Księga grodzka winnicka
1732–1733 (lauda sejmikowe – odpisy z XIX w.)

Kontekst historyczny

Sejmiki bracławskie 1732–1733: województwo w roku bezkrólewia

Ta księga nie zawiera ani zapisów, ani skarg – i nie jest oryginałem. Jednostka 44-1-12 to odpisy sporządzone w XIX wieku z księgi grodzkiej winnickiej, która nie dotrwała do naszych czasów: w inwentarzu Kijowskiego Archiwum Centralnego nosiła numer 4618 i obejmowała lata 1732–1733 (dział XLVII, „zapisowa i potoczna”). Kopista przepisał z niej siedem wpisów (akty 41, 42, 113, 114, 115, 116 i 180 oryginału) – lauda (uchwały) i instrukcje (polecenia dla posłów) sejmików województwa bracławskiego, obradujących w Winnicy między wrześniem 1732 a lipcem 1733 r. i oblatowanych w grodzie winnickim przez marszałków kół rycerskich. Osiemdziesiąt trzy „akty” tej edycji to w istocie cztery dokumenty podzielone na punkty: laudum sejmiku gospodarskiego z 16 września 1732 r., laudum konfederacji kapturowej i instrukcja na sejm konwokacyjny z marca 1733 r. oraz laudum i instrukcje sejmiku przedelekcyjnego z 14 lipca 1733 r. Razem dają rzadki, kompletny obraz samorządu szlacheckiego jednego województwa kresowego w decydującym momencie – gdy po śmierci Augusta II Rzeczpospolita wybierała nowego króla.

Sejmik w Winnicy

Województwo bracławskie, najdalej na południowy wschód wysunięta prowincja Korony, odbywało sejmiki w Winnicy – od 1598 r. w zastępstwie zniszczonego Bracławia. Szlachta zbierała się w kościele jezuitów (laudum z 1732 r. jest datowane „w kościele jezuitów winnickich”, akt 11), wybierała marszałka koła, uchwalała podatki, obsadzała urzędy wojewódzkie i wybierała posłów na sejm oraz deputatów do trybunału. Uchwały wpisywano do ksiąg grodzkich, które pełniły rolę archiwum województwa. Sama księga z lat 1732–1733 zaginęła; zachowały się jedynie dziewiętnastowieczne odpisy wybranych wpisów, dziś oprawione jako jednostka 44-1-12 (podobnie jak 44-1-13 z odpisami z księgi nr 4619 z lat 1734–1736).

Sejmik gospodarski (boni ordinis) z września 1732 r., zebrany „po wielu niedoszłych sejmikach” pod dyrekcją kasztelana kamienieckiego Marcina Kalinowskiego (akt 1), pokazuje codzienne troski województwa: weryfikację kwitów podymnego i lustrację „kotłów gorzałczanych” (akt 2), utrzymanie poczty wojewódzkiej za tysiąc złotych rocznie (akt 10), zapomogi dla zniszczonych kolegiów i klasztorów – jezuitów, dominikanów, bazylianów i bazylianek winnickich (akt 9). Dwadzieścia lat po wojnie północnej Bracławszczyzna wciąż się odbudowywała.

Śmierć króla i kaptur

1 lutego 1733 r. zmarł w Warszawie August II. Na uniwersał prymasa Teodora Potockiego, interrexa, z 7 marca szlachta bracławska zjechała do Winnicy i zawiązała konfederację kapturową – związek, który na czas bezkrólewia przejmował sądownictwo i strzegł porządku w województwie. Laudum kapturowe (akty 51–71) wybiera sędziów kapturowych, nakazuje dokończenie lustracji dóbr opornych obywateli (akt 60), wyłącza z głosu szlachtę bez poddanych siedzącą „na kawałkach” ziemi (akt 70) i obiera sześciu posłów na sejm konwokacyjny, z księciem Michałem Świętopełkiem Czetwertyńskim na czele (akt 57).

