Akty 1–22

Transkrypcja

k. 1 (skan 0003, strona prawa)

1Roku tysiąc siedmset trzydziestego piątego

2miesiąca augusti siedmnastego dnia.

3Przed urzędem y aktami ninieyszemi grodz-

4kiemi Winnickiemi y przedemną Jozefem

5Michałem z Mierzwina Mierzwinskim namie-

6snikiem burgrabstwa grodzkim winnickim

7comparens personaliter Wielmożny jmc pan

8Ludwik Zwolski marszałek koła rycerskiego

9prześwietnego woiewodztwa Bracławskiego

10te laudum na seymiku przedseymowym

11Warszawskim pacificationis za universa-

12łem nayiasnieyszego krola jmci Augusta Trze-

13ciego wydanym stałe, wraz z instrukcyami

14in numero czterma jmc panom posłom da-

15nemi, z podpisami ręki swey własney na kaz-

16dym z osobna y pieczęcią, tudziesz z podpisami

17rąk jmc panow assessorow, ad acta praesen-

18tia per oblatam podał, prosząc mnie, urzę-

19du o przyięcie onych y do akt wpisanie.

20A tak ja, urząd, annuendo affectationi pro. [?]

21jmci podawaiącego pomienione laudum

22y instrukcyi czytałem, ktorych et quidem

23laudi tenor est talis: My, rady, dygnitarze,

24urzędnicy ziemscy, grodzcy y całe rycerstwo

25wdztwa Bracł.o in fundamento universału

26nayiasnieyszego krola jmci Augusta Trzeciego,

27p. n. miłosciwego na seymik przedseymowy

28pacificationis do wdztwa naszego de data

29eius w Warszawie dnia dwudziestego osmego

30czerwca roku teraznieyszego wydanego ad

31locum consiliorum solitum jego kr. mci Win-

32nicy ziachawszy się y w kosciele w.w. OO. Jezui-

33tow pod dyrekcyą w. jmc p. Michała Kale-

k. 1v (skan 0004, strona lewa)

1tynskiego chorążego bracł. emeriti u Rzpltey bene-

2dictis w woiewodztwie supremi et profundi

3consiliorum viri zasiadłszy, nayprzod nie-

4zmierzoney dobroczynnych łask Providencyi

5Bogu przy złożeniu mysli serca y dusz na-

6szych głęboko dawszy adoracyą, że załamowa-

7ła pro delictis virgam persatientem [?], szczęśli-

8wie ad libertatis sacramentum wynisc poz-

9woliła et metam votorum publicznych

10obrał ut consulemus patriae prospedit [?]. Za-

11czym do obrania w. jmc p. marszałka gło-

12sow naszych dyspensatora przystąpilismy, y

13tak optimum toga consilium, non minorem [?]

14w. jmci p. Ludwika Zwolskiego podstolego dobrzy-

15skiego communi omnium voto obralismy.

16Potem zas do elekcyi jmc. pp. posłow według

17wspomnianego JKmci universału przystą-

18pilismy, y tak pares w ratowaniu oyczyzny

19y dobra pospolitego wynalezlismy athlantes,

20iakoto: w. jmc p. Michała Kaletynskiego chorą-

21żego, Pawła Joachima Jaroszynskiego stolnika

22bracł. Ludwika Zwolskiego podstolego dobrzyń-

23skiego, marszałka koła naszego, Piotra Sudy-

24montowicza Czeczela sędziego pogran. bracł.

25Andrzeja Przyłuskiego pisarza nowogrodz.,

26Jana Rzeczyckiego obersztleytnanta JKmci

27assensu omnium uprosilismy, ktorym to

28palmaria maentu [?] experiencya niemnieysza

29activitas pierwsze data suffragium, tych

30tedy z koła naszego do utrzymania całosci

31Rzpltey, ażeby internam et externam procu-

32rent securitatem, osobliwie na seym da

33Bog przyszły pacificationis spisaną obliguie-

34my instrukcyą.

Objaśnienia i tłumaczenia

Księga 44-1-13 to – podobnie jak 44-1-12 – XIX-wieczny zbiór odpisów (staranna kursywa kopisty; nalepka „Київська духовна академія”, sygnatura CDIAK f. 44, op. 1, od. zb. 13, „на 24 аркушах”). Kopista popełnia liczne błędy w łacinie i nazwach – transkrypcja wierna, z błędami; [?] przy zniekształceniach. Foliacja kopii w prawym górnym rogu (1, 2, 3…), strony odwrotne oznaczone na marginesie „1б”, „2б” (= 1 об., 2 об.).

Skany 0000–0002: okładka, karta tytułowa archiwum („Київська духовна академія”, „на 24 аркушах”, ф. 44, оп. 1, од. зб. 13), karta użytkowania (strona lewa skanu 0003) – nie transkrybowane.

Dopisek na marginesie k. 1 (niebieska kredka, późniejsza ręka archiwalna) – odczyt niepewny („Sprzeb. 1735” / „Sejm. 1735” [?]); oznacza rok dokumentu.

namiesnikiem burgrabstwa grodzkim winnickim – Józef Michał z Mierzwina MIERZWIŃSKI, namiestnik burgrabstwa winnickiego (występuje już w 1733 r. – księga 44-1-12).

seymik przedseymowy … pacificationis – sejmik przedsejmowy przed sejmem pacyfikacyjnym (zwołanym po wojnie o tron polski, odbytym w Warszawie w 1736 r.); uniwersał Augusta III wydany w Warszawie 28 VI 1735. Sejmik obradował w kościele OO. Jezuitów w Winnicy („ad locum consiliorum solitum” – w zwykłym miejscu obrad).

in numero czterma – w liczbie czterech (instrukcje dla posłów). ad acta praesentia per oblatam podał – podał do akt niniejszych przez oblatę. annuendo affectationi – przychylając się do żądania. laudi tenor est talis – treść lauda jest taka. in fundamento universału – na podstawie uniwersału. p. n. miłosciwego – pana naszego miłościwego.

emeriti u Rzpltey benedictis w woiewodztwie supremi et profundi consiliorum viri – (pod dyrekcją) męża zasłużonego Rzeczypospolitej, błogosławionego w województwie, najwyższej i głębokiej rady (łacina kopisty zniekształcona).

załamowała pro delictis virgam persatientem [?] – (Opatrzność) złamała za grzechy rózgę prześladującą (zapewne „virgam persequentem”) – aluzja do wojny domowej i obecności wojsk obcych 1733–1735; ad libertatis sacramentum wynisc pozwoliła – pozwoliła dojść do świętości wolności; et metam votorum publicznych obrał ut consulemus patriae prospedit [?] – i wyznaczył cel publicznych życzeń, abyśmy radzili o ojczyźnie (łacina mocno zniekształcona).

optimum toga consilium, non minorem [?] – najlepszą w togach radę, nie mniejszą (w polu) – formuła pochwalna marszałka. communi omnium voto – wspólnym głosem wszystkich. pares w ratowaniu oyczyzny … athlantes – równych w ratowaniu ojczyzny … atlasów (podpór). assensu omnium – za zgodą wszystkich. palmaria maentu [?] experiencya – zapewne „palmaria meritorum experientia” (najlepsze doświadczenie zasług); pierwsze data suffragium – dały pierwszeństwo głosu. internam et externam procurent securitatem – aby starali się o bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne.

Posłowie na sejm pacyfikacyjny: Michał KALETYŃSKI, chorąży bracł.; Paweł Joachim JAROSZYŃSKI, stolnik bracł.; Ludwik ZWOLSKI, podstoli dobrzyński, marszałek koła; Piotr SUDYMONTOWICZ CZECZEL, sędzia pograniczny bracł.; Andrzej PRZYŁUSKI (w rkp. „Przyłuskiego”, ł pisane jak t), pisarz nowogrodzki; Jan RZECZYCKI, obersztlejtnant JKMci.

Streszczenie

17VIII 1735 r. Ludwik Zwolski, podstoli dobrzyński, marszałek koła rycerskiego województwa bracławskiego, podał do akt grodu winnickiego (przed namiestnikiem burgrabstwa Józefem Michałem Mierzwińskim) laudum sejmiku przedsejmowego przed sejmem pacyfikacyjnym, zwołanego uniwersałem Augusta III z 28 VI 1735, wraz z czterema instrukcjami dla posłów, podpisanymi przez niego i asesorów. Sejmik zebrał się w Winnicy w kościele jezuitów pod dyrekcją Michała Kaletyńskiego, chorążego bracławskiego; po dziękczynieniu Opatrzności za zakończenie nieszczęść obrano jednogłośnie marszałkiem Ludwika Zwolskiego, a posłami na sejm – Michała Kaletyńskiego, Pawła Joachima Jaroszyńskiego, Ludwika Zwolskiego, Piotra Sudymontowicza Czeczela, Andrzeja Przyłuskiego i Jana Rzeczyckiego, zobowiązując ich do działania według spisanej instrukcji o bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne Rzeczypospolitej.

Transkrypcja

k. 1v (skan 0004, strona lewa – dół)

1Teraz zas ad bonum publi-

2cum prześwietnego wdztwa naszego przy-

3stąpiwszy, ponieważ jmc pp. poborcy cuiusque

4tituli osobliwie jmc p. burgrabia winnicki

5kalkulacyi nie czynili ze wszystkich wybra-

6nych podatkow, zaczym ex mente całego woie-

7wodztwa obliguiemy jmciow pp. komissarzow

8do słuchania oney przeszłemi laudami na-

k. 2 (skan 0004, strona prawa)

1znaczonych y approbowanych aby nie bawiąc

2munus suum konczyli. Securitas xięgi przez

3w. jmc p. burgrabiego winnickiego aby admi-

4nistrowana była do rezolucyi w. jmc p. sta-

5rosty winnickiego obliguiemy. Renitentes w

6oddaniu podatku kotłowego, młynowego y in-

7nych in genere wszystkich przeszłemi lau-

8dami naznaczonych do zapłacenia nemi-

9ne excepto obliguiemy y upraszamy; in casu

10zas renitentiae legi auiatae [?] też same podat-

11ki sub paena peculatus una cum triplici

12pensione takowegoż podatku iakie z ktorych

13dobr przychodzą, ac cum paena duplici qua-

14tuordecem marcarum polonicalium odbierane

15w czasie tygodniowym praevia executione

16bydz powinny. Rekompensuiąc zas applicati-

17va studia ww. OO. Jezuitow collegium winni-

18ckiego magna merita praetio majori digna-

19to ad effectuosa odłożywszy tempora, wioski

20tychże oo. jezuitow od wszelkich tantisper

21uwalniamy podatkow. Ponieważ zas wdztwo

22nasze tak wielką oppressyą y krzywdę od woysk

23rosyiskich poniosło, w czym tak do nayias-

24nieyszego krola jmci y Rzpltey, tudziesz do

25jw. jmc p. Minicha feltmarszałka generała

26Weysbacha, o zesłanie kommissarzow do

27uznania praetensyi naszych ichmosc pp.

28posłowie upraszac będą. Więc y my in ca-

29su zesłania komissarzow od generalney

30komendy woysk rosyiskich w. jmc pp. Feli-

31cyana Michałowskiego podczaszego bracł.

32Michała Staszkiewicza miecznika bracł.

33za komissarzow y sędziow upraszamy,

34obliguiąc także urodzonego jmci p. Antonie-

35go Wąsowskiego sędziego pogranicznego bracł.

36aby dla dobra pospolitego naszego pioro com-

37missoriatus trzymac raczył. W ktorym to

38interessie do jw. jmc p. Weisbacha jmc panow

39Jędrzeja Kruza [?] porucznika znaku petyhorskie-

40go jo. xiążęcia jmci Wiszniewieckiego kanclerza

41w. x. Litewskiego, Stanisława Jastrzębskiego za

k. 2v (skan 0005, strona lewa)

1postow obierany, ktorzy przy remonstracyi

2krzywd naszych daną osobliwie instrukcyą

3explikowac będą; tym tedy ichmosciom rekom-

4pensuiąc podroz y fatygę po złotych polskich

5czterysta deklaruiemy. Uspokaiaiąc zas

6interes skarbu wdztwa naszego, ponieważ

7w. jmc p. stolnik bracł. przez naznaczonych

8w roku przeszłym do słuchania siebie jmc pp.

9komissarzow anterioribus laudis naznaczo-

10nych kalkulacyą dostateczną uczynił, y ex

11onere oney rozwiązany był, więc to tak grae-

12mio wdztwa naszego pomienionego wiel.

13jmc p. stolnika ex munere commissariatus

14uczynioney kalkulacyi kwituiemy. Jegomości

15p. Płatowskiemu [?] obywatelowi poduppadłemu

16wdztwa naszego deklaracyą dawnemi lauda-

17mi naznaczoną approbuiemy, in vim kto-

18rey, habita miserabilitate, złotych sto dekla-

19ruiemy. Tudziesz niegdy urodzonemu Paw-

20łowi Kowalskiemu deklarowane przez lau-

21dum złotych dwiescie obliguiemy jmci p.

22burgrabiego winnickiego, aby jmciom xięży

23bernardynom Zasławskim według testamen-

24tu tegoż swiętey pamięci Kowalskiego oddał

25in suffragium animae. Obmyslenie są-

26dow securitatis exorbitantiatum, tudziesz re-

27compensam in administranda justitia fa-

28tyguiącym się do przyszłego seymiku odkła-

29damy. Że sprawa w. jmc p. Wkrynskiego [?]

30chorążego parnawskiego z deprawowaniem

31personae publicae, in functioni poselstwa

32będącego będącego, iako w teraznieyszym czasie

33wielką za sobą ciągnąca konsequencyą, ani-

34adversiis sądow exorbitantium zalecamy.

35A ponieważ przez jmc p. Cybulskiego guber-

36natora Morachowskiego y woyta Tarosow-

37skiego [?] w zabraniu jmc panom Żaganow-

38skiemu [?] y Mysłowskiemu na tysiący dwa-

39nascie iest w tey rewolucyi uczynione

40krzywdy, te do animadwersyi sądow exor-

41bitantiarum odsyłamy.

Objaśnienia i tłumaczenia

ad bonum publicum – (przystąpiwszy) do dobra publicznego; poborcy cuiusque tituli – poborcy wszelkiego tytułu (rodzaju podatków); ex mente – z woli; munus suum – swoją powinność. Securitas xięgi – bezpieczeństwo (przechowanie) ksiąg (grodzkich) – burgrabia winnicki ma o nie dbać do decyzji starosty winnickiego.

Renitentes – opierający się (z zapłatą); podatek kotłowy (od kotłów gorzelnianych) i młynowy; nemine excepto – nikogo nie wyłączając; in casu renitentiae – w razie oporu; legi auiatae [?] – w tekście równoległym (akt 15, laudum z 1 IX 1735) „legi curiatae” – zniekształcenie kopisty; sub paena peculatus una cum triplici pensione – pod karą sprzeniewierzenia (peculatus) wraz z potrójną opłatą; ac cum paena duplici quatuordecem marcarum polonicalium – i z podwójną karą czternastu grzywien polskich; praevia executione – po uprzedniej egzekucji.

applicativa studia … magna merita praetio majori dignato ad effectuosa odłożywszy tempora – wielkie zasługi (jezuitów) godne większej nagrody odłożywszy do skuteczniejszych czasów; tantisper – tymczasem. Wsie kolegium jezuitów winnickich uwolnione na razie od wszelkich podatków.

Minich – Burkhard Christoph von MÜNNICH (Minich), feldmarszałek rosyjski; generał Weysbach (Weisbach) – Johann Bernhard von WEISBACH, generał rosyjski, dowódca wojsk rosyjskich na Ukrainie w czasie wojny o tron polski 1733–1735. Województwo ma żądać komisarzy do oszacowania szkód od wojsk rosyjskich; na swoich komisarzy i sędziów prosi Felicjana MICHAŁOWSKIEGO, podczaszego bracł., i Michała STASZKIEWICZA, miecznika bracł.; pisarzem komisji (pioro commissoriatus) – Antoni WĄSOWSKI, sędzia pograniczny bracł.

znaku petyhorskiego jo. xiążęcia jmci Wiszniewieckiego kanclerza w. x. Litewskiego – chorągwi petyhorskiej księcia Michała Serwacego Wiśniowieckiego, kanclerza wielkiego litewskiego. „Kruza [?]” – odczyt nazwiska niepewny. Stanisław JASTRZĘBSKI – drugi wysłannik do gen. Weisbacha; „za postow obierany” = „za posłów obieramy” (tekst równoległy – akt 15). W akcie 15 też: „Michała Szaszkiewicza miecznika” (tu „Staszkiewicza”), „Połatowskiemu [?]”, „Murachowskiego”, „Tarazowskiego [?]”.

anterioribus laudis – wcześniejszymi laudami; ex onere oney rozwiązany – zwolniony z tego ciężaru; gremio wdztwa – w imieniu (łonie) województwa; ex munere commissariatus – z urzędu komisarstwa; kwituiemy – kwitujemy (zwalniamy z rozrachunku) – stolnika bracł. P. J. Jaroszyńskiego, komisarza województwa.

obywatelowi poduppadłemu – zubożałemu szlachcicowi; habita miserabilitate – zważywszy na nędzę; in vim ktorey – na mocy której. Nazwisko „Płatowskiemu [?]” (w rkp. „Pkatowskiemu”/„Płatowskiemu”) niepewne.

Paweł KOWALSKI (zmarły) – 200 zł zadeklarowane mu przez laudum burgrabia winnicki ma oddać według jego testamentu bernardynom zasławskim in suffragium animae (na modlitwę za duszę).

sądy securitatis exorbitantiarum – sądy dla bezpieczeństwa i wykroczeń (exorbitancji) z czasu bezkrólewia; recompensam in administranda justitia fatyguiącym się – wynagrodzenie dla trudzących się w wymiarze sprawiedliwości – odłożone do przyszłego sejmiku.

sprawa w. jmc p. Wkrynskiego [?] chorążego parnawskiego (pernawskiego) z deprawowaniem personae publicae, in functioni poselstwa będącego – sprawa o znieważenie osoby publicznej, będącej w funkcji poselskiej; animadversiis sądow exorbitantium zalecamy – polecamy rozpoznaniu sądów exorbitancji. Nazwisko niepewne („Wkryński/Ukryński”).

gubernator Morachowski – gubernator Murafy (MURAFA, w rkp. ksiąg winnickich też „Morachwa”, „Murachwa”); „woyta Tarosowskiego [?]” – wójt (wsi) Tarasówki [?] lub wójt nazwiskiem Tarosowski – niejasne. W tey rewolucyi – w czasie tych zamieszek (1733–1735). Krzywdy Żaganowskiego [?] i Mysłowskiego (1012 zł?) – „na tysiący dwanascie” – odesłane do sądów exorbitancji.

Streszczenie

Druga część lauda sejmiku bracławskiego 1735. Ponieważ poborcy, zwłaszcza burgrabia winnicki, nie złożyli rachunków z podatków, sejmik zobowiązuje wyznaczonych wcześniej komisarzy do ich wysłuchania; burgrabia ma pilnować ksiąg do decyzji starosty winnickiego. Zaległe podatki kotłowy, młynowy i inne mają być zapłacone przez wszystkich, a opornym ściągane z potrójną opłatą i podwójną karą 14 grzywien w ciągu tygodnia drogą egzekucji. Wsie kolegium jezuitów winnickich zostają na razie uwolnione od podatków. Za szkody od wojsk rosyjskich posłowie mają prosić króla, Rzeczpospolitą, feldmarszałka Minicha i gen. Weisbacha o komisarzy; ze strony województwa komisarzami i sędziami mają być Felicjan Michałowski i Michał Staszkiewicz, pisarzem Antoni Wąsowski; do gen. Weisbacha wysłano Jędrzeja Kruza [?] i Stanisława Jastrzębskiego z wynagrodzeniem po 400 zł. Sejmik kwituje stolnika bracławskiego z rachunków komisarskich, przyznaje 100 zł zubożałemu Płatowskiemu [?], nakazuje burgrabiemu oddać 200 zł zmarłego Pawła Kowalskiego bernardynom zasławskim; urządzenie sądów exorbitancji odkłada do następnego sejmiku, a sprawy o znieważenie posła (Wkryński [?], chorąży pernawski) i o zabory gubernatora murafskiego Cybulskiego na szkodę Żaganowskiego [?] i Mysłowskiego odsyła do tych sądów.

Transkrypcja

k. 2v (skan 0005, strona lewa – dół)

1Że zas z przezorney

k. 3 (skan 0005, strona prawa)

1y życzliwey przeciwko wdztwu naszemu

2w. jmc p. podczaszego bracł. kooperacyi

3doniesiono do koła naszego, że w. jmc p.

4wwda kyiowski regimentarz woyska JKmci

5y Rzpltey generalny, y jw. jmc p. Minich

6feltmarszałek woysk rosyiskich dla loka-

7cyi y uczynienia dyspartymentu, tak

8na woysko koron., iako też y rosyiskie,

9we Lwowie się znaydowac maią; wo-

10iewodztwo zas nasze przez dawne prze-

11ładowania wielką poniosło krzywdę, iż

12sustentowac woyska nie może, więc

13jmc panow Michała Zwolskiego, pułkow-

14nika JKmci y [skreślone: Krzysztofa] Rzpltey, Kazimie-

15rza Choieckiego burgrabiego kijowskiego do jw.

16jmc p. regimentarza woysk koronnych, oraz

17do jw. jmci p. Minicha feltmarszałka

18woysk rosyiskich, w. jmc p. Krzysztofa Micha-

19łowskiego podczaszyca [?] bracł. y Stanisława

20Michałowskiego za posłow naszych uprosi-

21lismy, y desideria nostri osobliwemi spi-

22salismy instrukcyami, ktorym in recom-

23pensam prac y fatyg z naypierwszych

24do skarbu importancyi po złotych czte-

25rysta obiecalismy. Interes w. jmc p. Czecze-

26la sędziego pogranicznego dawnemi lau-

27dami przyznany, w przyszłym, da Bog,

28czasie wdztwo nasze iako emerito recte-

29factorum viri, tudziesz jmc p. Klityn-

30skiego skarbnika podolskiego zasługi pamię-

31tac obliguiemy się. — Ponieważ zaś w. jmc pa-

32now Jana skarbnika owruckiego, oyca,

33wielkich w woiewodztwie naszym po-

34nieżionych prac y fatyg dotąd in recom-

35pensam meritorum laudibus nostris

36naznaczona nie przyszła ad effectum

37deklaracya, y Kazimierza burgrabiego

38kijowskiego, assessora naszego, syna, Choie-

39ckich podobnym applikacyi y zasług na-

40wet y w teraznieyszym czasie około dobra

41pospolitego woiewodztwa naszego pracuiąca-

k. 3v (skan 0006, strona lewa)

1go sposobem, w powinnych do recompensy

2nie iest regrattyfikowany zasługach; więc

3iak wiel. jmci p. skarbnikowi owruckiemu,

4iako y wiel. jmc p. burgrabiemu kijowskiemu,

5assessorowi naszemu, na przyszłym, da

6Bog, seymiku z naypierwszey skarbu na-

7szego importancyi rekompensowac dekla-

8ruiemy, y dawne eo nomine lauda ap-

9probuiemy. — Zasługi w. jmc p. Dołżkiewi-

10cza woyskiego owruckiego w przyszłym

11czasie wdztwo pamiętac obliguie się. Także

12w. jmc panom posłom do JKmci y Rzpltey od

13nas delegowanym na przyszłym seymiku

14rekompensę obmyslic wdztwo nasze obli-

15guie się. A ponieważ wniesiona do woie-

16wodztwa applikacya jmc p. Jozefa Mierzwin-

17skiego namiesnika burgrabstwa winnickie-

18go w konserwacyi przez wypisanie proto-

19kułow, tudziesz erekcya [?] xięgi zapisowey

20roku teraznieyszego własnym staraniem

21y pracą onegoż, więc na seymiku przy-

22szłym boni ordinis przy reprodukowaniu

23w kole naszym rekompensę obmyslic de-

24klaruiemy. — Że zas anterioribus laudis

25wielu zasłużonym od dawnego czasu

26do tych czas należyte są zatrzymane re-

27compensarum deklaracye, a to per reni-

28tentiam ichmc pp. exaktorow et cujuscun-

29que tituli y iakichkolwiek podatkow pobor-

30cow, więc teraznieyszym kołem naszym

31obliguiemy, aby ciż jmc pp. poborcy ante-

32rioribus laudis naznaczeni sub animad-

33versione wdztwa całego administrowac

34y konczyc raczyli, do czego ultro obligantur.

