Akty 1–40

Transkrypcja

k. 1 (skan 0003, strona prawa)

1Roku tysiąc siedmset trzydziestego wtorego miesiąca

2septembris dwudziestego wtorego dnia

3Przed urzędem y aktami ninieyszemi grodzkiemi Winnickie-

4mi y przedemną Antonim Franciszkiem Wąsowskim

5namiesnikiem burgrabstwa grodzkim Winnickim Compa-

6rens personaliter wel. im pan Franciszek Czarnecki

7(w. pułkownik woysk i. k. msci marszałek seymiku

8boni ordinis gospodarskiego te laudum ratione intro-

9contenter ad acta castrensia capit. virinicensia per

10oblatam podał de tenore verbor sequenti: My rady

11dygnitarze, urzędnicy ziemscy grodcy, y całe rycerstwo

12woiew. Bracł.o na fundamencie praw y konstytucyi

13koronney na dzien dzisieyszy to iest pro die decima sexta

14septembri ni anno ṗsenti millesimo septingentesimo trige-

15simo secundo do miasta i. k. mci Winnicy na mieysce

16konsultacyom zoykłe [?] przybywszy po tylu niedoszłych

17seymikach boni ordinis w woiewod. naszym in vocato

18auxilio sum̃i nominis pod poważną dyrekcyą iasnie

19wiel im p. Morana na Sydorowie Kalinowskiego kaszt.

20Kamien. za zgodą uniwersalną wszystkich unanimi voce

21voto ac sufragio. — obralismy y uprosili za marszałka

22koła naszego rycerskiego wiel. im p. Franciszka na Nepo-

23rebyłu [?] y Kliszczowie [?] Czarnockiego, porucznika znaku pan-

24cernego i wel. im p. kaszt. Kamien. po ktorym takowym

25obranju wiel im. p. marszałka, nizey opisane uczyn-

k. 1v (skan 0004, strona lewa)

1lismy de communi unanjum assensu dyspozycyą y

2y postanowienie naprzod poniewaz wiel. im p. Pa-

3weł na Olizarowie y Wasilowie Jaroszynski stol.

4Bracł. kommisarz woiew. naszego podniozszy tyle prac

5fatyg y starania pracując tak koło partykularnych

6woie. naszego Bracł. interesow iako et circa bonũ uni-

7versale całey Rplitey, na tak wielu publicznych

8funkcyach z kymś [?] zdrowia przyznacznych [?] expensach,

9teraz son sponte zostaiąc w kole naszym rycerskim

10wniosł y upraszał, aby kalkulacyą ad lucum [?] ṗsentem

11z podatkow ktore za iego dyspozycyą y assygnacyami

12ex vi laudorum woiewod. — szłe prosius [?] suorum

13successor securitte przed woiew. uczynić, zaczym

14iz ta kalkulacya in stricto tempore y bez doskonałey

15remonstracyi, wszelkich percept y expens expedin

16wmoze zdatosci nam obsą [?] omni cortradictione nazna-

17czyc ex gremio koła naszego wel. ichw delegatow do

18stuczania pomienioney kalkulacyi Wel. im pana

19kommisarza, iakoz naznaczamy wiel ichw panow

20Felicyana Kazimierza Michałowskiego, podczas. Bracł.

21sędziego grod. Winnickiego, Dominika Koscerka [?] Belwer-

22skiego [?] gnrała woysk i. k. msci y Rpley Iczernickiego [?]

23staroste, Marcina Aksaka stol. Zit. Franciszka Czer-

24neckiego porucznika znaku pancernego wiel. im. p.

25kaszt. Kamien. marszałka koła naszego Ludwika

26Zwolskiego kapitana woysk i. k. msci y Rpltey, Sta-

27nisława Rzązewskiego czesni — Wyszegr. — Piotra

28z Romanowa Swirskiego miecznika powiatu y pisarza

29gr. Lut. Piotra Czeczela sędziego ziem. Bracł. Michała

30Grocholskiego pod. Bracł. Jozefa Jełowickiego pod.

31Sochaczewskiego Morana Radziminskiego, regenta grod.

32Kamien. ad ungendo etiam dawnieyszych ichw delega-

33tow in prioribus laudis wyrazonych ktorzy ich mc.

34ziechawszysie na przyszły seymik relationis ktory

k. 2 (skan 0004, strona prawa)

1poskonczonym day Boze albo niedoszłym seymie wal-

2nym Warszawskim agitowac se w Winnicy będące,

3albo choćby toz quocasu niedoszedł, iednakze ichw

4zniosszysie in locum qui commodior videbitur

5ichm delegatom, zszedszysie in ṗsentia iasnie wiel.

6tuteyszego starosty Vin. y iego groda, sicenduci [?] poterint

7zapisawszy akt absentia unius aut duor sue plurium

8ex delegatis ac i. kw. [?] mci capitanei et ejus officij non obstan-

9te byle ziesni [?] tylo delegatow było wypełniwszy jurament

10na te role, iako sprawiedliwie kalkulacye expedyowac y

11decydowac bez krzywdy woiew. y stron ciz ich mc. delegaci

12będą po ktorym wykonanym in ṗsentia partium

13calculationem facientium y obywatel woiewod. tego,

14ktorzy na ten czas przytomnymi będą z reponowanych

15dokumentow taryff lustracyi laud dekretow y wszelkich

16dokumentow z podatkow in Publicis laudis wyrazonych

17ktore do dyspozycyi wiel. kommisarza nalezeli, z

18percept iako y expensow ab lentis [?] documentis su-

19pra ex ṗstis ac alijs Documentis respondis, iako

20naeskuteczney y doskonaley kalkulacyi wiel im p. stol-

21nika Bracł. wysłuchaią, y gdy sie pokaze summy ta-

22kowez pomienianych podatkow pro in sarcie [?] skarbu wiew.

23super restantes tedy tych restitutionem wiel delegaci

24nakazą, y o nich exolucyą assygnataryuszom za as-

25sygnacyami wiel commisarza ṗcustodient et ẽ con-

26verso iezeliby pro Publica necessitte wydał tedy re-

27petitionem w woiew. ui ichmc. delegaci z podatkow

28woiewodzkich remonstrabut y wewszystkim doskonałą

29wczyniwszy in westygacyą y weryfikacyą ordine

30ṗscripto rezolwowac y decydowac volor [?] pluralitte

31będą a zas ta decyzya pusc [?] peractam sufficientem calcu-

32lationem provalidi et firma bydz ma, ktorą ex

33tunc prout ex nunc de unanimi censensu całego koła

34naszego approbuiemy aze im pan Krzysztof Moszczyn-

k. 2v (skan 0005, strona lewa)

1ski skarbnik Bracł. burg. grod. Winn. podatek po-

2dymnego wybierał, y za assygnacyami wiel im. p. Jaro-

3szynskiego stol. Bracł. commisarza assygnataryus com-

4wypłacał, tedy cii vyrazeni delegaci in ṗsentia illu

5pri capitanei et ejus officij ii cenduci [?] poterint absentiaq

6unices Ducr. [?] aut ṗsonum ex delegatis, tum capi-

7tanei et officij non obstante dum modis quinque

8de legatis adsint pomienionego im. pana Moszczyn-

9skiego affentii [?] calculationibus ceroru ẽlico [?] commisa-

10rio expeditio tudziesz z regestru dokumentow taryff

11lustracyi y jnnyci wszelkich kalkulacyi wysłuchaią

12decydowac skutecznie y rezolwowac będą, a tą dyspozycyą

13ze wazno pluralitte voter nailępino [?] woiew. miec

14chce jn futurum zas secundum lauda anteriora

15centigens [?], zawsze ab tiae [?] exactione laudis coṗssum

16exigi przez wel. im. p. skarbnika Bracł. pro ejus

17interesse powinno.

Objaśnienia i tłumaczenia

Księga 44-1-12 to – jak wskazuje pismo (staranna, regularna ręka kursywy XIX w.) i liczne błędy w łacinie oraz w nazwach – PÓŹNIEJSZY ODPIS (kopia) wpisów z ksiąg grodzkich winnickich z 1732 r., sporządzony prawdopodobnie dla Kijowskiej Akademii Duchownej (nalepka na okładce „Київська духовна академія”). Paginacja: karty z dopiskiem „об.” (оборот = verso). Transkrypcja oddaje odpis wiernie, z jego błędami (np. „zoykłe” = zwykłe, „sufragio” = suffragio, „son sponte” = sua sponte, „ṗsenti” = praesenti, „Rpltey” = Rzeczypospolitej); kropki „. . . .” to miejsca pozostawione puste przez kopistę.

Łac.: per oblatam – przez oblatę (wniesienie do akt); de tenore verborum sequenti – następującej treści; boni ordinis – „dobrego porządku” (sejmik gospodarski); pro die decima sexta septembris anno praesenti millesimo septingentesimo trigesimo secundo – na dzień 16 września roku bieżącego 1732; invocato auxilio summi Numinis – wezwawszy pomocy Najwyższego; unanimi voce, voto ac suffragio – jednomyślnym głosem i wotum; de communi unanimique assensu – za wspólną i jednomyślną zgodą; circa bonum universale – w sprawach dobra powszechnego; sua sponte – z własnej woli; ad locum praesentem – na obecne miejsce; ex vi laudorum – na mocy lauda; pro suorum successorum securitate – dla bezpieczeństwa swoich następców; in stricto tempore – w krótkim czasie; omni contradictione [cessante] – bez żadnego sprzeciwu; ex gremio – z grona; in prioribus laudis – w poprzednich laudach; in locum qui commodior videbitur – na miejsce, które wyda się dogodniejsze; in praesentia – w obecności; absentia unius aut duorum seu plurium ex delegatis ac I. K. Mci capitanei et eius officii non obstante – nieobecność jednego lub dwóch albo więcej delegatów oraz starosty J. K. Mci i jego urzędu nie przeszkadza; calculationem facientium – składających rachunek; a quibus documentis supra expensis ac aliis documentis respondendis – [rachunek] z dokumentów wyżej o wydatkach i innych dokumentów, na które ma odpowiadać [odczyt sensu]; pro in sarcie skarbu – (zapewne „pro interesse”) na rzecz skarbu; super restantes – w przypadku zaległości; restitutionem – zwrot; pro publica necessitate – na potrzebę publiczną; repetitionem – zwrot; ordine praescripto – w przepisanym porządku; vota pluralitate – większością głosów; post peractam sufficientem calculationem – po przeprowadzeniu dostatecznego obrachunku; pro valida et firma – za ważną i trwałą; ex tunc prout ex nunc – odtąd na zawsze; in futurum – na przyszłość; secundum lauda anteriora – według dawniejszych lauda; ab exactione laudis – od poboru [wg] lauda; pro eius interesse – w jego sprawie.

Marszałek sejmiku zapisany w odpisie niejednolicie: „Franciszek Czarnecki” (oblata), „Franciszka na Nepo-rebyłu [?] y Kliszczowie [?] Czarnockiego” (elekcja), „Franciszka Czerneckiego, porucznika znaku pancernego … marszałka koła naszego” (lista delegatów); pułkownik wojsk J. K. Mci, porucznik chorągwi pancernej kasztelana kamienieckiego. Dyrektor sejmiku: Moran [?] (zapewne Marcin) na Sydorowie KALINOWSKI, kasztelan kamieniecki – imię „Morana” w odpisie (por. też „Morana Radzimińskiego”) to prawdopodobnie zniekształcone „Marcina”. Oblatujący jest zarazem marszałkiem; namiestnik burgrabstwa – Antoni Franciszek WĄSOWSKI (w dalszej części „Antoniego Wąsuwskiego”).

Komisarz województwa: Paweł na Olizarowie i Wasilowie JAROSZYŃSKI, stolnik bracławski; poborca podymnego – Krzysztof MOSZCZYŃSKI, skarbnik bracławski, burgrabia grodzki winnicki. Delegat „Dominik Koscerka [?] Belwerski [?]” to – jak wynika z aktu 28 – Dominik Ignacy KOSIOREK BEKIERSKI. Nazwa „Iczernickiego [?]” (może „Czernickiego”/„Czehryńskiego”) – niepewne. „Stol. Zit.” – stolnik żytomierski [?]; „czesni Wyszegr.” – cześnik wyszogrodzki; „pod. Sochaczewskiego” – podstoli [?] sochaczewski.

Streszczenie

22IX 1732 Franciszek Czarnecki [?], pułkownik wojsk koronnych, marszałek sejmiku, podał do akt grodzkich winnickich laudum sejmiku gospodarskiego (boni ordinis) województwa bracławskiego, zebranego 16 IX 1732 w Winnicy po wielu niedoszłych sejmikach, pod dyrekcją Marcina [?] Kalinowskiego, kasztelana kamienieckiego. Szlachta jednomyślnie obrała marszałkiem koła Franciszka Czarneckiego [?], porucznika chorągwi pancernej kasztelana. Na prośbę komisarza województwa Pawła Jaroszyńskiego, stolnika bracławskiego, który chciał rozliczyć się z podatków wydanych z jego dyspozycji i asygnacji, wyznaczono delegatów (F. K. Michałowskiego, D. Kosiorka Bekierskiego, M. Aksaka, F. Czarneckiego, L. Zwolskiego, S. Rzążewskiego, P. Świrskiego, P. Czeczela, M. Grocholskiego, J. Jełowickiego, M. Radzimińskiego oraz dawniejszych delegatów); mają zjechać się po sejmie walnym warszawskim (albo i bez niego) w Winnicy lub innym dogodnym miejscu, złożyć przysięgę, rozpatrzyć dokumenty (taryfy, lustracje, lauda, dekrety) i rozstrzygnąć większością głosów – nadwyżki nakazać zwrócić, a wydatki poniesione na potrzeby publiczne zwrócić komisarzowi z podatków. Tak samo, w obecności co najmniej pięciu delegatów, ma być przyjęty rachunek Krzysztofa Moszczyńskiego, skarbnika bracławskiego, który pobierał podymne i wypłacał je według asygnacji komisarza.

Transkrypcja

k. 2v (skan 0005, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Aze werofikacya kwitow przez

2im. p. Skarb. Bracł. z podymnego miastom y wsiom

3denych ale postanowienia w przyszłym czasie taryff

4y skuteczney wiadomosci o terazniejszych osiadło-

5sci in oṗpedis acvillis cinte poc [?] vacantibus

6ze rzecz potrzebną unanimi voto zważylismy,

7aby naznaczeni byli ich mc. Corbaserowie [?] z koła

8naszego zaczym uprosilismy y naznaczyli ichw. im.

9pana Michała Grocholskiego pod. Bracł.o Tomasza

10Szaszkiewicza [?], Jerzego Czeczela, Antoniego Moszynskie-

11go, Wawrzynca Romienskiego [?] czes. Lat. y Antoniego

12Wąsuwskiego ktorzy ichmsc ab actu ṗsentis laudi ze

13niedziel dwie iunctim nieczyniąc między sobą zadne-

14go spesu [?] na lustracyą po całym woiewod. y iego po-

15wiatach wyiechac maią, y wszędzie po miastach mia-

16steczkach wsiach kwity z podymnego pomienionym

17wsiom y miastom służące do.... odbierac a na

18mieysce tych kwitow swoie ze wersały [?] dawac

k. 3 (skan 0005, strona prawa)

1powinni, ktore za kwity pierwsze censebuntur

2y te . . . . de legatis reponowac będą takze po

3tych miastach y wsiach tak przed tym, iako y

4teraz osiadłych rewidowac osiadłosci tak służałych

5y poddanych panie swom, iako y zydow sideliter [?]

6sone [?] omni respectu pro justitia będą, y przy tey

7rewizyi insimul po miastach y wsiach kotły lu-

8strowac. Wiele gdzie cełi [?] iest po Browarach maią,

9y te rewizyą inscripto z podpisem rąk swoich

10do xiąg grod. Winnickich extre cadentiom roczkow

11pui nitil eminus [?] juramento . . . . lustracyą

12kotłow y osiadłosci antiquae et . . . . locatio-

13nis sprawiedliwie według sumienia nikomu niefo-

14lęwiąc sine insuma [?] woiewodztwa et ṗ iudicio

15oṗpidor. a villarum expedyowali inabidem [?] exp-

16tendo pedadzą [?] do tych tei lustracyi nieby

17iego albo dwoch actu lustrationis peragendo et

18ordeni ṗscripto peragendo non obstabit y na

19przyszłym seymiku remonstrowac będą powinni

20dla postanowienia taryfy, in um za pracy y fatyg

21pomienionych iw lustratorow szostak ieden od cha-

22łupy a od cotła szostakow bitych dwa circa lustratio-

23nem, ciz ichmc lustratores sobie exigere powinni.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: in praesentibus ac villis, [quae] ante hoc vacantibus [?] – w miastach i wsiach, które przedtem były puste [odczyt sensu niepewny; odpis zniekształcony: „in oṗpedis acvillis cinte poc vacantibus”]; unanimi voto – jednomyślnie; ab actu praesentis laudi – od daty niniejszego lauda; iunctim – łącznie; fideliter sine omni respectu pro iustitia – wiernie, bez żadnych względów, sprawiedliwie; in scripto – na piśmie; extra cadentiam roczków – poza kadencją roczków (sądowych); antiquae et novae locationis – dawnego i nowego osadzenia; sine iniuria województwa et praeiudicio oppidorum ac villarum – bez krzywdy województwa i ze szkodą (ze względu na) miasteczek i wsi; actu lustrationis peragendo – przy przeprowadzaniu lustracji; ordine praescripto – w przepisanym porządku; circa lustrationem – przy lustracji; exigere – pobierać.

„Corbaserowie [?]” – w odpisie zniekształcony wyraz, z kontekstu: lustratorowie (rewizorzy osiadłości). „ze wersały [?]” – zapewne „rewersały” (pokwitowania, rewersy). „szostak” – moneta sześciogroszowa; „kotły” – kotły gorzelniane (podatek od kotłów przy browarach/gorzelniach). Lustratorowie: Michał GROCHOLSKI, podstoli [?] bracławski, Tomasz SZASZKIEWICZ [?], Jerzy CZECZEL, Antoni MOSZYŃSKI, Wawrzyniec ROMIEŃSKI [?], cześnik latyczowski („czes. Lat.”), Antoni WĄSOWSKI (w odpisie „Wąsuwski”).

Streszczenie

Sejmik postanowił przeprowadzić weryfikację kwitów z podymnego wydanych miastom i wsiom przez Krzysztofa Moszczyńskiego, skarbnika bracławskiego, i uzyskać wiadomość o obecnej osiadłości (dla przyszłej taryfy). Na lustratorów wyznaczono Michała Grocholskiego, podstolego bracławskiego, Tomasza Szaszkiewicza [?], Jerzego Czeczela, Antoniego Moszyńskiego, Wawrzyńca Romieńskiego [?], cześnika latyczowskiego, i Antoniego Wąsowskiego. W ciągu dwóch tygodni od lauda mają objechać całe województwo i jego powiaty, odebrać kwity z podymnego w miastach, miasteczkach i wsiach, w zamian wydać własne rewersy, złożyć zebrane kwity, spisać osiadłość (poddanych i Żydów) dawnej i nowej lokacji oraz kotły w browarach, a rewizję z podpisami wpisać do ksiąg grodzkich winnickich pod przysięgą; wyniki przedstawią na przyszłym sejmiku dla ustanowienia taryfy. Wynagrodzenie lustratorów: szóstak od chałupy i dwa szóstaki bite od kotła.