Instrukcja dla tych posłów (akty 12–27) to program polityczny drobnej i średniej szlachty kresowej: obrona „równości szlacheckiej”, by w Polsce „nie zapanowała przewaga możnych rodów jak niegdyś w Rzymie”, i limit dwóch królewszczyzn w jednym ręku (akt 20); opodatkowanie dóbr duchownych i zakaz nowych fundacji (akt 19); murowany most pod Warszawą i wykup Elbląga (akt 18); zaufanie dla regimentarza Stanisława Poniatowskiego, wojewody mazowieckiego (akt 15); a nade wszystko – „Polak na tronie”, żadnych cudzoziemców i żadnych dysydentów w wojsku (akt 22). Są też sprawy czysto bracławskie: wydawanie zbiegłych poddanych przez sam gród i kasowanie słobód, które wyludniały stare wsie (akt 27).

Przed elekcją

Sejm konwokacyjny (27 kwietnia – 23 maja 1733) uchwalił wykluczenie cudzoziemców z kandydowania. 14 lipca sejmik przedelekcyjny w Winnicy pod laską Felicjana Kazimierza Michałowskiego, sędziego grodzkiego winnickiego, wybrał posłów na pole elekcyjne – starostę winnickiego Ludwika Kalinowskiego, regimentarza partii ukraińskiej Stanisława Świdzińskiego i innych – i dał im instrukcję zaczynającą się od słów: tylko Polak na tron, a kto porozumiewa się z obcymi potencjami, temu infamia, konfiskata i sąd kapturowy (akt 28). Był to głos za Stanisławem Leszczyńskim, którego 12 września 1733 r. obrało na Woli kilkanaście tysięcy szlachty – i którego trzy tygodnie później, pod osłoną wojsk rosyjskich, garstka magnatów zastąpiła Augustem III. Rozpoczęła się wojna o sukcesję polską, a Bracławszczyzna znalazła się na trasie przemarszów armii rosyjskiej.

Osobne instrukcje sejmik dał posłom do prymasa i do regimentarza. Ich treść pokazuje, co bolało województwo najbardziej: „prywatne zaciągi swywolnych ludzi – hultajów, kozaków, Wołochów” w dobrach niektórych panów, którzy „najeżdżają i biją szlachtę, rabują, zastępują drogi” (akt 46, akt 74, akt 82); napady „zza granicy i od Siczy” i bunty poddanych; wreszcie nieopłacone koszty poselstwa Kazimierza Kwaśniewskiego do Moskwy w sprawie najazdu na starostwo czehryńskie (akt 83). Trzydzieści pięć lat przed koliszczyzną wszystkie jej przyczyny są już w tych tekstach obecne.

Dla kogo jest ta księga

Lauda i instrukcje wymieniają z imienia i urzędu elitę polityczną województwa: marszałków kół, posłów, sędziów kapturowych, lustratorów, komisarzy, deputatów – kilkuset urzędników i szlachty osiadłej z lat 1732–1733. Dla badaczy rodzin urzędniczych Bracławszczyzny jest to źródło o tyle cenne, że akta sejmikowe tego województwa zachowały się fragmentarycznie, a wydane drukiem lauda bracławskie urywają się na XVII wieku. Indeksy osób i miejscowości tej księgi weszły do wspólnej wyszukiwarki serwisu; podcasty zostaną dodane później.

Literatura: Архив Юго-Западной России, cz. 2, t. 2–3 (lauda sejmików bracławskich i kijowskich do 1726 r.), Kijów 1888–1910; J. Stolicki, Sejmiki ukrainne w latach 1648–1702, Kraków 2004 (wstęp o ustroju sejmików); W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. 2; J. Feldman, Stanisław Leszczyński, Warszawa 1984; Z. Zielińska, Walka „Familii” o reformę Rzeczypospolitej 1743–1752, Warszawa 1983 (rozdz. o obozach politycznych po 1733 r.); E. Cieślak, Stanisław Leszczyński, Wrocław 1994.