35Xięgi wdztwa naszego ziemskie w Lublinie

36zostaiące, ponieważ się teraz wszystkie ac-

37tus otwieraią, więc obligatur wiel. jmc

38p. Jakub Medwedowski komornik nasz, żeby

39starania swego y applikacyi przyłożył;

40ktoremu to jmci za jego merita, prace,

41fatygi secundum anteriora lauda z im-

k. 4 (skan 0006, strona prawa)

1portowaney do skarbu naszego wdztwa

2summy quotannis naznaczoną pensyą

3oddac deklaruiemy. To zas laudum w. jmc

4p. marszałkowi koła naszego rycerskiego

5ręką podpisac się, wraz z wiel. ichmc pp.

6assessorami, y do akt Winnickich podac

7zlecilismy. Działo się w Winnicy dnia

8szesnastego sierpnia, tysiąc siedmset

9trzydziestego piątego roku.

Objaśnienia i tłumaczenia

Na prawym marginesie k. 4 (skan 0006) drobne późniejsze znaki ołówkiem (litery, cyfry) – bez znaczenia dla tekstu, nie transkrybowane.

Kopista nie przepisał podpisów marszałka i asesorów pod laudum (w tekście jest tylko polecenie podpisania) – bezpośrednio po dacie następuje instrukcja dla posłów (akt 4).

w. jmc p. podczaszego bracł. – Felicjan MICHAŁOWSKI, podczaszy bracławski (akt 2). wwda kyiowski regimentarz woyska JKmci y Rzpltey generalny – wojewoda kijowski, regimentarz generalny wojsk koronnych (w 1735 r. Józef POTOCKI, wojewoda kijowski, hetman wielki koronny od 1735 – nazwisko w tekście nie pada). dla lokacyi y uczynienia dyspartymentu – dla rozlokowania i dokonania podziału (rozdziału) kwater wojsk koronnych i rosyjskich; we Lwowie się znaydowac maią – mają przebywać we Lwowie.

Posłowie do regimentarza: Michał ZWOLSKI, pułkownik JKMci i Rzpltej (kopista najpierw napisał i skreślił „Krzysztofa”), i Kazimierz CHOJECKI, burgrabia kijowski; do feldmarszałka Minicha: Krzysztof MICHAŁOWSKI, podczaszyc [?] bracł. (w rkp. „podczaszyga”, poprawione), i Stanisław MICHAŁOWSKI. Wynagrodzenie po 400 zł z pierwszych wpływów do skarbu (z naypierwszych do skarbu importancyi). desideria nostri osobliwemi spisalismy instrukcyami – życzenia nasze spisaliśmy w osobnych instrukcjach.

iako emerito rectefactorum viri – jako (interes) męża zasłużonego dobrymi czynami. KLITYŃSKI – skarbnik podolski (w 44-1-12 „Klitinski”). Chojeccy: Jan, skarbnik owrucki (ojciec), i Kazimierz, burgrabia kijowski, asesor sejmiku (syn); in recompensam meritorum laudibus nostris naznaczona … deklaracya – przyznana naszymi laudami w nagrodę zasług deklaracja; regrattyfikowany – wynagrodzony (zniekształcone „regratyfikowany”); eo nomine – z tego tytułu.

DOŁŻKIEWICZ – wojski owrucki (w 44-1-12, akt 59 „Dołszkiewicz”).

applikacya … w konserwacyi przez wypisanie protokułow, tudziesz erekcya [?] xięgi zapisowey roku teraznieyszego – starania namiestnika J. M. Mierzwińskiego w zachowaniu (akt) przez wypisanie protokołów oraz założenie księgi zapisowej (wieczystej) na rok bieżący; przy reprodukowaniu w kole naszym – przy ponownym przedstawieniu (sprawy) w kole sejmikowym.

per renitentiam … exaktorow et cujuscunque tituli … poborcow – przez opór (zwłokę) egzaktorów i poborców wszelkiego tytułu; sub animadversione wdztwa całego – pod karą (sądem) całego województwa; ultro obligantur – (do czego) z własnej woli są zobowiązani.

Xięgi wdztwa naszego ziemskie w Lublinie zostaiące – księgi ziemskie województwa bracławskiego przechowywane w Lublinie (zob. 44-1-12: księgi wywiezione do Lublina); ponieważ się teraz wszystkie actus otwieraią – ponieważ teraz otwierają się wszystkie czynności (sądowe); komornik Jakub MEDWEDOWSKI ma się starać o ich (sprowadzenie); otrzyma coroczną pensję (quotannis) secundum anteriora lauda – według wcześniejszych laudów, z sumy wpłacanej do skarbu województwa.

Streszczenie

Zakończenie lauda sejmiku przedsejmowego województwa bracławskiego z 16 VIII 1735 r. Dowiedziawszy się (dzięki podczaszemu bracławskiemu) o naradzie wojewody kijowskiego, regimentarza generalnego, i feldmarszałka Minicha we Lwowie co do rozlokowania wojsk koronnych i rosyjskich, sejmik – wskazując na wyniszczenie województwa – wysyła do regimentarza Michała Zwolskiego i Kazimierza Chojeckiego, a do Minicha Krzysztofa i Stanisława Michałowskich, z osobnymi instrukcjami i wynagrodzeniem po 400 zł. Województwo zobowiązuje się pamiętać zasługi sędziego pogranicznego Czeczela, skarbnika podolskiego Klityńskiego, wojskiego owruckiego Dołżkiewicza, wynagrodzić Jana Chojeckiego, skarbnika owruckiego, i jego syna Kazimierza, burgrabiego kijowskiego, posłów na sejm oraz namiestnika Józefa Mierzwińskiego (za wypisanie protokołów i założenie księgi zapisowej). Poborcy wyznaczeni wcześniejszymi laudami mają, pod sądem województwa, wypłacić zaległe rekompensy. Komornik Jakub Medwedowski ma się starać o księgi ziemskie województwa przechowywane w Lublinie za coroczną pensją. Laudum ma być podpisane przez marszałka i asesorów i podane do akt winnickich; dane w Winnicy 16 VIII 1735.

Transkrypcja

k. 4 (skan 0006, strona prawa – od ok. połowy)

1(A zas pierwszey

2instrukcyi series takowa:) Instrukcya

3jw. ichmciom panom Michałowi Kaletyn-

4skiemu chorążemu, Pawłowi Joachimowi

5Jaroszynskiemu stolnikowi bracł., Ludwi-

6kowi Zwolskiemu podstol. dobrzynskiemu,

7Piotrowi Sudymontowiczowi Czeczelowi

8sędziemu pogranicznemu bracł., Ję-

9drzejowi Przyłuskiemu pisarzowi nowo-

10grodzkiemu, Janowi Rzeczyckiemu oberszte-

11leytnantowi JKmci, posłom wdztwa Bra-

12cławskiego na seym pacificationis War-

13szawski szescioniedzielny dnia szesnastego

14augusti roku tysiąc siedmset trzydzie-

15stego piątego w Winnicy dana. Jmc pa-

16nowie posłowie wdztwa naszego ma-

17iestatowi nayiasnieyszego krola jmci p.

18n. m. deponowac będą adoracyą, że

19jako providus pater patriae publico

20Rzpltey circumspectiva attencione adesse

21raczy bono y woiewodztwu naszemu

22przez wydane universały co adunando

23do ratowania oyczyzny łaskawą repre-

24zentował clemensyą. Przy tym insta-

25bunt jmc pp. posłowie do nayiasnieyszego

26maiestatu z usilną prozbą, aby z łaska-

27wego y panskiego respektu według dekla-

28racyi swoiey securitatem consiliorum

29nostrorum przez evakuacyą woysk

30auxiliarnych, tak z fortec, iako y z oyczy-

31zny naszey obmyslic y uczynic raczył.

32Upraszac będą ichmc pp. posłowie u nay-

33iasnieyszego maiestatu, aby authoritate

k. 4v (skan 0007, strona lewa)

1regia u nayiasnieyszey imperatorki ros-

2syiskiey extraditionem domowych wdztwa

3naszego naieznikow, rabownikow, zabiycow,

4ktorzy nietylko domy szlacheckie, ale też y świą-

5tnice Boskie ze wszystkich spoliarunt do-

6statkow, ale y przy rabowaniu appara-

7tow aryenteryi koscielnych, nietylko Bogu

8poswięcone osoby zabiiali, lecz z pociechą

9poganow (horret animus cogitare), prze-

10nayswiętsze sakramenta z cyboryum

11na depakt wiary wyrzucali, y nieznośne

12morderstwa, wołaiące do Boga sprawied-

13liwey zemsty poczynili, iednych zaciągiem,

14drugich pod pretextem służby od woysk

15auxiliarnych protegowanych starać się,

16tudziesz satysfakcyą z niektorych komen-

17dantow woysk rosyiskich, ktorzy nie

18tylko takowych exorbitantow w swą brali

19protekcyą, ale y swoim pozwalaiąc pod-

20danych naszych do takowych fomentowa-

21li akcyi, a zatym aby JKmc pan nasz mi-

22łosciwy komisarzow od iey imperatorskiego

23wieliczestwa do uznania w niebo wołaią-

24cych niewinnych opressyi efficere raczył;

25ktore to exorbitancye konfesata przez robo-

26czego [?] Motornego, tak dobrowolne, iako y tor-

27turata emendowac [?] będą, przez kogo poczy-

28nione. Ciż ichmc pp. posłowie upraszac

29będą nayiasnieyszego krola jmci, aby JKmc

30do teyże nayiasnieyszey imperatorki o

31wydanie ammunicyi, armat et cujusque

32generis apparamentu żołnierskiego po for-

33tecach Rzpltey przez woysko nayiasniey-

34szey imperatorki zabranych, aby intami-

35nate oddane byli instare raczył.

Objaśnienia i tłumaczenia

Instrukcja dla sześciu posłów (tych samych co w akcie 1) na sześciotygodniowy („szescioniedzielny”) sejm pacyfikacyjny w Warszawie, dana w Winnicy 16 VIII 1735. Tytuł pomija marszałka-posła Zwolskiego jako marszałka – wymieniony w szeregu posłów.

deponowac będą adoracyą – złożą hołd; providus pater patriae publico Rzpltey circumspectiva attencione adesse raczy bono – jako opatrzny ojciec ojczyzny raczy przezorną uwagą wspierać dobro publiczne Rzeczypospolitej; co adunando (zapewne „ad adunandum”) – dla zgromadzenia; łaskawą reprezentował clemensyą – okazał łaskawą łaskawość. instabunt – będą nalegać; securitatem consiliorum nostrorum – bezpieczeństwo naszych obrad; przez evakuacyą woysk auxiliarnych – przez wyprowadzenie wojsk posiłkowych (rosyjskich), tak z fortec, jak z kraju.

authoritate regia – powagą królewską; u nayiasnieyszey imperatorki rossyiskiey – u carycy Anny Iwanowny; extraditionem domowych … naieznikow, rabownikow, zabiycow – wydanie krajowych najeźdźców, rabusiów, zabójców (hajdamaków z powstania 1734 r.), którzy łupili (spoliarunt) dwory i kościoły, przy rabunku sreber kościelnych (apparatow aryenteryi) zabijali duchownych, a ku uciesze pogan (horret animus cogitare – wzdryga się dusza na samą myśl) wyrzucali Najświętszy Sakrament z cyborium na despekt (zniewagę) wiary.

iednych zaciągiem, drugich pod pretextem służby od woysk auxiliarnych protegowanych – jednych (zbójców) przez zaciąg, innych pod pozorem służby chronionych przez wojska posiłkowe; satysfakcyą z niektorych komendantow woysk rosyiskich – zadośćuczynienie od niektórych komendantów rosyjskich, którzy brali takich zbrodniarzy (exorbitantow) w opiekę i podburzali (fomentowali) poddanych. efficere – sprawić (zesłanie komisarzy od „imperatorskiego wieliczestwa” – ros. величество).

W tekście równoległym (instrukcja z 1 IX 1735, akt 18): „konfessata przez roboczego [?] Motornego, tak dobrowolne, iako y torturata enukleowac będą” – tu „emendowac [?]” to zapewne błąd odczytu/kopisty za „enukleowac” (wyjaśnią). Motorny – Martyn MOTORNY (akt 17).

ktore to exorbitancye konfesata przez robo-czego [?] Motornego, tak dobrowolne, iako y torturata emendowac [?] będą, przez kogo poczynione – które to wykroczenia zeznania (confessata) … Motornego, tak dobrowolne, jak i na torturach złożone, wykażą, przez kogo zostały popełnione. MOTORNY – zapewne jeden z przywódców hajdamackich 1734 r. (identyfikacja niepewna); wyraz przed nazwiskiem („robo-/czego”, może „rozbójnika”?) – odczyt niepewny.

ammunicyi, armat et cujusque generis apparamentu żołnierskiego – amunicji, armat i wszelkiego rodzaju sprzętu żołnierskiego zabranego z fortec Rzeczypospolitej przez wojska carycy; intaminate (intaminatae) – nienaruszone; instare raczył – raczył nalegać (u carycy).

Streszczenie

Początek pierwszej instrukcji sejmiku bracławskiego z 16 VIII 1735 dla posłów na sejm pacyfikacyjny w Warszawie (Michał Kaletyński, chorąży bracł., Paweł Joachim Jaroszyński, stolnik bracł., Ludwik Zwolski, podstoli dobrzyński, Piotr Sudymontowicz Czeczel, sędzia pograniczny bracł., Jędrzej Przyłuski, pisarz nowogródzki, Jan Rzeczycki, obersztlejtnant JKMci). Posłowie mają złożyć hołd Augustowi III i prosić o zapewnienie bezpieczeństwa obrad przez wyprowadzenie wojsk posiłkowych (rosyjskich) z fortec i z kraju; o wystaranie się powagą królewską, by caryca wydała krajowych hajdamaków i rabusiów, którzy łupili dwory szlacheckie i kościoły, zabijali duchownych i bezcześcili Najświętszy Sakrament, a schronili się w zaciągu lub pod opieką wojsk posiłkowych; o zadośćuczynienie od komendantów rosyjskich, którzy ich osłaniali i podburzali poddanych; o komisarzy carycy do oszacowania krzywd (sprawców wskażą zeznania – dobrowolne i na torturach – Motornego [?]); wreszcie o zwrot w nienaruszonym stanie amunicji, armat i sprzętu zabranego z fortec Rzeczypospolitej przez wojska rosyjskie.

Transkrypcja

k. 4v (skan 0007, strona lewa – dół)

1A że w

2wdztwie naszym, tudziesz y innych, u

3[skreślone: innych] rożnych panow chorągwie nad-

4worney znaku wołoskie, tudziesz na

5gruntach osadzeni wołochowie, miasto

6powinney Rzpltey za dobrodzieystwa wdzię-

7czności, na własnych oyczyzny synow

k. 5 (skan 0007, strona prawa)

1wypatrzywszy iakąkolwiek rewolucyą, ktorych

2in turbido swego pretendując zysku zabiiaią,

3rabuią, przed ktoremi iako iuż wiadomemi

4cyrkumferencyi kraiow nie tylko z chudobą,

5lecz y z własnym uchronic się trudno szla-

6chcicowi życiem, zatym enutritae chlebem

7oyczyzny infensas operas aby z granic koron-

8nych wyrzucic y ewakuowac JKmosc y Rzplta

9raczyli, na mieyscach zas onych szlachtę bra-

10cią mnieyszey kondycyi woiennemu akomo-

11duiących się stylowi [?] dodawszy onym rot-

12mistrzow znacznych et benepossessionatus

13w wdztwie szlachtę, ktorzy to od generalney

14władzy dependowac powinni konserwowac

15chcieli. Tudziesz upraszac będą jmc pp. posło-

16wie, aby nayiasnieyszy pan o [skreślone: w]wydanie

17Wartana [?], wielkiego dworow szlacheckich

18rabownika, tudziesz y innych, ktorych

19jmc panowie posłowie osobliwym poda-

20dzą regestrem u nayiasnieyszego hospoda-

21ra Wołoskiego za granice zbiegłych, swą

22powagą intercedere raczył. Ponieważ zas

23trybunał koronny Lubelski w teraznie-

24szey rewolucyi otworzony suum adhibet

25cursum z kazd ..... y wszystkie przez

26trudne przeiazdy niedoyscie papirow ob

27securitatem po fortecach lokowanych nie-

28ktorych zas za granicę z własnym uwiezio-

29nych życiem, dla czego na termin spraw

30swoich szlachta adesse nie mogli cum

31sonita campanae per non sunt spadaią,

32przeto upraszac będą jmc pp. posłowie, aby

33succurrendo summo w tym szlachty damno

34ex innata clemensia nayiasnieyszego

35p. naszego miłosciwego po szczęśliwie

36zakonczonym seymik pacificationis

37relaksowane y resuscitacyą z gruntow

38przez powtorne wołanie pozwolone,

39iako też y kondemnaty eo tempore stałe

40annihilowane (exceptis causis mutuo

41partium concensu decisis) de konsensu

k. 5v (skan 0008, strona lewa)

1Rzpltey były, o co jmc pp. posłowie etiam cum

2discrimine seymu domowic się powinni.

3Upraszac jmc pp. posłowie u nayiasnieysze-

4go krola jmci y stanow Rzpltey będą, aby

5tym, ktorzy procz należytey woysku susten-

6tacyi wiktu koniom y ludziom exorbito-

7wali bez ordynansu chodząc rabowali

8y inne excessa titulum poczciwego deni-

9gruiące żołnierza czynili amnestia

10pozwolona nie była, a artykuły woyskowe

11ktore y dawnieyszemi są pozwolone pra-

12wami, żeby onych rygor et robur reassu-

13mowany był, curabunt jmc pp. posłowie.

14Ponieważ zas monarchie krolestwa nie

15czym inszym są w aprehensyi postron-

16nym potencyą iedno licznym na obronę swą

17konserwowanym woyskiem. Zatym iako

18vis et robur naszych wolnosci nie tylko

19in consiliis, lecz bardziey in armis swe

20bardziey zakładac powinien bespieczen-

21stwo, więc instabunt jmc pp. posłowie

22do nayiasnieyszego krola jmci y Rzpltey

23aby aukcya woyska koronnego utriusque

24authoramenti etiam cum discrimine

25seymu pozwolona była; musztra zas

26gwardyi koronney y całego authoramentu

27polskim aby ięzykiem exercitowana by-

28ła, wnoszą. Ministerya dwoie in uno sub-

29iecto aby według dawnych praw nie

30mieścili się hoc in puncto praw dawniey-

31szych reassumptio exposcent. Wiell. ichmc

32pp. officerow utriusque authoramenti usta-

33wicznie pracuiących, aby nietylko od jw.

34ichmc pp. hetmanow na mieyscach swo-

35ich, etiam po zeszłych rotmistrzach kon-

36serwowani, ale y largicyami ukonten-

37towani byli, respektowi nayiasnieyszego

38regnanta jmc pp. posłowie rekomendowac

39będą.

Objaśnienia i tłumaczenia

Tekst równoległy – instrukcja z 1 IX 1735 (akt 18) – rozstrzyga: „infensas viperas” (wrogie żmije; tu kopista „infensas operas”), „woiennemu akkomoduiących się trybowi” (tu „stylowi [?]”), „o wydanie Warłana” (tu „Wartana [?]” = WERŁAN), „zkąd wpisy wszystkie przez trudne przeiazdy” (tu „z kazd …..”).

chorągwie nadworney znaku wołoskie – nadworne chorągwie wołoskie (lekka jazda) prywatnych panów; na gruntach osadzeni wołochowie – Wołosi osadzeni na gruntach (dóbr); miasto powinney Rzpltey za dobrodzieystwa wdzięczności – zamiast należnej Rzeczypospolitej wdzięczności za dobrodziejstwa; in turbido – w zamęcie; cyrkumferencyi kraiow – okolicom kraju.

enutritae chlebem oyczyzny infensas operas – (te) wykarmione chlebem ojczyzny wrogie (jej) siły (dosł. wrogie prace) – mają być usunięte za granicę; na ich miejsce – szlachta „mniejszej kondycji”, przywykła do stylu wojennego (stylowi [?]; w rkp. „stybowi”), z rotmistrzami znacznymi i dobrze osiadłymi (benepossessionatus) w województwie, zależna od władzy generalnej (hetmańskiej).

Wartana [?] wielkiego dworow szlacheckich rabownika – zapewne WERŁAN (Wierłan), setnik kozaków nadwornych ks. Lubomirskiej w Szarogrodzie, przywódca powstania hajdamackiego 1734 r. na Bracławszczyźnie, który zbiegł do Mołdawii (w rkp. „Wartana” – ł pisane jak t; identyfikacja prawdopodobna). nayiasnieyszy hospodar Wołoski – hospodar mołdawski; intercedere – wstawić się (o wydanie zbiegów według osobnego rejestru, który przedstawią posłowie).

trybunał koronny Lubelski w teraznieyszey rewolucyi otworzony suum adhibet cursum – Trybunał Koronny w Lublinie, otwarty w czasie obecnego zamętu, prowadzi swój bieg; z kazd ….. – kopista zostawił kropki (nieodczytany wyraz w oryginale); niedoyscie papirow ob securitatem po fortecach lokowanych – niedostępność dokumentów złożonych dla bezpieczeństwa w fortecach; cum sonita (sonitu) campanae per non sunt spadaią – (sprawy) spadają „przy dzwonku” przez niestawiennictwo (formuła wywołania sprawy). Posłowie mają prosić, by sprawy te po sejmie pacyfikacyjnym zostały odroczone (relaksowane) i wznowione (resuscitacya) przez powtórne wywołanie, a kondemnaty (wyroki zaoczne) z tego czasu unieważnione (annihilowane), z wyjątkiem spraw rozstrzygniętych za zgodą stron (exceptis causis mutuo partium consensu decisis); etiam cum discrimine seymu – nawet z narażeniem sejmu (na zerwanie).

excessa titulum poczciwego denigruiące żołnierza – wykroczenia oczerniające imię uczciwego żołnierza; bez ordynansu – bez rozkazu; amnestia pozwolona nie była – aby nie dano im amnestii; rigor et robur reassumowany – aby przywrócono surowość i moc artykułów wojskowych; curabunt – postarają się.

monarchie … w aprehensyi postronnym potencyą – monarchie budzą obawę (respekt) obcych potęg; vis et robur naszych wolnosci – siła i moc naszych wolności; in consiliis … in armis – w radach … w orężu. aukcya woyska koronnego utriusque authoramenti – zwiększenie wojska koronnego obu autoramentów (polskiego i cudzoziemskiego); musztra … gwardyi koronney y całego authoramentu polskim aby ięzykiem exercitowana była – żądanie komendy po polsku (zamiast niemieckiej). Ministerya dwoie in uno subiecto … reassumptio exposcent – zażądają przywrócenia dawnych praw zakazujących łączenia dwóch ministeriów w jednej osobie. largicyami – nadaniami (łaskami); respektowi nayiasnieyszego regnanta – względom najjaśniejszego panującego; po zeszłych rotmistrzach konserwowani – utrzymani (z prawem następstwa) po zmarłych rotmistrzach.

Streszczenie

Dalsza część instrukcji sejmiku bracławskiego (16 VIII 1735). Posłowie mają żądać usunięcia za granicę nadwornych chorągwi wołoskich i osadzonych na gruntach Wołochów, którzy w czasie zamieszek zabijają i rabują szlachtę, i zastąpienia ich szlachtą uboższą pod rotmistrzami osiadłymi w województwie, zależną od hetmanów; prosić króla, by wstawił się u hospodara mołdawskiego o wydanie zbiegłego „Wartana” (zapewne hajdamaka Werłana) i innych rabusiów według rejestru. Ponieważ Trybunał Lubelski działał w czasie zamętu, a szlachta nie mogła stawać (dokumenty ukryte w fortecach, ludzie za granicą), sprawy mają być po sejmie odroczone i wznowione, a kondemnaty z tego czasu unieważnione (poza ugodami stron). Posłowie mają też domagać się: odmowy amnestii dla żołnierzy rabujących bez rozkazu i przywrócenia rygoru artykułów wojskowych; aukcji wojska koronnego obu autoramentów; musztry gwardii koronnej i autoramentu polskiego w języku polskim; zakazu łączenia dwóch ministeriów w jednej osobie; utrzymania i wynagrodzenia zasłużonych oficerów.

Transkrypcja

k. 5v (skan 0008, strona lewa – dół)

1Że zas Rzplta w nieszczęśliwey

2fluctuando rewolucyi coraz

3niezmierną ma expensę przez zamknięcie

k. 6 (skan 0008, strona prawa)

1mennicy in egestate zostaie, przeto succurren-

2do temu aby mennica otworzona była, abyś-

3my swoie srebrne miec mogli pieniądze

4upraszac będą nayiasnieyszego pana. Trak-

5taty przeciwko honorowi Rzpltey y bespie-

6czenstwu postanowione, aby abrogowane

7byli; tudziesz [skreślone: sąs] sąsiedzkie przyiazni mię-

8dzy wszystkiemi potencyami y pograni-

9cznemi, aby in suo robore nienaruszeni

10zostali, curabunt subsequenti evacuatio-

11ne woysk. Tudziesz upraszac będą jmc pp.