Transkrypcja

k. 3 (skan 0005, strona prawa) – ciąg dalszy

1A ze teraz zage [?] . . . . w kraiach woiew. naszego Pilipow-

2ce, ktorzy wszystkie Handle trzymaią y prowadzą, nic

3ad publicum woiew. aerarium nieimportuią, zaczym

4chcąc sprawiedliwosci wtym zachowac, aby ci Pilipow-

5cy offerendo publico onere exempti et obsoluti nie

6byli y tudziesz necessitatibus publicis woiew.

7providendo naznaczamy od kozdego Pilipowca

8z zoną po zł. osmnascie, od burłaki gospodarza

9ty lez, od parobka y dziwki lat dwadziescia ma-

10iących zł. trzy polskich, od laskuteczney wiado-

11mosci, wele tych Pilipowcow ut supra bydz

k. 3v (skan 0006, strona lewa)

1moze, od ktorych by prowemencya naznaczona pendi

2powinna, naznaczylismy ichw poborcow toiest im pana

3Antoniego Zozulinskiego [?] regen ziem. Bracł. Mikołaja Zo-

4li . . . . Bilskiego, skarbn. Nowogr. Eliasza Komora [?],

5Alexandra Mytowskiego [?], Stanisława na Szandyrowie

6Szandyrowskiego, Pawła Baybuze [?] . . . . Menczynskie- [?]

7go Jozefa Pułatowskiego [?] y Jana Więcławskiego, ktorzy ich

8msc w niedziel dwie ab actu laudi ṗsentis ziechawszy

9sie tu do Winnicy zgod [?] junctim do miasty wsi Pilipow-

10cami osiedłych iechac maią y tam ex bonis ad

11Bena [?] se se conferendo in quibusjus destinctum woyta

12z gromady przed siebie zwołac nabaryą [?], y rozpytawszy

13su de quantitte Pilipowcow na ktorych ten podatek

14modo ut supra iest złozony regestr tych ze Pilipow-

15cow z zonami takze y burłakow gospodazow parob-

16kiw y dziwek ktoreby mieli lat dwadzescia spisac

17naliezą, po ktorym spisanym injungimus abyci

18woytowie ze dwema ludzmi gromadami bonae

19opinionis po przyssągli, iako regestr ten sprawie-

20dliwie podali przysięglis y więcey gospodarzego Pili-

21powcow tudziesz parobczakow y dziwok ani burła-

22kow wewsi czyli miescie tym gdzie regestr podany

23będzie, nieznaydujesie, po ktorym wykonanym ju-

24ramencie przez woyta y gromadnych ludzi dwoch

25ciz ichmsc panowie poborcy, summę ktora nalezec

26będzie exci ṗsentis dispositionis et regestri ibi-

27dem comprobati intra spa . . . . niedziel pręcin [?].

28Gromadzie kozdey złozyc y do Winnicy odwiezie na-

29kazą, ktore piniądze do rąk wiel im. p. Felicyana

30Kazimierza Michałowskiego podczaszego Bracław.o sę-

31dziego grodz. Winn. albo iego delegata oddac będą po-

32winni . . . . do Winnicy do tegoz im. p. sę-

33dziego a pro iego delegata instrument . . . . ichw

34panow lustratorow poborcow podpisany z wyrazeniem

k. 4 (skan 0006, strona prawa)

1wieryfikacyi, wiele tych Pilipowcow, od ktorych ten

2podatek nalezy wewsi znaydujesie et cum ex pione-

3quantitatis summae ac cum ad notatione expleti

4przez woytow y gromadnych ludzi dwoch juramenti

5według ktorego instrumentu gromadom

6post exolutionem summae im p. sędzia, albo

7iego substytut kwity exolwentibus dawac y w

8xięgę perceptową podatku tego wpisywac będzie, a

9zas jch msc panowie poborcy . . . . in originali to

10tum actam demonstratiue exactionis podac powinni bę-

11dą. Gdyby zas intra spasium przez ichw p. poborcow

12termini ṗfixi niedziel pięciu post expletum przez

13woytow super regestrom iuromentum, ktore wsie albo

14miasta Pilipowcami osiadłe pomienionego podatku nie-

15wypłacili, y do Winnicy niekompertowali, tedy exekucya

16do retentow od woiewą indilate cum adminiculo copiae

17militani p[…] . . . . powinna z ichmi pany exektorami

18wyżey wyrazonemi y poty ta exekucya peragi powin-

19na poki kwitow z Winnicy od wiel. sędziego Winnic-

20kiego, albo iego substytuta de persoluto contingenti

21gromady niepokazy ich msm. poborcom inciim [?] zas

22solarij ciz ich msc panowe poborcy kontentowacsię

23powinni od kozdego Pilipowca gospodarza szostak

24bity, od burłak gospodarza . . szostak bity, od

25parobczaka y dziwki . . . . po czechowi iednemu

26exigere pro interese enim pozwalamy. Aze ten

27podatek in prascisptis [?] donatarijs et pro necessitte

28publica per ṗsens laudum iuz in porte [?] iest dys-

29ponowany, przeto wiel im p. sędzia grod. Winnicki

30za assygnacyami wiel im p. commisarza te summy

31impertowane wypłacac tenetę [?].

Objaśnienia i tłumaczenia

„Pilipowcy” (Filipowcy) – staroobrzędowcy (raskolnicy) bezpopowcy, osiadli w województwie bracławskim i zajmujący się handlem; „burłak” – najemny robotnik, wolny człowiek bez gospodarstwa (tu: burłak gospodarz); „czech” – drobna moneta (czeski grosz); „szostak bity” – szóstak (6 groszy) w monecie.

Łac.: ad publicum woiewództwa aerarium – do publicznego skarbu województwa; ab onere publico exempti et absoluti – wolni i zwolnieni od ciężarów publicznych; necessitatibus publicis providendo – zaradzając potrzebom publicznym; de quantitate – co do liczby; bonae opinionis – dobrej opinii (sławy); ex vi praesentis dispositionis et regestri ibidem comprobati intra spatium … niedziel – na mocy niniejszego rozporządzenia i rejestru tam sprawdzonego w ciągu … tygodni; et cum expressione quantitatis summae ac cum adnotatione expleti … iuramenti – z wyrażeniem wysokości sumy i z adnotacją o złożonej przysiędze; post exsolutionem summae – po wypłaceniu sumy; exsolventibus – płacącym; in originali totum actum demonstrativum exactionis – w oryginale cały akt wykazujący pobór; intra spatium termini praefixi – w ciągu wyznaczonego terminu; contra retentores … indilate cum adminiculo copiae militaris – przeciw zalegającym … bezzwłocznie z pomocą oddziału wojskowego; de persoluto contingenti – o zapłaconej przypadającej części; pro interesse – za trud; in praescriptis donatariis et pro necessitate publica per praesens laudum iam in parte est disponowany – na wymienionych donatariuszy i na potrzebę publiczną niniejszym laudum jest już po części rozdysponowany.

Poborcy (w odpisie częściowo zniekształceni): Antoni ZOZULIŃSKI [?], regent ziemski bracławski; Mikołaj Zo-li[…] [?] BILSKI, skarbnik nowogrodzki; Eliasz KOMORA [?]; Aleksander MYTOWSKI [?]; Stanisław na Szandyrowie SZANDYROWSKI; Paweł BAYBUZA [?]; […] MENCZYŃSKI [?]; Józef PUŁATOWSKI [?]; Jan WIĘCŁAWSKI. Pieniądze odbiera Felicjan Kazimierz MICHAŁOWSKI, podczaszy bracławski, sędzia grodzki winnicki.

Streszczenie

Ponieważ w województwie osiedli Filipowcy (staroobrzędowcy), którzy prowadzą cały handel, a nic nie płacą do skarbu województwa, sejmik nałożył na nich podatek: od Filipowca gospodarza z żoną 18 zł, od burłaka gospodarza tyleż, od parobka i dziewki powyżej 20 lat po 3 zł. Poborcy (A. Zozuliński [?], M. Bilski, E. Komora [?], A. Mytowski [?], S. Szandyrowski, P. Baybuza [?], Menczyński [?], J. Pułatowski [?], J. Więcławski) mają w ciągu dwóch tygodni zjechać do Winnicy, a stamtąd do wsi i miast z Filipowcami; tam wójtowie z gromadami mają spisać rejestr Filipowców (gospodarzy z żonami, burłaków, parobków i dziewek), a wójt i dwóch ludzi gromadzkich zaprzysiąc jego rzetelność. Gromady mają w ciągu pięciu tygodni zapłacić należność i odwieźć ją do Winnicy do rąk sędziego grodzkiego Felicjana Kazimierza Michałowskiego, podczaszego bracławskiego (lub jego zastępcy), który wyda kwity i wpisze je do księgi perceptowej. Wobec zalegających – egzekucja z pomocą wojska, aż do okazania kwitów. Wynagrodzenie poborców: szóstak bity od gospodarza i burłaka, czech od parobka i dziewki. Sędzia ma wypłacać zebrane sumy według asygnacji komisarza.

Transkrypcja

k. 4 (skan 0006, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Aze informowani

2iestesmy, iako . . . . nasze woiewod. Bracł.o w Lubli-

3nie zostaiące nullam iecusittem [?] maią iz rozni

4nem patriotae woiew. naszego dyspozycyą onych

k. 4v (skan 0007, strona lewa)

1gaudebant a dla ustawiczni . . . . . . in antecessum

2seymikow na przyszłe woiew. naszemu uczynic w tym

3dyspozycyi zaczym gdy terazniejsze obrady absą [?] omni

4contradictione feliciter successerunt, w interesie tym

5tak ze czyniąc postanowienie naznaczylismy ichw

6panow Morana [?] Radziminskiego regenta grod. Kamien.

7Piotra Czeczela sędziego pogran. i woiewod. Bracł., Jana

8Murysona [?] pisarza grod. Nowogr., Stefana Kamien-

9skiego czesn. Lat. di rewidowanie pomienionych xiąg

10inquo statu teraz zostaią ktorzy ichmc w roku przy-

11szłym tysiącznym siedmsetnym trzydziestym trzecim

12po zaczętym trybunale Lubelskim captatu [?] tempore

13do Lublina ziechawszysie . . . . xiąg naszych otwo-

14rzyc rozkazą y tez xięgi zrewiduią o prawie roska-

15zą. Statum onych y regestr centinentiam onich

16transactionum spisac in iungent, ieden seryarz [?]

17przy archiwum, drugi do oblaty grodu Winnickie-

18go z podpisem rąk swoich podadzą y tez xięgi

19iako całe ich archiwum w dyspozycyą im. p. Jakuba

20Medwedowskiego komornika ziem. Bracł. oddadzą

21y iezeliby kto ad dispositionem xiąg tych in-

22pertinenter interesowac sie miał, tedy ciz ich

23msc do rewizyi . . . y naznaczeni nomine woiew.

24naszego w presświetnym trybunale koronnym

25o takowe niesłuszne interesowanie się kompety-

26torow uskarzosię et omnino curabunt aby

27te xięgi do dyspozycyi im p. komornika przy-

28szły, pro futuro zas zeby xiąg woiewod. nasze-

29go tutum et fixum locum mici [?] mogli naz-

30naczamy quot annis od chowania tych xiąg

31wielebnym oycom jezuitom collegium Lubel.

32zł. pol. sto y iuz te summę zawsze quotannis

33choc by in futurum czego avertant superi. sey-

k. 5 (skan 0007, strona prawa)

1miki niedochodziły wieł. im pana commisarz. woiew.

2naszego pro tempore będący . . . . dilatione wy-

3płacac będzie powinien od meysca archivum pomienio-

4nym . . . ichm. ad recisionem [?] archiui naznaczonym

5in vim experio [?] . . . kozdemu z osobna po zł. osmset

6et . . . Publico palatinali naznaczamy, y te sum-

7mę iako nayprędzey za assygnacyą wiel im. p. Jaroszyn-

8skiego stol. Bracł. commisarza naszego wypłacic

9zlecamy w dalszym czasie dibitam gratitudinem

10w affektach naszych zapodiętę prace y fatygi pomie-

11nionym ichm zapisuiąc,

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: nullam securitatem [?] mają – nie mają żadnego bezpieczeństwa (odpis: „nullam iecusittem”); in antecessum – z góry; absque omni contradictione feliciter successerunt – bez żadnego sprzeciwu szczęśliwie się powiodły; captato tempore – w stosownym czasie; continentiam earum transactionum – zawartość tych transakcji (wpisów); iniungent – nakażą; ad dispositionem – do rozporządzania; impertinenter – niewłaściwie, bez prawa; nomine województwa – w imieniu województwa; et omnino curabunt – i ze wszech miar postarają się; pro futuro – na przyszłość; tutum et fixum locum – bezpieczne i stałe miejsce; quotannis – corocznie; collegium Lublinense – kolegium lubelskie; quod avertant superi – czego niech bogowie odwrócą (oby nie); pro tempore – w danym czasie; [sine ulla] dilatione – bez zwłoki; ad revisionem archivi – do rewizji archiwum; in vim expensarum – tytułem kosztów [?]; e publico palatinali – ze skarbu wojewódzkiego; debitam gratitudinem – należytą wdzięczność.

Księgi trybunalskie województwa bracławskiego przechowywane przy Trybunale Koronnym w Lublinie (kadencja ruska / „bracławskie regestra”). „seryarz [?]” – zapewne „exemplarz” (egzemplarz). Delegaci: Marcin [?] („Moran”) RADZIMIŃSKI, regent grodzki kamieniecki; Piotr CZECZEL, sędzia pograniczny [?] i ziemski bracławski; Jan MURYSON [?], pisarz grodzki nowogrodzki [?]; Stefan KAMIEŃSKI, cześnik latyczowski. Wynagrodzenie: każdemu po 800 zł ze skarbu wojewódzkiego; jezuitom lubelskim 100 zł rocznie za przechowywanie ksiąg.

Streszczenie

Ponieważ księgi województwa bracławskiego przechowywane w Lublinie nie mają żadnego zabezpieczenia, a różni obywatele nimi rozporządzają, sejmik wyznaczył Marcina [?] Radzimińskiego, regenta grodzkiego kamienieckiego, Piotra Czeczela, sędziego ziemskiego bracławskiego, Jana Murysona [?], pisarza grodzkiego nowogrodzkiego [?], i Stefana Kamieńskiego, cześnika latyczowskiego, którzy w 1733 r., po rozpoczęciu Trybunału Lubelskiego, mają zjechać do Lublina, kazać otworzyć księgi, zrewidować ich stan, spisać rejestr zawartych w nich transakcji (jeden egzemplarz zostawić przy archiwum, drugi podać do oblaty w grodzie winnickim) i oddać księgi wraz z archiwum do dyspozycji Jakuba Miedwiedowskiego, komornika ziemskiego bracławskiego. Gdyby ktoś bezprawnie wtrącał się do ksiąg, delegaci mają w imieniu województwa wnieść skargę do Trybunału Koronnego. Na stałe przechowywanie ksiąg sejmik wyznaczył jezuitom kolegium lubelskiego 100 zł rocznie (płatne przez komisarza województwa, nawet gdyby sejmiki nie dochodziły), a delegatom po 800 zł, płatne z asygnacji komisarza Pawła Jaroszyńskiego, stolnika bracławskiego.

Transkrypcja

k. 5 (skan 0007, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] aze im. p. Antoni Zozulin-

2ski rgnt ziemski Bracł. od niemałego czasu circa

3acta regestrow trybunalskich woiew. naszego y extra-

4dycye decretor. et condemnationum sub —

5w trybunale woiew naszego zostawał a potym per

6injuriam temporum od niesłusznie interessuiących

7sie ali quoties contra voluntitem woiewod. oddalony

8był, zaczym iz to zbliżeniem wolney dyspozycyi

9naszey było, a krzywdą pomienionego im p. regenta

10naszego działosie, zaczym upraszamy y zlecamy

11pomienionym ichm do rewizyi xiąg trybunał woiew.

12naszego naznaczonych aby iezeli sie kto impertinen-

13ter do tey funkcyi regencyi ziem. Bracł. interes-

14sowacsię nad dyspozycyą woiewodz. wazył, aby

15y w tym recursum nomine palatinatus nostri

16do prieswiet trybunału uczynili, o to expostu . .

17y upraszaiąc, aby im. p. Zozulinski munere sibi

18w Hato [?] gaudent sone ṗpeditione poniewaz zas

19im. p. Jakub Medwedowski, według instrumenti

20sobie od nayiasnieyszego iasnie oswieconego xięcia

21imci Czetwertynskiego pod. ziem. Bracł.o na komorni-

22kowstwo ziemskie danego według opisania legis

23novellae rota instatum descripta infacie koła

24naszego jusiticum komornikus sua ziem. Bracł.

k. 5v (skan 0008, strona lewa)

1ad ymaginem [?] jesa xli crucisixi [?] dni dei nostri

2przysiągł, tedy iuz ex nunc munę [?] osticy [?] funkcyi

3swiey exercere wolem [?] będzie.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: circa acta – przy aktach; extradycje decretorum et condemnationum – wydawanie (ekstrakty) dekretów i kondemnat; per iniuriam temporum – wskutek niesprzyjających czasów; aliquoties contra voluntatem województwa – kilkakroć wbrew woli województwa; recursum nomine palatinatus nostri – odwołanie (skargę) w imieniu naszego województwa; ex post [?]; munere sibi [commisso] gaudeat sine praepeditione – niech korzysta z powierzonego mu urzędu bez przeszkód [odpis zniekształcony: „munere sibi w Hato gaudent sone ṗpeditione”]; legis novellae rota in statutum descripta – rota (przysięgi) nowego prawa wpisana do statutu; in facie koła naszego – wobec koła naszego; iusiurandum komorniczy – przysięgę komorniczą; ad imaginem Iesu Christi crucifixi Domini Dei nostri – na wizerunek Jezusa Chrystusa ukrzyżowanego, Pana Boga naszego; ex nunc munus officii functionis suae exercere valebit – od teraz będzie mógł sprawować urząd swojej funkcji.

Komornik ziemski bracławski Jakub MIEDWIEDOWSKI (w odpisie „Medwedowski”) – nominowany instrumentem książęcia Czetwertyńskiego, podkomorzego ziemskiego bracławskiego (komornika mianował podkomorzy). Odpis w tym miejscu silnie zniekształcony.

Streszczenie

Regent ziemski bracławski Antoni Zozuliński [?], który od dawna pełnił funkcję przy aktach (regestrach) trybunalskich województwa i wydawał ekstrakty dekretów i kondemnat, został z czasem bezprawnie odsunięty przez osoby wtrącające się wbrew woli województwa. Sejmik uznał to za naruszenie swojej wolnej dyspozycji i krzywdę regenta i zlecił delegatom do rewizji ksiąg trybunalskich, aby – gdyby ktoś bezprawnie wdzierał się do funkcji regenta ziemskiego bracławskiego – wnieśli w imieniu województwa skargę do Trybunału; Zozuliński ma bez przeszkód sprawować swój urząd. Jakub Miedwiedowski, mianowany komornikiem ziemskim bracławskim przez księcia Czetwertyńskiego, podkomorzego bracławskiego, złożył wobec koła rycerskiego przysięgę komorniczą według roty z nowego prawa i od tej chwili może sprawować swój urząd.

