Księga Falsyfikatów z Fond 2, opis 1, sprawa 1 CDIAK w Kijowie

Fałszywe dokumenty w aktach Sądu Grodzkiego Kijowskiego.
Przykłady aktów i archaizmów na podstawie transkrypcji aktów 1–520

Abstrakt

Artykuł analizuje tzw. „Księgę Falsyfikatów” (CDIAK, Fond 2, opis 1, sprawa 1) – kompilację odpisów aktów Sądu Grodzkiego Kijowskiego (akty 1–520, formalnie datowane na lata 1581–1724). Dokumenty te nie stanowią jednorodnej księgi protokolarnej, lecz zbiór autentycznych i sfabrykowanych oblat, wytworzonych głównie w celu potwierdzenia szlachectwa przed władzami carskimi. Autor wykazuje szereg anomalii językowych, chronologicznych i paleograficznych: sztuczną patynę leksykalną (archaizmy typu „czerteże”, „trzebieże”, „zadołobnia”), seryjne formuły dymisyjne z zniekształconymi latynizmami, anachronizmy militarne (Kawaleria Narodowa – formacja z 1776 r.; „Chorąży wojska królowej Jadwigi”), nieprawdopodobną żywotność woźnego Zacharyasza Krukowskiego (1678–1721) oraz błędy w datacji (wypis z 9 I 1720 o czynności z 15 VI 1720). Kontekstem systemowym jest Hramota Katarzyny II z 1785 r. oraz wielodekadowy „rozbiór szlachty” na ziemiach zabranych, w którym kluczowym kryterium legitymacji były „dowody, że ojciec i dziad władali wsiami”.

Abstract

This article examines the so-called “Book of Forgeries” (CDIAK, Fond 2, opis 1, sprawa 1) – a compilation of Kyiv Castle Court records (acts 1–520, formally dated 1581–1724). The volume is not a homogeneous protocol book but a collection of authentic and fabricated entries (oblata), produced primarily to confirm noble status before Tsarist authorities. The author identifies a range of linguistic, chronological and palaeographic anomalies: artificial lexical patina (archaisms such as “czerteże”, “trzebieże”, “zadołobnia”), serial deed-of-cession formulae with distorted Latinisms, military anachronisms (National Cavalry – a formation established in 1776; “Standard-bearer of Queen Jadwiga’s army”), the improbable longevity of the beadle Zacharyasz Krukowski (active 1678–1721), and dating errors (an extract of 9 January 1720 referring to an act of 15 June 1720). The systemic context is Catherine II’s Charter of the Nobility of 1785 and the decades-long “sorting of the nobility” in the annexed territories, in which a key criterion of legitimation was “proof that the father and grandfather possessed villages”.

W Centralnym Państwowym Historycznym Archiwum Ukrainy w Kijowie (CDIAK), wśród staropolskich ksiąg sądowych, znajduje się jednostka o sygnaturze Fond 2, opis 1, sprawa 1 – księga Sądu Grodzkiego Kijowskiego, którą badacze od dawna nazywają „Księgą Falsyfikatów”. Jest to zbiór odpisów (oblat) aktów rzekomo pochodzących z lat od końca XVI do pierwszej ćwierci XVIII wieku, obejmujący 965 aktów. Transkrypcje tych aktów, stanowią podstawę niniejszego opracowania.

Elementem o kluczowym znaczeniu dowodowym, świadczącym o nienaturalnym pochodzeniu wielu z tych wpisów, jest ich warstwa językowa. Zamiast naturalnej ewolucji polszczyzny kancelaryjnej napotykamy w nich sztuczne, nieporadne stylizacje, jaskrawe anachronizmy ustrojowe oraz rażące sprzeczności paleograficzno-chronologiczne. Głównym motywem wytworzenia i zgromadzenia tych dokumentów było potwierdzenie szlachectwa przed władzami carskimi – w warunkach systemu, który od Hramoty Katarzyny II z 1785 r. precyzyjnie mierzył szlachectwo i przez dziesięciolecia „przesiewał” dawną szlachtę polską na ziemiach zabranych.

1. Charakter księgi i dyplomatyczny mechanizm mistyfikacji

Analizowany wolumen nie jest jednorodną, spisywaną na bieżąco księgą protokolarną. To kompilacja, w której autentyczne osiemnastowieczne poszyty przemieszane są z późniejszymi, stylizowanymi odpisami, a nawet wtórnie wszytymi partiami papieru. Jak wynika z objaśnień do transkrypcji Aktu 1, cała księga stanowi „zbiór luźnych, naklejonych na karty podkładowe XVIII-wiecznych odpisów (wypisów) dawnych aktów grodzkich kijowskich z lat 1581–1582 i nast., w przekładzie polskim z ruskiego oryginału”. Na kartach widoczne są ślady późniejszej foliacji, przekreślone stare numery stron oraz adnotacje ołówkiem i czerwoną kredką.