12posłowie nayiasnieyszego regnanta y Rzpltey,

13aby more innych woiewodztw powiatom

14Winnickiemu y Zwinogrodzkiemu urzędy

15pozwolone byli y nie komu inszemu

16wraz z wakansami krolewszczyznami

17rozdawane byli tylko possessionatom y

18obywatelom wdztwa tego. A ponieważ

19przez słobody pozwolone wszelkie swywole

20w wdztwie naszym znayduią się, przeto

21aby sub paena mille marcarum na

22pozwalaiącego słobodę extendenti abrogo-

23wane byli, y chłopi stante revolutione

24zbiegłe, aby sub paena infamiae na nie-

25wydawaiących wydawani byli, o czym

26lauda wdztwa naszego o przechodzących

27ze wsi do wsi poddanych napisane aby

28per constitutionem approbowane były

29upraszac będą u stanow Rzpltey ichmc

30pp. posłowie.

Objaśnienia i tłumaczenia

Rzplta … fluctuando rewolucyi – Rzeczpospolita w chwiejnym (burzliwym) zamęcie; przez zamknięcie mennicy in egestate zostaie – przez zamknięcie mennicy jest w niedostatku; succurrendo temu – zaradzając temu. Posłowie mają prosić króla o otwarcie mennicy, by kraj miał własną srebrną monetę (mennice koronne były nieczynne od czasów Jana Kazimierza / Jana III).

Traktaty … aby abrogowane byli – aby uchylono traktaty sprzeczne z honorem i bezpieczeństwem Rzpltej; sąsiedzkie przyiazni … in suo robore – przyjaźnie sąsiedzkie z potencjami (zwłaszcza pogranicznymi) w swej mocy; curabunt subsequenti evacuatione woysk – postarają się (o to) po ewakuacji wojsk.

more innych woiewodztw – na wzór innych województw (w rkp. „moze”/„more”); powiatom Winnickiemu y Zwinogrodzkiemu urzędy – osobne urzędy ziemskie dla powiatów winnickiego i zwinogródzkiego; wakanse krolewszczyzny – wakujące królewszczyzny (starostwa) mają być rozdawane wyłącznie posesjonatom i obywatelom województwa bracławskiego.

słobody – osady na „wolnicy” (z wolnizną od powinności), ściągające zbiegłych chłopów i swawolę; sub paena mille marcarum na pozwalaiącego słobodę extendenti – pod karą 1000 grzywien przeciw temu, kto zezwala na słobodę (rozciągniętą na niego); stante revolutione zbiegłe – zbiegłe w czasie zamieszek; sub paena infamiae – pod karą infamii; lauda o przechodzących ze wsi do wsi poddanych … per constitutionem approbowane – lauda sejmikowe w sprawie poddanych przechodzących ze wsi do wsi mają być zatwierdzone konstytucją sejmową.

Streszczenie

Instrukcja sejmiku bracławskiego (16 VIII 1735), dalsze punkty: posłowie mają prosić króla o otwarcie mennicy, by kraj miał własną srebrną monetę; o uchylenie traktatów godzących w honor i bezpieczeństwo Rzeczypospolitej i utrzymanie przyjaźni z sąsiadami po wyprowadzeniu wojsk obcych; o ustanowienie, na wzór innych województw, urzędów dla powiatów winnickiego i zwinogródzkiego i rozdawanie wakujących urzędów i królewszczyzn tylko posesjonatom województwa; o zniesienie słobód pod karą 1000 grzywien, wydawanie chłopów zbiegłych w czasie zamieszek pod karą infamii i zatwierdzenie konstytucją laudów województwa o poddanych przechodzących ze wsi do wsi.

Transkrypcja

k. 6 (skan 0008, strona prawa – dół)

1Ponieważ zas invaluerunt

2w wdztwie naszym złe konsequencye,

3że jmc pp. gubernatorowie włości pań-

4skich, dla swoich zyskow hultaystwo

5protegują y ut supponitur nasyłaią,

6więc upraszac będą ichmc pp. posłowie

7stanow Rzpltey, aby takowych guberna-

8torow et cuiuscunque tituli dobr pań-

9skich dyspozytorow w wydaniu refra-

10garios, iako infames et paenam talio-

11nis na siebie trahente, iako z niemi co-

12intelientyą maiących praecedente super

k. 6v (skan 0009, strona lewa)

1exorbitantes na gruncie aresto sine om-

2ni dilatione ukrzywdzonemu łapac poz-

3wolono, y do sądow pro paenis extendendos

4przyprowadzac wolno było. Dobra pańskie

5że wraz z szlacheckiemi do skarbu wdztwa

6per potentiam comportowac, ani się lus-

7trowac daią, aby rigore Rzpltey w kon-

8stytucyi imponendo cogantur. Tudziesz

9do wydania chłopow, podczas rewolucyi

10teraznieyszey zbiegłych, stimulentur do-

11mniwie [?] się maią. Kiedy zas wdztwo na-

12sze przez swywolne kupy, ktore natu-

13ralnie circa granities uspokoic się nie

14mogą, więc upraszac będą jmc pp. posło-

15wie JKmci y Rzpltey, aby pro securitate nos-

16tri podniesienie chorągwie wdztwu na-

17szemu pozwolenie było. Interes ichmc

18panow Klitynskich, obywatelow wdztwa

19naszego respektem appropryacyi gruntow

20ich dziedzicznych przez jw. jmc p. Ossolinskiego

21podskarbiego koronnego do starostwa Chmiel-

22nickiego ciż jmc pp. posłowie promowowac

23będą. A że in hoc orphano Rzplta zostaie

24statu bez potrzebnych ultro buław Rzpltey

25rządcow, więc ex tak [?] wdztwa naszego, iako

26pro meritum sago et toga de Republica

27civem nayiasnieyszemu panu y Rzpltey

28do buławy wielkiey koronney jw. jmc p. Po-

29tockiego woiewody kyiowskiego reymentarza

30ad praesens woysk koronnych generalne-

31go, a zas do polney jw. jmci p. woiewodę

32sędomirskiego non dissimilem huic oneri,

33tudziesz do buławy polney W. X. Lit. [znak wstawki: zob. margines] rekomen-

34dowac będą jmc pp. posłowie. A że przy

35odebraniu filipowcow z Rzpltey, a nay wię-

36cey w wdztwie naszym znayduiących się

37przez woyska auxiliarne rossyiskie na wy-

38prowadzenie onychże z żonami, dziecmi

39y sprzętami na kilkadziesiąt tysięcy z

40Rzpltey ludzi z konmi y wozami, iako

41też y chłopcow z temiż filipowcami woy-

k. 7 (skan 0009, strona prawa)

1ska auxiliarne zabrali, y one dotychczas

2za Dnieprem trzymaią, więc takową Rzpltey

3krzywdę maiestatowi panskiemu jmc pp.

4posłowie deferent y upraszac będą, aby instet

5nayiasnieyszy pan do nayiasnieyszey impe-

6ratorki, żeby hoc in puncto nastąpiła satis-

7factya, upraszac będą. Że zas wielkie

8panow potencye w dawaniu excessantow

9cum discrimine fortun szlacheckich y życia

10protekcye niemało w wdztwie naszym, tak

11w substancyach, iako y w naruszeniu

12przykazan Boskich, dalszych złych y mściwych

13za sobą pociągaią konsekwencyi, zaczym o

14tak wielką krzywdę Wch ichmc pp. Zwolskich

15ratione zabicia przez [skreślone: przy] prywatną osobę

16urodzonego Pawłowskiego, dobr jmc p. starosty

17Bełzkiego komisarza przy gwałtownym naiez-

18dzie niegdy Wo jmc p. Alexandra Zwolskiego

19dignissimum w zasługach Rzpltey et acti-

20vitate consiliorum w wdztwie naszym

21a praeeminentiorum civem, z ktorego w

22protekcyi jw. jmc p. starosty Bełzk. będące-

23go, żadna windykacya sanguinis nastąpic

24nie może, więc domowic się maią jmc pp.

25posłowie in statu Reipublicae, aby praece-

26dente w konstytucyi rigore przez jw. jmc p.

27starostę był wydany. Skarby, tak koronny,

28iako y litewski aby per plus offerenciam ad-

29ministrowane byli, instabunt jmc pp. posłowie.

Objaśnienia i tłumaczenia

Kopista nie przepisał podpisów marszałka i asesorów pod pierwszą instrukcją – po ostatnim punkcie następuje od razu druga instrukcja (akt 8).

invaluerunt … złe konsequencye – zakorzeniły się złe skutki; ut supponitur – jak się przypuszcza; w wydaniu refragarios – opornych w wydaniu (zbiegów); iako infames et paenam talionis na siebie trahente – jako bezecnych i ściągających na siebie karę odwetu (talionu); iako z niemi cointelientyą maiących – jako mających z nimi porozumienie; praecedente super exorbitantes na gruncie aresto – po uprzednim areszcie złoczyńców na gruncie; sine omni dilatione – bez żadnej zwłoki; pro paenis extendendos – dla wymierzenia kar.

Dobra pańskie … per potentiam comportowac, ani się lustrowac daią – dobra magnackie przemocą nie chcą znosić (podatków) do skarbu województwa ani poddawać się lustracji; rigore … imponendo cogantur – aby zostały przymuszone surowością nałożoną w konstytucji. stimulentur do-mniwie [?] się maią – mają być przynaglani; wyraz po „do-” niepewny; w tekście równoległym (akt 19) „stimulentur domowic się maią” – (posłowie) mają się domagać.

swywolne kupy … circa granities – swawolne kupy (bandy) przy granicach (z Mołdawią i Dzikimi Polami); podniesienie chorągwie wdztwu naszemu – zgoda na wystawienie chorągwi województwa.

Klityńscy c/a Ossoliński – Franciszek Maksymilian OSSOLIŃSKI, podskarbi wielki koronny (1729–1736), zawładnął (appropryacya) dziedzicznymi gruntami Klityńskich przyłączając je do starostwa chmielnickiego; posłowie mają popierać (promowować) ich sprawę.

in hoc orphano statu … bez potrzebnych ultro buław Rzpltey rządcow – w tym osieroconym stanie bez potrzebnych zwierzchników buław (hetmanów); pro meritum (promeritum) sago et toga de Republica civem – obywatela zasłużonego dla Rzpltej w orężu i w radzie. Kandydaci: do buławy wielkiej koronnej Józef POTOCKI, wojewoda kijowski, regimentarz generalny (hetmanem wielkim koronnym mianowany w 1735 r.); do buławy polnej koronnej – wojewoda sandomierski (nienazwany; non dissimilem huic oneri – niemniej godny tego ciężaru); do buławy polnej litewskiej – (wg dopisku na marginesie) Michał Kazimierz RADZIWIŁŁ, marszałek nadworny litewski (hetman polny litewski od 1735).

Filipowcy – staroobrzędowcy (filiponi) osiadli w Rzpltej; wojska rosyjskie wyprowadziły ich za Dniepr wraz z żonami, dziećmi, sprzętem, końmi i wozami (kilkadziesiąt tysięcy ludzi), zabierając też chłopów; posłowie mają przedstawić tę krzywdę królowi (deferent) i prosić o jego interwencję u carycy (instet) o zadośćuczynienie (satisfactya).

excessanci – sprawcy ekscesów; cum discrimine fortun szlacheckich y życia – z narażeniem mienia i życia szlachty; dalszych złych y mściwych … konsekwencyi – dalszych złych i mściwych następstw. Sprawa Zwolskich: zabójstwo wielmożnego Aleksandra ZWOLSKIEGO (dignissimum w zasługach Rzpltey et activitate consiliorum … a praeeminentiorum civem – najgodniejszego w zasługach i działalności w radach województwa, wybitnego obywatela) przy gwałtownym najeździe przez urodzonego PAWŁOWSKIEGO, komisarza dóbr starosty bełskiego (nienazwanego), który pozostaje pod jego protekcją, tak że windykacja krwi (windykacya sanguinis – dochodzenie za zabójstwo) jest niemożliwa; posłowie mają się domagać (domowic się – domawiać się), by starosta wydał sprawcę pod rygorem konstytucji.

Skarby … per plus offerenciam administrowane – skarby koronny i litewski mają być administrowane przez wydzierżawianie ceł i dochodów temu, kto więcej zaoferuje (licytacja).

Streszczenie

Zakończenie pierwszej instrukcji sejmiku bracławskiego z 16 VIII 1735. Posłowie mają żądać: ukarania gubernatorów i dyspozytorów dóbr magnackich, którzy protegują i nasyłają hultajstwo, jako infamisów (z prawem aresztowania sprawców na gruncie i stawiania ich przed sąd); zmuszenia konstytucją dóbr magnackich do płacenia podatków województwa i do lustracji; wydawania chłopów zbiegłych w czasie zamieszek; zgody na chorągiew województwa przeciw swawolnym kupom przy granicy; poparcia sprawy Klityńskich, których grunty podskarbi Ossoliński przyłączył do starostwa chmielnickiego. Do buław rekomendują Józefa Potockiego, wojewodę kijowskiego (wielka koronna), wojewodę sandomierskiego (polna koronna) i Radziwiłła, marszałka nadwornego litewskiego (polna litewska). Mają przedstawić krzywdę wyprowadzenia przez wojska rosyjskie kilkudziesięciu tysięcy Filipowców (z chłopami) za Dniepr i prosić o interwencję króla u carycy; domagać się wydania przez starostę bełskiego jego komisarza Pawłowskiego, zabójcy Aleksandra Zwolskiego; wreszcie administrowania skarbów koronnego i litewskiego w drodze licytacji.

Transkrypcja

k. 7 (skan 0009, strona prawa – dół)

1A drugiey instrukcyi tenor verborum

2est talis: Instrukcya Wm ichmciom panom

3Michałowi Zwolskiemu pułkownikowi woysk

4JKmci y Rzpltey, y Kazimierzowi Choieckiemu

5burgrabiemu kijowskiemu do jw. jmc p. Po-

6tockiego woiewody kijowskiego generalnego

7woysk Rzpltey koronnych regimentarza pos-

8łom wdztwa bracł. dnia szesnastego augu-

9sti roku tysiąc siedmset trzydziestego piąte-

10go w Winnicy dana. Naypierwey jmc pp.

11posłowie wdztwa naszego jw. jmc panu

12wodzowi woysk utriusque authoramenti ko-

k. 7v (skan 0010, strona lewa)

1ronnych życzliwą serc naszych remonstro-

2wac będą demissyą, iako Provido oyczyzny

3in defendendis granicibus tutori należytą

4złożą adoracyą. Upraszac będą jmc pp. posło-

5wie nasi jw. wodza, ażeby maiąc wzgląd

6na pograniczne wdztwo y wszelkim nie-

7bespieczenstwom nawet od własnych chło-

8pow podległe securitatem onemu przez

9zesłanie woysk Rzpltey koronnych obmy-

10slic raczył. Że zas w wdztwie naszym

11tak ob securitatem sądow pogranicznych

12iakoteż y w innych dla bespieczenstwa

13wdztwa potrzebach, erekcya chorągwiow

14iest ultronee potrzebna; zaczym wdztwo

15nasze nie chcąc generalney w tym punk-

16cie jw. regimentarza ublizyc władzy, w

17czym y jw. posłom na seym walny war-

18szawski pacificationis dla doniesienia

19y konsensu Rzpltey uproszenia obligowa-

20lismy jmciow pp. posłow, aby mentem woie-

21wodztwa naszego z nayniższą demissyą

22prozbą takowego wdztwo nasze ubespieczaią-

23cego porządku hetmańską władzą approbatę

24uczynił. Upatrzywszy zas godnego meritis ac

25martis expertem campum w. jmc pana

26Kazimierza Choieckiego burgrabiego kijow-

27skiego obywatela y possessionata wdztwa

28naszego do funkcyi rotmistrzowstwa, in-

29stat wdztwo nasze do generalney jw. wodza

30władzy, aby onego w swym respekcie kon-

31serwowac raczył. Upraszac będą jmc pp.

32posłowie jw. wodza, aby w punkcie nastę-

33puiącego dyspartymentu woysk rossyi-

34skich na lokacyą po wdztwach rownowa- [?]

35naszego woiewodztwa, iako z gruntu zdewas-

36towanego przeładowac nie dopuscił. Xiążę-

37cia jmci Michała Czetwertynskiego, godnego

38w wdztwie naszym parenteliata [?], jw. wo-

39dza imieniem wdztwa naszego

40rekomendowac będą łaskawym respektom, upraszaiąc

41aby chorągiew za władzą generalną y wolą

k. 8 (skan 0010, strona prawa)

1erygowana, teraz zas in turbidine rerum

2rozeszła, podniesiona była. Ponieważ jmc

3pan Dowicki [?] gubernator dobr Ukrainskich

4w. jmc p. starosty Jasielskiego z kozakami

5pryncypała swego zebranemi, nie tylko

6szlachtę sąsiadow, ale też y ww. OO. jezui-

7tow, także y dominikanow winnickich

8naieżdżał, y więcey tych excessow czynic

9deklaruie, więc instabunt jmc pp. posłowie

10do jw. regimentarza, aby do złapania one-

11goż ad viniculum woyska pozwolic ra-

12czył.

Objaśnienia i tłumaczenia

Tekst równoległy (instrukcja z 1 IX 1735, akt 20) rozstrzyga: „na lokacyą po wdztwach zimową” (tu „rownowa- [?]”), gubernator ŁOWICKI (tu „Dowicki [?]”), „adminiculum woyska” – pomoc wojska (tu „ad viniculum”).

W ostatnich wierszach k. 7v kopista wpisywał wyrazy nad linią (m.in. „nie dopuscił. Xiążę-”, „…skiego, godnego”, „jw. wo-”) – kolejność wierszy podano w układzie linearnym, zgodnym z sensem. Wyraz „rownowa- [?]” na końcu wiersza (może „równo-/ważnie” lub zniekształcone „zrujnowa-”) urywa się bez kontynuacji – zapewne opuszczenie kopisty. „parenteliata [?]” – zapewne „parentelią” (koligacją), tj. godnego w województwie z racji koligacji rodowych.

Instrukcya Wm ichmciom – wielmożnym ichmościom; generalny woysk Rzpltey koronnych regimentarz – regimentarz generalny wojsk koronnych (Józef POTOCKI, wojewoda kijowski, w 1735 mianowany hetmanem wielkim koronnym). demissya – uniżoność; Provido oyczyzny in defendendis granicibus tutori – opatrznemu opiekunowi ojczyzny w obronie granic. securitatem onemu … obmyslic – zapewnić mu (województwu) bezpieczeństwo.

ob securitatem sądow pogranicznych – dla bezpieczeństwa sądów granicznych (z Mołdawią/Turcją); erekcya chorągwiow iest ultronee potrzebna – utworzenie chorągwi jest nader (z własnej natury) potrzebne; mentem woiewodztwa – wolę województwa; hetmańską władzą approbatę – zatwierdzenie władzą hetmańską.

meritis ac martis expertem campum – doświadczonego zasługami i polem Marsa (wojennym) – Kazimierz CHOJECKI, burgrabia kijowski, kandydat na rotmistrza chorągwi województwa; in-stat – nalega; w swym respekcie konserwowac – utrzymać w swoich względach.

ks. Michał CZETWERTYŃSKI (Michał Światopełk Czetwertyński; w 1733 marszałek koła sejmiku bracławskiego – zob. 44-1-12) – rekomendowany hetmanowi; jego chorągiew, wcześniej erygowana za władzą generalną, a „in turbidine rerum” (w zamęcie wydarzeń) rozproszona, ma być ponownie podniesiona.

pan Dowicki [?] – nazwisko niepewne (w rkp. „dowicki”, może „Łowicki”); gubernator dóbr ukraińskich starosty jasielskiego (nienazwanego), który z kozakami nadwornymi swego pryncypała napadał na szlachtę sąsiednią, jezuitów i dominikanów winnickich; posłowie mają prosić regimentarza o zgodę na schwytanie go siłą wojska (ad viniculum – w okowy).

Streszczenie

Druga instrukcja sejmiku bracławskiego z 16 VIII 1735, dla Michała Zwolskiego, pułkownika wojsk JKMci, i Kazimierza Chojeckiego, burgrabiego kijowskiego, posłów do Józefa Potockiego, wojewody kijowskiego, regimentarza generalnego wojsk koronnych. Posłowie mają złożyć mu wyrazy czci i prosić o przysłanie wojska koronnego dla bezpieczeństwa pogranicznego województwa, zagrożonego nawet przez własnych chłopów; o zatwierdzenie władzą hetmańską chorągwi województwa (o co proszono też posłów na sejm), z rotmistrzem Kazimierzem Chojeckim; o niedopuszczenie, by przy dyslokacji wojsk rosyjskich przeładowano zrujnowane województwo; mają rekomendować ks. Michała Czetwertyńskiego i prosić o ponowne podniesienie jego chorągwi, rozproszonej w czasie zamieszek; wreszcie prosić o zgodę na ujęcie przy pomocy wojska Dowickiego [?], gubernatora dóbr ukraińskich starosty jasielskiego, który z kozakami najeżdżał szlachtę oraz jezuitów i dominikanów winnickich.

Transkrypcja

k. 8 (skan 0010, strona prawa – od ok. 1/3)

1— Trzecia zas instrukcya — w te słowa:

2Instrukcya Wm jmciom panom Krzysztofowi

3Michałowskiemu podczaszycowi bracł. y

4Stanisławowi Michalewskiemu do jw. jmc

5p. Minicha, konsyliarza y feltmarszałka

6woysk rossyiskich nayiasnieyszey impera-

7torki rossyiskiey posłom z wdztwa Bracł.

8dnia szesnastego augusti roku tysiąc siedm-

9set trzydziestego piątego w Winnicy dana.

10jmc panowie posłowie jw. jmc panu Mini-

11chowi feltmarszałkowi woysk jey impera-

12torskiego wieliczenstwa nayuniżeńszą

13złożą weneracyą. Upraszac będą, ciż jmc

14pp. posłowie o łaskawą klemencyą nad wdztwem

15naszym, nie tylko przez woyska, ale też

16przez naszych chłopow zruynowanym,

17aby przy ułożeniu repartycyi woysk ros-

18syiskich komendy generalney jw. felt-

19marszałka na lokacyą zimową podleg-

20łym [?] od stacyi woyska rossyiskiego uwolnic

21raczył. Upraszac będą jmc pp. posłowie

22jw. jmci p. feltmarszałka za jw. jmcią p.

23Bykowskim, pisarzem Buskim, aby wzięte

24konie, cugow dwa, w Międzybożu, roku tysiąc

25siedmset trzydziestego czwartego, in aprili,

26przy bytnosci jo. xcia jmci Essenborskiego [?],

27za daniem ordynansu od władzy felt-

28marszałkowskiey oddane były. Instabunt

29także jmc pp. posłowie do łaskawego respek-

30tu jw. feltmarszałka, ażeby do uznania

k. 8v (skan 0011, strona lewa – góra)

1krzywd naszych, komissarzow od nayiasniey-

2szey imperatorowey prokurowac raczył.

Objaśnienia i tłumaczenia

Posłowie do feldmarszałka: Krzysztof MICHAŁOWSKI, podczaszyc bracławski, i Stanisław – w instrukcji „Michalewski” (tak też na k. 9: „kolaskę jmc p. Stanisława Michalewskiego”), w laudum (akt 3) „Stanisław Michałowski”; zapewne ta sama osoba (brat Krzysztofa?) – forma nazwiska niepewna.

konsyliarz y feltmarszałek woysk rossyiskich – Burkhard Christoph von MÜNNICH (Minich), feldmarszałek rosyjski; jey imperatorskiego wieliczenstwa – Jej Imperatorskiej Mości (ros. величество) carycy Anny Iwanowny; nayuniżeńszą złożą weneracyą – złożą najuniżeńszą cześć.

repartycya woysk … na lokacyą zimową – rozdział wojsk rosyjskich na leża zimowe; podleg-łym [?] od stacyi … uwolnic – (województwo) podległe … uwolnić od stacji (kwaterunku i wyżywienia) wojsk rosyjskich; wyraz przeniesiony („podleg-/łym”) – odczyt niepewny.

BYKOWSKI – pisarz buski (ziemski); w kwietniu (in aprili) 1734 w Międzybożu zabrano mu dwa cugi koni przy bytności „jo. xcia jmci Essenborskiego [?]” – zapewne księcia Ludwika Wilhelma HESSEN-HOMBURG, generała rosyjskiego działającego w Polsce w 1734 r. (zniekształcone przez kopistę). Posłowie mają prosić o rozkaz (ordynans) feldmarszałka nakazujący zwrot koni.

prokurowac – wystarać się (o komisarzy carycy do uznania krzywd województwa).