Transkrypcja

k. 5v (skan 0008, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Aze iny immoderato lando [?]

2wiel im. p. Jaroszynskiemu stol. Bracł. commisarzowi

3swemu za expensa tego naznaczyli byli szelęzne y

4czopowe, y ieszcze niektore miasta y wsie tego po-

5datku ad . . . . . anni ṗsentis nalezącego,

6gdzie ieszcze niewypłacono exactionem ex repetitionem [?]

7wiel. im. p. stol. Bracł. osenti [?] pozwalamy lando [?].

Objaśnienia i tłumaczenia

„Szelężne” – podatek od wyszynku (po szelągu od garnca); „czopowe” – podatek od wyszynku trunków. „immoderato lando [?]” – zapewne „in moderno laudo”, w obecnym laudzie; „lando” – laudo. Łac.: ad … anni praesentis należącego – [do terminu …] roku bieżącego należącego; exactionem et repetitionem – pobór i dochodzenie.

Streszczenie

Ponieważ w laudum przyznano komisarzowi województwa Pawłowi Jaroszyńskiemu, stolnikowi bracławskiemu, szelężne i czopowe na pokrycie jego wydatków, a niektóre miasta i wsie jeszcze nie wypłaciły tego podatku za rok bieżący, sejmik pozwolił stolnikowi pobierać i dochodzić zaległości.

Transkrypcja

k. 5v (skan 0008, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] aze im p.

2Michał Klitinski [?] skarb. Podol. z bratem swym w wieli

3w kole naszym quaerulando iz do dawnego podatku,

4ktory wybierali ex vi Publici laudi nied. . . . zupeł-

5ney summy ale do skarbu wypłacic mieli, zaczym

6iezeliby gdzie retenta według delut [?] pokazałysie . .

7. . . . wsi post exactionem ibidem novo osiadłych,

8y ktore ich podatku wybieraniu niepopadli liberam

9vindicationem gdzie nieoddano pozwalamy

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: querulando – skarżąc się; ex vi publici laudi – na mocy publicznego lauda; retenta – zaległości; post exactionem ibidem noviter osiadłych – we wsiach nowo osiadłych po poborze; liberam vindicationem – wolne dochodzenie (windykację). Nazwisko „Klitinski [?]” – może Klityński / Kulczyński; „według delut [?]” – zapewne „według delat” (deklaracji) lub „dekretu”.

Streszczenie

Michał Klityński, skarbnik podolski, z bratem skarżyli się przed kołem, że z dawnego podatku, który wybierali na mocy lauda, nie zebrali pełnej sumy, a do skarbu mieli ją wypłacić całą. Sejmik pozwolił im swobodnie windykować zaległości tam, gdzie się okażą, także we wsiach nowo osiadłych po poborze, które nie zostały objęte ich wybieraniem.

Transkrypcja

k. 5v (skan 0008, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] instam zas

2woiewod. nasze maiąc compassionem nad niepoiąsciem [?]

3godnego kawalera, wiel im. pana Forgacza, ktorego zaw-

4sze imie jako y in sam walecznemi akcyami zyweni y

5substancyą zapozyczaiąc wolnosc y swobody w panstwach

6naroda swego, teraz serte in felici od znaczney substancyi

7y znakomitych in trat [?] w panstwie Węgierskim odpad-

8szy sam sobą swoią in uni panstw Rpltey naszey sub

9sistit pomienionemu w im. p. Forgaczonisku [?] bo według

10godnosci iego znacznieyszym trzebaby providere suple-

11mentem, iednak woiewodztwo nasze tantis per sum-

12me trzy tysiące zł. pol. instantanee ex . . . . pa-

13latinali, za assygnacyą wiel kommisarza naszego

14wypłacic zleca maiąc

Objaśnienia i tłumaczenia

FORGÁCH (w odpisie „Forgacz”) – węgierski magnat-emigrant; najpewniej hr. Szymon (Simon) Forgách (1669–1730?), generał Franciszka II Rakoczego, który po upadku powstania kuruców przebywał na emigracji w Polsce – lub ktoś z jego rodziny (w 1732 r. Szymon już nie żył; identyfikacja niepewna). Łac.: compassionem – współczucie; sorte infelici – nieszczęśliwym losem; in umbra państw Rzeczypospolitej naszej subsistit – w cieniu (pod opieką) państw naszej Rzeczypospolitej się utrzymuje; providere supplementum – zapewnić wsparcie; tantisper – tymczasem; instantanee ex [aerario] palatinali – natychmiast ze skarbu wojewódzkiego. „niepoiąsciem [?]” – zapewne „niepojęciem”/„nieszczęściem”; „in trat [?]” – zapewne „intrat” (dochodów); „Forgaczonisku [?]” – zniekształcone.

Streszczenie

Województwo, ze współczucia dla „godnego kawalera” Forgacza (Forgácha), który walecznymi czynami, życiem i majątkiem bronił wolności swego narodu, a teraz nieszczęśliwym losem pozbawiony znacznego majątku i dochodów w państwie węgierskim utrzymuje się pod opieką Rzeczypospolitej, przyznało mu tymczasem 3000 zł polskich ze skarbu wojewódzkiego, płatne natychmiast według asygnacji komisarza województwa.

Transkrypcja

k. 5v (skan 0008, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] oraz sprawiedliwy wzgląd

2nad spustoszałemi collegium y konwentami nizey

3wyrazonemi: tymze collegio vinnicensi societtis

k. 6 (skan 0008, strona prawa)

1iesu zł. tysiąc Polskich konwentowi oycow Domini-

2kanow Winn. zł. pięset, konwentow oycow Bazylia-

3now Winnickich zł. czterdziesci. Pannom czernicom

4conwentu Winn. zł. czterdziesci, oycom Bazylianom

5Kliszczowskim zł. szesdziesiąt od manus wielebnego

6rectora et superiorum suprascriptorum konwentu

7om, na reparacyą collegij et conventuum supra-

8scripterum za assygnacyami wiel. commisarza na-

9znaczamy wypłacic takze za podobnemi assygna-

10cyami wyliczyc im. p. Michałowi Klitynskiemu

11zł. pol. trzysta, im. p. Komarowskiemu deputatowi

12chorągwi panc. wiel im p. starosty Sandomir. złotych

13dwiescie, im. p. Zozulinskiemu regentowi ziem. Bracł.

14do Lublina na drogę w interesie woiewodztwa iadącemu

15zł. trzysta, im. p. Antoniemu Węsowskiemu suscepłanto-

16wi grods. Winnickiemu zł. trzysta, iisdem za assy-

17gnacyami wiel. commisarza z podatkow woiewodzkich,

18tudziesz y szpitalowi Winnickiemu pod wielebnemi

19oycami iezuitami będącemu zł. trzydziesci, im p.

20Gorzechowskiey ubogiey szlachciance zł. osmdziesiąt,

21na sukienkę do obrazu nayswietszey panny w kosciele

22oycow iezuitow w wielkim ołtarzu będącey czerwo-

23nych zł. dwanascie, wielebnym pannom Dominikan-

24kom konwentu Kamienieckiego zł. dwiescie, oycom

25Bonifratrom Łuckim zł. dwiescie naznaczamy. Subvenen-

26do oraz potrzebom niektorych ichw obywatelow woiew.

27naszego seorsivo regestro manu iasnie wiel. kasztella-

28na Kamienieckiey dyrektora naszego suprascripto wyra-

29zonych naznaczamy ex aerario publico palatinali zł.

30tysiąc pięset im p. Juzefowi Mirzwinskiemu [?]

31. . . . . zł. dwiescie naznaczamy,

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: collegio Vinnicensi Societatis Iesu – kolegium winnickiemu Towarzystwa Jezusowego; ad manus … rectoris et superiorum suprascriptorum conventuum – do rąk rektora i przełożonych wyżej wymienionych konwentów; ad reparationem collegii et conventuum suprascriptorum – na naprawę kolegium i wyżej wymienionych konwentów; iisdem [assignationibus] – za tymiż asygnacjami; subveniendo – przychodząc z pomocą; seorsivo regestro manu … kasztelana kamienieckiego … suprascripto – w osobnym rejestrze podpisanym ręką kasztelana kamienieckiego; ex aerario publico palatinali – ze skarbu publicznego wojewódzkiego. „Czernice” – mniszki prawosławne/unickie (bazylianki). „suscepłantowi [?] grods.” – zapewne suscepcie (suscepta) grodzkiemu – urzędnikowi przyjmującemu wpisy do akt grodzkich. „Czerwonych zł.” – dukaty.

Michał KLITYŃSKI – w akcie 7 w odpisie „Klitinski”; tu wyraźnie „Klitynskiemu”. Kasztelan kamieniecki (dyrektor sejmiku) – Marcin [?] Kalinowski (por. akt 1). „Mirzwinskiemu [?]” – zapewne Józef Michał MIERZWIŃSKI, w 1733 r. namiestnik burgrabstwa winnickiego (akt 28).

Streszczenie

Sejmik, mając wzgląd na zniszczone kolegia i konwenty, przyznał na ich naprawę (płatne z asygnacji komisarza): kolegium jezuitów winnickich 1000 zł, dominikanom winnickim 500 zł, bazylianom winnickim 40 zł, czernicom (bazyliankom) winnickim 40 zł, bazylianom kliszczowskim 60 zł; ponadto Michałowi Klityńskiemu 300 zł, Komarowskiemu, deputatowi chorągwi pancernej starosty sandomierskiego, 200 zł, Antoniemu Zozulińskiemu, regentowi ziemskiemu bracławskiemu, na drogę do Lublina w interesie województwa 300 zł, Antoniemu Wąsowskiemu, susceptantowi grodzkiemu winnickiemu, 300 zł, szpitalowi winnickiemu pod zarządem jezuitów 30 zł, ubogiej szlachciance Gorzechowskiej 80 zł, na sukienkę do obrazu Najświętszej Panny w wielkim ołtarzu kościoła jezuitów 12 czerwonych złotych, dominikankom kamienieckim 200 zł, bonifratrom łuckim 200 zł. Na wsparcie niektórych obywateli według osobnego rejestru podpisanego przez kasztelana kamienieckiego – 1500 zł ze skarbu wojewódzkiego; Józefowi Mierzwińskiemu – 200 zł.

Transkrypcja

k. 6 (skan 0008, strona prawa) – ciąg dalszy

1iest zas tego

2urgens . . . . . ex indispensabilis całego woie-

k. 6v (skan 0009, strona lewa)

1wodztwa, azeby poczta całego woiewodztwa dochodziła

2et non interruptum cursum miała, zaczym w tym

3bono Publico studendo et communi necessitati subvenien-

4do, na pomienione poczte corocznie po tysiąci zł. pol.

5naznaczamy y chociaz by strzez Boze seymiki gospo-

6darskie niedochodziły, tedy ten tysiąc zł. na poczte

7naznaczony; zawsze dochodzic poczta powinien, y tego

8nunc et pro tempore existens commisarius dyrzec [?]

9y wyliczyc za assygnacyą swoią kazac tenebitum [?]. Nad

10ktorą pocztą y poczmaystrem Winnickim superintenden-

11cyą im. p. Antoniemu Węsowskiemu, suscept gr. Winn.

12zlecamy do ktorego rąk ten tysiąc zł. pol. wyliczony

13ma bydz, a zas poczmayster Winnicki obligatą z poczty

14Latyczowskiey listy do Winnicy ordynowane y wszelkie

15expedycye odbierac, y z Winnicy listy, ktore na poczte

16oddane będą do Latyczowa na poczte odsyłac, a tam ten

17poczmayster Latyczowski, sam ma ordynowac, gdzie

18będą expiedycye nalezali.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: urgens [necessitas] ex indispensabilis [necessitate] całego województwa – pilna i nieodzowna potrzeba całego województwa; non interruptum cursum – nieprzerwany bieg; bono publico studendo et communi necessitati subveniendo – dbając o dobro publiczne i zaradzając wspólnej potrzebie; nunc et pro tempore existens commissarius – obecny i każdorazowy komisarz; tenebitur – będzie obowiązany (odpis: „tenebitum”); superintendencja – nadzór; „obligatą [?]” – (jest) obowiązany. „suscept gr. Winn.” – susceptant grodzki winnicki.

Streszczenie

Ponieważ dla całego województwa niezbędne jest, by poczta dochodziła i miała nieprzerwany bieg, sejmik wyznaczył na nią corocznie 1000 zł polskich, płatne przez każdorazowego komisarza z jego asygnacji, nawet gdyby sejmiki gospodarskie nie dochodziły. Nadzór nad pocztą i poczmistrzem winnickim powierzono Antoniemu Wąsowskiemu, susceptantowi grodzkiemu winnickiemu, do którego rąk ma być wypłacany ów 1000 zł. Poczmistrz winnicki ma odbierać z poczty latyczowskiej listy kierowane do Winnicy i wszelkie ekspedycje, a listy oddane na pocztę w Winnicy odsyłać do Latyczowa, skąd poczmistrz latyczowski rozsyła je dalej.

Transkrypcja

k. 6v (skan 0009, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Interesy ṗtensya w. i. p.

2Krzewskiego czesn. Nowog. niegdy i. w. im. p. Piasoczyn-

3skiego woiew. Smolenskiego vnuka sucessora do

4przyszłego da Bog seymiku de consensu omnium

5odkładamy ktore to uchwałe de consensu omnium

6et nemine contradicente postanowione zlecilismy

7wiel. im. p. marszałkowi koła naszego podpisac y

8do akt grod. Winnickich podac. Datum w kosciele

9wielebnych oycow iezuitow Winnickich Societatis

10iesu die decima septima septembris millesimo

11septino entesimo trogesimo secundo anno, U tego

12laudum podpis ręki temi słowy: Franciszek Czar-

13necki, marszałek seymiku boni ordinis Gosp. m.p.

14Adam Tomaszewski assessor seymiku, boni ordinis

15Gospodar. m.p. Ktore że to laudum per oblatam

k. 7 (skan 0009, strona prawa)

1podane de verbo ad verbum do xiąg ninieyszych

2grod. Winnickich iest ingrossowane.

3[dopisek kopisty po rosyjsku:] Кн. киев. центр. арх. № 4618, л. 227 об. актъ 180.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: praetensja – roszczenie; de consensu omnium – za zgodą wszystkich; nemine contradicente – bez niczyjego sprzeciwu; Datum w kościele … oyców jezuitów Winnickich Societatis Iesu die decima septima septembris millesimo septingentesimo trigesimo secundo anno – Dan w kościele jezuitów winnickich Towarzystwa Jezusowego dnia 17 września roku 1732; m.p. (manu propria) – własnoręcznie; per oblatam … de verbo ad verbum … ingrossowane – podane przez oblatę, słowo w słowo wpisane do ksiąg.

Dopisek rosyjski kopisty (XIX w.): „Кн. киев. центр. арх. № 4618, л. 227 об., актъ 180” = księga Kijowskiego Archiwum Centralnego nr 4618, karta 227v, akt 180 – sygnatura oryginału, z którego sporządzono niniejszy odpis. Księga 44-1-12 jest zatem zbiorem XIX-wiecznych odpisów wybranych akt z różnych ksiąg grodzkich (tu: winnickiej z 1732 r.).

Sejmik zwołany był na 16 IX 1732 (akt 1), laudum datowane 17 IX 1732 (drugi dzień obrad), oblatowane 22 IX 1732. „Krzewski, cześnik nowogrodzki” – wnuk i sukcesor wojewody smoleńskiego Piaseczyńskiego (w odpisie „Piasoczynskiego”); Adam TOMASZEWSKI – asesor sejmiku.

Streszczenie

Pretensje Krzewskiego, cześnika nowogrodzkiego, wnuka i sukcesora zmarłego Piaseczyńskiego, wojewody smoleńskiego, sejmik za ogólną zgodą odłożył do przyszłego sejmiku. Uchwałę, powziętą jednomyślnie, polecono podpisać marszałkowi koła i podać do akt grodzkich winnickich. Dano w kościele jezuitów winnickich 17 IX 1732; podpisali: Franciszek Czarnecki, marszałek sejmiku gospodarskiego, i Adam Tomaszewski, asesor sejmiku. Laudum zostało słowo w słowo wpisane do ksiąg grodzkich winnickich. Dopisek kopisty wskazuje źródło odpisu: księga nr 4618 Kijowskiego Archiwum Centralnego, k. 227v, akt 180.

Transkrypcja

k. 9 (skan 0011, strona prawa)

1Roku tysiąc siedmset trzydziestego trzeciego —

2miesiąca marca dwudziestego czwartego dnia.

3Przed urzędem y aktami ninieyszemi grod. Winnickiemi

4y przedemną Antonim Paprockim namiesnikiem bur-

5grabstwa grodzkim Winnic. comparens ṗsonaliter do

6xiąze jmsc Michał Swiatopołk Czetwertynski, starosta

7Zyczyn. te instrukcyą ratione introcontentorum ad

8acta ṗsentia per oblatam podał cujur tener sequitur

9talis. Instrukcya jasnie wiel. jox imci Michałowi

10Swiatopołkowi Czetwertynskiemu Zyczynskiemu Ustykow-

11skiem. etc. staroscie, wiel. Marcinowi Jełowickiemu sta-

12roscie Szczurows. Wiel. Augustynowi Jaroszynskiemu

13miecz. Bracł. wiel. Piotrowi Radziminskiemu miecz.

14Nowogr. Wiel. Ludwikowi Zwolskiemu, kapit. woysk

15Rpltey, wiel. Adamowi Ochocie Peretiatkowiczowi tow-

16czen. jnitan. podstar. grod. Nowog. od prezswiet.o woiewod.

17Bracł.o in virtute uniwersału od jox imsci arcy-

18biskupa Gnieznienskiego primatae regni danego na

19seym convocationis Warszawski uproszonym y delegowa-

20nym służąca y dana w roku terazniejszym tysiącznym

21siedmsetnym trzydziestym trzecim, miesiąca marca osm-

22nastego dnia. Primo ichmsc p. posłowie zaczowszy —

23szczęsliwie ab jnvocatione domini nomine po uczynie-

24nju kondolencyi smierci nayiasnieyszego Augusta Wtore-

25go krola y pana naszego plaudenam wszytkim panu

k. 9v (skan 0012, strona lewa)

1iącego undietam [?] nieznaiącego bo był dominus vitae,

2dominus prudens et fertis servabat legem eteon [?]

3sergebat [?] gregem podziękowac maią, jasnie oswieco-

4nemu xięciu imści arcybiskupowi Gnieznienskiemu, ktory

5chcąc abstergere lachrymam abo culis [?] nostri staraszie [?]

6oto usilnie, aby curlis concordia floreat et gemitus

7populi desistat za łaskawe pieczołowanie.

