Księga grodzka winnicka
1735–1736 (lauda sejmikowe – odpisy z XIX w.)

Kontekst historyczny

Sejmiki bracławskie 1735–1736: województwo pod obcym wojskiem

Księga o dzisiejszej sygnaturze 44-1-13 jest szczególna: to nie oryginał, lecz odpisy sporządzone w XIX wieku z księgi grodzkiej winnickiej, która nie dotrwała do naszych czasów. W inwentarzu Kijowskiego Archiwum Centralnego oryginał nosił numer 4619 i obejmował lata 1734–1736; kopista przepisał z niego trzy obszerne wpisy (akty 49, 57 i 137 oryginału), które tu podzielono na 22 części. Są to – jak w księdze 44-1-12 – lauda i instrukcje sejmików województwa bracławskiego, odbywanych w kościele jezuitów w Winnicy: sejmiku przedsejmowego z 16 sierpnia 1735 r., jego powtórzenia z 1 września 1735 r. oraz sejmiku gospodarskiego z 10–14 września 1736 r.

Po wojnie sukcesyjnej

Dwa lata wcześniej szlachta bracławska instruowała swoich posłów: „tylko Polak na tronie”. Elekcja Stanisława Leszczyńskiego (12 września 1733) została jednak obalona przez wojska rosyjskie, które pod osłoną bagnetów przeprowadziły wybór Augusta III (5 października 1733). Wojna o sukcesję polską toczyła się do 1735 r.: Leszczyński bronił się w Gdańsku, konfederacja dzikowska walczyła na Rusi i w Małopolsce, a armia rosyjska feldmarszałka Burkharda Münnicha i oddziały gubernatora kijowskiego Weisbacha stanęły kwaterami na Ukrainie. Dla województwa bracławskiego oznaczało to lata „leż zimowych”, rekwizycji, rabunków i zabójstw – w laudum z września 1735 r. sejmik wylicza zamordowanych przez żołnierzy rosyjskich, wśród nich regenta grodzkiego winnickiego Kamieńskiego, i obrabowane kościoły jezuitów i dominikanów w Winnicy (akt 17).

Sejmik przedsejmowy 1735 – dwa podejścia

Uniwersałem z lipca 1735 r. August III zwołał sejm pacyfikacyjny, który miał zamknąć wojnę domową. Sejmik bracławski zebrał się 16 sierpnia, obrał marszałkiem Ludwika Zwolskiego i wybrał sześciu posłów (akt 1), ale został zerwany; drugi uniwersał królewski zwołał go ponownie na 1 września, a powtórne laudum i instrukcje niemal dosłownie powtarzają sierpniowe (akty 14–22). Dzięki temu dysponujemy dwiema redakcjami tych samych tekstów – rzadka okazja do obserwowania, jak sejmik pracował.

Instrukcja na sejm (akty 4–7) jest programem województwa zrujnowanego przez obce wojsko: hołd królowi, ale zaraz potem żądanie ewakuacji wojsk posiłkowych, odmowy amnestii dla „rabujących żołnierzy”, aukcji wojska koronnego i komendy po polsku, otwarcia mennicy i własnej srebrnej monety, ustanowienia urzędów dla powiatów winnickiego i zwinogrodzkiego. Osobny punkt dotyczy „chorągwi wołoskich” i osadzonych na gruntach Wołochów, „którzy w czasie zamieszek zabijają i rabują szlachtę”, oraz wydania przez hospodara wołoskiego zbiegłego Werłana (akt 5) – przywódcy powstania hajdamackiego z 1734 r., który jako setnik milicji nadwornej w Szarogrodzie poprowadził chłopów i Kozaków na dwory szlacheckie Bracławszczyzny i Podola. Sejmik żąda też ukarania gubernatorów dóbr magnackich „protegujących i nasyłających hultajstwo” (akt 7) – ten sam motyw, który powróci w aktach z 1768 r.

Trzy dalsze instrukcje kierowano nie do sejmu, lecz do ludzi władzy wojskowej: do regimentarza generalnego Józefa Potockiego, wojewody kijowskiego (akt 8), do feldmarszałka Münnicha z prośbą o uwolnienie województwa od stacji wojsk rosyjskich (akt 9) i do generała Weisbacha, gubernatora Kijowa, z listą krzywd i żądaniem wydania sprawców zabójstw (akt 10). Szlachta kresowa, pozbawiona realnej ochrony Rzeczypospolitej, negocjowała bezpośrednio z obcymi dowódcami.

Sejmik gospodarski 1736

Laudum z września 1736 r. (akty 11–13) to już powrót do spraw codziennych: rozliczenia poborców, 4000 zł zaległych należności dla Samuela Korzeniowskiego, pisarza grodzkiego winnickiego, nagrody dla pokrzywdzonych i – znamienne – 1000 zł dla jezuitów winnickich „przechowawców ksiąg i depozytów” oraz pieniądze dla komisarzy „do lustracji ksiąg”. Województwo odbudowywało swoje archiwum. Ironią losu jest to, że właśnie ta księga, w której zapisano troskę o księgi, zaginęła – i znamy ją tylko z dziewiętnastowiecznych odpisów.

Dla kogo jest ta księga

Dwadzieścia dwa akty wymieniają z imienia i urzędu marszałków, asesorów, posłów, komisarzy i poszkodowanych – elitę urzędniczą województwa bracławskiego połowy lat trzydziestych XVIII w. (Zwolscy, Chojeccy, Michałowscy, Jaroszyńscy, Czeczelowie, Kaletyńscy, Klityńscy). Indeksy osób i miejscowości weszły do wspólnej wyszukiwarki serwisu; podcasty zostaną dodane później.

Literatura: W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. 2; E. Cieślak, Stanisław Leszczyński, Wrocław 1994; W. Serczyk, Hajdamacy, Kraków 1972 (powstanie Werłana 1734); J. Stolicki, Sejmiki ukrainne w latach 1648–1702, Kraków 2004; Polski Słownik Biograficzny (hasła: Potocki Józef h. Pilawa, wojewoda kijowski; Zwolski Ludwik). O losach ksiąg: inwentarze Kijowskiego Archiwum Centralnego (Центральный архив древних актов, Kijów), dział XLVII – księgi winnickiego sądu powiatowego.