Streszczenie

Trzecia instrukcja sejmiku bracławskiego z 16 VIII 1735, dla Krzysztofa Michałowskiego, podczaszyca bracławskiego, i Stanisława Michalewskiego (Michałowskiego), posłów do feldmarszałka rosyjskiego Burkharda Minicha. Posłowie mają złożyć mu wyrazy czci i prosić o łaskę dla województwa zrujnowanego przez wojska i własnych chłopów – o uwolnienie go od stacji wojsk rosyjskich przy rozdziale leż zimowych; o rozkaz zwrotu dwóch cugów koni zabranych w kwietniu 1734 w Międzybożu pisarzowi buskiemu Bykowskiemu przy bytności księcia „Essenborskiego” (zapewne Hessen-Homburg); wreszcie o wystaranie się u carycy o komisarzy do oszacowania krzywd województwa.

Transkrypcja

k. 8v (skan 0011, strona lewa – od 3. wiersza)

1A czwarta instrukcya de serie verborum

2sequenti: Instrukcya Wm jmciom pp. Jędrze-

3iowi Kruzowi porucznikowi chorągwi Pięty-

4horskiey jo. xcia jmci Wisniowieckiego kancle-

5rza wielkiego W. X. Litt. y jmc p. Stanisławo-

6wi Jastrzębskiemu do jw. jmci p. grafa

7fon Weyzbacha konsyliarza y generała

8anszefa, zamku kijowskiego gubernatora,

9posłom z wdztwa Bracławskiego, dnia

10szesnastego augusti, roku tysiąc siedmset

11trzydziestego piątego, w Winnicy dana.

12Naypierwey jmc pp. posłowie jw. jmci p.

13generałowi anszefowi fon Weysbachowi

14nayniższą od wdztwa naszego doniosłszy

15submissyą, y za wyswiadczone tylu dowo-

16dami respekta podziękowawszy, list do nay-

17iasnieyszego krola jmci p. n. m. Augusta

18Trzeciego do tegoż jw. jmci p. generała pisa-

19ny rezygnowac będą. Ponieważ w wdztwie

20naszym wielkie exorbitancye dla zbunto-

21wanych chłopow przez foment woysk ros-

22syiskich (iako o tym konfessata roboczego [?]

23Motornego dobrowolne y korporalne świad-

24czą) nastąpiły, osobliwie zas Wo jmc p.

25Kaletynskiego chorążego bracł. nieznośną

26krzywdę, ktorą w kluczu Tachanskim y in-

27nych dobrach przez sotnika Antona Pry-

28czenka, znayduiącego się w Kaniowie, w

29zabraniu bydła, wybicia pasieki, zabraniu

30wszelkiey ruchomosci, dawaniu protekcyi

31zaboycom; niemniey przez jmci p. Polanow-

32skiego pułkownika woysk rossyiskich, ktory

33nie kontentuiąc się dawnemi oppressyami,

34ale y teraz noviter po nastąpionym orderze

35do wydania rzeczy, po swiętey pamięci

36jmc p. Kaminskim [skreślone: xxx], regencie winnickim

37y mosakowskim [?] y innych, mszcząc się, un-

38terofficera do dobr Kurminiec [?] bez naymniey-

39szey racyi z kozakami przystawszy, człeka

k. 9 (skan 0011, strona prawa)

1jmci p. chorążego nic niewinnego y konia o-

2kilkudziesiąt czerwonych złotych wziąć ka-

3zał, a podczas bytności na seymiku posel-

4skim jmci p. chorążego. Tudziesz że jmc p.

5major Synkirow pieniądze po zabiciu jmci

6p. Harasima [skreślony znak] siestrzeńca jmc p. chorążego

7bracł. tysięcy siedm złotych polskich, od zaboy-

8cow wziąte, aby doniesione byli obliguiemy.

9Zabicie crudeliter świętey pamięci jmci p.

10Kaminskiego z żoną y dziecmi, tudziesz za-

11branie rzeczy y papierow doniosą jmc pp.

12posłowie. Także niemnieyszą krzywdę jmc

13pp. posłowie jmci p. Piotra Hałuszczyn-

14skiego, przez jmci p. pułkownika Retkina

15w zabraniu bydła we wsi Michalewce; tu-

16dziesz niemnieyszą exorbitancyą jmci p.

17Korsaka z pod komendy jmci p. pułkownika

18Dunina, ktory naiechawszy z ludzmi

19manaster w Kliszczowie, rzeczy cerkiewne

20zabrał, przy ktorych y kolaskę jmc p. Stani-

21sława Michalewskiego wziął; zatym jmc

22pp. posłowie instabunt, aby też rzeczy y ko-

23laska oddane byli. Zaczym upraszac bę-

24dą imieniem prześwietnego woiewodztwa

25naszego, aby jw. jmc p. generał fon Weysbach

26do liquidacyi y rozsądzenia wyzrzeczonych

27exorbitancyi y innych nieznośnych krzywd

28(więcey milliona wynoszących), obywate-

29lom wdztwa naszego poczynionych spra-

30wiedliwego serca u nayiasnieyszey impera-

31torki rossyiskiey komissarzow uprosic

32raczył. Tudziesz Alexandra oyca y Micha-

33ła syna Sienkiewiczow, ktorzy pana swego

34jmc p. Bykowskiego, pisarza Buskiego, zrabo-

35wawszy, złączywszy się z Jarondowskim [?],

36koscioły rabowali, ludzi, tak swieckich,

37iako y duchownych szlachtę zabiiali,

38piekli y mordowali, potem uchodząc za

39Dniepr, dwor pana swego naiechali y za-

40bic chcieli, a nie zastawszy, dwor tylko zra-

41bowali, bydło y konie pozabierali, aby za

k. 9v (skan 0012, strona lewa)

1ordynansem wydani byli, upraszac będą.

2Ponieważ zaś jmc pp. Rowinski y Krupski na

3dobrowolney drodze wzięci, y dotąd niewinnie

4od rossyiskiego woyska w niewoli zostaią,

5więc aby onych z łaskawego respektu swe-

6go jw. jmc p. generał de fon Weysbach wy-

7puścić kazał upraszac będą. Ktore to tak

8laudum, iako y instrukcye podpisy rąk ma-

9ią w sobie takowe: Ludwik Zwolski, marsza-

10łek koła rycerskiego. — Kazimierz Choiecki b. g. k.,

11assessor p. W. B. — Adam Tomaszewski P. B.

12W. X. L. assessor p. W. B. — I tak pomienione

13laudum, iako y instrukcye za podaniem

14y oczewistą prozbą jw. jmci podawaiącego,

15a za moim urzędowym przyięciem są do

16xiąg ninieyszych grodzkich winnickich

17ingrossowane.

18Кн. Кіев. центр. Арх. № 4619, л. 72, акт. 49.

k. 10 (skan 0012, strona prawa) – pusta (tylko foliacja „10”)

Objaśnienia i tłumaczenia

Zakończenie odpisu: podpisy pod laudum i instrukcjami (Ludwik ZWOLSKI, marszałek koła; Kazimierz CHOJECKI, „b. g. k.” = burgrabia grodzki kijowski, asesor „p. W. B.”; Adam TOMASZEWSKI, „P. B. W. X. L.”, asesor „p. W. B.”) i formuła ingrosacji namiestnika (w pierwszej osobie – Józef Michał Mierzwiński, akt 1). Skróty: „p. W. B.” – zapewne „powiatu winnickiego, [województwa] bracławskiego” lub „pro województwo bracławskie”; „P. B. W. X. L.” – podczaszy bracławski „W. X. L.” (rozwiązanie z aktu 14: „Adama Tomaszewskiego podczaszego bracł. W. X. Litt.”; człon „W. X. L.” niejasny). Pod tekstem dopisek kopisty po rosyjsku ze źródłem: „Кн. Киев. центр. арх. № 4619, л. 72, акт 49” – Księga Kijowskiego Archiwum Centralnego nr 4619, karta 72, akt 49 (tj. oryginalna księga grodzka winnicka 1735). Ołówkiem: „10 3/4 л.” (liczba arkuszy odpisu).

Tekst równoległy – instrukcja z 1 IX 1735 (akt 22): „Andrzej” Kruz; klucz „Tahanski”; sotnik „Antona Pszczenka [?]”; „połpułkownik Polański”; „Kamienskim regencie winnickim y Mosakowskim”; dobra „Kuzminiec” (= Kuźmińce [?]); major „Synkiow [?]”; zabity „Horain [?]” (tu „Harasim”); wieś „Michałowce”; „manaster Kliszczowski”; „Jaronowskim [?]”.

graf fon Weyzbach, konsyliarz y generał anszef, zamku kijowskiego gubernator – hr. Johann Bernhard von WEISBACH, generał-anszef rosyjski, gubernator Kijowa. list … rezygnowac będą – oddadzą (wręczą) list króla Augusta III do generała; respekta – względy.

konfessata roboczego [?] Motornego dobrowolne y korporalne – zeznania … Motornego dobrowolne i na mękach (torturach) – por. akt 4; foment – podżeganie. Klucz TACHAŃSKI [?] Michała Kaletyńskiego, chorążego bracł. (odczyt nazwy pewny, identyfikacja miejscowości niepewna); sotnik Anton PRYCZENKO [?] z Kaniowa; płk POLANOWSKI (w rkp. „Polanowskiego”) – pułkownik wojsk rosyjskich, mszcząc się po rozkazie (orderze) wydania rzeczy po zmarłym regencie winnickim KAMIŃSKIM, „mosakowskim [?]” (może: Mossakowskim) i innych, przysłał z kozakami podoficera do dóbr KURMINIEC [?] (może Kuźmińce), gdzie wzięto człowieka chorążego i konia wartości kilkudziesięciu czerwonych złotych – w czasie, gdy chorąży był na sejmiku poselskim. Wyraz po „Kaminskim” skreślony przez kopistę (xxx).

major SYNKIROW [?] – wziął 7000 zł polskich odebrane zabójcom po zabiciu Harasyma (HARASIM), siostrzeńca chorążego bracł. Kaletyńskiego – pieniądze mają być odzyskane. Zabójstwo „crudeliter” (okrutnie) regenta KAMIŃSKIEGO z żoną i dziećmi i zabór jego rzeczy i papierów – posłowie przedstawią generałowi.

Piotr HAŁUSZCZYŃSKI (w rkp. „Hatuszczyn-skiego” – ł pisane jak t) – zabór bydła we wsi MICHALEWCE [?] przez płk. RETKINA [?]; KORSAK z komendy płk. DUNINA najechał z ludźmi monaster (prawosławny klasztor) w KLISZCZOWIE [?], zabrał rzeczy cerkiewne i kolaskę Stanisława MICHALEWSKIEGO (Michałowskiego). liquidacya y rozsądzenie wyzrzeczonych exorbitancyi … więcey milliona wynoszących – likwidacja i osądzenie wymienionych ekscesów i krzywd (ponad milion zł).

Aleksander (ojciec) i Michał (syn) SIENKIEWICZOWIE – słudzy pisarza buskiego BYKOWSKIEGO (por. akt 9), którzy obrabowawszy go, połączyli się z JARONDOWSKIM [?] (może hajdamacki przywódca), rabowali kościoły, zabijali szlachtę świecką i duchowną, a potem, uchodząc za Dniepr, napadli dwór swego pana chcąc go zabić; mają być wydani rozkazem (ordynansem) generała. ROWIŃSKI i KRUPSKI, wzięci „na dobrowolney drodze” (na wolnej drodze, w czasie pokoju), są niewinnie więzieni przez wojsko rosyjskie – posłowie mają prosić o ich uwolnienie.

Streszczenie

Czwarta instrukcja sejmiku bracławskiego z 16 VIII 1735, dla Jędrzeja Kruza [?], porucznika chorągwi petyhorskiej ks. Wiśniowieckiego, i Stanisława Jastrzębskiego, posłów do gen.-anszefa hr. Weisbacha, gubernatora Kijowa. Posłowie mają mu podziękować, wręczyć list Augusta III i przedstawić krzywdy wyrządzone przy współudziale wojsk rosyjskich i zbuntowanych chłopów (co potwierdzają zeznania Motornego): szkody chorążego bracł. Michała Kaletyńskiego w kluczu tachańskim (sotnik Anton Pryczenko z Kaniowa), napad podoficera z kozakami płk. Polanowskiego na dobra Kurminiec [?], zatrzymanie przez majora Synkirowa 7000 zł odebranych zabójcom siostrzeńca chorążego, Harasyma; okrutne zabójstwo regenta winnickiego Kamińskiego z rodziną; zabór bydła Piotra Hałuszczyńskiego w Michalewce przez płk. Retkina; złupienie monasteru w Kliszczowie i kolaski Stanisława Michalewskiego przez Korsaka z komendy płk. Dunina. Mają prosić o komisarzy carycy do likwidacji krzywd (ponad milion zł), o wydanie Aleksandra i Michała Sienkiewiczów – zbuntowanych sług pisarza buskiego Bykowskiego – oraz o uwolnienie więzionych Rowińskiego i Krupskiego. Na końcu podpisy pod laudum i instrukcjami (Ludwik Zwolski, marszałek; Kazimierz Chojecki i Adam Tomaszewski, asesorowie), formuła wpisania do ksiąg grodzkich winnickich i dopisek kopisty ze źródłem: Kijowskie Archiwum Centralne, księga nr 4619, k. 72, akt 49.

Transkrypcja

k. 10v (skan 0013, strona lewa) – brzeg poprzedniej karty (k. 9v), bez nowego tekstu

k. 11 (skan 0013, strona prawa; powtórne zdjęcie – skan 0014)

1Roku tysiąc siedmset trzydziestego szostego

2miesiąca septembris piętnastego dnia.

3W roczki sądowe grodzki Winnickie kadencyi

4septembrowey, dnia piętnastego septembra roku

5wyz na akcie wyrażonego przypadaiący y

6sądzącey się przedemną Jerzym Strzelnickim

7podstolim bracławskim podstarościm grodzkim

8winnickim, comparens personaliter jw. jmc p.

9Biekierski marszałek koła rycerskiego woiewodz-

10twa bracł. te laudum boni ordinis ad acta

11praesentia castr. capitan. Vinnicen. per obla-

12tam podał, ktorego tenor talis: My rady, di-

13gnitarze, urzędnicy y całe rycerstwo wdztwa

14bracł. inhaerendo legi publicae ziechawszy się

15do Winnicy ad locum consultationum

16solitum, na dzien dziesiąty septembris tysią-

17cznego siedmsetnego trzydziestego szostego roku

18do koscioła wielebnych oycow jezuitow post

19invocationem numinis sacri pod dyrekcyą

20w. jmci p. Stanisława Rzążewskiego stolni-

21ka bracławskiego uprosiwszy do łaski jw.

22jmci p. Dominika Kosiorka Bekierskiego starostę

23Dołheckiego generała maiora infanteryi woysk

24koronnych JKmci y Rzeczypospolitey, iako

25condignum concivem prześwietnego wdztwa

26Bracławskiego, obrady nasze zaczęlismy, do

27ktorego jw. jmci p. marszałka wiell.ch ich-

28mosciow panow Michała Grocholskiego cześ-

29nika bracł., Ludwika Zwolskiego podczaszego

30zwinogr., Stanisława Staszkiewicza skarb-

31nika y regenta winnick., Stanisława Dubraw-

32skiego podczaszego Dz. [?], Franciszka Wasilew-

33skiego pisarzowicza ziemskiego krzemieniec-

34kiego, Dominika Daszkiewicza łowczego

35inflantskiego za assessorow dodalismy, ktorego

k. 11v (skan 0015, strona lewa)

1seymiku subsequentes stanęły uchwały. Gdy

2jw. jmc p. podkomorzy bracł. iako princeps no-

3bilitatis y gospodarz woiewodztwa naszego ob

4varias legalitates sui, a bardziey dla słabosci

5zdrowia swego na seymik teraznieyszy bo-

6ni ordinis ad congremium nostri condes-

7cendere nie mogł. Zaczym żeby żaden podatek

8nie podpadł exekucyi, ktory tangit lauda

9confoederationis, ponieważ jw. jmc p. starosta

10Radomski na tenczas marszałek konfederacyi

11woiewodztwa będąc, teraz interessami publi-

12cznemi y relacyą na przyszłym seymiku wo-

13iewodztwa Rawskiego zatrudniony, tym kal-

14kulacyom adesse nie może, do niedziel dwoch

15po trzech krolach, w roku, da Bog, przyszłym

16tysiącznym siedmsetnym trzydziestym siod-

17mym odkładamy, na ktory termin jw. jmc

18p. podkomorzy wdztwa naszego ziechawszy,

19ichmosciow pp. exaktorow y poborcow innotes-

20censyą [?] swoią provenient a ci pro termino desi-

21gnato stawic się y kalkulowac powinni, sub

22paena peculatus; na ktory to termin kalku-

23lacyi przez jw. jmci p. podkomorzego naszego

24wyzey oznaczeni wszyscy ichmc pp. exaktorowie

25y lustratorowie comparere maią, a zas posses-

26sores bonorum quorumvis regestra wyda-

27nych summ na podatki, y ieżeliby kędy iakowe

28nastąpiły defaktacye, stanowic się maią, co y

29w innotescensyach [?] swoich aby jw. jmc p. pod-

30komorzy insynuowac raczył, upraszamy.

31Przed ktorym to jw. jmc p. podkomorzym y dele-

32gowanemi in ante do liquidacyi komissarza-

33mi per lauda constitutis wiell. jmc p. Mosz-

34czynski skarbnik bracławski z podatkow do siebie

35importowanych kalkulowac się ma; a ieżeliby

36quo fato jw. jmc p. podkomorzy na tę kalkulacyą

37przybyc nie mogł, tedy za uwiadomieniem

38iego ichmc pp. komissarze moc będą mieli te-

39dy kalkulacyi słuchac, absentia unius duorum

40dum modo quinque adsint. Że zaś punk-

41tualna y regularna płaca woysku koron-

k. 12 (skan 0015, strona prawa – góra)

1nemu w tym wdztwie dyspartyment należy

2wczesnie obligatur, aby należącą importancyą

3jmc p. skarbnik bracławski, iako y inne podat-

4ki, a principaliter czopowe y szelężne anterio-

5ribus laudis uchwalone wczesnie wybrawszy

6woysko satisfakcyą uczynił, lauda dawnieysze

7non abroganda żadnego punktu approbantur

8y co komu należące powinno y naznaczono

9oddac deklaruiemy.

Objaśnienia i tłumaczenia

Drugi dokument zbioru: laudum sejmiku gospodarskiego (boni ordinis) z 10 IX 1736, oblatowane 15 IX 1736 na roczkach grodzkich winnickich kadencji wrześniowej przed podstarościm Jerzym STRZELNICKIM, podstolim bracławskim, przez marszałka koła Dominika Kosiorka BEKIERSKIEGO (w rkp. na początku „Biekierski”), starostę dołheckiego [?], generała-majora piechoty wojsk koronnych (w 44-1-12 „Koscerka Belwerski”, „Kosiorek Bekierski”). Skan 0014 – powtórne zdjęcie tej samej rozkładówki co 0013 (k. 10v–11). Dopisek czerwoną kredką na marginesie – późniejszy, archiwalny; odczyt niepewny.

ad acta praesentia castr. capitan. Vinnicen. – do akt niniejszych grodzkich starościńskich winnickich; inhaerendo legi publicae – trzymając się prawa publicznego; post invocationem numinis sacri – po wezwaniu Ducha Świętego (dosł. świętego bóstwa); condignum concivem – godnego współobywatela. Asesorowie: Michał GROCHOLSKI, cześnik bracł.; Ludwik ZWOLSKI, podczaszy zwinogródzki (w 1735 podstoli dobrzyński – akt 1); Stanisław STASZKIEWICZ, skarbnik i regent winnicki; Stanisław DUBRAWSKI, podczaszy „Dz.” [?]; Franciszek WASILEWSKI, pisarzowicz ziemski krzemieniecki; Dominik DASZKIEWICZ, łowczy inflancki.

podkomorzy bracł. iako princeps nobilitatis y gospodarz woiewodztwa – podkomorzy jako pierwszy ze szlachty i gospodarz (przewodniczący sejmików gospodarskich); ob varias legalitates sui – z powodu różnych swoich prawnych przeszkód; ad congremium nostri condescendere – przybyć na nasze zgromadzenie; tangit lauda confoederationis – którego dotyczą lauda konfederacji; starosta Radomski – zapewne Stanisław ŚWIDZIŃSKI, starosta radomski (i lityński), marszałek konfederacji województwa bracławskiego (por. 44-1-12, akt 73); zatrudniony relacją na sejmiku województwa rawskiego [?] (odczyt nazwy pewny, sens niejasny).

do niedziel dwoch po trzech krolach … 1737 – rachunki odłożone do drugiej niedzieli po święcie Trzech Króli 1737 r. (13 I 1737); innotescensya – zawiadomienie (uniwersał podkomorzego); sub paena peculatus – pod karą sprzeniewierzenia; comparere – stawić się; possessores bonorum quorumvis – posiadacze wszelkich dóbr mają przedstawić rejestry sum wydanych na podatki i ewentualnych defalkacji (potrąceń; w rkp. „defaktacye”). MOSZCZYŃSKI – skarbnik bracławski (poborca; w 1732 Krzysztof Moszczyński, poborca podymnego – 44-1-12). quo fato – gdyby jakimś losem; absentia unius duorum dum modo quinque adsint – (nie przeszkodzi) nieobecność jednego lub dwóch, byle było pięciu.

czopowe y szelężne – podatki od wyszynku trunków; dyspartyment – rozdział (kwaterunek) wojska w województwie; lauda dawnieysze non abroganda żadnego punktu approbantur – dawniejsze lauda, nie uchylając żadnego punktu, zatwierdza się.

Streszczenie

15IX 1736 na roczkach grodzkich winnickich, przed podstarościm Jerzym Strzelnickim, marszałek koła Dominik Kosiorek Bekierski, generał-major piechoty koronnej, podał do akt laudum sejmiku gospodarskiego województwa bracławskiego, obradującego 10 IX 1736 w kościele jezuitów w Winnicy pod dyrekcją stolnika bracł. Stanisława Rzążewskiego; asesorami byli Michał Grocholski, Ludwik Zwolski, Stanisław Staszkiewicz, Stanisław Dubrawski, Franciszek Wasilewski i Dominik Daszkiewicz. Ponieważ podkomorzy bracławski z powodu choroby nie przybył, a starosta radomski (b. marszałek konfederacji województwa) był zajęty gdzie indziej, rachunki exaktorów, poborców i lustratorów odłożono do drugiej niedzieli po Trzech Królach 1737 r.: mają się stawić pod karą peculatus, posesorowie dóbr – przedstawić rejestry wpłat i potrąceń; skarbnik bracławski Moszczyński ma się rozliczyć przed podkomorzym i komisarzami (wystarczy pięciu). Skarbnik ma też zawczasu zebrać czopowe, szelężne i inne podatki i wypłacić żołd wojsku koronnemu rozlokowanemu w województwie; dawniejsze lauda zatwierdzono w całości.

Transkrypcja

k. 12 (skan 0015, strona prawa – od 9. wiersza)

1Osobliwie dulci recom-

2mendatione maiąc w sercach naszych godne

3y chwalebne zasługi wiell. jmci p. Samuela

4na Stolince Korzeniowskiego łowczego bracł.

5pisarza grodz. winnickiego, ktory summa soli-

6citudine cura et dispendio fortuny swoiey de

7proprio in bonum publicum wdztwa na-

8szego erogował, a dotąd dawnieyszymi lau-

9dami wyrażoney y naznaczoney sobie pierw-

10szą uchwałą wdztwa naszego dwoch tysię-

11cy złotych polskich, powtorną zaś assensem

12zgodnym za drogę warszawską itidem dwa

13tysiące zł. poll. deklarowane za assygnacyą

14dawnieyszą nie odebrał. Więc my przy więk-

15szych daleko pro gloria woiewodztwa erogowa-

16nych expensach incorporalitatem niesiemy

17gratitudinem w sercach naszych in obli-

18tum w dalszy czas zapisawszy memoriam,

19te teraz cztyry tysiące wraz złączone z iak

20nayprętszych y naypierwszych importowanych

21podatkow aby odebrał, wiell. jmc p. kommis-

22sarza upraszamy, żeby swoię wydał assyg-

23nacyą, ktorem laudami że sanguine deser-

24vita merces godnym kawalerom y offycye-

25rom, kompatryotom naszym, wiell. ich-

26mosciom pp. Wyrzowatemu [?] y Buszowskie-

27mu, chorążym pancernym iest naznaczo-

28na, aby suum solitiater [?] effectum do jw. jmci

29p. woiewody y generała ziem kijowskich hetma-

30na wielkiego koronnego poselstwo naznacza-

31my, y na nie jo. xiążęcia jmci Felicyana

32Swiatopełka Czetwertynskiego podkomorzyca

33bracł. y w. jmci p. Jana Choieckiego skarbni-

k. 12v (skan 0016, strona lewa)

1ka owruckiego, wiell. jmci p. Szczęsnego Kosiorka

2Bekierskiego miecznika bracł. uprosilismy; a

3jw. jmci panu marszałkowi koła naszego in-

4strukcyą, co komu comissa, wydac zlecamy.