Objaśnienia i tłumaczenia

Odpis XIX-wieczny (jak akty 1–11), wierny wraz z błędami kopisty. Łac.: comparens personaliter – stawiwszy się osobiście; ratione introcontentorum ad acta praesentia per oblatam – ze względu na treść, do niniejszych akt przez oblatę; cuius tenor sequitur talis – której treść jest taka; in virtute uniwersału … danego na sejm convocationis – na mocy uniwersału prymasa (interreksa) wydanego na sejm konwokacyjny; primas regni – prymas Królestwa; ab invocatione divini nominis – od wezwania imienia Bożego; plaudendam [?] – (odpis: „plaudenam”); bo był dominus vitae, dominus prudens et fortis, servabat legem et conservabat gregem – był panem życia, panem roztropnym i mężnym, strzegł prawa i zachowywał trzodę; abstergere lacrimam ab oculis nostris – otrzeć łzę z oczu naszych; ut in curiis concordia floreat et gemitus populi desistat – aby w izbach kwitła zgoda, a jęk ludu ustał.

August II Mocny zmarł 1 II 1733 w Warszawie; interreksem był prymas Teodor Potocki, arcybiskup gnieźnieński, który zwołał sejm konwokacyjny (27 IV – 23 V 1733). Sejmik przedkonwokacyjny bracławski odbył się 18 III 1733. Oblatował instrukcję 24 III 1733 ks. Michał Świętopełk Czetwertyński przed namiestnikiem burgrabstwa winnickiego Antonim PAPROCKIM.

Tytuły posłów w odpisie niepewne: „starosta Zyczyn.” / „Zyczynskiemu Ustykowskiem. etc. staroscie” – zapewne starosta żytomierski i ustyłowski [?]; „staroscie Szczurows.” – szczurowskiemu [?]; „towczen. jnitan.” – niejasne (może „towarzyszowi znaku ……”).

Streszczenie

24III 1733 ks. Michał Świętopełk Czetwertyński oblatował w grodzie winnickim, przed namiestnikiem Antonim Paprockim, instrukcję daną 18 III 1733 przez województwo bracławskie posłom na sejm konwokacyjny warszawski, zwołany uniwersałem prymasa: ks. Michałowi Świętopełkowi Czetwertyńskiemu, Marcinowi Jełowickiemu, staroście szczurowieckiemu, Augustynowi Jaroszyńskiemu, miecznikowi bracławskiemu, Piotrowi Radzimińskiemu, miecznikowi nowogrodzkiemu, Ludwikowi Zwolskiemu, kapitanowi wojsk Rzeczypospolitej, i Adamowi Ochocie Peretiatkowiczowi, podstarościemu grodzkiemu nowogrodzkiemu. Punkt 1: posłowie, po złożeniu kondolencji z powodu śmierci króla Augusta II („pana życia, roztropnego i mężnego, który strzegł prawa”), mają podziękować prymasowi, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, za staranie o zgodę i ulżenie doli ludu.

Transkrypcja

k. 9v (skan 0012, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Secundo.

2Azeby ichmc p. posłowie nilquidquam [?] nocivi dobra

3Pospol. przez praktyki tam cum exteris, iako tez y przez

4iakie kolwiek privatne sensus niepromowowali ani

5pnaliter [?] decydowali seymu convocationis z seymem ele-

6ctionis łączyc niechcieli y na to zadnym sposobem

7niepozwalali. Tertio. Manutenentiae tranquilitatis

8Publicae ichm. p. posłom quam firmissime utrzymy-

9wac maią, aby tym sposobem aby woiew. lub powiat

10albo ziemia zadna niewazyłasie furentem populum

11zbierac prywatne conventiacta [?], robic coby miało torrere [?]

12Rempublicam domowicsią [?] maią, a ktoreby woiew. lub

13powiat, albo ziemia miała avelli od rad zupełnego sta-

14nu, tedy po Hoste patriae declarari bydz powinna.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: nihil quidquam nocivi – nic szkodliwego (odpis „nilquidquam nocivi”); praktyki tam cum exteris – knowania zarówno z cudzoziemcami; sensus privatne – prywatne zamysły; [p]enaliter [?]; sejm convocationis z sejmem electionis łączyć – łączyć sejm konwokacyjny z elekcyjnym; manutenentia tranquillitatis publicae – utrzymanie spokoju publicznego; quam firmissime – jak najmocniej; furentem populum – rozjuszony lud; conventicula – prywatne zjazdy (odpis „conventiacta”); torrere [?] (zapewne „terrere” – straszyć) Rempublicam; avelli od rad zupełnego stanu – oderwać się od rad całego stanu; pro hoste patriae declarari – być ogłoszonym wrogiem ojczyzny.

Streszczenie

Punkt 2: posłowie nie mogą popierać niczego szkodliwego dla Rzeczypospolitej – ani praktyk z cudzoziemcami, ani prywatnych zamysłów – i w żaden sposób nie mogą zgodzić się na łączenie sejmu konwokacyjnego z elekcyjnym. Punkt 3: mają jak najmocniej strzec spokoju publicznego, aby żadne województwo, powiat czy ziemia nie śmiały zbierać ludu na prywatne zjazdy grożące Rzeczypospolitej wojną domową; województwo, powiat lub ziemia, które oderwą się od rad całego stanu, mają być ogłoszone wrogiem ojczyzny.

Transkrypcja

k. 9v (skan 0012, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Quarto

2Securitas internae et externae poniewaz inaczey provi-

3deri niemoze, tylko przez aukcyą woyska więc przy

4tey stawac jch. msc p. posłowie obligantur, y pedadzą

5maediaconformiter [?] do inszych woiew. . . . referuiącsię

6to iest czopowe y szelęzne, aby były obrocone in usum

7Publicum kwarty starostw y tych ktorzy aktualnie

8płacą ani według należytey proporcyey y tych ktorzy

9nil importent, a tak znaczne czynią intraty ad

10aerarium Publicum.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: securitas internae et externae – bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne; providere – zapewnić; aukcja wojska – powiększenie liczby wojska; obligantur – są zobowiązani; [re]mediaconformiter [?] do inszych województw referując się – zgodnie z innymi województwami; in usum publicum – na pożytek publiczny; kwarta – podatek z królewszczyzn na wojsko (kwarciane); nil important – nic nie wnoszą; ad aerarium publicum – do skarbu publicznego.

Streszczenie

Punkt 4: ponieważ bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne można zapewnić tylko przez powiększenie wojska, posłowie mają się za tym opowiadać i – zgodnie z innymi województwami – domagać się, by czopowe i szelężne obrócono na potrzeby publiczne, a kwartę ze starostw płacono według należytej proporcji, także przez tych, którzy dotąd nic nie wnoszą, a mają znaczne dochody, do skarbu publicznego.

Transkrypcja

k. 9v (skan 0012, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Quinto. Quinto Obligowac i wiel

2im. p. woiew. Mazow. regimentarza koronę, aby vigo-

3re daney sobie władzy tak od stanu Rpltey iako y od

4i. p. krola pana naszego miłosciwego post cujus fata

5ex senatus consilio approbowanego, aby y teraz per

6assensum utriusq ordinis był obligowany, aby in casu

k. 10 (skan 0012, strona prawa)

1non concupiscentiae [?] utatur iure suo spondendo om-

2nem evictionem et fidejussionem unc [?] Totius Reipub-

3licae y naszego woiew. ze multo wszystko cedet pro

4summo in patria merito et grata recognitione wcałey

5Rzeczypospol. y przyszłego da Bog Regnanta, a ja-

6co temuz j. wiel. jm. p. woiew. Mazow. regimenta-

7rzowi gnlnemu woysk koronnych magna od Rpltey

8debetur gratitudo protom [?] bene przez niemały czas jacta [?]

9tranquillitte tak areby [?] pipi [?] gdze na obiedwie butany [?]

10wielkie y małe tak przez stan rycerski iako y przez

11nayiasnieyszego krola pana miłosciwego in rem et per-

12sonam j. wiel. jm p. regimentarza dysponowane temuz

13jm. p. regimentarzowi, iako za dwoch pracuiącemu et in

14publico usus spenduiącemu sine omni questione wy-

15płacone maią bydz powinne ichmc. p. posłowie domoują [?]

16się chcąc zas, aby władza j. wiel. jm. p. regimentarza

17była fortior et uwlier [?] do Rpltey woysko punktualne

18płace bierące y zadney od Rpltey ni od kogo krzywdy

19niemaiące owszem wszelkie na trybunałach skarbowych

20sprawiedliwosc odbieraiące tesz same woysko, aby było

21ingnum [?] perfectissima pomienionych im p. regimenta-

22rza koron. zwierzchnosci obedientia, a jezeliby ktora

23chorągiew ad brigatam aliquod miałasie przekinąc [?]

24partem taka zeby była confflanti [?] zwiniąta y wszyscy

25podnis [?] pro rebellibus et incapacibus in ṗpetuum

26odsądzeni byli, a natych miast insza podniesiona

27była y tey żołda applikowacsię ma.

Objaśnienia i tłumaczenia

Regimentarz generalny wojsk koronnych w 1733 r. – Stanisław PONIATOWSKI, wojewoda mazowiecki (w akcie bez imienia: „wiel. im. p. woiew. Mazow. regimentarz”). Łac.: vigore danej sobie władzy – na mocy danej sobie władzy; post cuius fata – po którego śmierci; ex senatus consilio – z rady senatu; per assensum utriusque ordinis – za zgodą obu stanów; in casu non [con]cupiscentiae [?] utatur iure suo – w razie … niech korzysta ze swego prawa; spondendo omnem evictionem et fideiussionem totius Reipublicae – ręcząc całą ewikcją i poręką całej Rzeczypospolitej; pro summo in patria merito et grata recognitione – za najwyższą zasługę dla ojczyzny i z wdzięcznym uznaniem; magna debetur gratitudo – należy się wielka wdzięczność; tranquillitate – spokój; in rem et personam – na rzecz i osobę; in publicos usus spendujący – wydający na potrzeby publiczne; sine omni quaestione – bez żadnej kwestii; fortior et utilior – mocniejsza i pożyteczniejsza; obedientia – posłuszeństwo; pro rebellibus et incapacibus in perpetuum – jako buntownicy i niezdolni na zawsze; konfederacja wojskowa – „ad brigatam aliquam” (do jakiejś rokoszowej zmowy). Fragment z „areby pipi gdze na obiedwie butany” – zniekształcony przez kopistę, sensu nie da się pewnie odtworzyć (może: „aby … gdzie na obie buławy wielkie i małe”).

Streszczenie

Punkt 5: posłowie mają zobowiązać regimentarza generalnego wojsk koronnych, wojewodę mazowieckiego, aby na mocy władzy danej mu przez Rzeczpospolitą i przez zmarłego króla, zatwierdzonej radą senatu, a teraz potwierdzonej zgodą obu stanów, nadal sprawował komendę, z poręką całej Rzeczypospolitej i wdzięcznością przyszłego króla. Rzeczpospolita winna mu wielką wdzięczność za utrzymanie spokoju; wydatki dysponowane przez stan rycerski i króla na jego osobę należy mu bez sporu wypłacić. Władza regimentarza ma być silniejsza: wojsko ma punktualnie brać żołd, mieć sprawiedliwość w trybunałach skarbowych i być mu bezwzględnie posłuszne; chorągiew, która przystąpiłaby do jakiejś zmowy, ma zostać rozwiązana, jej towarzysze na zawsze odsądzeni jako buntownicy, a w jej miejsce zaciągnięta inna, której przypadnie żołd.

Transkrypcja

k. 10 (skan 0012, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Sexto. Skarb

2koronny omnino circumscribere nalezy y zeby unim [?]

3plus offerantia ṗvaleret circumscribere zas tak, a

4zeby protekcye wszystkie były zniesione, cła bez

5prawnie podniesione skassowane woły do szląska,

6zeby niebyły puszczone, tylko tu w granicach

7przedawane, ktorymi zydzi, chłopi y jnni okrom

8szlachty handlowac niepowinni sub amissione

k. 10v (skan 0013, strona lewa)

1et excursus [?] instantia interceptione towaru tego,

2a jm p. podskarbiemu obmyslic pensyą za administra-

3cyą skarbu.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: omnino circumscribere – całkowicie ograniczyć (ująć w karby); plus offerentia praevaleret – aby przeważała wyższa oferta (licytacja dzierżaw); sub amissione et excursus [?] instantia interceptione towaru tego – pod utratą (i konfiskatą) tego towaru; pensja – stała płaca podskarbiego za administrację skarbu.

Streszczenie

Punkt 6: skarb koronny należy ująć w karby, tak aby przeważała wyższa oferta (licytacja), znieść wszystkie protekcje i bezprawnie podniesione cła; wołów nie wypuszczać na Śląsk, lecz sprzedawać je w kraju, a handlować nimi mogą tylko szlachcice – Żydom, chłopom i innym zabronić pod karą utraty towaru. Podskarbiemu należy wyznaczyć pensję za administrację skarbu.

Transkrypcja

k. 10v (skan 0013, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Septimo. Aukcya woyska, tak znaczna

2młodz Polska ne sterilescat., ale tym bardziey ap-

3plikowała sie ad militaria niżeli ad servilia u

4dworow panskich incrementa, to wszelkiemi siła-

5mi staraosię, iezeli by niemożna większa wyrobic

6aukcya woyska polskiego authoramentu to przy-

7namniey in aequali numero znaydowało, bo w tym

8zachodzi wielka y głęboka status nostri ratio.

9Octavo. Jezeli by na coequacyą niepozwoliły woiew.

10Ruskie wziąc przed siebie sposob lantmilicey, a

11zeby ze czterdziestu panow iednego konnego zoł-

12nierza, a z dwudziestu pieszego wyprawionu, ta-

13kim tedy sposobem insensibilissime dwa kroc sto

14tysięcy woyska ma miec Rplta.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: ne sterilescat – aby nie gnuśniała (dosł. nie jałowiała); ad militaria niżeli ad servilia u dworów pańskich incrementa – do służby wojskowej raczej niż do służalczych awansów na dworach pańskich; in aequali numero – w równej liczbie (z cudzoziemskim autoramentem); status nostri ratio – racja stanu naszego; coaequatio – zrównanie (podatków między prowincjami); lantmilicja (niem. Landmiliz) – milicja krajowa; insensibilissime – całkiem niepostrzeżenie (bez uciążliwości).

Streszczenie

Punkt 7: aukcja wojska ma być znaczna, aby młodzież polska nie gnuśniała i garnęła się raczej do służby wojskowej niż na dwory pańskie; jeśli nie da się wyrobić większej aukcji wojska polskiego autoramentu, to niech przynajmniej będzie go tyle, co cudzoziemskiego – w tym tkwi racja stanu. Punkt 8: gdyby województwa ruskie nie zgodziły się na koekwację, należy przyjąć sposób lantmilicji: z każdych 40 „panów” (dymów) jeden żołnierz konny, z 20 – pieszy; w ten sposób Rzeczpospolita bez uciążliwości miałaby 200 000 wojska.

Transkrypcja

k. 10v (skan 0013, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Nono. Most pod

2Warszawą, zeby był zmurowany etiam tym

3sposobem jaki wymyslił i. p. krol August, iezeliby pola-

4ka obrano za krola, zeby zaraz konstytucyą napisac ri-

5gorosissime opłacenju mostowego nemine excepto

6od konia po groszy szesciu od woła y bydlęcia po

7trzy grosze, od barana, swini, wieprza y cielęcia

8po groszu iednemu, tak tez y od pieszego człeka im-

9portabit to pewne milion iaki do skarbu y przybę-

10dzie znaczna expensa Rpltey summa, y w tym

11takze mostowym, zeby plus offerantia była posta-

12nowiona. Decimo. mtynowy [?] podatek reassumowac

13na Elbląga wykupienie y zeyyo [?] przyłączyc ad

14executionem militarom tak jak trzy krocsto tysięcy

15i. p. Leduchowskiemu na ten czas podkomorzemu Krze-

16mienię y marszałkowi konfederackiemu przyłączano.

17Undecimo. Manupolium papirowe [?], a zeby rewizya ta-

18now [?] nowa naznaczona była, ktoraby defectum hunc

19suppleret.

Objaśnienia i tłumaczenia

Most stały przez Wisłę pod Warszawą – plany za Augusta II (most łyżwowy z 1730 r.). Łac.: rigorosissime – jak najsurowiej; nemine excepto – nikogo nie wyłączając; importabit – przyniesie; plus offerentia – wyższa oferta (licytacja dzierżawy mostowego); reassumować – wznowić; ad executionem militarem – do egzekucji wojskowej; defectum hunc suppleret – brak ten uzupełniła. Elbląg – zastawiony Prusom (Brandenburgii) od 1703 r. (wykup terytorium elbląskiego był przedmiotem sejmów); „mtynowy [?] podatek” – zapewne młynowy (w odpisie wyraźnie „mtynowy” – ł pisane jak t). Ledóchowski – Stanisław Ledóchowski, podkomorzy krzemieniecki, marszałek konfederacji tarnogrodzkiej (1715–1716), któremu przyznano 300 000 zł (w odpisie „Leduchowskiemu … podkomorzemu Krzemienię”). „Manupolium papirowe [?]” – monopol (może tabaczny lub papierowy); „rewizya ta-now [?]” – niejasne (może „taryf” / „stanów”).

Streszczenie

Punkt 9: most pod Warszawą ma być zmurowany sposobem wymyślonym przez Augusta II; jeśli królem zostanie Polak, od razu uchwalić konstytucję o mostowym płaconym bez wyjątku – od konia 6 groszy, od wołu i bydlęcia 3 grosze, od barana, świni, wieprza i cielęcia 1 grosz, także od pieszego; przyniesie to do skarbu z milion złotych; dzierżawę mostowego oddać najwięcej dającemu. Punkt 10: wznowić podatek młynowy [?] na wykup Elbląga i przyłączyć go do egzekucji wojskowej, tak jak przyznano niegdyś 300 000 zł Ledóchowskiemu, podkomorzemu krzemienieckiemu i marszałkowi konfederackiemu. Punkt 11: monopol papierowy [?] – i aby wyznaczono nową rewizję, która uzupełni ten niedobór.

Transkrypcja

k. 10v (skan 0013, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Duodecimo. Jako zas spolne Rpltey szczęscie

k. 11 (skan 0013, strona prawa)

1y nieszczęscie spolnie stary [?] afficit, tak iz od stanu

2rycerskiego znaczne dobra do duchownego stanu przy-

3szli, y wrocicsię do stanu rycerskiego niemogą, więc

4iako dobra krolewskie dwudziesty łan ad scristium [?]

5bellicum oddały tak y dobra duchowne quocis titulo

6na byte, tesz same pany na łanowe piechote wy

7dzielili, tudziez aby dobra wszystkie duchowne stacyom

8żołnierskim podlegały relaxuiąc konstytucyą mille-

9simi septingentesimi decimi septimi pausicationis [?]

10y według erekcyi, tylko z swoich łanow dziesięcine

11brali a nie z pustych. Decimo tertio. Poniewaz mimo

12prawa y konstytucye dawnieysze tudziesz y konfedera-

13cye generalne za gęscilysię nowe fundacye bez żadney

14potrzeby przez co dawne fundacye kryjustow [?] ubogich

15szpitałow y zakonow ex elemusina żyiących poupad-

16ły, dobra zazziemstcie [?], z ktorych servitium bellicum

17iest przez rozne sposoby na tych miast alienant

18zaczym obtine, aby nikt nowey fundacyi bez wyra-

19znego prawa y pozwolenia wyrazney konstytucyi nie

20czynił, nowych wyderkafow zapisywał niewazyłsię

21ani tez ullo quoris ṗtextu dobra ziemskie alienował,

22agdy by in convulsionem dawnych praw y przyszłego

23sancitum takowa miała nastąpic in fraudem pra-

24wa pospoll.o alienacya, tedy wolno będzie kozdemu

25szlachcicowi w trybunale koronnym oto czynic, a

26dobra takowe totaliter delatorowi cedere powinny. Ap-

27probacyą oycow bernardynow Gozdzieckich [?], oycow

28kapucynow Radomskich w koronie, a w Litewskim

29xięstwie oycow Piarow Stolinskich [?] ichmc. p. posłowie

30prokurowac będą, a na approbacyą fundacyi Teterow-

31skiey [?] oycow jezuitow coll. Warszawskiego prowincyi

32wielk. x. Lit.o ichmc. panowie posłowie pozwolic nie

33powinni poki successores sami albo cor. juris quie-

34sitores [?] niepozwolą.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: afficit – dotyka; ad servitium bellicum – na służbę wojenną (odpis „scristium”); quocis titulo – jakimkolwiek tytułem (odpis „quocis”); konstytucja millesimi septingentesimi decimi septimi pacificationis [?] – konstytucja z 1717 r. (sejm niemy – „pacyfikacyjny”, odpis „pausicationis”); ex eleemosyna żyjących – żyjących z jałmużny; servitium bellicum – służba wojenna; alienant – zbywają; obtinere – uzyskać; wyderkaf – zapis wyderkafowy (renta); ullo quovis praetextu – pod jakimkolwiek pozorem; in convulsionem dawnych praw – na naruszenie dawnych praw; in fraudem prawa pospolitego – z obejściem prawa pospolitego; totaliter delatorowi cedere – w całości przypaść donosicielowi; successores albo collatores iuris quaesitores [?] – spadkobiercy albo ci, którym przysługują prawa. „kryjustow [?]” – zapewne „krzyżaków”/„kościołów”; „Gozdzieckich [?]”, „Stolinskich [?]”, „Teterowskiey [?]” – nazwy fundacji zniekształcone, identyfikacja niepewna.

Streszczenie

Punkt 12: ponieważ znaczne dobra przeszły od stanu rycerskiego do duchowieństwa i nie mogą powrócić, dobra duchowne mają – jak królewskie (dwudziesty łan na wojsko) – wystawiać piechotę łanową, podlegać stacjom żołnierskim (z uchyleniem konstytucji z 1717 r.), a duchowni mają pobierać dziesięcinę tylko z zasianych, a nie z pustych łanów, według erekcji. Punkt 13: ponieważ mimo praw i konfederacji mnożą się niepotrzebne nowe fundacje, przez co upadają dawne fundacje ubogich, szpitali i zakonów żebrzących, a dobra ziemskie, z których idzie służba wojenna, są zbywane, należy uzyskać zakaz zakładania nowych fundacji bez wyraźnej konstytucji, zapisywania nowych wyderkafów i zbywania dóbr ziemskich pod jakimkolwiek pozorem; każdy szlachcic może takie alienacje zaskarżyć w Trybunale Koronnym, a dobra przypadną donosicielowi. Posłowie mają jednak popierać aprobację fundacji bernardynów „gozdzieckich” [?], kapucynów radomskich w Koronie i pijarów „stolińskich” [?] w Wielkim Księstwie Litewskim, nie zgadzać się zaś na aprobację fundacji „teterowskiej” [?] dla kolegium jezuitów warszawskich prowincji litewskiej, dopóki nie zgodzą się sukcesorzy.

Transkrypcja

k. 11 (skan 0013, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Decimo quarto. aequalitatis

k. 11v (skan 0014, strona lewa)

1Prerogatiuam wszelkiemi utrzymywac siłami, żeby wię-

2cey to praedominium familij moznieyszych nieopprzy-

3mowało iey y niebyły w Polszcie iak kiedys w Rzymie

4certae dominorum. Domus et ceten serci [?] naco pierwszy

5sposob nietylko czwarty punkt conventorum pactorum

6reassumowac o rozdawanju wakansow amianowac [?]

7panis bene maerentium ale tez rigorosissime kostytucyą [?]

8tucyina [?] teyze konwokacyi obostrzyc, aby nikomu nie

9godziło się więcey otrzymac y trzymac krolewszczyzn y

10starostwo tiam a prima extractione et admissione kro-

11low nad dwie dzierżawy w co includi niepowinny

12starostwa gradowe, a jezeliby gradowe kto otrzymał

13więcey, soby żeby się godziło starostom tamtych powia-

14tow ad mutactiam [?] politite impedire possesionem

15podawac provacanti, a pieczętane ktorzyby ważylisię

16instancyami krolow przywodzie, albo pieczętowac pro

17convulsoribus legum declarare y tamowac im na . . .

18activitatem. Decimo quinto. Na wet zeby niegodziłosię

19nikomu więcey kupic krolewskiego chleba, ktoby miał

20dwie dzierżawy, a trzecie grodowe starostwo, zeby pod

21tym protextem nierobili kondyktow zobligowanymi sobie

22przyiaciołami. Decimo sexto. Białym głowom zeby na więcey

23starostw iura communicativa niebyły dawane, iak na jedno

24kiedy znaczne albo na dwie kiedy pomnieysze, y to

25tym ktore maią dzieci synowca — conditione, a zeby

26niegodziłosie mężowi powternemu czynic cessyi juris

27communicativi. Decimo septimo. Minorennibus ucho-

28way Boze zadnym, y zeby krolowie lubosie politice

29nazywaią dij terrestres niewazylisię Boskiey uzur-

30powac w przyczynianju lat y wieku władzy y mo-

31cy przeco sie wielka bene merentibus et optimae

32meritis działa do tąd krzywda.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: aequalitatis praerogativam – przywilej równości (szlacheckiej); praedominium familii możniejszych – przewaga możniejszych rodów; certae dominorum domus – pewne domy panów (aluzja do rodów patrycjuszowskich Rzymu); pacta conventa – punkt czwarty paktów konwentów o rozdawaniu wakansów (wakujących urzędów i królewszczyzn) panis bene merentium – chleba (królewszczyzn) dobrze zasłużonych; a prima extractione et admissione – od pierwszego nadania i dopuszczenia; includi – być wliczane; possessionem podawać provacanti [?] – podać posiadanie temu, kto o nie prosi; pro convulsoribus legum declarare – ogłaszać za gwałcicieli praw; activitatem – działanie (czynność urzędową); iura communicativa – prawa wspólności (dożywotniej) dzierżawy królewszczyzn dla żon; conditione – pod warunkiem; minorennibus – małoletnim; venia aetatis – przyspieszenie pełnoletności (tu: „przyczynianie lat i wieku” przez króla); dii terrestres – bogowie ziemscy; bene merentibus et optime meritis – dobrze zasłużonym i najzasłużeńszym. „kupić królewskiego chleba” – uzyskać (kupić) królewszczyznę; „kondykty” – umowy (fikcyjne cesje na przyjaciół).

Streszczenie

Punkt 14: posłowie mają wszelkimi siłami bronić równości szlacheckiej, aby w Polsce nie zapanowała przewaga możnych rodów jak niegdyś w Rzymie; w tym celu nie tylko wznowić czwarty punkt paktów konwentów o rozdawaniu wakansów zasłużonym, lecz także uchwalić na konwokacji, że nikt nie może otrzymać i trzymać więcej niż dwie królewszczyzny (nie licząc starostw grodowych); kto miałby ich więcej, temu starostowie mają nie dopuszczać do posiadania, a pieczętarze, którzy pieczętowaliby takie nadania, mają być uznani za gwałcicieli praw. Punkt 15: kto ma dwie dzierżawy i starostwo grodowe, nie może kupować kolejnych królewszczyzn ani obchodzić zakazu fikcyjnymi umowami z przyjaciółmi. Punkt 16: białogłowom nie dawać praw wspólności (iura communicativa) na więcej niż jedno znaczne lub dwa pomniejsze starostwa i tylko tym, które mają dzieci, a mężowi powtórnemu nie wolno cedować tych praw. Punkt 17: małoletnim nie przyspieszać pełnoletności – królowie, choć nazywani „bogami ziemskimi”, nie mogą sobie uzurpować boskiej władzy dodawania lat, co krzywdzi zasłużonych.

Transkrypcja

k. 11v (skan 0014, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Decimo octavo.

2Jako zas dawnymi prawy to obwarowano iest iż

3krolewskie dobra ani per regiam maiestatem, ani

k. 12 (skan 0014, strona prawa)

1per possessores bonorum swe [?] in toto swe [?] in parte

2bydz niemaią alienacye, chiba komu żeby specialiter li-

3na seymie per trinos ordines et de consensu tenuta-

4riorum pozwolono było, więc ieżeliby się iakowe

5znalazły fundorum regalium per possesores, alie-

6nationes, choc byłez y konsens regnis nato zaszodł,

7takowe alienationes utinullae presentanaeis [?] pos-

8sesoribus obstare niemaią. Decimo nono. Ordery

9iako signa dissinguentia aequalittem per omnia

10znosic, a ieżeliby niemozna to wyrobic, żeby drugie

11pomnieysze aequalitti szlachcie dystynguiącey

12sie w zasługach quam tago. quam tago dawane

13były iako to na przykład krzyżyki małe na wię-

14kszych wstążkach na szyi noszące, z ktorych by

15potym accederont do większych cum inscriptione

16pro pde [?] et libertate, y żebysie niegodziło większe-

17go nikomu nienosic poki się mnieyszego niepostu-

18ży y noscigo niebędzie. Vigesimo. A poniewaz kom-

19misarze tak ex senatu iako ex equestri ordine

20perpetuam niewaią [?] dictaturam, więc j wiel. ichm.

21p. posłowie domowiąsię, aby przyszły da Bog reg-

22nant co lat dwie inszych destynował, a jak by sie

23seym zerwac miał ex senatus consilio deklarowa-

24ne kommisarstwo ma bydz. Vigesimo primo. Po-

25niewaz przez konstytucyą millesimi septingen-

26tesimi decimi septimi anni traktatową dla pew-

27ney na tenczas konsyderacyi oddanie buław na

28seymie iest obwarowanie przez co dla emulacyey

29interconcives z krzywdą Rpltey niedochodziły, a

30Rzeczpospolita exinde bez hetmanow zostawała,

31więc aby ta konstytucya co do punktu tego relatetur [?],

32ale według dawnych praw wolne rozdanie buław

33omni tempore ad maiestatem nieczekaiąc seymu

34benemeritis civibus indigenis rozdawane były.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: per regiam maiestatem – przez królewski majestat; per possessores bonorum seu in toto seu in parte – przez posiadaczy dóbr w całości lub w części; specialiter – szczególnie; per trinos ordines et de consensu tenutariorum – przez trzy stany i za zgodą tenutariuszy; fundorum regalium alienationes – alienacje gruntów królewskich; consensus regius – zgoda królewska (odpis „regnis”); ut nullae praesentaneis possessoribus obstare nie mają – jako nieważne nie mogą stać na przeszkodzie obecnym posiadaczom; signa distinguentia aequalitatem – znaki naruszające równość; cum inscriptione pro [fi]de et libertate – z napisem „za wiarę i wolność” (odpis „pro pde”); ex senatu iako ex equestri ordine – tak z senatu, jak ze stanu rycerskiego; perpetuam dictaturam – dożywotnią dyktaturę (odpis „niewaią” – zapewne „niech nie mają”); ex senatus consilio – z rady senatu; konstytucja millesimi septingentesimi decimi septimi anni traktatowa – konstytucja traktatu warszawskiego z 1717 r. (sejm niemy), która ograniczyła władzę hetmanów i przewidywała rozdawanie buław tylko na sejmie; aemulatio inter concives – rywalizacja między współobywatelami; exinde – stąd; relaxetur [?] – niech będzie uchylona (odpis „relatetur”); omni tempore – w każdym czasie; benemeritis civibus indigenis – zasłużonym obywatelom krajowcom.

Order Orła Białego ustanowił August II (1705); punkt 19 postuluje jego zniesienie jako sprzecznego z równością szlachecką lub ustanowienie mniejszych odznaczeń („krzyżyki małe na większych wstążkach na szyi noszące”).

Streszczenie

Punkt 18: według dawnych praw królewszczyzn nie wolno alienować ani królowi, ani posiadaczom (w całości lub w części), chyba że na mocy zgody trzech stanów na sejmie i tenutariuszy; jeśli znajdą się takie alienacje, choćby za zgodą królewską, są nieważne i nie mogą szkodzić obecnym posiadaczom. Punkt 19: ordery jako znaki naruszające równość znieść, a jeśli się nie da – ustanowić mniejsze (np. małe krzyżyki na wstęgach noszone na szyi) dla szlachty wyróżniającej się zasługami, z możnością przejścia do większych „za wiarę i wolność”; nikt nie może nosić wyższego, nie zasłużywszy wpierw na niższy. Punkt 20: komisarze z senatu i stanu rycerskiego nie mogą sprawować urzędu dożywotnio – przyszły król ma co dwa lata wyznaczać innych, a w razie zerwania sejmu komisarstwo ma być deklarowane z rady senatu. Punkt 21: konstytucja traktatowa z 1717 r., nakazująca rozdawać buławy hetmańskie tylko na sejmie (przez co z powodu rywalizacji nie dochodziło do nominacji, a Rzeczpospolita zostawała bez hetmanów), ma być uchylona; buławy mają być rozdawane przez króla w każdym czasie zasłużonym obywatelom krajowcom.

Transkrypcja

k. 12v (skan 0015, strona lewa)

1Vigesimo secundo. O porządku seymowania poniewaz

2az dla roznych konjektur y bywał seymy zwykłysie

3naybardziey na marszałku rwac więc zapobiegaiąc temu

4reassumuiąc konstytucyą anni millesimi sexcentesimi

5nonagesimo, y one serius explikuiąc miec chcemy, a żeby

6na kandydatach na marszałkowstwo podanych szanowano,

7y te kontradykcye notowane były. Vigesimo tertio. Kandyda-

8ci na elekcyą da Bog przyszłego regnanta stosuiącsię do

9konstytucyey o elekcyach obwarowane, ktore in toto miec

10chcemy, y per omnia ichm p. posłom zalecamy, a żeby cu-

11dzoziemcow extraordinarios do kondydacyi nieprzypuszcza-

12li, ale polaka dobrze urus [?] bene notum non ignominiosum

13fortiter utrzymywali. Vegesimo quarto. Żeby zaden dyssy-

14dent wiary swiętey katolickiey niebył konserwowany w

15autheramencie cudzoziemskim ale szlachcic. Vigesimo

16quinto. Nobilitacye zas y in dygenaty, na ktorych

17połow [?] ziemskich lub senatorow zaszły manifesta a

18by na przyszłym seymie rezolwowane były, także a

19żeby plenarie desen baturutad [?] tertium gradum nobili-

20towani legitime non gaudeant prerogativis et functio-

21nibus, dobra zas ile krolewszczyzny przez tych ze ichw

22nobilitowanych pobrane, aby per dispositionem da Bog

23futuri regis odebrane były, a zeby zas kto z ichw sum-

24muṗere, przy honorze swoim opierałsię, a zeby summę

25znaczną impertował do skarbu.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: konjektury – domysły, intrygi; reassumując konstytucję anni millesimi sexcentesimi nonagesimi – wznawiając konstytucję z 1690 r. (o porządku obrad i obiorze marszałka); serius explicując – dokładniej objaśniając; kontradykcje notowane – sprzeciwy zapisywane; in toto – w całości; per omnia – we wszystkim; extraordinarios – nadzwyczajnych (spoza zwykłego trybu); Polaka … bene notum, non ignominiosum fortiter utrzymywali – Polaka dobrze znanego, nieskazitelnego, mocno popierali (odpis „urus” – może „virum”); dysydent – innowierca (protestant, prawosławny); autorament cudzoziemski – wojsko autoramentu cudzoziemskiego (zaciężne, na wzór zachodni); indygenat – nadanie szlachectwa polskiego cudzoziemcowi; manifesta – protestacje (urzędników ziemskich lub senatorów); plenarie de[…] ad tertium gradum nobilitowani legitime non gaudeant praerogativis et functionibus – nobilitowani do trzeciego pokolenia prawnie nie korzystają w pełni z prerogatyw i urzędów (odpis zniekształcony: „desen baturutad”); per dispositionem futuri regis – rozporządzeniem przyszłego króla; summus [?] („summuṗere”) – zniekształcone; impertował – wniósł.

Streszczenie

Punkt 22: ponieważ sejmy zrywano najczęściej przy obiorze marszałka, należy wznowić i dokładniej objaśnić konstytucję z 1690 r., szanować kandydatów na marszałka i notować sprzeciwy. Punkt 23: kandydaci do elekcji przyszłego króla mają podlegać konstytucjom o elekcjach; cudzoziemców nadzwyczajnych nie dopuszczać do kandydowania, lecz mocno popierać Polaka dobrze znanego i nieskazitelnego. Punkt 24: żaden dysydent nie może służyć w autoramencie cudzoziemskim – tylko szlachcic (katolik). Punkt 25: nobilitacje i indygenaty, przeciw którym urzędnicy ziemscy lub senatorowie zanieśli protestacje, mają być rozstrzygnięte na przyszłym sejmie; nobilitowani do trzeciego pokolenia nie mają pełnych prerogatyw i urzędów; królewszczyzny przez nich uzyskane przyszły król ma odebrać; kto z nobilitowanych chce zachować honor, ma wnieść do skarbu znaczną sumę.

Transkrypcja

k. 12v (skan 0015, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Vigesimo sexto. A za

2przez konstytucyą millesimi septingentesimi vigesimi

3sexti naznaczona legacya do Rzymu przez i w imst.

4Jarła woiew. Lubel. niejest expedyowana, zaczym

5ichmc p. posłowie na seymie convocationis instare

6maią, a by j. wiel. jm p. woiew. Lubel. dalsze konferen-

7cye z Nuncyuszem imscią continuet y poselstwo swoie

8do oyca swiętego iezeli tego będzie potrzeba expleat.

9Vigesimo septimo. Pensya od Rpltey ex senatus consilio

10ichm. p. sędziom pogranicznym woiew. naszego Bracł.

k. 13 (skan 0015, strona prawa)

1jako to wiel im p. Piotrowi Czeczelowi y Antoniemu

2Węsowskiemu naznaczona, aby była de aerario publi-

3co zapłacona, ktorzy ichmc. p. posłowie obligantur,

4aby na seymik relationis peniądze od wiel.o im. p.

5podskarbiego koronnego contribuant, poniewasz cisz

6ichmc. panowie sędziowie in fundamento instrumentu

7sobie służącego chcąc exequi munus suom niemało de

8proprio expensowali.