5Jw. jmci p. Bukowskiemu chorążemu sanockie-

6mu strażnikowi polnemu woysk koron-

7nych, regimentarzowi generalnemu partyi

8Ukrainskiey y Podolskiey, tak na list jmci do

9wdztwa naszego odpisac, iako y przysłanym

10od woyska tegoż posłem na instrukcyą ich

11reskrypt dac, jw. jmc p. marszałka koła na-

12szego upraszamy, ktoremu to jw. jmci p. straż-

13nikowi polnemu, gdy condignam et propor-

14tionatam wdztwo nasze ferre nie może mer-

15cedem, trzy tysiące zł. laudo praesenti nazna-

16czamy; tym zaś ichmciom przysłanym posłom

17po złł. czterysta pro persona uchwalamy.

18Concivi nostro w. jmci p. Michałowi Grochol-

19skiemu cześnikowi bracł., ktory przy powierzo-

20ney sobie kommendzie w kraiu tym tulit

21pondus dierum et estum y rozruchy wszel-

22kie postropnoscią [?] y odwagą swoią uspokoił,

23zł. trzy tysiące z naypierwszych y nayprętszych

24podatkow dysponuiemy. Woysko, ktore feret

25opem et invigilabit kraiowi temu, aby nie

26było vaccie [?] od wdztwa naszego przyięte dwa

27tysiące osmak owsa miary winnickiey,

28y tyleż worow parokonnych siana dać przy-

29rzekamy; do ktorego to wydania prowiantu

30w.ch ichmciow pp. Felicyana Michałowskiego

31podczaszego, Michała Grocholskiego cześnika, An-

32toniego Moszynskiego woyskiego bracł., y jmc

33p. Żaganowskiego za kommissarzow uprosi-

34lismy, ktorzy to w. ichmc pp. kommissarze

35non obstante unius duorumve dummodo

36duo absint, w tym tu grodzie wydawac będą

37assygnacye. A ieżeliby zaś też woysko potrze-

38bowało większey dla siebie suffiecyencyi, tedy

39aby et innocui coloni nic byli aggravati,

40iako y pracuiące woysko nad zamiar nie

41płaciło taxą iedney osmaki owsa do złotych

k. 13 (skan 0016, strona prawa)

1dwoch, y woru także parokonnego siana do zł.

2dwoch reducimus; na chorągwie dwie, to iest

3jw. jmci p. starosty sandomirskiego, y jw. jmci

4p. starosty włodzimirskiego w Humaniu zrui-

5nowane in consolationem każdey po zł. trzy

6tysiące naznaczamy. Kommissarstwo na try-

7bunał Radomski anteriori laudo wiell. jmci

8p. Ludwikowi Zwolskiemu podczaszemu zwi-

9nogrodzkiemu obiecane, etiam praesenti lau-

10do po wiell. jmci p. podczaszym bracł. iuxta

11tenorem anterioris laudi przyrzekamy. Xięgi

12ziemskie wdztwa naszego, ażeby mogły miec

13meliorem conservationem et faciliorem

14aditum na rok tylko ieden dispositioni con-

15civi nostri jmci p. Kazimierzowi Hojeckiemu

16komornikowi naszemu bracł. zlecamy, y

17w tym interesie list do prześwietnego Try-

18bunału, nomine wdztwa jw. jmci p. mar-

19szałka koła naszego pisac obliguiemy. A że

20naznaczeni ichmc pp. kommissarze laudo

21anteriori czterech do tych xiąg ziemskich, a

22dwoch tylko, to iest, w. jmc p. Piotr Czeczel

23sędzia pograniczny y jmc p. Muryson [?] opem

24tulerunt et ferent, aby naznaczone quantum

25dla wszystkich dwom ichmciom cedat postana-

26wiamy; ktore xięgi że u wielebnych oycow

27jezuitow lubelskich conservantur, od mieysca

28tymże wielebnym oycom zł. czterysta wypła-

29cic rozkazuiemy. Xięgi grodzkie winnickie tur-

30bine interno pomieszane [?] nie indukowane, aby

31ad suum statum przywiodł, Wielmożny jmc

32p. Szaszkiewicz skarbnik y regent tuteyszy, kto-

33ry sam ex personali podeymuie się w roku ie-

34dnym, tak wyindukowac, iako y oprawic

35też xięgi, na ich tak znaczną induktę, bo osm-

36nastu xiąg oraz oprawy do rąk tegoż jmc

37p. regenta zł. dwa tysiące poll. oddac zleca-

38my. Wiell. jmc pan Stefan Klitynski miecznik

39latt. [?] sędzia causarum exorbitantiarum, przez

40laudum obrany na toż sędztwo naznaczono [znak kopisty]

41iednemu wydane assygnacye

42po zł. pięcset.

Objaśnienia i tłumaczenia

Kopista miejscami wpisywał wyrazy nad wierszem lub w przerwach (zwłaszcza k. 12v dół i k. 13 góra) – kolejność wyrazów podano wg sensu. Formuła łacińska „non obstante unius duorumve dummodo duo absint” zniekształcona – zapewne „non obstante unius duorumve absentia, dummodo … adsint” (nie przeszkadza nieobecność jednego lub dwóch, byle … byli obecni).

Samuel KORZENIOWSKI na Stolince (Stolince [?] – predykat), łowczy bracł., pisarz grodzki winnicki – summa solicitudine cura et dispendio fortuny swoiey de proprio … erogował – z największą troską, staraniem i kosztem własnej fortuny łożył na dobro publiczne; nie otrzymał 2000 zł z pierwszej uchwały i 2000 zł „za drogę warszawską” (podróż do Warszawy) – razem 4000 zł mają mu być wypłacone z pierwszych wpływów podatkowych na asygnację komisarza (w 44-1-12 – Samuel Korzeniowski [?], łowczy, pisarz grodzki). incorporalitatem … gratitudinem – zniekształcone („incorporalem … gratitudinem” – niematerialną wdzięczność); in oblitum (zapewne „in oblivium”) – w niepamięć (?); memoriam zapisawszy – zapisawszy pamięć.

sanguine deservita merces – zapłata wysłużona krwią; WYRZOWATY [?] i BUSZOWSKI – chorążowie pancerni (w 44-1-12, akt 77: Buszewski); aby suum solitiater [?] effectum – zapewne „sortiatur effectum” (aby skutek odniosła).

wojewoda (kijowski) y generał ziem kijowskich hetman wielki koronny – Józef POTOCKI; posłowie: ks. Felicjan Światopełk CZETWERTYŃSKI, podkomorzyc bracł.; Jan CHOJECKI, skarbnik owrucki; Szczęsny Kosiorek BEKIERSKI, miecznik bracł.; co komu comissa – co komu zlecono (instrukcję wyda marszałek).

BUKOWSKI – chorąży sanocki, strażnik polny koronny, regimentarz generalny partii ukraińskiej i podolskiej – Jan BUKOWSKI (?); marszałek ma odpisać na jego list i dać reskrypt jego posłom; gdy condignam et proportionatam … mercedem – (ponieważ) godnej i stosownej nagrody województwo dać nie może, 3000 zł; posłom wojska po 400 zł na osobę.

Michał GROCHOLSKI, cześnik bracł. – „tulit pondus diei et aestus” (znosił ciężar dnia i upału – Mt 20,12), uspokoił rozruchy – 3000 zł. Woysko, ktore feret opem et invigilabit kraiowi temu – wojsko, które przyniesie pomoc i czuwać będzie nad tym krajem: 2000 ośmin owsa miary winnickiej i tyleż wozów parokonnych siana; komisarze prowiantowi: Felicjan MICHAŁOWSKI, podczaszy; M. GROCHOLSKI, cześnik; Antoni MOSZYŃSKI, wojski bracł.; ŻAGANOWSKI (por. akt 2); asygnacje wydawane w grodzie winnickim; innocui coloni nic byli aggravati – aby niewinni rolnicy nie byli obciążeni; taksa: ośmina owsa – 2 zł, wóz siana – 2 zł (reducimus – redukujemy).

chorągwie dwie … starosty sandomirskiego … starosty włodzimirskiego w Humaniu zruinowane – dwie chorągwie (starosty sandomierskiego i starosty włodzimierskiego) zniszczone w Humaniu (w czasie walk 1734–1735) – po 3000 zł in consolationem (na pocieszenie).

Kommissarstwo na trybunał Radomski – funkcja komisarza województwa na Trybunał Skarbowy Radomski, obiecana wcześniej Ludwikowi ZWOLSKIEMU, podczaszemu zwinogródzkiemu, ma przypaść mu po podczaszym bracł. (zgodnie z dawnym laudum).

Xięgi ziemskie (bracławskie) przechowywane u jezuitów lubelskich – pieczę na rok powierzono Kazimierzowi HOJECKIEMU (zapewne CHOJECKIEMU), komornikowi bracł.; dawniej wyznaczono do nich czterech komisarzy, ale pracowało tylko dwóch – Piotr CZECZEL, sędzia pograniczny, i MURYSON [?] (opem tulerunt et ferent – nieśli i nieść będą pomoc) – im przypada całe wyznaczone quantum; jezuitom lubelskim 400 zł „od miejsca” (za przechowanie).

Xięgi grodzkie winnickie turbine interno pomieszane [?] nie indukowane – księgi grodzkie winnickie w zamęcie wewnętrznym pomieszane, nie wprowadzone (nieindukowane); regent i skarbnik SZASZKIEWICZ (w akcie 11 „Staszkiewicz” – forma niepewna) podejmuje się w ciągu roku wpisać zaległe wpisy (wyindukowac) i oprawić 18 ksiąg – 2000 zł. ex personali – osobiście.

Stefan KLITYŃSKI, miecznik „latt.” [?] (latyczowski?), sędzia causarum exorbitantiarum (spraw o wykroczenia z czasu bezkrólewia), obrany laudum – asygnacja po 500 zł (zapis kopisty zagmatwany).

Streszczenie

Druga część lauda sejmiku bracławskiego z 10 IX 1736. Sejmik przyznaje Samuelowi Korzeniowskiemu, łowczemu bracł. i pisarzowi grodzkiemu winnickiemu, za jego zasługi i wydatki zaległe 4000 zł z pierwszych podatków; potwierdza należność chorążych pancernych Wyrzowatego [?] i Buszowskiego; wysyła poselstwo (ks. Felicjan Czetwertyński, Jan Chojecki, Szczęsny Kosiorek Bekierski) do hetmana wielkiego koronnego Józefa Potockiego; poleca marszałkowi odpisać strażnikowi polnemu Bukowskiemu i jego posłom (3000 zł dla strażnika, po 400 zł dla posłów); Michałowi Grocholskiemu, który uspokoił rozruchy, przyznaje 3000 zł. Dla wojska strzegącego kraju województwo daje 2000 ośmin owsa i 2000 wozów siana (komisarze: F. Michałowski, M. Grocholski, A. Moszyński, Żaganowski), z taksą 2 zł za ośminę i wóz; dwóm chorągwiom zniszczonym w Humaniu – po 3000 zł. Komisarstwo na Trybunał Radomski przyrzeka Ludwikowi Zwolskiemu; pieczę nad księgami ziemskimi przechowywanymi u jezuitów lubelskich powierza komornikowi Kazimierzowi Hojeckiemu (Chojeckiemu), wynagrodzenie komisarzy przyznaje Piotrowi Czeczelowi i Murysonowi [?], jezuitom 400 zł; regent Szaszkiewicz ma w rok uporządkować i oprawić 18 ksiąg grodzkich winnickich (2000 zł); sędzia exorbitancji Stefan Klityński – asygnacja 500 zł.

Transkrypcja

k. 13v (skan 0017, strona lewa)

1nie wypłacone, aby wypłacone były; wiell.m

2ichmciom pp. kommissarzom do zlustrowania

3xiąg dawnieyszymi laudami po złotych szescset

4naznaczone praesenti laudo wypłacic injungi-

5mus ex primis importantiis. Wielebnym oycom

6jezuitom collegium tuteyszego conservatoribus

7tychże [skreślone: xx] samych xiąg y fortun naszych że z

8teraznieyszey dystrybuty nic nie naznaczamy,

9aby dawnieysze laudum tysiąc złotych ex

10primis importantiis wypłacone było, indilate

11wiell.mu jmci p. skarbnikowi bracł. zlecamy; kon-

12wentowi tuteyszemu dominikanskiemu zło-

13tych dwiescie, wielebnym oycom bernardynom

14łuckim zł. dwiescie; tymże wiele. oycom bernar-

15dynom zasławskim zł. dwiescie wypłacic

16injungimus. Injuriatis zas braci et civibus

17nostris quantam ferre możemy opem defe-

18rimus, to iest, wiell. jmci p. Moszczynskiemu

19lub turbine woyska kommissarzowi zł. czte-

20rysta, wiell.mu jmci p. Dubrawskiemu zł. szescset,

21jmci p. Maczynskiemu zł. trzysta; jmci p. Ho-

22łołowi [?] zł. sto, jmci p. Kotuniemu [?] zł. sto, jmci

23p. Witkowskiemu zł. sto, ichmciom pp. Zalinskim

24braci zł. sto, jmci p. Żabokrzyckiemu zł. trzysta,

25jmci p. Roskiewiczowi zł. dwiescie, jmci p. Zaleski-

26mu zł. sto deklaruiemy. — Że zas saepe saepius

27z konfessat, iako y z relacyi widzących patuit,

28że chłopi pod praetextem polowania ze strzel-

29bą y chartami w stepach poluiąc zieżdżaią się

30y rozboie czynią, tegoż my wszyscy ex posses-

31soribus wdztwa naszego zabronic y zakazac

32powinni; podiazduiącemu woysku partyi Po-

33dolskiey y Ukrainskiey, kozakow horodowych

34czasu potrzeby do pomocy nemine excepto

35dawac mamy. Ponieważ się ludzie podczas

36rewolucyi z dobr naszych do buntow y rabun-

37kow niektorzy implikowac się mieli, każdy secu-

38ritati suae providebit, et circa deductio-

39nem karac każdy z nas albo wydac do kom-

40mendy powinien. Chłopi po futorach siedzący

41ci tylko znosic się powinni, ktorzy pasiekami

k. 14 (skan 0017, strona prawa)

1siedzą, ale nie ci ktorzy całemi wsiami. Jmc

2concivium desideria, ktore na ninieyszym

3seymiku pomiescic się nie mogły, do przyszłe-

4go seymiku relationis odsyłamy. Te zas lau-

5dum zlecilismy jw. jmci panu marszałko-

6wi koła naszego podpisac, y do grodu win-

7nickiego per oblatam podac. Datum w Win-

8nicy die decima quarta septembris, millesi-

9mo septingentesimo trigesimo sexto. U kto-

10rego-to laudum per oblatam podanego podpi-

11sy takowe: Dominik Ignacy Kosiorek Be-

12kierski S. D. I. G. Inf. jego krolewskiey mosci

13y Rzeczypospolitey marszałek koła rycerskiego

14woiewodztwa Bracł. — Stanisław Szaszkie-

15wicz R. G. Winnic. assessor mpp., ktoren de ver-

16bo ad verbum do xiąg ninieyszych iest inse-

17rowany. —

18Кн. Кіев. центр. Арх. № 4619, л. 597, акт. 137.

Objaśnienia i tłumaczenia

Na k. 13v kopista wpisywał wyrazy nad wierszami (zwłaszcza w ostatnich 10 wierszach) – kolejność podano wg sensu. Na prawym marginesie k. 14 (skan 0017) późniejsze znaki ołówkiem – nie transkrybowane. Słowo „Jmc” na końcu pierwszego wiersza k. 14 – zapewne pozostałość („Jmc[iów] concivium desideria” – życzenia współobywateli).

kommissarze do zlustrowania xiąg – komisarze do przejrzenia ksiąg (ziemskich, w Lublinie); po 600 zł; injungimus ex primis importantiis – nakazujemy (wypłacić) z pierwszych wpływów. Jezuici kolegium winnickiego (tuteyszego) – konserwatorzy (przechowawcy) ksiąg i „fortun naszych” (depozytów); z bieżącego rozdziału nic, ale 1000 zł z dawniejszego laudum ma im skarbnik wypłacić bezzwłocznie (indilate). Dominikanie winniccy, bernardyni łuccy i zasławscy – po 200 zł.

Injuriatis … braci et civibus nostris quantam ferre możemy opem deferimus – pokrzywdzonym braciom i współobywatelom przynosimy taką pomoc, jaką możemy: MOSZCZYŃSKI („lub turbine woyska kommissarzowi” – komisarzowi w czasie zamętu wojennego [?]) 400 zł; DUBRAWSKI 600 zł; MACZYŃSKI 300 zł; HOŁOŁ [?] 100 zł; KOTUNI [?] 100 zł; WITKOWSKI 100 zł; bracia ZALIŃSCY 100 zł; ŻABOKRZYCKI 300 zł; ROSKIEWICZ [?] 200 zł; ZALESKI 100 zł. Nazwiska Hołoł [?] i Kotuni [?] (w rkp. „Hołołowi”, „Kotuniemu”) – odczyt niepewny.

saepe saepius z konfessat, iako y z relacyi widzących patuit – wielokrotnie okazało się z zeznań i relacji świadków; chłopi pod pozorem polowania ze strzelbami i chartami zjeżdżają się w stepach i rozbijają – posesorowie mają tego zakazać. podiazduiącemu woysku partyi Podolskiey y Ukrainskiey – wojsku podjazdowemu partii podolskiej i ukraińskiej; kozacy horodowi – kozacy miejscy (grodowi, nadworni); nemine excepto – nikogo nie wyłączając.

każdy securitati suae providebit, et circa deductionem karac … albo wydac do kommendy – każdy zadba o swoje bezpieczeństwo i po dochodzeniu (deductio) ma ukarać swoich buntowników lub wydać ich wojsku (komendzie). Chłopi po futorach – tylko ci, którzy siedzą na pasiekach (pojedyncze futory), mają być znoszeni (przenoszeni do wsi), nie całe wsie.

desideria … do przyszłego seymiku relationis odsyłamy – życzenia, które nie zmieściły się na tym sejmiku, odsyłamy do przyszłego sejmiku relacyjnego. Datum w Winnicy die decima quarta septembris millesimo septingentesimo trigesimo sexto – dano w Winnicy 14 IX 1736 (sejmik rozpoczął obrady 10 IX).

Podpisy: Dominik Ignacy KOSIOREK BEKIERSKI, „S. D. I. G. Inf.” – zapewne „starosta dołhecki [?], i[nfanteriae] generał” (generał-major piechoty) JKMci i Rzpltej, marszałek koła rycerskiego; Stanisław SZASZKIEWICZ, „R. G. Winnic.” – regent grodzki winnicki, asesor, „mpp.” (manu propria). „ktoren de verbo ad verbum do xiąg ninieyszych iest inserowany” – który słowo w słowo został wpisany do ksiąg niniejszych. Pod tekstem dopisek kopisty ze źródłem: „Кн. Киев. центр. арх. № 4619, л. 597, акт 137” – księga Kijowskiego Archiwum Centralnego nr 4619, k. 597, akt 137. Ołówkiem: „2 3/4 л.” (liczba arkuszy odpisu).

Streszczenie

Zakończenie lauda sejmiku gospodarskiego bracławskiego (obrady od 10 IX, datacja 14 IX 1736). Sejmik nakazuje wypłacić z pierwszych wpływów: komisarzom do lustracji ksiąg po 600 zł, jezuitom winnickim – przechowawcom ksiąg i depozytów – 1000 zł z dawnego laudum, dominikanom winnickim oraz bernardynom łuckim i zasławskim po 200 zł; przyznaje wsparcie poszkodowanym w czasie zamieszek (m.in. Moszczyński 400, Dubrawski 600, Maczyński 300, Żabokrzycki 300, Roskiewicz [?] 200, po 100 zł Hołoł [?], Kotuni [?], Witkowski, bracia Zalińscy, Zaleski). Posesorowie mają zakazać chłopom zbrojnych „polowań” w stepach, które kończą się rozbojami; województwo zobowiązuje się dawać wojsku podjazdowemu kozaków horodowych do pomocy; każdy szlachcic ma ukarać swoich poddanych zamieszanych w bunty i rabunki lub wydać ich wojsku; znoszone mają być tylko pojedyncze futory pasieczne, nie całe wsie. Pozostałe sprawy odesłano na sejmik relacyjny. Laudum podpisali marszałek Dominik Ignacy Kosiorek Bekierski i asesor Stanisław Szaszkiewicz, regent grodzki winnicki; źródło: księga KAC nr 4619, k. 597, akt 137.

Transkrypcja

k. 14v (skan 0018, strona lewa) – pusta

k. 15 (skan 0018, strona prawa)

1Roku tysiąc siedmset trzydziestego piątego

2miesiąca septembris pierwszego dnia.

3Przed urzędem y aktami ninieyszemi grodzkie-

4mi Winnickiemi y przedemną Jozefem Micha-

5łem z Mierzwina Mierzwinskim namies-

6nikiem burgrabstwa grodzkim Winnickim

7comparens personaliter jw. jmc p. Ludwik

8Zwolski, marszałek koła rycerskiego prze-

9swietnego wdztwa Bracł.o te laudum

10wdztwa Bracł. na seymiku, za wydanym

11od nayiasnieyszego krola jmci Augusta

12Trzeciego universałem powtornym, po zer-

13wanym pierwszym, na dzien szesnasty

14augusti naznaczonym, electionis jmc pp.

15posłow na seym przedseymowy pacificatio-

16nis, wraz z instrukcyami in numero czter-

17ma, z podpisem ręki swey własney, iakoteż jmc

18pp. assessorow ad acta praesentia per oblatam

19podał, prosząc mnie urzędu o przyięcie onych

20y do akt wpisanie. A tak ja, urząd, annuen-

21do affectationi pro. [?] podawaiącego pomienio-

22ne tak laudum, iakoteż y instrukcye przyi-

23muiąc czytałem, ktorychto et quidem laudi

24tenor sequitur ejusmodi: My, rady, di-

25gnitarze, urzędnicy ziemscy, grodzcy y

26całe rycerstwo woiewodztwa Bracł. vigo-

27re powtornego universału od nayiasniey-

28szego krola jmci Augusta Trzeciego pana

29naszego miłosciwego, po zerwanym pierw-

30szym, na dzien szesnasty miesiąca augus-

31ti w roku teraznieyszym, na powtorny

32dnia pierwszego wrzesnia przypadłym, ad

33locum consultationum do miasta JKmci

34Winnicy ziachawszy się, do koscioła wieleb-

35nych oycow jezuitow winnickich zszedł-

k. 15v (skan 0019, strona lewa)

1szy się pod dyrekcyą w. jmci p. Michała Kale-

2tynskiego chorążego bracł. do obrania jmc. p.

3marszałka przystąpilismy, y tak publico voto

4omniumque gremij nostri assensu za mar-

5szałka jmci p. Ludwika Zwolskiego podstole-

6go dobrzynskiego emeritum w. wdztwie na-

7szym civem obralismy, uprosiwszy temu

8jmci za assessorow w.ch jmc pp. Franciszka

9Kazimierza Choieckiego burgrabiego grodz.

10kijowskiego y Adama Tomaszewskiego pod-

11czaszego bracł. W. X. Litt.; a potym, vigore prze-

12rzeczonego universału na seym pacifica-

13tionis warszawski za uniwersalną nas

14wszytkich zgodą, za posłow w.ch jmc pp. Mich-

15ała Kaletynskiego chorążego y dyrektora, Pawła

16Joachima Jaroszynskiego stolnika bracławskie-

17go, Ludwika Zwolskiego podstolego dobrzyn. marsza-

18łka koła naszego, Piotra Sudymontowicza Cze-

19czela, komissarza y sędziego pogranicznego

20wdztwa Bracł., Jędrzeia Przyłuskiego pisarza

21nowogrodz., Jana Rzeczyckiego obersztleytnan-

22ta JKmci uprosilismy, obliguiąc tychże w.ch

23jmc pp. posłow, aby według instrukcyi sobie

24od wdztwa daney sprawili się. A że tak da-

25leka droga, y sześcioniedzielna warszawska

26rezydencya, bez kosztu obeyśc się nie może, prze-

27to lubo by znacznieyszą kwotą jmci pp. pos-

28łom przysłużyc się należało; ale że przy teraz-

29nieyszey rewolucyi zruinowane wdztwo

30zostaie, przeto tylko dwa tysiące ichmciom

31na osobę naznaczamy, z przyszłych, da Bog,

32podatkow naypierwszych. Obliguiemy jmc

33pp. posłow, aby nie tylko punkta sobie w in-

34strukcyi dane, ale y te desideria braci na-

35szych na przyszłym seymie promowowali:

36reassumpcyą konstytucyi anni millesimi

37sexcentesimi decimi primi, za Zygmunta

38nayiasnieyszego Trzeciego, w Warszawie sta-

39łey de immunitate et securitate dworow

40szlacheckich, tak w Bracławiu, iako y w Win-

41nicy y jurisdykcyach do tychże dworow nale-

k. 16 (skan 0019, strona prawa – góra)

1żących.