Objaśnienia i tłumaczenia

Wojewoda lubelski w 1733 r. – Jan TARŁO (w odpisie „Jarła” – J pisane jak T; poselstwo do Rzymu postanowione konstytucją z 1726 r.). Łac.: instare – nalegać; continuet – niech kontynuuje; ojciec święty – papież; expleat – niech wypełni; ex senatus consilio – z rady senatu; de aerario publico – ze skarbu publicznego; obligantur – są zobowiązani; seymik relationis – sejmik relacyjny (po sejmie); contribuant – dostarczą; in fundamento instrumentu – na podstawie dokumentu (nominacji); exequi munus suum – wykonywać swój urząd; de proprio – z własnych środków. Sędziowie pograniczni – komisarze do rozsądzania spraw granicznych (z Turcją/Tatarami).

Streszczenie

Punkt 26: poselstwo do Rzymu, postanowione konstytucją z 1726 r. dla wojewody lubelskiego Tarły, nie zostało wyprawione; posłowie mają nalegać, by wojewoda lubelski kontynuował rozmowy z nuncjuszem i, jeśli trzeba, odbył poselstwo do papieża. Punkt 27: pensja przyznana z rady senatu sędziom pogranicznym województwa bracławskiego – Piotrowi Czeczelowi i Antoniemu Wąsowskiemu – ma być wypłacona ze skarbu publicznego; posłowie mają się postarać, by pieniądze od podskarbiego wielkiego koronnego przywieźć na sejmik relacyjny, bo sędziowie wykonując swój urząd wiele wydali z własnych środków.

Transkrypcja

k. 13 (skan 0015, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Vigesimo octavo. Poniewaz woie-

2wod. nasze Bracł. w granic przywłaszczanju od woiewod.

3Kyows. y podał wielkie . . . . krzywdy przez wzięcie

4wielu dobr a te dobra in controverso będące zadnych

5podatkow niedaje, przez co skarb Rpltey znaczny uszczer-

6. . . . na, a za tym ichm. p. posłowie prosic y domowic

7się maią o naznaczenie kommisarzow do rozgraniczenia

8y ini a quo competient zaległych niewypłaconych przy-

9wrocenie podatkow o czasie zas rozgraniczenia z ichm. p.

10urzędnikami Kyowskiemi y Podolskiemi rozmowią się.

11Vigesimo nono. O zasługi żołnierskie zaległe do woiew.

12Poznanskiego y Kaliskiego należące, iako to ćwierc au-

13gustową Podhaiecką wyliquidowane ieno upomniecsię

14będą powinni.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: in controverso będące – będące przedmiotem sporu; a quo competit – od kogo się należy; „ćwierć augustowa podhajecka” – zaległy żołd za kwartał sierpniowy (ćwierć roku) z czasów kampanii podhajeckiej (zapewne 1698 r., bitwa pod Podhajcami) – należny chorągwiom z województw poznańskiego i kaliskiego; wyliquidowane – rozliczone.

Streszczenie

Punkt 28: województwo bracławskie ponosi wielkie krzywdy przez przywłaszczanie granic przez województwo kijowskie, które zabrało wiele dóbr; dobra te, jako sporne, nie płacą żadnych podatków, co uszczupla skarb Rzeczypospolitej. Posłowie mają prosić o wyznaczenie komisarzy do rozgraniczenia i o przywrócenie zaległych podatków od tych, od których się należą; o czasie rozgraniczenia mają się porozumieć z urzędnikami kijowskimi i podolskimi. Punkt 29: zaległe zasługi żołnierskie należne województwom poznańskiemu i kaliskiemu, jak „ćwierć augustowa podhajecka”, po rozliczeniu mają być upomniane.

Transkrypcja

k. 13 (skan 0015, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Trigesimo. Prace y fatygi j wiel. jm. p.

2Ludwika na Sidorowie Kalinowskiego starosty Winn.

3około całosci y dobra oyczyzny osobliwie woiew. Bracł.

4w ustawicznym od nieprzyiacioł pogranicznych azar-

5dem zdrowia y fortuny znaczne za sobą powągaiące

6wdzięczenia, bo virtus ipsa sibi est praemium ichmc

7p. posłowie instancyowac maią, iezeli nie od skarbu

8Rpltey znaczney rekompensy, to przynaymniey prae-

9tio justitiae y zasług jnnych o wakansnim dalsza

10praemiandi podasię okazya utiemeritissimo concivi

11tantis per urzędu koronnego, ichmsc p. posłowie domo-

12wiącsię maią. Trigesimo primo. Merita wiel.o im. p.

13Stanisława na Swidnie Swidzinskiego Radom.

14. . . . starosty regimentarza partyi Ukrainskiey

k. 13v (skan 0016, strona lewa)

1[nad wierszem:] woiew. Bracł.

2około dobra y oyczyzny

3tak effusione sanguinis jak ci tez azardem fortuny

4swoiey pracuiącego nesterilescunt in praemiando ut [?]

5bene maenti [?] aracey [?] zachęcaiąc imsci ad ulteriores

6Rpltey usus ichmc. p. posłowie domowiesię maią,

7a żeby przez i. w. im p. podskar. w. koronn. de aerario

8Publico kompensowane były, aby przynamniey tantis

9per summą, iako znaczną kontentowac.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: virtus ipsa sibi est praemium – cnota sama jest dla siebie nagrodą; pretio iustitiae – (tytułem) sprawiedliwości; praemiandi okazja – sposobność do nagrodzenia; ut [?] meritissimo concivi tantisper urzędu koronnego – aby najzasłużeńszemu współobywatelowi tymczasem [dać] urząd koronny; merita – zasługi; effusione sanguinis – przelewem krwi; nesterilescunt – (odpis zniekształcony, zapewne „ne sterilescant”) aby nie pozostały bezowocne; in praemiando – w nagradzaniu; bene merenti [?]; ad ulteriores Reipublicae usus – do dalszej służby Rzeczypospolitej; de aerario publico – ze skarbu publicznego; tantisper – tymczasem. „Azard” – ryzyko (fr. hasard). Ludwik KALINOWSKI na Sidorowie – starosta winnicki; Stanisław na Świdnie ŚWIDZIŃSKI – starosta radomski, regimentarz partii ukraińskiej (wojsk na Ukrainie).

Streszczenie

Punkt 30: posłowie mają zabiegać o wynagrodzenie Ludwika Kalinowskiego, starosty winnickiego, za jego trudy i ustawiczne narażanie zdrowia i majątku w obronie województwa bracławskiego przed nieprzyjaciółmi pogranicznymi – jeśli nie przez znaczną rekompensatę ze skarbu, to przynajmniej przez nadanie mu przy najbliższym wakansie urzędu koronnego. Punkt 31: zasługi Stanisława Świdzińskiego, starosty radomskiego, regimentarza partii ukraińskiej, który przelewem krwi i ryzykiem majątku pracował dla dobra ojczyzny i województwa, mają być nagrodzone – posłowie mają zabiegać, by podskarbi wielki koronny wypłacił mu ze skarbu publicznego przynajmniej znaczną sumę.

Transkrypcja

k. 13v (skan 0016, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Trigesimo se-

2cundo. Jezli by podobna iak przeszłey konwokacyi

3consideretur materia w przeniesienju kommisyi Radom-

4skiey na insze mieysce na to zadnym sposobem jch msc

5p. posłowie nebędą pozwalac stawaiąc przy dawnych

6prawach y konstytucyach o tym mieyscu napisanych

7naco jurata fide obstringentur. Trigesimo tertio. Jasnie

8wiel. ich mc. p. Lubomirskich w democowanju gory

9solney nazwaney Kunegundą przez commissyą od

10Rpltey naznaczono, zaczym recomendat ich msm p.

11posłom aby na terazniejszym seymie domowilisię żeby

12ichmc p. kommisarze byli delegowani ad executionem

13tey konstytucyi. Trigesimo quarto. Sprawa wiel. jm p.

14Dołszkiewicza woyskiego Owr. do tych czas pendens w

15sądach assesorskich z successerami i. p. jm p. Kytskiego [?]

16o przywłaszczenie woytowstwa Latyczowskiego im p.

17Dołszkiewiczowi służącego ze do tych czas skutku niew-

18zięta, aby quam celerrime effectuari mogła ichmc. p.

19posłowie staracsię maią y inne woytowstwa abusive

20do starostw przywłaszczone nulla lege starostwom

21przydane ut avellantur et seorsivo legis sancito szły [?]

22ichm p. posłowie domowie się maią salvis presentaneis [?]

23possesoribus.

Objaśnienia i tłumaczenia

Komisja Radomska (Trybunał Skarbowy Radomski) – sąd skarbowy dla spraw wojskowo-podatkowych, obradujący w Radomiu. Góra solna „Kunegunda” – szyb (kopalnia) solny w żupach krakowskich (Wieliczka/Bochnia) zw. „Kunegunda”, sporny z Lubomirskimi. Łac.: consideretur materia – byłaby rozważana sprawa; iurata fide obstringentur – są zobowiązani zaprzysiężoną wiarą (przysięgą poselską); recommendat – poleca; ad executionem – do wykonania; pendens – zawisła; sądy asesorskie – sądy zadworne asesorskie (dla miast królewskich); quam celerrime effectuari – jak najszybciej przeprowadzić; abusive – nadużyciem; nulla lege – bez żadnego prawa; ut avellantur et seorsivo legis sancito [?] – aby zostały odłączone i osobnym postanowieniem prawa…; salvis praesentaneis possessoribus – z zachowaniem praw obecnych posiadaczy. „democowanie” – zapewne „demarkowanie”/„dewastowanie” (odpis „w democowanju”); „woyskiego Owr.” – wojski owrucki [?]; „Kytskiego [?]” – nazwisko niepewne (może Kickiego).

Streszczenie

Punkt 32: gdyby, jak na poprzedniej konwokacji, rozważano przeniesienie Komisji Radomskiej w inne miejsce, posłowie w żaden sposób nie mogą na to pozwolić, stojąc przy dawnych prawach – są do tego zobowiązani przysięgą. Punkt 33: w sprawie Lubomirskich i góry solnej zwanej Kunegunda Rzeczpospolita wyznaczyła komisję; posłowie mają zabiegać na obecnym sejmie, by komisarze zostali delegowani do wykonania tej konstytucji. Punkt 34: sprawa Dołszkiewicza, wojskiego owruckiego [?], zawisła w sądach asesorskich przeciw sukcesorom Kytskiego [?] o przywłaszczenie należącego do niego wójtostwa latyczowskiego, dotąd nie doczekała się skutku – posłowie mają się starać o jej jak najszybsze załatwienie; także inne wójtostwa bezprawnie przyłączone do starostw mają zostać od nich odłączone osobną konstytucją, z zachowaniem praw obecnych posiadaczy.

Transkrypcja

k. 13v (skan 0016, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Trigesimo opcinto [?]. Na ostatek ciz ichmc

2p. posłowie quam sedulissime staracsię będą o approba-

3cyą laud wszystkich woiew. Bracł. prore [?] et commodo

4tegoz woiew. uchwalonych praecipue zapobieżenia zbiegłym

5poddanym instantencam [?] extraditionem onych, skassowanie

k. 14 (skan 0016, strona prawa)

1słobod domowiącsię y quam fortissime utrzymywac

2będą, y konstytucye cytuiąc o wydaniu poddanych sa-

3memu tylko gradowi pozwolono praecisa omni apellatione

4utwierdzic maią. Trigesimo octo. W ktorych by zas dobrach ziem-

5skich w ichmc. panowie dziedzice y possesorowie exactionem

6cła tak j. k. msci, iako y Rpltey pozwolily, tedy in recompen-

7sam tey uczynnosci tak sami ichmc panowie possesores,

8iako ich dobr poddani, a solutione utriusq. teloney wolni

9bydz powinni y owszem quovis exigente necessitte kwity

10skarbowe na wszelkie towary ich bydz maią. Trigesimo sep-

11timo. Poniewaz zas w koronie y w xięstwie Letynskim [?]

12numerosissima namnozyłasię popowiczow proles conse-

13quenter et ṗcedentes odnich a subditatu panom swoim

14dziedzicznym wyłamuią się, przeto instabunt ichmc.

15p. posłowie, aby takowy narod, ktory potym Rpltey mogły

16iakie przyniesc niebezpieczęstwo ad subditatum nalezał.

17U tego laudum per oblatam podanego podpis ręki jox

18imsci marszałka koła rycer. woiew. Bracł. temi słowy:

19Michał Sw. . topołk xiąz Czetwertyn. staros.

20Ktore ze to laudum de verbo ad verbum do xiąg ni-

21nieyszych iest ingrossowana.

22[dopisek kopisty po rosyjsku:] Кн. киев. центр. арх. № 4618, листъ 302 об. актъ 41.

Objaśnienia i tłumaczenia

Numeracja punktów w odpisie zniekształcona: „Trigesimo opcinto [?]” (= quinto, 35), „Trigesimo octo” (= sexto?, 36), „Trigesimo septimo” (37). Łac.: quam sedulissime – jak najgorliwiej; pro re et commodo – dla dobra i pożytku (odpis „prore”); praecipue – zwłaszcza; [ad] instantiam extraditionem – na żądanie wydanie (zbiegłych poddanych); słobody – osady na wolnym prawie (lgocie), przyciągające zbiegów; quam fortissime – jak najmocniej; praecisa omni appellatione – z wyłączeniem wszelkiej apelacji; exactionem cła – pobór cła; in recompensam tej uczynności – w zamian za tę uprzejmość; a solutione utriusque telonei – od płacenia obu ceł (królewskiego i Rzeczypospolitej); quovis exigente necessitate – w razie jakiejkolwiek potrzeby; numerosissima proles popowiczów – bardzo liczne potomstwo popowiczów (synów duchownych prawosławnych/unickich); consequenter et praecedentes – kolejni i poprzedni; a subditatu – od poddaństwa; instabunt – będą nalegać; ad subditatum należał – podlegał poddaństwu. „xięstwie Letynskim [?]” – zapewne Litewskim. Dopisek ros. kopisty: „Кн. киев. центр. арх. № 4618, листъ 302 об., актъ 41” – źródło odpisu (ta sama księga nr 4618 co akty 1–11).

Streszczenie

Punkt 35: posłowie mają jak najgorliwiej zabiegać o zatwierdzenie wszystkich lauda województwa bracławskiego, zwłaszcza o wydawanie zbiegłych poddanych na żądanie, o kasowanie słobód i o utrzymanie konstytucji o wydawaniu poddanych przez sam gród, z wyłączeniem apelacji. Punkt 36: w dobrach ziemskich, których dziedzice i posesorowie zgodzili się na pobór cła królewskiego i Rzeczypospolitej, sami posesorowie i ich poddani mają być w zamian wolni od obu ceł i otrzymywać kwity skarbowe na wszelkie swoje towary. Punkt 37: ponieważ w Koronie i w Księstwie Litewskim [?] bardzo namnożyło się popowiczów, którzy wyłamują się z poddaństwa swoim dziedzicznym panom, posłowie mają nalegać, by ci ludzie – mogący stać się niebezpieczni dla Rzeczypospolitej – podlegali poddaństwu. Instrukcję podpisał marszałek koła rycerskiego województwa bracławskiego ks. Michał Świętopełk Czetwertyński, starosta; wpisana słowo w słowo do ksiąg. Dopisek kopisty: księga nr 4618 Kijowskiego Archiwum Centralnego, k. 302v, akt 41.

Transkrypcja

k. 15 (skan 0018, strona prawa)

1Roku tysiąc siedmset trydziestego trzeciego

2miesiąca iulij dwudziestego pierwszego dnia.

3Przed urzędem y aktami ninieyszemi grodzkiemi Winni-

4ckiemi y przedemną Jozefem Michałem Mierzwinskim

5namiesnikiem burgrabstwa grodzkim Winnickim, com-

6parens personaliter iasnie wielmozny, iegomosc pan Felician

7Kazimierz Michałowski, podczaszy Bracł. sędzia grodzki Win-

8nicki, marszałek koła rycerskiego woiewodztwa Bracł.o, Te

9instrukcyą imciem panom posłom, na seym walny Warszaw-

10ski electionis nayiasnieyszego krola imci ratione intro-

11contentorum ad acta ṗsentia per oblatam podał. tenore

12verborum sequenti, instrukcya od woiewodztwa Bracł.o wiel.

13imciom panom Ludwikowi Kalinowskiemu Winn. etc. staro-

14scie, Stanisławowi na Swidnie Swidzinskiemu Radomskiemu

15etc. staroscie regimentarzowi generalnemu woysk partyi

16Ukrainskiey, Michałowi Kaletynskiemu, chorążemu Bracł.

17Pawłowi Joachimowi Jaroszynskiemu, stolnikowi Bracł.

18Felicianowi Kazimierzowi Michałowskiemu, podczaszemu

19Bracł. sędziemu grodz. Winn., Samuelowi Korzeniowskiemu

20łowcz. Bracł. pisarzowi grodz. winn., Jerzemu Strzelni-

21ckiemu, podstol. Bracł. podstar. grodz. Winn., Dominikowi

22Ignacemu Kosiorkowi Bekierskiemu, staroscie Dotzeckiemu [?],

23xięciu imci Michałowi Czetwertynskiemu, staroscie Zyczyn-

24skiemu, Marcinowi Jełowickiemu, staroscie Szczurowieckie-

25mu, Augustynowi Jaroszynskiemu, miecznikowi Bracł.

26Marcianowi Aksakowi, stoln. Zytomir., Ignacemu Czar-

27neckiemu, porucznikowi znaku pancernego, i. w.

k. 15v (skan 0019, strona lewa)

1imci pana kasztel. Kamien., Marcinowi Radziminskiemu,

2Ludwikowi Zwolskiemu, podstolemu Dobrzynskiemu, Piotrowi

3Czeczelowi, sędziemu pogranicznemu Bracł., Stanisławowi Rzą-

4zewskiemu, . . . . Nowogr., Alexandrowi Dołszkiewiczowi,

5woyskiemu Owruc., Stanisławowi Szaniawskiemu, czesn. Lubel.

6Michałowi Czarneckiemu [?] sędziemu kapturowemu, wiel. Adamowi

7Peretiatkowiczowi, podstarosciemu grodz. Nowogrodz., Janowi Cyryn-

8[skiemu?] staroscie Niechworoskiemu [?], Stefanowi Kaminskiemu, czesnikowi

9Lat., Tomaszowi Klityn., łowcz. Inflanskiemu, Michałowi Zwolskie-

10mu sędz. kaptur. Bracł., Kazimierzowi Choieckiemu, burgrabiemu

11Kijow. sędz. kaptur. Bracławskiemu, Antoniemu Moszynskiemu,

12podstolicowi Nowogrodzkiemu, Stefanowi Klitynskiemu miecz.

13Lat., Stanisławowi Jastrzembskiemu miecz. Lickiemu [?], Andrze-

14jowi Zaboklickiemu, Franciszkowi Kaszowskiemu, podkoniuszy-

15cowi wiel.o x. Lit.o, Stanisławowi Szaszkiewiczowi sędz. kapt.

16Bracł., Janowi Rzeczyckiemu obeyszte lejtnantowi Rzeczypospo-

17litey woysk, Alexandrowi Walickiemu, skarbnikowi ziemi Czyrskiey [?],

18Kazimierzowi Kwasniewskiemu, czesnikowi Owruc., Woyciechowi

19Zaleskiemu delegowanym posłom na seym electionis przy-

20szłego krola imsci na seymiku w Winnicy, vigore laudi die

21decima quarta iulij millesimo septingentesimo trigesimo tertio

22anno dem. Kiedy wszystkie stany Rzpltey, na przeszłym

23convocationis seymie pod obowiązkiem generalney konfedera-

24cyi szczęsliwie doszłym opatrzną przezornoscią zważywszy,

25iako postronnych y zagranicznych panow w Polszcze panowa-

26nie zawsze było niebezpieczne y podeyrzane; exkluzyą od

27elekcyi nowego pana extraneorum principum, etiam in-

28digenatum gaudentium uczynili y onych ejurarunt ale

29tylko natione Polaka tronu tak wielkiey monarkiey, godne-

30go, pod wiarą, cnotą y poczciwoscią, przyrzekli y poprzysięgli

31obrac, więc y woiewodztwo nasze, iako zawsze tego było

32in ṗmissis zdania, tak swięte y chwalebne Rzeczypospolitey

33zdanie, ratihabendo owszem intro do pomienioney general-

34ney konfederacyi Warszawskiey stosuiącsię jurament

k. 16 (skan 0019, strona prawa)

1nemine excaepto, na seymiku terazniejszym rotha in

2confederatione descripta observatą iuramentorum solennita-

3te wykonało; u kozdy z dignitarzow urzędnikow ziemskich

4y grodzkich y rycerstwa wykonał. Więc obliguie wo[iewo]dztwo imciow

5panow delegowanych, elekcyą posłow amore patriae, aby

6nie inszego pana tylko natione Polaka do tronu Polskiego

7promowowali; a lubosmy się na seymie convocationis

8sub vinculo confederationis, zgodnie odprawionym dosta-

9tecznie opisali, gdy nas iednak żałosne expost dochodzą

10wiesci wiadomosci ze się znayduią między nami,

11tak zapamiętałe y zawzięte na zgubę oyczyzny subjecta,

12ktore w zwinteligencyą [?] z postronnemi potencyassio chodząc

13przez postow, ich monarchie in perniciem Rzeczy-pospolitey

14kmią [?] y przysiągłszy dobrowolnie na konfederacyą, do ktorey ze

15nie tylko nikogo nieprzymuszano, ale nawet wzdrygaiącychsię

16do tey przysięgi dopuszczac niechciano y szukaią teraz media

17wprowadzenia woysk cudzoziemskich, in viscera regni sub

18colore protekcyi libero vaeto [?] et quod horribilius, ze się cud-

19zoziemscy, ministrowie ut fertur niektoremi ex senatorio

20et aequestri ordine nadanym sobie, in hoc puncto skrypcie

21szczycą podpisami; więc takowego, każdego, cum sukcessoribus,

22ejus. ṗ hoste patri . . . infami banito, et in vindicabili capite

23cum asseclis ejus maiąc y dobra iego, aby konfiskowane

24były, zasłuszną rzecz uznaiąc za przybyciem da Bog

25swoim, ichmosc panowie posłowie ad campum electoratem

26upominacsię tego będą, aby na kogo by kolwiek słuszna hujus

27criminis padła suspicya ad instantiam instigatoris do

28sądu kapturowego generalnego był pozwany et paenis

29superius exṗssis irremissibiliter karany co y na du-

30chowienstwo ma extendi cum requisitione od Rzeczy

31pospolitey u oyca swiętego, aby o sacris suspendantur

32ci beneficijs priventur, ktore futurus regnans, iako

33post perduellis, vakuiące benemeritis oddawac będzie,

Objaśnienia i tłumaczenia

Odpis XIX-wieczny (por. akty 1–27). Po instrukcji przedkonwokacyjnej (akty 12–27) skan 0017 to powtórne zdjęcie rozkładówki k. 13v–14 (jak skan 0016) – pominięte.

Sejmik przedelekcyjny województwa bracławskiego odbył się w Winnicy 14 VII 1733 („vigore laudi die decima quarta iulii … 1733”); instrukcję oblatował 21 VII 1733 marszałek koła Felicjan Kazimierz MICHAŁOWSKI, podczaszy bracławski, sędzia grodzki winnicki, przed namiestnikiem burgrabstwa Józefem Michałem MIERZWIŃSKIM. Sejm elekcyjny zebrał się 25 VIII 1733 (elekcja Stanisława Leszczyńskiego 12 IX 1733). Na sejmie konwokacyjnym (konfederacja generalna warszawska) stany zaprzysięgły wykluczenie cudzoziemców (exclusio extraneorum) od elekcji.

Łac.: ratione introcontentorum – ze względu na treść; tenore verborum sequenti – następującej treści; extraneorum principum, etiam indigenatu gaudentium – cudzoziemskich książąt, nawet posiadających indygenat; eiurarunt – wyrzekli się pod przysięgą; in praemissis – w powyższym; ratihabendo – zatwierdzając; rota in confederatione descripta – rota opisana w konfederacji; observata iuramentorum solennitate – z zachowaniem uroczystości przysiąg; amore patriae – z miłości ojczyzny; sub vinculo confederationis – pod węzłem konfederacji; ex post – później; inteligencja z postronnymi potencjami – porozumienie z obcymi mocarstwami; in perniciem Rzeczypospolitej – na zgubę Rzeczypospolitej; in viscera regni sub colore protectionis – do wnętrza królestwa pod pozorem protekcji; quod horribilius – co straszniejsze; ut fertur – jak wieść niesie; ex senatorio et equestri ordine – ze stanu senatorskiego i rycerskiego; pro hoste patriae, infami, banito et invindicabili capite cum asseclis – za wroga ojczyzny, infamisa, banitę i głowę bez prawa pomsty (wraz ze wspólnikami); ad campum electoralem – na pole elekcyjne; huius criminis suspicio – podejrzenie tej zbrodni; ad instantiam instigatoris – na wniosek instygatora; sąd kapturowy generalny – sąd kapturowy w czasie bezkrólewia; poenis superius expressis irremissibiliter – karami wyżej wyrażonymi nieodpuszczalnie; a sacris suspendantur et beneficiis priventur – aby zostali zawieszeni w czynnościach kapłańskich i pozbawieni beneficjów; futurus regnans – przyszły panujący; post perduelles – po zdrajcach stanu; benemeritis – zasłużonym. „in hoc puncto skrypcie” – zapewne deklaracja ministrów obcych mocarstw popierających innego kandydata.

Tytuły i nazwy w odpisie: „staroscie Dotzeckiemu [?]” (Dominik Ignacy Kosiorek Bekierski – w akcie 1 jako „Dominik Koscerka [?] Belwerski [?] … Iczernickiego [?] staroste”); „Janowi Cyryn-[skiemu?] staroscie Niechworoskiemu [?]”; „miecz. Lickiemu [?]”; „skarbnikowi ziemi Czyrskiey [?]” (zapewne czerskiej); „obeyszte lejtnantowi” – oberszterlejtnantowi (podpułkownikowi); „Ozarneckiemu” – odczyt jako Czarneckiemu [?]; po „Rzązewskiemu” luka kopisty w tytule („. . . . Nowogr.”). Namiestnik Józef Michał MIERZWIŃSKI to zapewne „Józef Mirzwiński” z aktu 9.

Streszczenie

21VII 1733 Felicjan Kazimierz Michałowski, podczaszy bracławski, sędzia grodzki winnicki, marszałek koła rycerskiego województwa bracławskiego, oblatował w grodzie winnickim (namiestnik Józef Michał Mierzwiński) instrukcję daną na sejmiku w Winnicy 14 VII 1733 posłom na sejm elekcyjny: Ludwikowi Kalinowskiemu, staroście winnickiemu, Stanisławowi Świdzińskiemu, staroście radomskiemu, regimentarzowi partii ukraińskiej, Michałowi Kaletyńskiemu, chorążemu bracławskiemu, Pawłowi Joachimowi Jaroszyńskiemu, stolnikowi bracławskiemu, F. K. Michałowskiemu, Samuelowi Korzeniowskiemu, łowczemu bracławskiemu, pisarzowi grodzkiemu winnickiemu, Jerzemu Strzelnickiemu, podstolemu bracławskiemu, podstarościemu winnickiemu, Dominikowi Ignacemu Kosiorkowi Bekierskiemu, ks. Michałowi Czetwertyńskiemu, Marcinowi Jełowickiemu, Augustynowi Jaroszyńskiemu, Marcjanowi Aksakowi, Ignacemu Czarneckiemu i wielu innym (łącznie ponad 30 osób). Punkt 1: ponieważ na sejmie konwokacyjnym stany pod przysięgą konfederacji generalnej wykluczyły od elekcji cudzoziemskich książąt (nawet z indygenatem) i przyrzekły obrać tylko Polaka – co województwo, zaprzysięgając rotę konfederacji, potwierdziło – posłowie mają popierać na tron tylko Polaka. Ponieważ dochodzą wieści, że są wśród szlachty ludzie porozumiewający się z obcymi mocarstwami, szukający sposobu wprowadzenia obcych wojsk pod pozorem protekcji, a nawet podpisujący się pod pismem ministrów cudzoziemskich, posłowie mają na polu elekcyjnym domagać się, by każdy taki człowiek (wraz ze wspólnikami) był ogłoszony wrogiem ojczyzny, infamisem i banitą, a jego dobra skonfiskowane; podejrzani mają być pozywani przez instygatora do generalnego sądu kapturowego i karani bez łaski; dotyczy to także duchownych, których – za zgodą papieża – należy suspendować i pozbawić beneficjów, a te przyszły król rozda zasłużonym.

Transkrypcja

k. 16 (skan 0019, strona prawa) – ostatni wiersz

1a iako ichmosc panowie delegowani posłowie widzieli

k. 16v (skan 0020, strona lewa)

1cale woiewodztwo wszystkich obywatelow tu namieyscu obra-

2dom zwykłym przytomnych za osobliwszą przychylnoscią;

3życząc sobie nayiasnieyszego Stanisława Leszczynskiego,

4przed tym in scissionibus et non per plenam Rempublicam

5obranego krola magnitudine imienia virtutibus et qua-

6litatibus distingwowanego oyczyzne y wolnosc, w ktorey się

7urodził kochaiącego pana widziec teraz mediante per to-

8tam Rempublicam legitime subseqvenda electione na

9tronie Polskim, więc wszelkiemi sposobami do korony

10pomienionego pana nayiasnieyszego Stanisława, znasząc [?]

11się iednak wtym cum plena Republica promowowac

12maią.

Objaśnienia i tłumaczenia

Punkty tej instrukcji nie są w odpisie numerowane; podział na akty według treści (punkt 1 – akt 28). Łac.: in scissionibus et non per plenam Rempublicam – w rozdwojeniu, a nie przez pełną Rzeczpospolitą (aluzja do elekcji 1704 r., dokonanej pod naciskiem szwedzkim przez część szlachty); magnitudine imienia, virtutibus et qualitatibus distingwowany – wyróżniający się wielkością imienia, cnotami i przymiotami; mediante per totam Rempublicam legitime subsequenda electione – za pośrednictwem prawomocnej elekcji, mającej nastąpić przez całą Rzeczpospolitą; cum plena Republica – z całą Rzecząpospolitą. „znasząc [?] się” – zapewne błąd kopisty zamiast „znosząc się” (porozumiewając się). „obradom zwykłym przytomnych” – obecnych na zwykłym miejscu obrad. „promowować” – popierać (kandydaturę).

Streszczenie

Ponieważ posłowie widzieli, że całe województwo – wszyscy obywatele obecni na zwykłym miejscu obrad – ze szczególną życzliwością pragnie widzieć na tronie polskim, przez prawomocną elekcję całej Rzeczypospolitej, Stanisława Leszczyńskiego, obranego niegdyś królem w rozdwojeniu, a nie przez całą Rzeczpospolitą, a wyróżniającego się wielkością imienia, cnotami i przymiotami oraz kochającego ojczyznę i wolność, w której się urodził – posłowie mają wszelkimi sposobami popierać jego kandydaturę do korony, porozumiewając się jednak w tym z całą Rzecząpospolitą.

Transkrypcja

k. 16v (skan 0020, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] Ze sas p:ko konstytucyi anni millesimi sexcente-

2simi nonagesimi przeszłych czasow exorbitantium było.

3Jż przed elekcyą marszałka, będąc in passivitate rozne

4proponebantio materie z zabraniem potrzebnego czasu y

5szkodę Rzeczypospolitey; więc ad mentem pomienioney kon-

6stytucyi, aby napotym niewchodząc w żadne propozycye

7od elekcyi marszałka seymowego nieinwolwuiąc inszey

8propozycyi seymysię zaczynały, ichmosc panowie posłowie

9instabunt; gdyby zas seym z alternaty koronney, albo

10Litewskiey przypadaiącey, kiedy niedoszedł, tedy z racyi

11niedosztego seymu na nastempuiącym potym drugim

12seymie tęyże pomienioney alternaty sobie usurpowac

13niema ta prowincya w ktorey alternacie seym będąc

14zerwany, [ciąg dalszy wiersza – kolejny punkt, akt 31]

Objaśnienia i tłumaczenia

„p:ko” – skrót: przeciwko. Łac.: anni millesimi sexcentesimi nonagesimi – roku 1690 (konstytucja sejmu 1690 o obieraniu marszałka przed wszelkimi innymi sprawami); exorbitantium – nadużycie, wykroczenie; in passivitate – w stanie bezczynności (izby przed obraniem marszałka); proponebantio – błąd kopisty zamiast proponebantur (były przedkładane); ad mentem – według myśli (konstytucji); nieinwolwując – nie wplatając; instabunt – będą nalegać. Alternata – zasada przemiennego obierania marszałka sejmowego z Korony i z Litwy. „niedosztego” – niedoszłego. Dalszy ciąg wiersza (zakaz tytułów cudzoziemskich) to już kolejny punkt (akt 31); w odpisie punkty nie są rozdzielone.

Streszczenie

Ponieważ wbrew konstytucji z 1690 r. w ostatnich czasach przed obraniem marszałka sejmowego, gdy izba pozostawała bezczynna, wnoszono różne sprawy, ze stratą potrzebnego czasu i szkodą Rzeczypospolitej, posłowie mają nalegać, by zgodnie z tą konstytucją sejmy zaczynały się od wyboru marszałka, bez wprowadzania jakichkolwiek innych propozycji. Gdyby zaś sejm z przypadającą alternatą koronną lub litewską nie doszedł do skutku, prowincja, na której alternacie sejm został zerwany, nie może z tego powodu przywłaszczać sobie tej alternaty na następnym sejmie.

Transkrypcja

k. 16v (skan 0020, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] acz cito rzecz niewątpliwa iest, y dawnemi pra-

2wami y konstytucyami zakazany, aby nikt tytułow

3cudzoziemskich ducatus principatus monarchionatus

4comittatus y innych wymyslnych niezażywał, y niemisię

5nietytułował iednak iż w tym punkcie iest exorbitatum

6upomniesię ichmosc panowie posłowie, aby te konstytucye

7wszytkie eo intuitu opisane cum rigoribus inijsdem

8expssis na wynoszących się nad prawa pospolite y

9tych to tytułow usurpuiących reassumowane były,

10cum ea cautella że każdy indebitum titulum przez

k. 17 (skan 0020, strona prawa)

1tranzakcyę, iakowy tribuens z takowemi tytułami

2transakcya przyimuiący, paenis personalibus, gdy oto

3będzie convictus był karany, gdyż te tytuły rownosci y

4wysokiey powadze stanu szlacheckiego są szkodliwe y

5w cale niepotrzebne, salvis titulis xiążąt, tych ktorzy

6cum unione wielkiego xięstwa Lit.o z generałem kijow-

7skim ad Rempublicam przyszli iednak aequalitati et

8paenae rowno z drugiemi szlachtą subesse maią taże

9ze ordorow żadnych żeby nikt nosic nieważył się sub

10paenis de usurpatione titulorum extra nervum sanci-

11tis, a iż y to invaluit że niektorzy niemaiąc urzędow

12ziemskich woiewodzkich niemi się tytułuią praw dziwym [?]

13przez to denegant urzędnikom, a same urzędy in vili-

14pendium padaią. więc cavere lege potrzeba, a żeby te

15napotym niedziałysię abysus żeby ad instantiam

16cujusvis takowy bez przywileju tytułuiącysię paena

17tricem milium marcarum una cum refusione

18damnorum delatori restituendorum karany był,

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: ducatus, principatus, monarchionatus [!], comitatus – tytuły książęce, pryncypackie, margrabiowskie (zniekształcone „marchionatus”) i hrabiowskie; exorbitatum – wykroczono, dopuszczono się nadużyć; eo intuitu – w tym względzie; cum rigoribus in iisdem expressis – z rygorami w nich wyrażonymi; reassumowane – odnowione, przywrócone; cum ea cautela – z tym zastrzeżeniem; indebitum titulum – nienależny tytuł; tribuens – nadający; paenis personalibus – karami osobistymi; convictus – przekonany (o winę); salvis titulis – z zachowaniem tytułów (książąt, którzy weszli do Rzeczypospolitej wraz z unią z Wielkim Księstwem Litewskim – „z generałem kijowskim” [?], zapewne zniekształcone „z generalnym” lub „z księstwem kijowskim”); aequalitati et paenae subesse – podlegać równości i karze; ordorow – orderów; sub paenis de usurpatione titulorum extra nervum sancitis – pod karami ustanowionymi poza (konstytucją) „nervum” [?] (miejsce niejasne, może zniekształcone „extra regnum” – tytuły zagraniczne); invaluit – upowszechniło się; „praw dziwym [?]” – zapewne zniekształcone „prawdziwym” (prawdziwym urzędnikom odbierają tym należny honor); denegant – odmawiają (czci); in vilipendium – w poniewierkę; cavere lege – zabezpieczyć prawem; „abysus” – abusus, nadużycie; ad instantiam cujusvis – na żądanie kogokolwiek; paena trium milium marcarum una cum refusione damnorum delatori restituendorum – karą 3000 grzywien wraz ze zwrotem szkód, które należy oddać donosicielowi (w odpisie „tricem milium”).

Streszczenie

Choć dawne prawa i konstytucje zakazują używania i nadawania sobie cudzoziemskich tytułów (książęcych, margrabiowskich, hrabiowskich i innych wymyślnych), to jednak w tym względzie dochodzi do nadużyć. Posłowie mają domagać się odnowienia tych konstytucji z ich rygorami wobec wynoszących się ponad prawo pospolite i przywłaszczających sobie tytuły, z zastrzeżeniem, że każdy, kto nienależny tytuł nadaje lub go przyjmuje, po udowodnieniu winy będzie karany karami osobistymi, ponieważ tytuły te szkodzą równości i powadze stanu szlacheckiego. Zachowane mają być tytuły książąt, którzy weszli do Rzeczypospolitej wraz z unią Wielkiego Księstwa Litewskiego, lecz i oni mają podlegać równości i karom jak inna szlachta. Nikt nie może też nosić żadnych orderów pod karami za uzurpację tytułów. Ponadto, ponieważ upowszechniło się, że niektórzy tytułują się urzędami ziemskimi i wojewódzkimi, których nie mają, ujmując czci prawdziwym urzędnikom i ośmieszając same urzędy, należy prawem zastrzec, że kto tytułuje się urzędem bez przywileju, na żądanie kogokolwiek będzie karany grzywną 3000 grzywien (marek) wraz ze zwrotem szkód donosicielowi.