Objaśnienia i tłumaczenia

Trzeci dokument zbioru: odpis lauda POWTÓRNEGO sejmiku przedsejmowego bracławskiego, zwołanego drugim uniwersałem Augusta III na 1 IX 1735 „po zerwanym pierwszym” (sejmik naznaczony na 16 VIII 1735). Por. akty 1–10 – laudum i instrukcje datowane w Winnicy 16 VIII 1735 (oblata 17 VIII) – w znacznej części o identycznej treści (ci sami posłowie, te same punkty). Oblata przed tym samym namiestnikiem Józefem Michałem MIERZWIŃSKIM, przez tego samego marszałka Ludwika ZWOLSKIEGO, dnia 1 IX 1735 (data w nagłówku). Skan 0018 lewa (k. 14v) – pusta.

Dopisek na marginesie k. 15 czerwoną kredką (późniejszy, archiwalny) – odczyt niepewny, jak na k. 1 i 11 („Sprzed. [?] 1735”).

vigore powtornego universału – na mocy powtórnego uniwersału; ad locum consultationum – do miejsca obrad; publico voto omniumque gremij nostri assensu – publicznym głosem i za zgodą całego naszego grona; emeritum w. wdztwie naszym civem – zasłużonego w województwie naszym obywatela.

Asesorowie: Franciszek Kazimierz CHOJECKI, burgrabia grodzki kijowski, i Adam TOMASZEWSKI, podczaszy bracł. „W. X. Litt.” [?] – rozwiązuje skrót „P. B. W. X. L.” z podpisu w akcie 10 (podczaszy bracławski; dalszy człon „W. X. Litt.” niejasny – może tytuł litewski).

Posłowie (jak w akcie 1): Michał KALETYŃSKI, chorąży i dyrektor sejmiku; Paweł Joachim JAROSZYŃSKI, stolnik bracł.; Ludwik ZWOLSKI, podstoli dobrzyński, marszałek; Piotr SUDYMONTOWICZ CZECZEL, komisarz i sędzia pograniczny; Jędrzej PRZYŁUSKI, pisarz nowogródzki; Jan RZECZYCKI, obersztlejtnant JKMci. Wynagrodzenie – po 2000 zł na osobę z pierwszych przyszłych podatków (w laudum z 16 VIII nie podano kwoty), z uwagi na daleką drogę i sześciotygodniowy pobyt w Warszawie.

reassumpcya konstytucyi anni millesimi sexcentesimi decimi primi, za Zygmunta … Trzeciego, w Warszawie stałey de immunitate et securitate dworow szlacheckich – przywrócenie konstytucji z 1611 r. (Zygmunt III, sejm warszawski) o nietykalności i bezpieczeństwie dworów szlacheckich w Bracławiu i Winnicy oraz jurydyk do nich należących (wolnych od jurysdykcji miejskiej).

Streszczenie

1IX 1735 marszałek Ludwik Zwolski podał do akt grodu winnickiego (przed namiestnikiem Józefem Michałem Mierzwińskim) laudum powtórnego sejmiku przedsejmowego województwa bracławskiego, zwołanego drugim uniwersałem Augusta III na 1 IX 1735 po zerwaniu pierwszego (16 VIII), wraz z czterema instrukcjami. Sejmik obradował w kościele jezuitów w Winnicy pod dyrekcją chorążego Michała Kaletyńskiego; marszałkiem obrano Ludwika Zwolskiego, podstolego dobrzyńskiego, asesorami Franciszka Kazimierza Chojeckiego, burgrabiego grodzkiego kijowskiego, i Adama Tomaszewskiego, podczaszego bracławskiego; posłami na sejm pacyfikacyjny – tych samych sześciu co w laudum z 16 VIII (Kaletyński, P. J. Jaroszyński, Zwolski, Sudymontowicz Czeczel, Przyłuski, Rzeczycki), przyznając im po 2000 zł z pierwszych podatków. Posłowie mają popierać na sejmie także życzenia szlachty, m.in. przywrócenie konstytucji z 1611 r. o nietykalności dworów szlacheckich w Bracławiu i Winnicy.

Transkrypcja

k. 16 (skan 0019, strona prawa)

1Także ciż jmc panowie posłowie supple-

2bunt activitate sua poselstwo do jw. jmc p. Po-

3tockiego wwdy kijowskiego regimentarza general-

4nego. Jesliby tam jmc pp. posłom uproszonym nie

5zdarzyło [nad wierszem: będzie się] Michałowi Zwolskiemu, pułkowni-

6kowi JKmci, Kazimierzowi Choieckiemu bur-

7grabiemu grodz. kijow., Krzysztofowi Micha-

8łowskiemu sędziowi winnickiemu, Stani-

9sławowi Michalewskiemu, upraszaiąc tak

10o lokacyą partyi Ukrainskiey, iako nayprędszą

11pro securitate wdztwa, ale też y podniesie-

12nie chorągwie proprio aere wdztwa, ktora

13by była pod komendą tegoż jw. jmc p. regimen-

14tarza, tylko aby nigdy nieruszona była z woie-

15wodztwa, ponieważ y teraz nie auxiliarne

16woyska nas ratowali, ale hultaie, o ktorych

17w tym kraiu nietrudno. Tudziesz insta-

18bunt za jw. xięciem jmcią Czetwertynskim

19obywatelem wdztwa naszego bracławskim,

20aby mogł bydz przy chorągwi utrzymany,

21ktorą za wolą tegoż jw. wodza erygował był.

22Także wniosą za jmc panem Choieckim bur-

23grabią grodz. kijow., aby w łasce y respekcie

24panskim tegoż jw. wodza konserwowany

25był, ponieważ wdztwa naszego za rotmis-

26trza chorągwie swoiey tegoż miec chcemy.

27Teraz zaś ad bonum publicum wdztwa na-

28szego przystąpilismy. Securitas xiąg przez

29w. jmc p. burgrabiego winnickiego aby ad-

30ministrowana była do rezolucyi jw. jmc

31p. starosty winnickiego obliguiemy. Reni-

32tentes w oddawaniu podatkow, kotłowego y

33młynowego y innych in genere wszystkich

34przeszłemi laudami naznaczonych do

35zapłacenia nemine excepto obliguiemy y

36upraszamy; in casu zas renitentiae legi

37curiatae też same podatki sub paena paecu-

38liatus una cum triplici pensione takowegoż

39podatku, iakie z ktorych dobr przychodzą, ac

40cum paena duplici quatuordecem marca-

41rum polonicalium odbierane w czasie

k. 16v (skan 0020, strona lewa)

1tygodniowym praevia executione bydz powin-

2ny; iednak gdzieby się kolwiek tak od jw.

3jmc p. starosty Radomskiego ante hac mar-

4szałka, iakoteż y innych rotmistrzow, kto-

5rzy tu extorsive wybierali podatki, kwity

6dawane pokazały się, aby do powrotu jw. jmc

7p. starosty Radomskiego acceptowane były.

8Rekompensuiąc zaś aplicativa studia wieleb-

9nych oo. jezuitow Collegium Winnickiego

10magna merita, majori pretio dignato

11ad effectuosa odłożywszy tempora, wioski

12tychże oo. jezuitow od wszelkich tantisper

13uwalniamy podatkow. — Ponieważ zas wdztwo

14nasze, tak wielką oppressyą y krzywdę od woysk

15rosyiskich poniosło, w czym tak do nayiasnie-

16szego krola jmci y Rzpltey, tudziesz do jw. jmc

17p. Minicha feltmarszałka, generała Weysba-

18cha o zesłanie komissarzow do rozezna-

19nia praetensyi naszych ichmc pp. posłowie

20upraszac będą; więc y my in casu zesłania

21komissarzow od generalney komendy woysk

22rossyiskich w.ch jmc pp. Felicyana Michałow-

23skiego podczaszego bracł., Michała Szaszkiewi-

24cza miecznika bracł. za komissarzow y

25sędziow upraszamy, obliguiąc także urodzo-

26nego jmci p. Antoniego Wąsowskiego sędziego

27pogranicznego bracł., aby dla dobra pos-

28politego wdztwa naszego pioro commis-

29sariatus trzymac raczył. W ktorym to in-

30teressie do jw. jmc p. Weysbacha ichmosciow

31pp. Jędrzeja Krura [?] porucznika znaku pety-

32horskiego, jo. xięcia jmci Wisniowieckiego

33kanclerza w. x. litt. y Stanisława Jastrzęb-

34skiego za posłow obieramy, ktorzy przy remon-

35stracyi krzywd naszych, daną osobliwie in-

36strukcyą explikowac będą. Tym tedy jmciom

37rekompensuiąc podroż y fatygę po zł. polskich

38czterysta deklaruiemy. — Ponieważ zaś wiell.

39jmc p. stolnik bracł., przed naznaczonemi

40anteriori laudo kommissarzami na są-

41dach kapturowych pod dyrekcyą łaski

k. 17 (skan 0020, strona prawa)

1jw. jmc p. starosty winnickiego agituiących się

2z komissarstwa wdztwa bracł. kalkulacyą

3uczynił; y też kalkulacyą rękami jmc pp.

4komissarzow podpisaną w kole naszym

5prezentował. Więc totali gremio wdztwa

6naszego pomienionego wiell. jmc p. stolnika

7bracł. z uczynioney kalkulacyi kwituiemy.

8Jegomosci p. Połatowskiemu [?] obywatelowi

9poduppadłemu wdztwa naszego, deklaracyą

10dawnemi laudami naznaczoną approbuie-

11my, in vim ktorey habita miserabilitate

12złotych sto deklaruiemy. Tudziesz niegdy

13urodz. Pawłowi Kowalskiemu deklarowane

14przez laudum złotych dwiescie. Obliguiemy

15jmci p. burgrabiego winnickiego, aby imciom

16xięży bernardynom Zasławskim według

17testamentu tegoż swiętey pamięci oddał in

18suffragium animae. Obmyslenie securi-

19tatis sądow exorbitantiarum, tudziesz re-

20compensam in administranda justitia fa-

21tyguiącym się do przyszłego seymiku odkłada-

22my. A ponieważ przez jmc pana Cybulskie-

23go, gubernatora Murachowskiego y woyta

24Tarazowskiego [?] w zabraniu jmci panu Ża-

25ganowskiemu y Mysłowskiemu na tysięcy

26dwanascie iest w tey rewolucyi krzywda,

27te do animadwersyi sądow exorbitantiarum

28odkładamy.

Objaśnienia i tłumaczenia

Tekst w dużej części równoległy do lauda z 16 VIII 1735 (akty 2–3 i instrukcja do regimentarza – akt 8); różnice: poselstwo do regimentarza J. Potockiego rozszerzone o Krzysztofa MICHAŁOWSKIEGO, tu „sędziego winnickiego” (w akcie 3 – podczaszyca bracł., posła do Minicha), i Stanisława MICHALEWSKIEGO – na wypadek, gdyby posłowie na sejm nie mogli tego poselstwa sprawić („Jesliby tam jmc pp. posłom uproszonym nie zdarzyło się”; kopista skreślił „będzie się” na marginesie i wpisał nad wierszem); nowy punkt o kwitach podatkowych wystawianych przez starostę radomskiego (b. marszałka konfederacji) i innych rotmistrzów, wybierających podatki „extorsive” (przemocą) – mają być przyjmowane do jego powrotu; brak sprawy Wkryńskiego [?] (akt 2).

Rozstrzygnięcia z tekstu równoległego (do aktów 2–3): „Michała Szaszkiewicza miecznika bracł.” (w akcie 2 odczytane „Staszkiewicza”); „za posłow obieramy” (w akcie 2 „za / postow obierany” – kopista); „gubernatora Murachowskiego” (= Murafa; w akcie 2 „Morachowskiego”); „woyta Tarazowskiego [?]” (w akcie 2 „Tarosowskiego [?]”); „Połatowskiemu [?]” (w rkp. „Polatowskiemu”; w akcie 2 „Płatowskiemu [?]”); „legi curiatae” (w akcie 2 „legi auiatae”). Porucznik chorągwi petyhorskiej – tu „Krura [?]”, w aktach 2 i 10 „Kruza [?]” – forma niepewna.

supplebunt activitate sua – uzupełnią swoją działalnością (poselstwo); lokacya partyi Ukrainskiey – rozlokowanie partii (dywizji) ukraińskiej wojska; proprio aere wdztwa – własnym kosztem województwa; aby nigdy nieruszona była z woiewodztwa – aby nigdy nie była wyprowadzana z województwa; ponieważ y teraz nie auxiliarne woyska nas ratowali, ale hultaie – bo i teraz nie wojska posiłkowe nas ratowały, lecz… hultaje (zdanie ironiczne / skrót kopisty: „ale [od] hultajów”). ks. CZETWERTYŃSKI – ma być utrzymany przy chorągwi, którą erygował za zgodą regimentarza; Kazimierz CHOJECKI – kandydat na rotmistrza chorągwi województwa.

przed naznaczonemi … kommissarzami na sądach kapturowych pod dyrekcyą łaski jw. jmc p. starosty winnickiego agituiących się – przed komisarzami wyznaczonymi wcześniejszym laudum, obradującymi na sądach kapturowych pod dyrekcją starosty winnickiego; stolnik bracł. (P. J. Jaroszyński) złożył rachunek z komisarstwa i przedstawił go w kole podpisany przez komisarzy; totali gremio – całym gronem (województwa) kwitujemy.

Streszczenie

Dalsza część lauda powtórnego sejmiku bracławskiego z 1 IX 1735 (w znacznej mierze powtarza laudum z 16 VIII). Posłowie mają też sprawić poselstwo do regimentarza Józefa Potockiego, a gdyby nie mogli – Michał Zwolski, Kazimierz Chojecki, Krzysztof Michałowski (sędzia winnicki) i Stanisław Michalewski; mają prosić o szybkie rozlokowanie partii ukraińskiej wojska dla bezpieczeństwa województwa i zgodę na chorągiew województwa na jego koszt, pod komendą regimentarza, lecz nigdy nie wyprowadzaną z województwa; o utrzymanie ks. Czetwertyńskiego przy jego chorągwi i łaskę dla Kazimierza Chojeckiego, którego województwo chce mieć za rotmistrza. Burgrabia winnicki ma strzec ksiąg do decyzji starosty; zaległe podatki (kotłowy, młynowy i in.) mają być ściągnięte od opornych z karami, przy czym kwity wystawione przez starostę radomskiego (b. marszałka konfederacji) i rotmistrzów pobierających podatki przemocą mają być honorowane do jego powrotu. Wsie jezuitów winnickich uwolnione na razie od podatków; komisarzami do szkód od wojsk rosyjskich – F. Michałowski i M. Szaszkiewicz, pisarzem A. Wąsowski, posłami do gen. Weisbacha – J. Krur/Kruz [?] i S. Jastrzębski (po 400 zł). Stolnik bracławski pokwitowany z rachunków; 100 zł dla zubożałego Połatowskiego [?]; 200 zł Pawła Kowalskiego dla bernardynów zasławskich; sądy exorbitancji odłożone; krzywdy wyrządzone przez gubernatora murafskiego Cybulskiego Żaganowskiemu i Mysłowskiemu – do tych sądów.

Transkrypcja

k. 17 (skan 0020, strona prawa – dół)

1Że zas z przezorney życzliwosci

2przeciwko wdztwu naszemu wiell. jmc p.

3podczaszego bracł.o kooperacyi doniesiono do

4koła naszego, że jw. jmc p. wwda kijowski

5regimentarz woysk JKmci y Rzpltey general-

6ny y jw. jmc p. Minich feltmarszałek woysk

7rossyiskich dla lokacyi woyska tak koron-

8nego, iako y rossyiskiego we Lwowie się

9znayduiąc [skreślone: będą] maią; woiewodztwo zas

10nasze przez dawne przeładowania

11wielką ponosi krzywdę, iż sustentowac

12woyska niemoże, więc jmc p. Michała

13Zwolskiego pułkownika JKmci, Kazimie-

14rza Choieckiego burgrabiego kijowskiego do jw.

k. 17v (skan 0021, strona lewa)

1jmc p. regimentarza woysk koron., a zas do

2jw. jmc p. Minicha feltmarszałka woysk

3rossyiskich wiell. jmc p. Krzysztofa Michałow-

4skiego podczaszego bracł. y Stanisława Mika-

5lewskiego za posłow naszych uprosilismy

6y desideria nostri osobliwemi spisalismy

7instrukcyami; ktorym in recompensam

8prac y fatyg z naypierwszych do skarbu

9importancyi po złotych czterysta obieca-

10lismy. Interes wiell. jmc p. Czeczela sędziego po-

11granicznego dawnemi laudami przyznany, w

12przyszłym da Bog czasie wdztwo nasze, iako

13merito rectefactorum viro, tudziesz jmc pan

14Klitynskiemu skarbnikowi podolskiemu

15zasługi pamiętac obliguiemy się. Ponieważ

16zas wiell. jmc p. Jana skarbnika owruckiego

17oyca, wielkich w wdztwie naszym poniesionych

18prac y fatyg dotąd in recompensam

19meritorum laudibus nostris naznaczona

20nie przyszła ad effectum deklaracya, y

21Kazimierza burgrabiego kijowskiego assessora

22naszego syna Choieckich podobnym aplika-

23cyi y zasług nawet y w teraznieyszym cza-

24sie około dobra pospolitego wdztwa naszego

25pracuiącego sposobem w powinnych do re-

26compensy nie są regratyfikowani zasłu-

27gach. Więc tak wiell. jmc p. skarbnikowi ow-

28ruckiemu, iako y wiell. jmc p. burgrabiemu

29kijowskiemu na przyszłym da Bog seymi-

30ku z naypierwszey skarbu naszego impor-

31tancyi rekompensowac deklaruiemy, y da-

32ne eo nomine lauda approbuiemy. Zasłu-

33gi wiell. jmc p. Dołszkiewicza woyskiego owruckie-

34go w przyszłym czasie wdztwo nasze pamię-

35tac obliguie się. A ponieważ wniesiona do woie-

36wodztwa naszego aplikacya jmc p. Jozefa Mierz-

37winskiego namiesnika burgrabstwa grodzkiego

38winnickiego w konserwacyi przez wypisa-

39nie protokułow. Tudziesz elekcya xięgi zapi-

40sowey roku teraznieyszego własnym stara-

41niem y pracą onegoż ex dissipatis copijs wy-

k. 18 (skan 0021, strona prawa)

1indukowaney; więc na seymiku przyszłym

2boni ordinis przy reprodukowaniu w kole na-

3szym onemuż rekompensę naznaczyc dekla-

4ruiemy. — Że zas anterioribus laudis wielu za-

5służonym od dawnego czasu do tych czas

6należyte są zatrzymane recompensarum

7deklaracye, a to per renitentiam jmc pp. exac-

8torow et cuiuscunque tituli podatkow po-

9borcow, więc teraznieyszym kołem naszym

10obliguiemy, aby ciż jmc pp. poborcy anterioribus

11laudis naznaczeni, sub animadversione

12wdztwa całego administrowac y konczyc

13raczyli, do czego wdztwo obligantur. Xięgi

14wdztwa naszego ziemskie w Lublinie zo-

15staiące, ponieważ się teraz wszytkie actus

16otwieraią, więc obligatur wiell. jmc p. Jakub

17Medwedowski komornik nasz, żeby starania

18swego y applikacyi przyłożył; ktoremu to

19jmci za iego merita, prace y fatygi secun-

20dum anteriora lauda z importowaney

21do skarbu naszego wdztwa summy quotan-

22nis naznaczoną pensyą oddac deklaruiemy.

23Że zas jmc pp. sędziowie exorbitantiarum

24laesi sunt od jmc p. Połatowskiego [?], dla ktorey le-

25zyi do sądzenia sądow przystąpic nie chcą, poki

26przez sąd satysfakcyi nieodbiorą. Przeto do tey

27sprawy uprosilismy e medio nostri wiell.ch

28jmc pp. Felicyana Michałowskiego podczaszego

29bracławskiego, sędziego grodzkiego winnic., Ale-

30xandra Dołszkiewicza woyskiego owruckiego,

31Kazimierza Ternowskiego skarbnika nowogr.,

32daiąc jmciom pełną moc finalnego rozsądze-

33nia. Że zas wiadomi są nietylko wdztwu

34naszemu, ale y całey Rzpltey godne belli et

35pacis zasługi wiell. jmc p. Rożnowskiego [?] puł-

36kownika JKmci na seymiku ad praesens te-

37raznieyszym będącemu, chcąc pokazac gra-

38titudinem affektow naszych, dobra jmci pod

39teraznieyszą rewolucyą zdezolowane wszel-

40kiey dyskrecyi jmc pp. exaktorom zalecamy.

41Tudziesz fatygę cum detrimento fortuny wiell.

k. 18v (skan 0022, strona lewa – góra)

1jmc p. Zwolskiego podstolego dobrzynskiego, mar-

2szałka koła naszego wdzięczną pensando reco-

3gnicyą, dobra tegoż od podatkow wszelkich tan-

4tisper uwalniamy.

Objaśnienia i tłumaczenia

Tekst równoległy do lauda z 16 VIII 1735 (akt 3) – z różnicami: posłowie do Minicha – Krzysztof MICHAŁOWSKI, tu „podczaszy bracł.” (w akcie 3 „podczaszyc [?]”, w akcie 15 „sędzia winnicki”) i Stanisław „Mikalewski” (= Michalewski / Michałowski); wojski owrucki – tu „DOŁSZKIEWICZ” (w akcie 3 „Dołżkiewicz”; zob. też 44-1-12 „Dołszkiewicz”), z imieniem Aleksander; „elekcya xięgi zapisowey” (w akcie 3 odczytane „erekcya [?]”) + nowe „ex dissipatis copijs wyindukowaney” – (księga) wpisana z rozproszonych kopii (wypisów). Nowe punkty: sprawa sędziów exorbitancji urażonych przez POŁATOWSKIEGO [?], zasługi płk. ROŻNOWSKIEGO [?] i Ludwika ZWOLSKIEGO.

znayduiąc [skreślone: będą] maią – kopista najpierw napisał „będą” i skreślił („znajdować się mają”). merito rectefactorum viro – mężowi zasłużonemu dobrymi czynami; regratyfikowani – wynagrodzeni; eo nomine – z tego tytułu.

Że zas jmc pp. sędziowie exorbitantiarum laesi sunt od jmc p. Połatowskiego [?] – ponieważ sędziowie (sądów) exorbitancji zostali urażeni przez Połatowskiego [?], z powodu której to obrazy (lezyi – laesio) nie chcą zasiadać do sądzenia, dopóki nie otrzymają przez sąd zadośćuczynienia; e medio nostri – spośród nas; daiąc jmciom pełną moc finalnego rozsądzenia – dając im pełną moc ostatecznego rozstrzygnięcia. Nazwisko w rkp. „Polatowskiego” – zapewne ten sam „zubożały obywatel” co w aktach 2 i 15. Wyraz „tylko” na lewym marginesie – zapewne korekta kopisty lub późniejsza (bez wskazania miejsca).

Komisarze: Felicjan MICHAŁOWSKI, podczaszy bracławski, sędzia grodzki winnicki; Aleksander DOŁSZKIEWICZ, wojski owrucki; Kazimierz TERNOWSKI, skarbnik nowogrodzki (w rkp. „Ternowskiego”).

godne belli et pacis zasługi – godne zasługi wojenne i pokojowe; ROŻNOWSKI [?] (w rkp. „Rożnowskiego”/„Rożanowskiego”), pułkownik JKMci obecny na sejmiku; dobra jmci pod teraznieyszą rewolucyą zdezolowane wszelkiey dyskrecyi jmc pp. exaktorom zalecamy – jego dobra zdewastowane w czasie obecnych zamieszek polecamy wszelkiej względności egzaktorów (poborców). pensando recognicyą – rozważając (wynagradzając) wdzięcznym uznaniem; tantisper – na razie.

Streszczenie

Dalsza część lauda powtórnego sejmiku bracławskiego z 1 IX 1735, w dużej mierze powtarzająca laudum z 16 VIII (akt 3). Z powodu zjazdu regimentarza (wojewody kijowskiego) i feldmarszałka Minicha we Lwowie w sprawie rozlokowania wojsk, sejmik wysyła do regimentarza Michała Zwolskiego i Kazimierza Chojeckiego, a do Minicha Krzysztofa Michałowskiego i Stanisława Mikalewskiego (po 400 zł). Zobowiązuje się pamiętać zasługi Czeczela, Klityńskiego, Dołszkiewicza, wynagrodzić Jana i Kazimierza Chojeckich oraz namiestnika Józefa Mierzwińskiego za wypisanie protokołów i odtworzenie księgi zapisowej z rozproszonych kopii; poborcy mają wypłacić zaległe rekompensy; komornik Jakub Medwedowski ma się starać o księgi ziemskie w Lublinie za coroczną pensją. Nowe postanowienia: do rozsądzenia sprawy sędziów exorbitancji urażonych przez Połatowskiego [?] (którzy do czasu satysfakcji nie chcą sądzić) wyznaczono z pełną mocą Felicjana Michałowskiego, Aleksandra Dołszkiewicza i Kazimierza Ternowskiego; zdewastowane dobra płk. Rożnowskiego [?] polecono względom poborców, a dobra marszałka Ludwika Zwolskiego na razie uwolniono od wszelkich podatków.