Transkrypcja

k. 17 (skan 0020, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] iako zas krolewszczyzny wszelkie sąto benemerentum

2panis, a te częstokroc in manibus et possesione bia-

3łygłow zostaią bezpotrzebnie bo y pokilka znacznych

4intrat, krolewszczyzny trzymaią, a benemorinti doczekac

5się nie mogą ex distributiva justitia meritorum nuo-

6rum rekompensy; więc aby napotym niewolno było

7żadney białogłowie nad dwie krolewszczyzn trzymac sub

8jure communicativo gdyby zas inconvietsionem [?] futuri

9sanciti, więcey ktora z białygłow sub iure communi-

10cativo y iura communicativa wyiednywac miała, tedy

11wszytkie krolewszczyzny amittere powinna, y te bene-

12meritis post deductionem takowego postępku oddawane

13bydz maią; takze, żeby wszyscy dobru pospolitem y oyczyznie

14służący, prędzey ad benemerentium panem dociągnąc się

15mogli nad trzy postanow. [?] aby nikt nieważyłsię otrzy-

16mywac więcey, nad dwie krolewszczyzn prowentowych,

k. 17v (skan 0021, strona lewa)

1ktore w trzecim grodzkim y iurodikcyę coalescere mogą

2sinsecus, gdyby więcey kto sobie wyprosił, tedy supra nume-

3ran . . . capitaneale vel tenutam amittere powinien

4y nastarosta w tym woiewodztwie grodowy gdzie supra nu-

5merarium trzymac kto będzie capitaneatum vel tenutam

6ad mota nobilitate takową krolewszczyznę odbierac miał

7potestatem, y poty trzymał poki komu inszemu a ma-

8jestate oddana niebędzie, także żeby się niegodziło staro-

9stom y tenutaryuszom majoris momenti krolewszczyzn

10simul cum capitaneatu trzymac sub amissione tenutae

11capitaneatus, ac ad vacatiae taliter tentae gdyż się wtym

12ubogiey szlachcie wielka krzywda dzieje do woytowstw

13y pomienionych krolewszczyzn domiescic się niemogą,

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac. (z błędami kopisty): benemerentium panis – chleb zasłużonych (królewszczyzny jako nagroda za zasługi, panis bene merentium); in manibus et possessione białychgłów – w rękach i posiadaniu kobiet; benemerenti (odpis „benemorinti”) … ex distributiva iustitia meritorum suorum (odpis „nuorum”) rekompensy – zasłużeni nie mogą się doczekać nagrody za swoje zasługi z tytułu sprawiedliwości rozdzielczej; sub iure communicativo – na prawie wspólnym (dożywotnim nadaniu dla obojga małżonków); „inconvietsionem [?] futuri sanciti” – niejasne, może in contemptum (lub in contraventionem) futuri sanciti – wbrew przyszłemu postanowieniu; iura communicativa wyjednywać – uzyskiwać przywileje na prawie wspólnym; amittere – utracić; benemeritis post deductionem – zasłużonym po udowodnieniu (wykroczenia); ad benemerentium panem – do „chleba zasłużonych”; „nad trzy postanow. [?]” – miejsce niejasne (może skrót „postanowić”, z luką kopisty); coalescere – łączyć się (dwie królewszczyzny dochodowe i trzecia z jurysdykcją grodową); sinsecus – błąd zamiast secus (w przeciwnym razie); supra numerum (odpis „supra nume-/ran . . .”, z luką) capitaneatum vel tenutam amittere – ponad liczbę (dozwoloną) starostwo lub tenutę ma utracić; supra numerarium – ponad liczbę; ad mota nobilitate – zapewne admota (na wniosek) szlachty; a maiestate – przez majestat (króla); maioris momenti – większego znaczenia; sub amissione tenutae (et) capitaneatus – pod karą utraty tenuty i starostwa; „ac ad vacatiae taliter tentae” – zniekształcone: i (ogłoszeniem) wakansu (królewszczyzn) tak trzymanych. „nastarosta” – na starostę.

Streszczenie

Ponieważ królewszczyzny są „chlebem zasłużonych”, a często bez potrzeby pozostają w rękach kobiet, które trzymają ich po kilka o znacznych dochodach, przez co zasłużeni nie mogą doczekać się nagrody, posłowie mają domagać się prawa, by żadna kobieta nie mogła trzymać na prawie wspólnym (dożywociem) więcej niż dwóch królewszczyzn; która by wbrew temu wyjednywała więcej, ma utracić wszystkie, a te po udowodnieniu wykroczenia mają być rozdane zasłużonym. Podobnie, by służący Rzeczypospolitej łatwiej mogli dojść do nagród, nikt nie może otrzymać więcej niż dwie dochodowe królewszczyzny, do których może dojść trzecia z jurysdykcją grodową; w przeciwnym razie nadliczbowe starostwo lub tenutę traci, a starosta grodowy województwa ma, na wniosek szlachty, odebrać nadliczbową królewszczyznę i trzymać ją, aż król nada ją komu innemu. Starostom i tenutariuszom nie wolno też łączyć ze starostwem grodowym królewszczyzn większego znaczenia, pod karą utraty tenuty i starostwa, gdyż ubogiej szlachcie dzieje się krzywda – nie może dojść do wójtostw i królewszczyzn.

Transkrypcja

k. 17v (skan 0021, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] a że dawne fundacye ubogie klasztory y szpitale dla

2nowych fundacyi mniey potrzebnych upadaią a

3ziemskie dobra przez te nowe fundacyę y przez rozne

4duchowienstwa sposoby obligacyami wendycyami wy-

5derkafami, zapisanemi alienantur, więc przychylaiąc

6się do prawa od tąd fundacyi żadney etiam coram pleno

7iudicio terestri, ani zapisu żadnego czyli to na wiecznosc

8czyli obligacyę, ani nawet na wyderkaf na dobrach dzie-

9dzicznych czynic y zeznawac niegodziłosię nikomu sub

10nullitate obtentorum, o co każdemu szlachcicowi czynic

11wolno y deducenti takowe alienacye, substantia od stanu rycer-

12skiego, alienata cedere ma oprocz gdyby komu na seymie

13przez stany koronne było pozwolono.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: alienantur – są alienowane (przechodzą w ręce duchowne, wychodząc spod ciężarów szlacheckich); obligacye, wendycye (wenditiones – sprzedaże), wyderkafy – zapisy dłużne, sprzedaże i sprzedaże z prawem odkupu, obciążające dobra ziemskie na rzecz duchowieństwa; etiam coram pleno iudicio terrestri – nawet przed pełnym sądem ziemskim; sub nullitate obtentorum – pod karą nieważności tego, co uzyskano; deducenti – temu, kto wykaże (takie alienacje); substantia … alienata cedere ma – majątek alienowany od stanu rycerskiego ma przypaść (donosicielowi). Nawiązanie do konstytucji „amortyzacyjnej” zakazujących przechodzenia dóbr ziemskich na duchowieństwo bez zgody sejmu.

Streszczenie

Ponieważ dawne fundacje – ubogie klasztory i szpitale – upadają na rzecz nowych, mniej potrzebnych, a dobra ziemskie przez nowe fundacje i różne sposoby duchowieństwa (obligacje, sprzedaże, wyderkafy) są alienowane, posłowie mają zabiegać – zgodnie z prawem – by odtąd nikomu nie wolno było czynić ani zeznawać, nawet przed pełnym sądem ziemskim, żadnej fundacji ani zapisu na dobrach dziedzicznych, czy to wieczystego, czy obligacji, czy wyderkafu, pod karą nieważności. Każdy szlachcic może o to wystąpić, a temu, kto wykaże taką alienację, ma przypaść majątek odjęty stanowi rycerskiemu – chyba że sejm i stany koronne komuś na to zezwolą.

Transkrypcja

k. 17v (skan 0021, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] A że wszelkie dzieią się

2krzywdy iż tak po woły, iako y konie za granice do Wołoch

3obywatele koronni y za Dniepr iezdzą y tam myta wielkie

4do skarbu Tureckiego y od przewozow płacą; a zas Turcy y

5Wołochowie konie polskie znacznie wykupuiąc żad-

6nego od koni wykupionych z Polski myta na tey stronie nie

7daią; więc aby to zakazane było, a żeby niegodziło się niko-

8mu na tamte stronę Turecką iezdzic dla takowego

9kupna, ale że żeby mieyscu na pograniczu naszym na-

k. 18 (skan 0021, strona prawa)

1znaczone były, w ktorych by te, a taki [?] bydz mogli z pro-

2fitem skarbu koronnego, także y to lege warow . . . po-

3trzeba, aby wolni kupcy mieszczani żydzi y chłopi nie

4handlowali, y onych za granice niewyprowadzali; gdy z

5szlachta własnego wychowania w dobrach swoich wołow

6za temi handami [?] sprzedawac niemogą; więc nadami [?]

7woły pędzic, aby tylko samey szlachcie wolno było. plae-

8beis sub paena confiscationis, iako się wyżey warazito [?],

9żeby za granice niewy . . . . . . . . . ,

Objaśnienia i tłumaczenia

„dzieią się” – w odpisie „się” dopisane nad wierszem. Łac.: lege warow[ać] … potrzeba – trzeba prawem zastrzec (luka kopisty); plebeis sub poena confiscationis – plebejuszom (nieszlachcie) pod karą konfiskaty (w odpisie „plae-/beis”). „a taki [?] bydz mogli” – zapewne zniekształcone „a targi być mogły” (miejsca targów na pograniczu). „za temi handami [?]” – za tymi handlami (konkurencją handlarzy). „nadami [?] woły pędzić” – miejsce niejasne (może „nadal”/„na dalsze miejsca”); sens: pędzić woły (na sprzedaż) może tylko szlachta. „warazito [?]” – zapewne „wyrażono”. Koniec zdania („żeby za granicę niewy[prowadzano] …”) – luka kopisty (kropki).

Streszczenie

Ponieważ obywatele koronni jeżdżą po woły i konie za granicę na Wołoszczyznę i za Dniepr, płacąc tam wielkie myta do skarbu tureckiego i za przewozy, a Turcy i Wołosi, wykupując w znacznej liczbie konie polskie, nie płacą od nich po tej stronie żadnego myta, posłowie mają domagać się zakazu wyjazdów na stronę turecką w celu takiego kupna i wyznaczenia na naszym pograniczu miejsc (targów), gdzie handel mógłby się odbywać z pożytkiem dla skarbu koronnego. Trzeba także prawem zastrzec, by wolni kupcy, mieszczanie, Żydzi i chłopi nie handlowali wołami i nie wyprowadzali ich za granicę, ponieważ szlachta z powodu tej konkurencji nie może sprzedać wołów własnego chowu w swoich dobrach; pędzenie wołów ma być wolne tylko szlachcie, a plebejuszom – pod karą konfiskaty, by nie wyprowadzali ich za granicę.

Transkrypcja

k. 18 (skan 0021, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] a że niemałą skarb

2koronny ponosi krzywdę ze prywat na myta po

3roznych mieyscach extorqvent, a przez to commertiae

4upadaią, więc prospiciendo commodo publico domowicsię ichmosc

5panowie posłowie maią, aby takowe cła niesłusznie pretendowane

6były skassowane y ktoby ich więcey niemaiąc na to prawa

7osobliwszego praetendował, a żeby paenis de injuste ex-

8torso Thaeloneo był karany,

Objaśnienia i tłumaczenia

„ze prywat na myta … extorqvent” – zniekształcone: że prywatni (lub: że prywatne myta) … wymuszają (extorquent – wymuszają, ściągają przemocą); commertiae (commercia) – handel; prospiciendo commodo publico – mając na względzie dobro publiczne; domówić się – upomnieć się, zażądać; paenis de iniuste extorto teloneo – karami (przewidzianymi) za niesłusznie wymuszone cło.

Streszczenie

Ponieważ skarb koronny ponosi niemałą szkodę z tego, że osoby prywatne wymuszają w różnych miejscach myta, przez co upada handel, posłowie – dbając o dobro publiczne – mają domagać się skasowania takich niesłusznie pobieranych ceł, a kto by je nadal pobierał bez szczególnego prawa, ma być karany karami za niesłusznie wymuszone cło.

Transkrypcja

k. 18 (skan 0021, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] miasto zas Gdansk urbs

2Rzeczypospolitey Maritima iż podług woli y upo-

3dobania swego, gdy statki przychodzą targi stanowi

4y prawie wpoł darmo obywatele koronni, zboża swoie we-

5dług ich woli zbywac muszą, więc sprawiedliwości dogadza-

6iąc według dawnego zwyczaiu nikt z statkami chodzic

7nieważyłsię; sub confiscatione zboż, ale żeby sami

8gdanszcz[anie] . . . na mieysca na ktorych przed tym

9zboża przez nich kupowane były, przybywszy skupo-

10wali; toż się ma rozumiec y o swiniach żeby zagra-

11nice po nich nieposyłano, ale żeby na zwykłych w

12Polszcze składach kupowano;

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: urbs Rei Publicae maritima – nadmorskie miasto Rzeczypospolitej; sub confiscatione zbóż – pod karą konfiskaty zbóż. „gdanszcz . . .” – kopista urwał wyraz i zostawił lukę (zapewne „gdańszczanie”). Sens: Gdańsk dyktuje ceny, gdy przychodzą statki (szkuty) ze zbożem, a szlachta musi sprzedawać prawie za pół darmo; dlatego nikt nie ma spławiać zboża do Gdańska (z „statkami chodzić”), lecz gdańszczanie mają przyjeżdżać i skupować zboże w dawnych miejscach w kraju.

Streszczenie

Ponieważ Gdańsk, nadmorskie miasto Rzeczypospolitej, ustala ceny według swojej woli, gdy przychodzą statki ze zbożem, a obywatele koronni muszą sprzedawać zboże prawie za pół darmo, posłowie mają zabiegać, by – zgodnie z dawnym zwyczajem – nikt nie ważył się spławiać statków ze zbożem do Gdańska, pod karą konfiskaty zboża, lecz by gdańszczanie sami przybywali i skupowali zboże w miejscach, gdzie dawniej je kupowali. To samo dotyczy świń: nie wysyłać ich za granicę, lecz sprzedawać na zwykłych składach w Polsce.

Transkrypcja

k. 18 (skan 0021, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] iako zas na Rusi

2magna copia iest żup solnych, tak że sprzedac

3adequate nie podobna, więc ażeby wolne składy w

4wielkim xięstwie Litewskim pomienioney soly były

5domowic się maią ichmosc panowie posłowie,

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: magna copia – wielka obfitość; adequate – odpowiednio, w całości. Żupy ruskie – warzelnie soli na Rusi Czerwonej (Drohobycz, Kałusz, Dolina i in.).

Streszczenie

Ponieważ na Rusi jest wielka obfitość żup solnych i nie można odpowiednio sprzedać całej soli, posłowie mają domagać się wolnych składów tej soli w Wielkim Księstwie Litewskim.

Transkrypcja

k. 18 (skan 0021, strona prawa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] iako zas

2rzecz dla wszytkich obywatelow korony Polskiey y w. x.

3Lit.o potrzebna, aby most pod stołecznym miastem

4Warszawą na Wisle był . . . . commodum contri-

k. 18v (skan 0022, strona lewa)

1buendi, wynaleziona była za panowania krola iegomosci

2Augusta Wtorego, że od wakansow na ten most pro-

3portionaliter brana, tak czyli przez ten sposob

4wybierania pieniędzy czyli per alium contribu-

5endi modem, aby tego mostu wystawienie do

6skutku przyszło, o to ichmosc panowie posłowie

7domowic się maią,

Objaśnienia i tłumaczenia

Kopista zostawił lukę (kropki) przed „commodum contribuendi” – zapewne opuścił wyraz (np. „et via”/„sposób”). Łac.: commodum contribuendi – dogodny sposób składania się (na koszt); proportionaliter – proporcjonalnie; per alium contribuendi modum – innym sposobem składki. „od wakansów” – z dochodów wakujących beneficjów i urzędów (za Augusta II przeznaczono część tych dochodów na budowę stałego mostu w Warszawie). Por. instrukcję przedkonwokacyjną 1733 (akty 12–27) – tam również sprawa mostu w Warszawie.

Streszczenie

Ponieważ dla wszystkich obywateli Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego potrzebny jest most na Wiśle pod stołecznym miastem Warszawą, a za panowania króla Augusta II znaleziono dogodny sposób składki – proporcjonalne pobieranie na ten most z wakansów – posłowie mają domagać się, by bądź tym sposobem, bądź innym rodzajem składki doprowadzono do zbudowania tego mostu.

Transkrypcja

k. 18v (skan 0022, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] a że obywatele koronni idąc

2z statkami do gdanszcz[a] Bugiem na komorze

3koronney, iako y Litewskiey przez płacenie do

4dwoch karbow cła aggravantur więc od tąd, aby

5zapłaciwszy do skarbu koronnego, do płacenia

6cła na komorze W.o x. Lit.o niebyli pociągani,

7recomendatur

Objaśnienia i tłumaczenia

„do gdanszcz[a]” – w odpisie „gdanszcz”. Łac.: aggravantur – są obciążani; recommendatur – zaleca się (posłom). Karby – tu: skarby (koronny i litewski), do których płacono cło; spław zboża Bugiem prowadził przez komory celne obu skarbów.

Streszczenie

Ponieważ obywatele koronni, spławiający statki Bugiem do Gdańska, są obciążeni płaceniem cła do dwóch skarbów – na komorze koronnej i litewskiej – posłom zaleca się zabiegać, by odtąd, po zapłaceniu cła do skarbu koronnego, nie byli pociągani do płacenia cła na komorze Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Transkrypcja

k. 18v (skan 0022, strona lewa) – ciąg dalszy

1[dalszy ciąg wiersza:] y to także imciom panom posłom,

2aby dawnieyszą instrukcyę na seym convocationis

3so sie daną in omnibus punctis approbowaną, także

4aby pieczęć koronna z biskupstwem Krakowskim

5co akscore [?] mogła insinualit ichmosc panowie posło-

6wie, ktorzy się znosic z innemi woiewodztwami

7maią.

Objaśnienia i tłumaczenia

Łac.: sejm convocationis – sejm konwokacyjny (1733; instrukcja na niego – akty 12–27); „so sie daną” – zapewne zniekształcone „od się daną” lub „przedtem daną” (miejsce niejasne); in omnibus punctis approbowaną – zatwierdzoną we wszystkich punktach; „co akscore [?]” – wyraz zniekształcony przez kopistę, może coalescere (łączyć się) lub accedere – sens: by pieczęć koronna (urząd kanclerski) mogła łączyć się (albo nie łączyć) z biskupstwem krakowskim; insinuabunt (odpis „insinualit”) – przedstawią, wniosą; „znosić się” – porozumiewać się. W 1733 r. biskupem krakowskim był Jan Aleksander Lipski, wcześniej podkanclerzy koronny – sprawa łączenia urzędów.

Streszczenie

Zaleca się także posłom, by dawniejsza instrukcja, dana na sejm konwokacyjny, została uznana za zatwierdzoną we wszystkich punktach. Ponadto posłowie, którzy mają porozumiewać się z innymi województwami, mają wnieść sprawę, by pieczęć koronna mogła [łączyć się – odczyt niepewny] z biskupstwem krakowskim.