Transkrypcja

k. 18v (skan 0022, strona lewa – od 4. wiersza)

1Obliguie wdztwo nasze

2wiell. jmc pp. posłow do jw. generała Weysbacha

3anszeffa woysk rossyiskich, to iest jmci p.

4Jędrzeja Kruza y Stanisława Jastrzemskiego

5miecznika Liwskiego [?] e medio sui destynowa-

6nym, aby według instrukcyi sobie daney,

7tak o zabicie urodzonego Kamienskiego regen-

8ta grodzkiego winnickiego, tudziesz urodz. Kon-

9stantego Ternowskiego y Konstantego Kąckiego [?]

10y innych tak wiele obywatelow naszych,

11niemniey y o rabunku tak wielu kosciołow,

12iako to: wiell. oo. jezuitow y dominikanow

13winnickich, y pokaleczenie xięży przez pana

14Hrynię [?], tudziesz tak wiele dworow przez

15Popatenta [?] y Wergielera [?] y tegoż Hrynię zrabo-

16wanie. Wołochow nad Dniestrem mieszkaią-

17cych, ktorzy wszyscy wziowszy protekcyą roz-

18nych jmc pp. pułkownikow woysk rossyiskich,

19osobliwie jmc p. połpułkownika Polanskiego,

20u ktorego y rzeczy zabitego jmc p. Kaminskie-

21go, regenta winnickiego, przez inkwizycyą, za

22poselstwo wiell. jmc p. Kaletynskiego chorążego

23bracł.o od prześwietnego wdztwa Wołynskiego

24do jmc p. generała anszefa Weysbacha do-

25wiedziono, iż się u jmci p. połpułkownika

26znayduią, iakoteż y z konfessat, tak dobro-

27wolnych, iako y cielesnych, za ordynansem

28tegoż jw. jmc p. generała Weysbacha wyda-

29nego na imie Martyna Motornego, iż za or-

30dynansem tegoż p. połpułkownika grasso-

31wali w wdztwie naszym pokazuie się. O co

32rozgniewany p. połpułkownik zesłał underof-

33ficera de nomine sobie wiadomego do wsi

34Kurminiec [?]; y tam we dworze sługę w.

35jmc p. chorążego bracł.o kazał wziąc, gwał-

36townie w dyby zabic, konia gniadego iezne-

37go do siebie zaprowadzic koniecznie, upomi-

38naiąc się o exequowanego przez sąd Marty-

k. 19 (skan 0022, strona prawa)

1na Motornego; odpowiadaiąc y na samego jmc

2p. chorążego zdrowie; przy oddaniu należy-

3tey weneracyi jw. ichmc pp. generałom od

4wdztwa naszego, upraszac będą o wydanie

5tych złoczyńcow naszych; oraz y o satysfak-

6cyą upraszac będą jmc p. Polanskiego, y o wy-

7danie rzeczy, ktore są u jegomosci roznych

8imciow znayduiące się. Że zas jmc p. Szy-

9mon Kostrzycki powierzony sobie protokuł

10pofabrykował, dla tego wdztwo nasze od de-

11klarowaney jmci largicyi odsądza, ktorą

12urodz. jmc p. Andrzejowi Myszkowskiemu

13largicyą teraznieyszym laudum wdztwo

14nasze naznacza. Konfessata tak Perekrzty [?]

15iako y Motornego, wdztwo jmc p. marszałka

16obliguie, aby od ichmc pp. sędziow odebraw-

17szy wiell. ichmc pp. posłom oddał. Na listy

18do wdztwa pisane tenże wiell. jmc p. marszałek

19imieniem wdztwa odpisze; także za wiell. jmc p.

20woyskim owruckim do jw. jmci xiędza metropo-

21lity, iako y do jw. jmci p. starosty bełzkiego napi-

22sze; y te laudum ręką swą podpisawszy do

23grodu podac obliguiemy. Działo się w Winni-

24cy dnia pierwszego septembris tysiąc siedmset

25trzydziestego piątego roku.

Objaśnienia i tłumaczenia

Na k. 18v kopista dopisywał wyrazy nad wierszami („Kurminiec”, „we dworze sługę w.”, „go do siebie” itp.) – kolejność podano wg sensu. Punkt równoległy do instrukcji dla posłów do gen. Weisbacha (akt 10), tu wpisany wprost do lauda.

Stanisław JASTRZĘBSKI (w rkp. „Jastrzemskiego”) – „miecznik Liwski [?]” (odczyt niepewny: „Liwskiego”/„Lidzkiego”); e medio sui destynowanym – wyznaczonym spośród siebie (województwa). Jędrzej KRUZ – porucznik petyhorski (akty 2, 10, 15).

Zabici: urodzony KAMIEŃSKI („Kamienskiego”, „Kaminskiego”) – regent grodzki winnicki (w akcie 10 – zamordowany z żoną i dziećmi); Konstanty TERNOWSKI; Konstanty KĄCKI [?] (odczyt niepewny, w rkp. „Kątskiego”/„Kackiego”). Rabunki kościołów jezuitów i dominikanów winnickich i okaleczenie księży przez HRYNIĘ [?]; zrabowanie wielu dworów przez POPATENTA [?] (może „Pobatenko”?) i WERGIELERA [?] (odczyt nazwisk niepewny – prawdopodobnie przywódcy hajdamaccy) oraz Hrynię.

Wołosi nad Dniestrem – pod protekcją pułkowników rosyjskich, zwłaszcza półpułkownika POLAŃSKIEGO (w akcie 10 „płk Polanowski”); u niego, jak dowiedziono w śledztwie (przez inkwizycyą) podczas poselstwa chorążego bracł. KALETYŃSKIEGO od województwa wołyńskiego (!) do gen. Weisbacha, znalazły się rzeczy zabitego regenta Kamieńskiego; z zeznań dobrowolnych i „cielesnych” (na torturach) Martyna MOTORNEGO, wydanego rozkazem gen. Weisbacha, wynika, że grasowali z rozkazu półpułkownika. Rozgniewany tym Polański wysłał podoficera do wsi KURMINIEC [?] (por. akt 10; w akcie 22 „Kuzminiec” – zapewne Kuźmińce), gdzie w dworze kazał porwać sługę chorążego, zakuć w dyby (w rkp. „w dyby zabic”), zabrać gniadego konia wierzchowego (ieznego), domagając się (zwrotu) Martyna Motornego straconego (exequowanego) z wyroku sądu, i grożąc samemu chorążemu.

Szymon KOSTRZYCKI „powierzony sobie protokuł pofabrykował” – sfałszował powierzony mu protokół; województwo odbiera mu (odsądza) zadeklarowaną largicję (nagrodę), przyznając ją Andrzejowi MYSZKOWSKIEMU. Konfessata (zeznania) PEREKRZTY [?] (może przezwisko: „perekrzta” = przechrzta) i Motornego marszałek ma odebrać od sędziów i przekazać posłom.

za wiell. jmc p. woyskim owruckim do jw. jmci xiędza metropolity – w sprawie wojskiego owruckiego (Dołszkiewicza) do metropolity (zapewne unickiego, kijowskiego – Atanazy Szeptycki); do starosty bełskiego – zapewne w sprawie zabójstwa Aleksandra Zwolskiego (akt 7).

Streszczenie

Zakończenie lauda powtórnego sejmiku bracławskiego (Winnica, 1 IX 1735). Posłowie do gen.-anszefa Weisbacha – Jędrzej Kruz i Stanisław Jastrzębski – mają według instrukcji domagać się wydania sprawców zabójstw (m.in. regenta grodzkiego winnickiego Kamieńskiego, Konstantego Ternowskiego i Konstantego Kąckiego [?]), rabunku kościołów jezuitów i dominikanów winnickich i okaleczenia księży (Hrynia [?]), łupienia dworów (Popatent [?], Wergieler [?]) oraz Wołochów znad Dniestru chronionych przez pułkowników rosyjskich, zwłaszcza półpułkownika Polańskiego – u niego znaleziono rzeczy zabitego regenta, a zeznania straconego Martyna Motornego wykazały, że hajdamacy działali z jego rozkazu; w odwecie Polański kazał porwać i zakuć sługę chorążego Kaletyńskiego we wsi Kurminiec [?] i zabrać mu konia. Posłowie mają żądać satysfakcji od Polańskiego i zwrotu rzeczy. Szymon Kostrzycki za sfałszowanie protokołu traci przyznaną mu nagrodę na rzecz Andrzeja Myszkowskiego. Marszałek ma przekazać posłom zeznania Perekrzty [?] i Motornego, odpisać na listy do województwa, napisać do metropolity (w sprawie wojskiego owruckiego) i do starosty bełskiego, podpisać laudum i podać je do grodu. Datowano w Winnicy 1 IX 1735.

Transkrypcja

k. 19 (skan 0022, strona prawa – od ok. połowy)

1Pierwszey zas in-

2strukcyi series takowa: Instrukcya jw. ichmc

3panom Michałowi Kaletynskiemu chorąże-

4mu, Pawłowi Joachimowi Jaroszynskiemu

5stolnikowi bracławskim, Ludwikowi Zwol-

6skiemu podstolemu dobrzynskiemu, Piotrowi

7Sudymontowiczowi Czeczelowi sędziemu pograni-

8cznemu bracł., Jędrzejowi Przyłuskiemu pisa-

9rzowi nowogrodz., Janowi Rzeczyckiemu ober-

10sztleytnantowi JKmci, posłom wdztwa Bracł.

11na seym pacificationis warszawski szescio-

12niedzielny dnia pierwszego septembris, roku tysiąc

13siedmset trzydziestego piątego w Winnicy dana.

14Jmc panowie posłowie wdztwa naszego nay-

15niższą maiestatowi nayiasnieyszego krola

16jmci pana naszego miłosciwego deponowac

17będą adoracyą, że iako providus pater pat-

k. 19v (skan 0023, strona lewa)

1riae, publico Rzpltey circumspectiva attentione

2adesse raczy bono, y wdztwu naszemu przez

3wydane uniwersały co adunando do ratowa-

4nia oyczyzny łaskawą reprezentował kle-

5mencyą. Przytym instabunt ichmc pp. posło-

6wie do nayiasnieyszego maiestatu z usilną

7prozbą, aby z łaskawego y panskiego respektu

8według deklaracyi swoiey securitatem con-

9siliorum nostrorum przez ewakuacyą

10woysk auxiliarnych, tak z fortec, iako y

11z oyczyzny naszey obmyslic y uczynic ra-

12czył. Upraszac będą ichmc pp. posłowie nay-

13iasnieyszego maiestatu, aby authoritate

14regia u nayiasnieyszey imperatorki ros-

15syiskiey extraditionem domowych wdztwa

16naszego naieżdnikow, rabownikow, zaboycow,

17ktorzy nietylko domy szlacheckie, ale y

18swiątnice Boskie ze wszystkich spoliarunt

19dostatkow, ale y przy rabowaniu apparatow

20arygenteryi koscielnych nie tylko Bogu po-

21swięcone osoby zabijali, lecz z pociechą poga-

22now (horret animus cogitare) przenayswięt-

23sze sacramenta z cymboryum na depakt

24wiary wyrzucali y nieznośne morderstwa

25wołaiące do Boga sprawiedliwey zemsty

26poczynili, iednych zaciągiem, drugich pod

27pretextem służby od woysk auxiliarnych

28protegowanych starac się maią; tudziesz

29satysfakcyą z niektorych komendantow

30woysk rossyiskich, ktorzy nietylko takowych

31exorbitantow w swą brali protekcyą, ale y

32swoim pozwalaiąc, poddanych naszych

33do takowych fomentowali akcyi. A zatym

34aby JKmosc pan nasz miłosciwy komissa-

35rzow od jey imperatorskiego wieliczenstwa

36do uznania w niebo wołaiących niewinnych

37oppressyi efficere raczył. Ktore to exorbitancye

38konfessata przez roboczego [?] Motornego, tak do-

39browolne, iako y torturata enukleowac będą,

40przez kogo poczynione. Ciż jmc pp. posłowie

41upraszac będą nayiasnieyszego krola jmci

k. 20 (skan 0023, strona prawa)

1aby JKmosc do teyże nayiasnieyszey imperatorki

2o wydanie ammunicyi, armat et cujuscun-

3que generis apparamentu żołnierskiego po for-

4tecach Rzpltey przez woysko nayiasnieyszey

5imperatorki zabranych, aby intaminate

6oddane były instare raczył. A że w wdztwie

7naszym, tudziesz y innych, u roznych pa-

8now chorągwie nadwornego zaciągu wo-

9łoskie, tudziesz na gruntach osadzeni woło-

10chowie, miasto powinney Rzpltey za dobro-

11dzieystwa wdzięcznosci na własnych oyczyz-

12ny synow wypatrzywszy iakokolwiek re-

13wolucyą, ktorych in turbido swego pretendu-

14iąc zysku zabijaią, rabuią, przed ktoremi

15iako iuż wiadomemi cyrkumferencyi kra-

16iow, nietylko z chudobą, lecz y z własnym

17uchronic się trudno szlachcicowi życiem.

18Zatym enutritas chlebem oyczyzny infen-

19sas viperas, aby z granic koronnych wyrzu-

20cic y ewakuowac JKmosc y Rzplta raczyli.

21Na mieyscach zas onych, szlachtę bracią mniey-

22szey kondycyi woiennemu akkomoduiących się

23trybowi, dodawszy onym rotmistrzow znacz-

24nych et bene possessionatos w wdztwie szlach-

25tę, ktorzy to od generalney władzy dependowac

26powinni, konserwowac chcieli. Tudziesz upra-

27szac będą ichmc pp. posłowie, aby nayiasnieyszy

28pan o wydanie Warłana wielkiego dworow

29szlacheckich rabownika, tudziesz y innych,

30ktorych ichmc pp. posłowie osobliwym po-

31dadzą regestrem, u nayiasnieyszego hospo-

32dara Wołoskiego za granicę zbiegłych, swą

33powagą intercedere raczyli. Ponieważ zas try-

34bunał koronny lubelski w teraznieyszey rewolu-

35cyi otworzony suum adhibet cursum, zkąd wpi-

36sy wszystkie przez trudne przeiazdy, niedoyscie pa-

37pierow, ob securitatem po fortecach lokowanych,

38niektorych zas za granicę z własnym wywie-

39zionych życiem, dla czego na termin spraw

40swoich szlachta adesse niemogli, cum sonitu

41campanae per non sunt spadaią. Przeto upraszac

k. 20v (skan 0024, strona lewa – góra)

1będą ichmc pp. posłowie, aby succurrendo summo

2w tym szlachty damno eximata [?] clementia

3nayiasnieyszego p. n. m. po szczęsliwie zakoń-

4czonym seymie pacificationis relaxowane y

5resuscytacyą z gruntu przez powtorne woła-

6nie pozwolone, iakoteż y kondemnaty eo tem-

7pore stałe annihilowane (excepto causis

8mutuo partium consensu decisis) de consen-

9su Rzpltey były. O co jmc pp. posłowie etiam

10cum discrimine seymu domowic się powin-

11ni.

Objaśnienia i tłumaczenia

Instrukcja niemal identyczna z instrukcją z 16 VIII 1735 (akty 4–5); kopista zapisywał tu miejscami wyrazy nad wierszami – kolejność wg sensu. Odpis ten rozstrzyga niepewne miejsca aktu 4–5: „enukleowac będą” (wyjaśnią; w akcie 4 odczytane „emendowac [?]”); „konfessata przez roboczego [?] Motornego” – (zeznania „roboczego” – może przydomek/zawód; w akcie 17 „Martyn Motorny”); „infensas viperas” – wrogie żmije (w akcie 5 „infensas operas”); „akkomoduiących się trybowi” (w akcie 5 „stylowi [?]”); „o wydanie Warłana” (w akcie 5 „Wartana [?]”) – hajdamacki przywódca WERŁAN (Wierłan); „zkąd wpisy wszystkie” (w akcie 5 „z kazd …..”).

Daty: instrukcja dana w Winnicy 1 IX 1735 (powtórny sejmik), dla tych samych sześciu posłów co w akcie 4. eximata [?] clementia – zapewne „eximia clementia” (wyjątkową łaskawością); w akcie 5 – „ex innata clementia”.

Objaśnienia łaciny – zob. akty 4–5: providus pater patriae – opatrzny ojciec ojczyzny; securitatem consiliorum nostrorum – bezpieczeństwo naszych obrad; authoritate regia – powagą królewską; extraditio – wydanie; spoliarunt – złupili; horret animus cogitare – dusza wzdryga się na samą myśl; fomentowali – podżegali; efficere – sprawić; intaminate – nienaruszone; in turbido – w zamęcie; enutritas … infensas viperas – wykarmione chlebem ojczyzny wrogie żmije; intercedere – wstawić się; suum adhibet cursum – prowadzi swój bieg; cum sonitu campanae per non sunt – przy dzwonku, przez niestawiennictwo; succurrendo summo … damno – zaradzając największej szkodzie; relaxowane y resuscytacyą … pozwolone – (sprawy) odroczone i wznowione przez powtórne wywołanie; annihilowane – unieważnione; excepto causis mutuo partium consensu decisis – z wyjątkiem spraw rozstrzygniętych za zgodą stron; etiam cum discrimine seymu – nawet z narażeniem sejmu.

Streszczenie

Pierwsza część instrukcji powtórnego sejmiku bracławskiego (Winnica, 1 IX 1735) dla sześciu posłów na sejm pacyfikacyjny – tekst prawie identyczny z instrukcją z 16 VIII 1735. Posłowie mają złożyć hołd Augustowi III i prosić o: ewakuację wojsk posiłkowych z fortec i kraju; wystaranie się u carycy o wydanie hajdamaków (którzy łupili dwory i kościoły, zabijali duchownych i bezcześcili Najświętszy Sakrament, a schronili się pod opiekę wojsk rosyjskich) i o satysfakcję od komendantów rosyjskich, którzy ich osłaniali – sprawców wskażą zeznania Motornego; o komisarzy carycy do oszacowania krzywd; o zwrot amunicji, armat i sprzętu zabranego z fortec; o usunięcie z kraju nadwornych chorągwi wołoskich i osadzonych Wołochów (zastąpionych szlachtą pod rotmistrzami osiadłymi w województwie); o wstawiennictwo u hospodara mołdawskiego w sprawie wydania Warłana (Werłana), „wielkiego dworów szlacheckich rabownika”, i innych zbiegów; o odroczenie i wznowienie spraw Trybunału Lubelskiego, w których szlachta nie mogła stawać w czasie zamętu, oraz unieważnienie zapadłych wówczas kondemnat – nawet z narażeniem sejmu.

Transkrypcja

k. 20v (skan 0024, strona lewa – od ok. 1/3)

1Upraszac ichmc pp. posłowie u nayiasniey-

2szego krola jmci y Stanow Rzpltey będą, aby tym

3ktorzy procz należytey woysku sustentacyi,

4wiktu koniom y ludziom exorbitowali, bez

5ordynansu chodząc rabowali y inne excessa

6titulum poczciwego denigruiące żołnierza

7czynili, amnestya pozwolona nie była, ar-

8tykuły woyskowe, ktore dawnieyszemi są poz-

9wolone prawami, żeby onych rygor et robur

10reassumowany był, curabunt ichmc pp. posło-

11wie. Ponieważ zas monarchie, krolestwa,

12nie czym inszym są w apprehensyi postron-

13nym potencyom, iedno licznym na obronę

14swą konserwowanym woyskiem, zatym iako

15vis et robur naszych wolnosci nietylko in con-

16siliis, lecz bardziey in armis swe zakładac

17powinien bespieczenstwo, więc instabunt ichmc

18pp. posłowie do nayiasnieyszego krola jmci y

19Rzpltey, aby aukcya woyska koronnego utri-

20usque authoramenti etiam cum discrimi-

21ne seymu pozwolona była; musztra zas

22gwardyi koronney y całego authoramentu

23polskim aby ięzykiem exercytowana była

24wniosą. Ministeria dwoie in uno subiecto

25aby według dawnych praw nie miescili się

26hoc in puncto praw dawnieyszych reassump-

27cyą exposcent. Wiell.ch ichmc pp. officerow utrius-

28que authoramenti ustawicznie pracuiących,

29aby nietylko od jw. ichmc pp. hetmanow na mieys-

30cach swoich, etiam po zeszłych rotmistrzach

31konserwowani, ale y largicyami ukontento-

k. 21 (skan 0024, strona prawa)

1wani byli, respektowi nayiasnieyszego regnanta

2ichmc pp. posłowie rekomendowac będą. Że zas

3Rzplta w nieszczęsliwey coraz fluctuando rewo-

4lucyi, w pieniężney kwocie nieznośną ma ex-

5pensę, przez zamknięcie zas mennicy in ege-

6state zostaie, przeto succurendo temu, aby

7mennica otworzona była, żebysmy swoie

8miec srebrne mogli pieniądze, upraszac będą

9nayiasnieyszego pana. Traktaty przeciwko ho-

10norowi Rzpltey y bespieczenstwu postano-

11wione, aby abrogowane były, tudziesz są-

12siedzką przyiazni między wszytkiemi poten-

13cyami y pogranicznemi, aby in suo robore

14nienaruszone zostali, curabunt sub sequen-

15ti evacuatione woysk. Tudziesz upraszac bę-

16dą ichmc pp. posłowie nayiasnieyszego regnan-

17ta y Rzpltey, aby more innych wdztw

18powiatom Winnickiemu y Zwinogrodzkiemu

19urzędy pozwolone były, y nie komu insze-

20mu wraz z wakansami krolewszczyzna-

21mi rozdawane były, tylko possessionatom y

22obywatelom wdztwa tego. A ponieważ przez

23słobody pozwolone wszelkie swywole w wdztwie

24naszym znayduią się, przeto aby sub paena

25mille marcarum na pozwalaiącego słobodę

26extendenti abrogowane były, y chłopi stante

27revolutione zbiegłe, aby sub paena infamiae

28na niewydawaiących wydawani byli, o czym

29lauda wdztwa naszego, a o przechodzących

30ze wsi do wsi poddanych napisane, aby per

31constitutionem approbowane były, upra-

32szac będą u Stanow Rzpltey ichmc pp. posło-

33wie. — Ponieważ zas invaluerunt w wdztwie

34naszym złe konsequencye, że ichmc pp.

35gubernatorowie włosci panskich dla swoich

36zyskow hultaystwo protegują y ut suppo-

37nitur nasyłaią, więc upraszac będą ichmc

38pp. posłowie Stanu Rzpltey, aby takowych

39gubernatorow et cujuscunque tituli dobr

40panskich dyspozytorow w wydaniu refra-

41garios, iako infames et paenam talionis na

k. 21v (skan 0025, strona lewa)

1siebie trahentes, iako z niemi kointeligencyą

2maiących praecedente super exorbitantes na

3gruncie aresto, sine omni dilatione ukrzyw-

4dzonemu łapac pozwolono, y do sądow pro

5paenis extendendis przyprowadzac wolno

6było. Dobra panskie że wraz z szlachecki-

7mi do skarbu wdztwa per potentiam kom-

8portowac, ani się lustrowac daią, aby ri-

9gore Rzpltey w konstytucyi imponendo cogantur.

10Tudziesz do wydania chłopow podczas rewolu-

11cyi teraznieyszey zbiegłych stimulentur domo-

12wic się maią. Kiedy zas wdztwo nasze przez

13swywolne kupy, ktore naturalnie circa

14granities uspokoic się nie mogą, więc upra-

15szac będą ichmc pp. posłowie JKmci y Rzpltey,

16aby pro securitate nostri podniesienie cho-

17rągwie wdztwu naszemu pozwolone było.

18Interes ichmc pp. Klitynskich, obywatelow wo-

19iewodztwa naszego respektem appropryacyi

20gruntow ich dziedzicznych przez jw. jmc

21p. Osolinskiego podskarbiego koron. do starostwa

22Chmielnickiego, ciż ichmc pp. posłowie pro-

23mowowac będą. A że in hoc orphano [skreślone: Rz…, Rzpltey]

24Rzplta zostaie statu, bez potrzebnych

25ultro buław Rzpltey rządcow, więc ex

26wdztwa naszego, iako pro meritum sago et to-

27ga de Republica civem, nayiasnieyszemu panu

28y Rzpltey do buławy wielkiey koron. jw. jmc p.

29Potockiego wwdę kijowskiego regimentarza ad

30praesens woysk koronnych generalnego, a zas

31do polney jw. jmc p. wwdę sandomirskiego

32non dissimilem huic oneri; tudziesz do bu-

33ławy polney litewskiey xięcia jmci Radziwiłła

34marszałka nadwornego litewskiego, rekomen-

35dowac będą ichmc pp. posłowie. A że przy

36odebraniu filipowcow z Rzpltey w wdztwie

37naszym znayduiących się przez woyska

38auxiliarne rossyiskie na wyprowadzenie

39onych z żonami, dziecmi y sprzętem, na kil-

40kadziesiąt tysięcy z Rzpltey ludzi z konmi y wo-

41zami, iakoteż y chłopcow z temiż filipowcami

k. 22 (skan 0025, strona prawa)

1woyska auxiliarne zabrali y one dotychczas

2za Dnieprem trzymaią. Więc takową Rzpltey

3krzywdę maiestatowi panskiemu ichmc pp.

4posłowie deferent y upraszac będą, aby instet

5nayiasnieyszy pan do nayiasnieyszey impera-

6torki, żeby hoc in puncto nastąpiła satys-

7fakcya upraszac będą. Że zas wielkie panow

8potencye w dawaniu excessantom cum discrimi-

9ne fortun szlacheckich y życia protekcye, niema-

10ło w wdztwie naszym, tak w substancyach,

11iako y w naruszeniu przykazań Boskich

12dalszych złych y mściwych za sobą pociąga-

13ią konsequencyi, zaczym o tak wielką krzyw-

14dę wiell.ch ichmc pp. Zwolskich ratione zabi-

15cia przez prywatną osobę urodz. Pawłow-

16skiego, dobr jw. jmc p. starosty Bełz. komissa-

17rza, przy gwałtownym naieździe niegdy w.

18jmc p. Alexandra Zwolskiego, dignissimum

19w zasługach Rzpltey et activitate consilio-

20rum w wdztwie naszym ac praeminentia-

21rum civem, z ktorego protekcyi jw. jmc p.

22starosty bełzkiego będącego żadna vindicatio

23sanguinis nastąpic nie może, więc domo-

24wic się maią ichmc pp. posłowie in statu

25Reipublicae, aby praecedenti w konstytucyi ri-

26gore przez jw. jmc p. starostę był wydany. Skar-

27by tak koronny, iako y litewski, aby per plus

28offerentiam administrowane były, insta-

29bunt ichmc pp. posłowie.

Objaśnienia i tłumaczenia

Tekst niemal identyczny z instrukcją z 16 VIII 1735 (akty 5–7); kopista miejscami wpisywał wyrazy nad wierszami – kolejność wg sensu. Różnice i rozstrzygnięcia: „w pieniężney kwocie nieznośną ma expensę” (w akcie 6 „niezmierną ma expensę”); „stimulentur domowic się maią” – rozstrzyga „do-mniwie [?]” z aktu 7 (= „domowić się” – domagać się); „do buławy polney litewskiey xięcia jmci Radziwiłła marszałka nadwornego litewskiego” wpisane wprost w tekst (w akcie 7 – dopisek na marginesie).

Objaśnienia łaciny i treści – zob. akty 5–7: exorbitowali – dopuszczali się wykroczeń; denigruiące – oczerniające; curabunt – postarają się; apprehensya – obawa (respekt); utriusque authoramenti – obu autoramentów; exercytowana – ćwiczona; ministeria dwoie in uno subiecto – dwa urzędy ministerialne w jednej osobie; exposcent – zażądają; fluctuando – w chwiejności; in egestate – w niedostatku; succurendo – zaradzając; in suo robore – w swej mocy; more innych wdztw – na wzór innych województw; refragarios – opornych; paenam talionis – kara odwetu; kointeligencya – porozumienie; per potentiam komportowac – (nie chcą) przemocą znosić (podatków); orphano statu – osierocony stan; pro meritum sago et toga – zasłużony w orężu i w radzie; non dissimilem huic oneri – niemniej godny tego ciężaru; deferent – przedstawią; instet – aby nalegał; excessanci – sprawcy ekscesów; vindicatio sanguinis – dochodzenie krwi (za zabójstwo); per plus offerentiam – w drodze licytacji (temu, kto więcej zaoferuje).

Streszczenie

Druga część (zakończenie) instrukcji powtórnego sejmiku bracławskiego z 1 IX 1735 dla posłów na sejm pacyfikacyjny – treść jak w instrukcji z 16 VIII (akty 5–7). Posłowie mają żądać: odmowy amnestii dla rabujących żołnierzy i przywrócenia rygoru artykułów wojskowych; aukcji wojska koronnego obu autoramentów, komendy po polsku w gwardii i autoramencie polskim; zakazu łączenia dwóch ministeriów w jednej osobie; utrzymania i wynagrodzenia oficerów; otwarcia mennicy; uchylenia traktatów szkodliwych i utrzymania przyjaźni z sąsiadami; urzędów dla powiatów winnickiego i zwinogródzkiego oraz rozdawania wakansów tylko posesjonatom województwa; zniesienia słobód (kara 1000 grzywien), wydawania zbiegłych chłopów (pod karą infamii) i zatwierdzenia laudów o poddanych; karania gubernatorów dóbr magnackich protegujących hultajstwo; przymuszenia dóbr magnackich do podatków i lustracji; zgody na chorągiew województwa; poparcia Klityńskich c/a podskarbi Ossoliński (starostwo chmielnickie); rekomendują do buław Józefa Potockiego, wojewodę sandomierskiego i ks. Radziwiłła, marszałka nadwornego litewskiego; mają przedstawić krzywdę wyprowadzenia Filipowców i chłopów za Dniepr, domagać się wydania przez starostę bełskiego zabójcy Aleksandra Zwolskiego – komisarza Pawłowskiego, oraz licytacyjnej administracji skarbów.

Transkrypcja

k. 22 (skan 0025, strona prawa – od ok. 2/3)

1A drugiey in-

2strukcyi tenor verborum est talis: Instruk-

3cya wielmożnym ichmc panom [skreślone: posłom]

4Michałowi Zwolskiemu pułkownikowi

5JKmci y Kazimierzowi Choieckiemu burgra-

6biemu kijowskiemu do jw. jmc p. Potockiego

7wwdy kijowskiego generalnego woysk Rzpltey

8koronnych regimentarza posłom wdztwa

9Bracł. dnia pierwszego septembra roku ty-

10siąc siedmset trzydziestego piątego w Winni-

11cy dana. Naypierwey ichmc pp. posłowie

12wdztwa naszego jw. jmc p. wodzowi woysk

13utriusque authoramenti koronnych życz-

k. 22v (skan 0026, strona lewa)

1liwą serc naszych remonstrowac będą de-

2missyą, iako provido oyczyzny in defendendis

3granitiebus tutori należytą złożą adoracyą.

4Upraszac będą ichmc pp. posłowie jw. wodza,

5ażeby maiąc wzgląd na pograniczne wdztwo

6y wszelkim niebespieczenstwom, nawet od

7własnych chłopow podległe, securitatem

8onemu przez zesłanie woysk Rzpltey koron.

9obmyslic raczył. Że zas w wdztwie naszym

10tak ob securitatem sądow pogranicznych,

11iako y w innych dla bespieczenstwa wdztwa potrzebach

12erekcya chorągwie iest ultronee potrzebna,

13zaczym wdztwo nasze niechcąc generalney

14w tym punkcie jw. regimentarza ubliżyc

15władzy, w czym y jw. posłom na seym

16walny warszawski pacificationis dla do-

17niesienia y konsensu Rzpltey uproszenia

18obligowalismy ichmc pp. posłow, aby men-

19tem wdztwa naszego z nayniższą doniosł-

20szy prozbą, takowego wdztwo nasze ubespie-

21czaiącego porządku hetmańską władzą ap-

22probatę uczynił. Upatrzywszy zas godnego

23meritis ac martis expertem [skreślone: digni] campum

24w. jmc p. Kazimierza Choieckiego burgrabie-

25go kijowskiego, obywatela y possessionata

26wdztwa naszego do funkcyi rotmistrzow-

27stwa, instat wdztwo nasze do generalney

28jw. wodza władzy, godnego w swym respekcie

29konserwowac raczył. Upraszac będą ichmc

30pp. posłowie jw. wodza, aby w punkcie na-

31stępuiącego dyspartymentu woysk rossyi-

32skich na lokacyą po wdztwach zimową

33naszego wdztwa, iako z gruntu zdewa-

34stowanego przeładowac nie dopuscił.

35Xiążęcia jmci Michała Czetwertynskiego,

36godnego w wdztwie naszym parenteliata,

37jw. wodza imieniem wdztwa naszego

38łaskawym rekomendowac będą respektom,

39upraszaiąc, aby chorągiew za władzą gene-

40ralną y wolą erygowana, teraz zas in

41turbidine rerum rozeszła, podniesiona była.

k. 23 (skan 0026, strona prawa – góra)

1Ponieważ jmc p. Łowicki gubernator dobr Ukrain-

2skich jw. jmc p. starosty Jasielskiego, z kozakami

3pryncypała swego zebranemi, nietylko szlach-

4tę sąsiadow, aleteż y wielebnych oo. jezuitow,

5także y dominikanow winnickich naieżdżał

6y więcey tych excessow czynic deklaruie,

7więc instabunt ichmc pp. posłowie do jw.

8regimentarza, aby do złapania onego admi-

9niculum woyska pozwolic raczył.

Objaśnienia i tłumaczenia

Instrukcja niemal identyczna z instrukcją z 16 VIII 1735 (akt 8); kopista wpisywał wyrazy nad wierszami – kolejność wg sensu. Tekst równoległy rozstrzyga niepewne miejsca aktu 8: „na lokacyą po wdztwach zimową” (w akcie 8 „rownowa- [?]”), „parenteliata” (potwierdzone), gubernator „ŁOWICKI” (w akcie 8 „Dowicki [?]”), „adminiculum woyska” – pomoc wojska (w akcie 8 „ad viniculum”).

Objaśnienia – zob. akt 8: demissya – uniżoność; provido … in defendendis granitiebus tutori – opatrznemu opiekunowi w obronie granic; ultronee – nader, samo przez się; mentem wdztwa – wolę województwa; meritis ac martis expertem campum – doświadczonego zasługami i polem Marsa; parenteliata – zapewne „parentela” (koligacje); in turbidine rerum – w zamęcie wydarzeń.

Streszczenie

Druga instrukcja powtórnego sejmiku bracławskiego (Winnica, 1 IX 1735) – dla Michała Zwolskiego i Kazimierza Chojeckiego, posłów do regimentarza generalnego Józefa Potockiego, wojewody kijowskiego; treść jak w instrukcji z 16 VIII (akt 8). Posłowie mają złożyć wyrazy czci i prosić o wojsko koronne dla bezpieczeństwa pogranicznego województwa, o hetmańskie zatwierdzenie chorągwi województwa z rotmistrzem Kazimierzem Chojeckim, o niedopuszczenie przeładowania zrujnowanego województwa przy rozdziale leż zimowych wojsk rosyjskich, rekomendować ks. Michała Czetwertyńskiego i ponowne podniesienie jego chorągwi, a także prosić o pomoc wojska w ujęciu Łowickiego, gubernatora ukraińskich dóbr starosty jasielskiego, napadającego z kozakami na szlachtę oraz na jezuitów i dominikanów winnickich.

Transkrypcja

k. 23 (skan 0026, strona prawa)

1Trze-

2cia zas instrukcya w te słowa: Instruk-

3cya wiell.m ichmc panom Krzysztofowi Mi-

4chałowskiemu podczaszycowi bracł. y Sta-

5nisławowi Michalewskiemu do wiell. jmc

6p. Minicha konsyliarza y feltmarszałka woysk

7rossyiskich nayiasnieyszey imperatorki rossyi-

8skiey posłom z wdztwa bracł. dnia pierwszego

9septembris roku tysiąc siedmset trzydziestego

10piątego w Winnicy dana. Ichmc panowie

11posłowie jw. jmci p. Minichowi feltmarszałko-

12wi woysk iey imperatorskiego wieliczenstwa

13nayuniżeńszą złożą veneracyą. Upraszac

14będą ciż ichmc pp. posłowie o łaskawą klemen-

15cyą nad woiewodztwem naszym, nie tylko

16przez woyska, ale też przez naszych chłopow

17zruinowanym, aby przy ułożeniu repartycyi

18woysk rossyiskich komendy generalney jw.

19feltmarszałka na lokacyą zimową podległym

20od stacyi woyska rossyiskiego uwolnic raczył.

21Upraszac będą także ichmc pp. posłowie jw.

22jmc p. feltmarszałka za w. jmc p. Bykowskim

23pisarzem buskim, aby wzięte konie, cugow

24dwa, w Międzybożu roku tysiąc siedmset

25trzydziestego czwartego in aprili przy bytnosci

26jo. xięcia jmci Essemburskiego [?] za daniem

27ordynansu od władzy feltmarszałkowskiey

28oddane były. Instabunt także ichmc pp.

29posłowie do łaskawego respektu jw. feltmar-

30szałka, ażeby do uznania krzywd naszych,

31komissarzow od nayiasnieyszey imperatoro-

32wey prokurowac raczył.

Objaśnienia i tłumaczenia

Instrukcja identyczna z instrukcją z 16 VIII 1735 (akt 9); potwierdza odczyty „podczaszycowi bracł.” (Krzysztof MICHAŁOWSKI) i „podległym”; książę – tu „Essemburski [?]” (w akcie 9 „Essenborski [?]”) – zapewne książę Ludwik Wilhelm HESSEN-HOMBURG, generał rosyjski (identyfikacja prawdopodobna).

Streszczenie

Trzecia instrukcja powtórnego sejmiku bracławskiego (Winnica, 1 IX 1735) – dla Krzysztofa Michałowskiego, podczaszyca bracławskiego, i Stanisława Michalewskiego, posłów do feldmarszałka Burkharda Minicha; treść jak w akcie 9: hołd, prośba o uwolnienie zrujnowanego województwa od stacji wojsk rosyjskich przy rozdziale leż zimowych, o rozkaz zwrotu dwóch cugów koni zabranych pisarzowi buskiemu Bykowskiemu w Międzybożu w kwietniu 1734 przy bytności księcia „Essemburskiego”, oraz o wystaranie się u carycy o komisarzy do oszacowania krzywd.

Transkrypcja

k. 23 (skan 0026, strona prawa – dół)

1A czwarta in-

k. 23v (skan 0027, strona lewa)

1strukcya de serie verborum sequenti: In-

2strukcya wiell.m ichmc pp. Andrzejowi Kruzowi

3porucznikowi chorągwie Petyhorskiey jo. xięcia

4jmci Wisniowieckiego kanclerza wielkiego W. X.

5Litewskiego y jmci p. Stanisławowi Jastrzębskie-

6mu, do jw. jmci p. generała fon Weysbacha

7konsyliarza y generała anszefa, zamku kijow-

8skiego gubernatora, posłom z wdztwa Bracł.

9dnia pierwszego septembris, roku tysiąc siedmset

10trzydziestego piątego w Winnicy dana. Nay-

11pierwey ichmc pp. posłowie jw. jmc p. genera-

12łowi anszefowi fon Weysbachowi nayniższą

13od wdztwa naszego doniosłszy submissyą y

14za wyswiadczone tylu dowodami respekta

15podziękowawszy, list od nayiasnieyszego krola

16jmci Augusta Trzeciego, p. n. m., do tegoż jw.

17generała pisany rezygnowac będą. Ponieważ

18w wdztwie naszym wielkie exorbitancye

19dla chłopow zbuntowanych przez foment

20woysk rossyiskich (iako o tym konfessata ro-

21boczego Motornego dobrowolne y korporalne

22swiadczą) nastąpiły, osobliwie zas wiell.o jmc p.

23Kaletynskiego chorążego bracł. nieznośną krzyw-

24dę, ktorą w kluczu Tahanskim y innych dob-

25rach przez sotnika Antona Pszczenka [?] znay-

26duiącego się w Kaniowie, w zabraniu bydła,

27wybiciu pasieki, zabraniu wszelkiey rucho-

28mosci, dawaniu protekcyi zaboycom; nie-

29mniey przez jmc p. Polanskiego połpułkowni-

30ka woysk rossyiskich, ktory nie kontentuiąc się

31dawnemi oppressyami, ale y teraz noviter

32po nastąpionym orderze do wydania rze-

33czy po swiętey niegdy pamięci jmc panu

34Kamienskim regencie winnickim y Mosa-

35kowskim y innych, mszcząc się, underofficera

36do dobr Kuzminiec [?] bez naymnieyszey racyi z

37kozakami przysławszy, człeka jmci p. chorążego

38niewinnego y konia o kilkudziesiąt czerwo-

39nych złotych wziąc kazał, a to podczas bytnosci

40na seymiku poselskim jmci p. chorążego; tu-

41dziesz że jmc p. major Synkiow [?] pieniądze po

42zabiciu jmci p. Horaina [?] siestrzenca wiell.o

k. 24 (skan 0027, strona prawa)

1jmc p. chorążego bracł. tysięcy siedm zł. poll. od

2zaboycow wzięte, aby doniesione byli, obliguiemy.

3Zabicie crudeliter s. p. jmc p. Kamienskiego z żoną

4y dziecmi, tudziesz zabranie rzeczy y papierow

5doniosą ichmc pp. posłowie. Doniosą także nie-

6mnieyszą krzywdę ichmc pp. posłowie jmci p.

7Piotra Hałuszczynskiego przez jmc p. pułkowni-

8ka Retkina w zabraniu bydła we wsi Mi-

9chałowce, tudziesz niemnieyszą exorbitan-

10cyą jmc p. Korsaka z pod komendy jmc p. puł-

11kownika Dunina, ktory naiechawszy z ludzmi

12manaster Kliszczowski, rzeczy cerkiewne zabrał,

13przy ktorych y kolaskę jmci p. Stanisława Mi-

14chalewskiego wziął; zatym ichmc pp. posłowie

15instabunt, aby te rzeczy y kolaska oddane by-

16ły. Zaczym upraszac będą imieniem przeświet-

17nego wdztwa, aby jw. jmc p. generał fon Wey-

18bach do liquidacyi y rozsądzenia wyzrzeczo-

19nych exorbitancyi y innych nieznośnych krzywd,

20więcey miliona wynoszących obywatelom

21wdztwa naszego poczynionych, z sprawiedli-

22wego serca u nayiasnieyszey imperatorki ros-

23syiskiey komissarzow uprosic raczył. Tudziesz

24Alexandra oyca y Michała syna Sienkiewiczow,

25ktorzy pana swego jmci p. Bykowskiego pisarza

26buskiego zrabowawszy, złączywszy się z Jaronow-

27skim [?], koscioły rabowali, ludzi tak swieckich, iako

28y duchownych szlachtę zabijali, piekli y mordowali,

29potym uchodząc za Dniepr dwor pana swego

30naiechali y zabic chcieli, ale niezastawszy, dwor

31tylko zrabowali, bydło y konie pozabierali, aby za

32ordynansem wydani byli, upraszac będą. Ponie-

33waż zas jmc p. Rowinski y Krupski na dobro-

34wolney drodze wzięci, dotąd niewinnie od ros-

35syiskiego woyska w niewoli zostaią, więc

36aby onych z łaskawego respektu swego jw. jmc

37p. generał de fon Weysbach wypuscic kazał

38upraszac będą. — U tych tedy tak laudum,

39iako y instrukcyi per oblatam podanych,

40podpisy rąk w te słowa: Ludwik Zwolski mar-

41szałek koła rycerskiego, prześwietnego wdztwa

k. 24v (skan 0028, strona lewa)

1Bracł. [skreślone: xx] F. K. Choiecki burgrabia kijowski, as-

2sessor wdztwa Bracł. — Adam Tomaszewski

3podczaszy bracł. [nad wierszem: W. X. Litt.] assessor prześwietnego wdztwa

4bracł. Ktoreż to tak laudum iako y instrukcye

5za podaniem y oczewistą prozbą jw. jmci poda-

6wającego, a za moim urzędowym przyięciem

7są do xiąg ninieyszych grodzkich winnickich,

8tak iak się w sobie pisane maią, nic nie przy-

9daiąc, ani [skreślone: wymiiaiąc] uymuiąc, ingrosso-

10wane. —

11Кн. Кіев. центр. Арх. № 4619, л. 90, акт. 57.

Objaśnienia i tłumaczenia

Instrukcja niemal identyczna z instrukcją z 16 VIII 1735 (akt 10). Tekst równoległy rozstrzyga lub dodaje warianty: Andrzej (Jędrzej) KRUZ – porucznik petyhorski (imię „Andrzej” tutaj); klucz „TAHAŃSKI” (w akcie 10 „Tachanski”); sotnik „Antona Pszczenka [?]” (w akcie 10 „Pryczenka [?]” – forma niepewna w obu odpisach); „połpułkownika” POLAŃSKIEGO (w akcie 10 „pułkownika Polanowskiego”); „Kamienskim regencie winnickim y Mosakowskim” (potwierdza: Mossakowski); dobra „KUŹMINIEC [?]” (w rkp. „Kuzminiec”; w akcie 10 i 17 „Kurminiec [?]” – zapewne Kuźmińce); major „Synkiow [?]” (w akcie 10 „Synkirow [?]”); zabity „p. Horain [?]” siostrzeniec chorążego (w akcie 10 „Harasim” – formy rozbieżne, odczyt niepewny); wieś „Michałowce” (w akcie 10 „Michalewce”); „manaster Kliszczowski”; „Jaronowskim [?]” (w akcie 10 „Jarondowskim [?]”); generał „fon Weybach” (opuszczenie kopisty).

Podpisy (jak w akcie 10): Ludwik ZWOLSKI, marszałek koła rycerskiego; F. K. (Franciszek Kazimierz) CHOJECKI, burgrabia kijowski, asesor; Adam TOMASZEWSKI, podczaszy bracł. („W. X. Litt.” – dopisek nad wierszem), asesor. Formuła ingrosacji: laudum i instrukcje wpisano do ksiąg grodzkich winnickich „tak iak się w sobie pisane maią, nic nie przydaiąc, ani uymuiąc” (niczego nie dodając ani nie ujmując); kopista najpierw napisał błędnie „wymiiaiąc” i skreślił. Dopisek kopisty: „Кн. Киев. центр. арх. № 4619, л. 90, акт 57” – księga KAC nr 4619, k. 90, akt 57 (odpis lauda i instrukcji z 1 IX 1735). Ołówkiem „10 л.” (10 arkuszy odpisu).

Koniec księgi 44-1-13. Skan 0028 prawa – arkusz archiwalny Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego USRR: sprawa nr 13, fond 44, opis 1, „Пронумеровано 24 (двадцять чотири) аркушів”, „аркуші не підшиті” (arkusze niezszyte), data 13 VII 1981 (?), podpis; 0029 – karta sprawdzeń (справи перевірено) i konserwacji; 0030–0031 – puste karty i okładka (nie transkrybowane).

Streszczenie

Czwarta instrukcja powtórnego sejmiku bracławskiego (Winnica, 1 IX 1735) – dla Andrzeja Kruza, porucznika chorągwi petyhorskiej ks. Wiśniowieckiego, i Stanisława Jastrzębskiego, posłów do gen.-anszefa hr. Weisbacha, gubernatora Kijowa; treść jak w akcie 10: wręczenie listu Augusta III i przedstawienie krzywd od zbuntowanych chłopów podżeganych przez wojska rosyjskie (zeznania Motornego) – szkody chorążego Michała Kaletyńskiego w kluczu tahańskim (sotnik Anton Pszczenko [?] z Kaniowa), napad podoficera półpułkownika Polańskiego na dobra Kuźmińce [?] w odwecie za nakaz wydania rzeczy po zamordowanym regencie Kamieńskim i Mossakowskim, zatrzymanie przez majora Synkiowa [?] 7000 zł odebranych zabójcom siostrzeńca chorążego, zabójstwo Kamieńskiego z rodziną, zabór bydła Piotra Hałuszczyńskiego w Michałowcach przez płk. Retkina, złupienie monasteru kliszczowskiego i kolaski Stanisława Michalewskiego przez Korsaka z komendy płk. Dunina; prośba o komisarzy carycy (krzywdy ponad milion zł), o wydanie Aleksandra i Michała Sienkiewiczów, zbuntowanych sług pisarza buskiego Bykowskiego, i uwolnienie Rowińskiego i Krupskiego. Pod laudum i instrukcjami podpisy marszałka Ludwika Zwolskiego i asesorów F. K. Chojeckiego i Adama Tomaszewskiego oraz formuła wpisania do ksiąg grodzkich winnickich; źródło: księga KAC nr 4619, k. 90, akt 57. Koniec odpisów w księdze.