Oszuści wykorzystywali instytucję oblaty – wpisania prywatnego dokumentu (często rzekomo dawnego lub zaginionego) do ksiąg sądowych w celu nadania mu wieczystej mocy prawnej. Oblata sama w sobie nie gwarantowała autentyczności oryginału: urząd przyjmował dokument do akt zazwyczaj na podstawie oświadczenia strony, bez dogłębnej weryfikacji paleograficznej czy dyplomatycznej. Stąd w księdze pojawiają się zarówno autentyczne odpisy, jak i falsyfikaty „przemycane” pod płaszczykiem formalnej procedury sądowej.

Fałszerstwa wprowadzane do księgi miały ściśle określony cel majątkowy. Dominują wśród nich trzy typy aktów. Po pierwsze – zapisy dymisyjne (ustąpienia dóbr): obyczajem staropolskim ojciec przekazywał za życia majątek synom, co miało legitymizować ich prawa do spornych włości. W „Księdze Falsyfikatów” dymisje pojawiają się seryjnie (m.in. akty 438, 439, 441, 444, 456, 470, 476, 478, 479, 492), często z identycznymi, schematycznymi formułami „ojcowskiej łaskawości”. Po drugie – donacje perpetuae (wieczyste darowizny), często motywowane „odległym miejscem zamieszkania”, uniemożliwiającym osobiste zarządzanie majątkiem; formuła ta służyła jako parawan dla fikcyjnych transferów własności. Po trzecie – relacje posesyjne woźnych (intromisje), formułowane seryjnie przez powtarzające się postacie – przede wszystkim przez niepiśmiennego woźnego generała Zacharyasza Krukowskiego – i mające stanowić urzędowy dowód fizycznego objęcia ziemi w posiadanie.

2. Archaizmy i inne wskaźniki fałszerstwa – przegląd

W aktach formalnie datowanych na lata 1580–1724 napotykamy cały zestaw cech wskazujących na ich nienaturalne pochodzenie. Są to: sztuczne, nieporadne stylizacje językowe zamiast naturalnej ewolucji polszczyzny kancelaryjnej; jaskrawe anachronizmy ustrojowe i militarne (Kawaleria Narodowa, „wojsko królowej Jadwigi”); rażące sprzeczności paleograficzno-chronologiczne (wypisy wsteczne, nieprawdopodobna żywotność woźnego Krukowskiego); jawne korekty dat w odpisach (np. „1640” w odpisie – zapewne 1740); ruszczyzna kancelaryjna o nienaturalnej proweniencji, zapisana alfabetem łacińskim; wreszcie – sztuczna patyna językowa, czyli niekonsekwentne, schematyczne i zniekształcone archaizmy leksykalne oraz seryjne formuły dymisyjne. Każda z tych cech, rozpatrywana osobno, może budzić wątpliwości; łącznie tworzą one spójny obraz systematycznej mistyfikacji.

3. Charakterystyka dokumentów i przykłady konkretnych aktów

Dokumenty zgromadzone w „Księdze Falsyfikatów” tworzą pozornie różnorodny, a w rzeczywistości głęboko schematyczny korpus. Formalnie obejmują okres od 1581 do 1724 roku, lecz warstwa językowa, paleograficzna i chronologiczna demaskuje ich nienaturalne pochodzenie. Poniżej przedstawiono charakterystykę głównych grup dokumentów oraz szczegółowe przykłady anomalii.

3.1. Ogólna charakterystyka dokumentów

Pod względem formalnym dokumenty dzielą się na cztery kategorie, odpowiadające typowym gatunkom aktów grodzkich.

1721. a) Zapisy wieczystych donacji (perpetuae donationis) i sprzedażne – najliczniejsza grupa. Obejmują rzekome transakcje z XVI–XVII wieku (np. Akt 1 z 1581 r. – sprzedaż części wsi Nowosielica) oraz liczne darowizny z lat 1690–1721. Charakterystyczna jest formuła łacińska perpetuae (ac irrevocabilis) Donationis, powtarzana mechanicznie. Wczesne akty (1–40) są w rzeczywistości XVIII-wiecznymi przekładami z ruskiego, „postarzonymi” archaizmami leksykalnymi.
1722. b) Zapisy dymisyjne (ustąpienia ojcowskie) – seryjne akty z lat 1720–1721 (numery 438, 439, 441, 444, 456, 470, 476, 478, 479, 492), w których ojciec przekazuje majątek synom. Wszystkie operują identyczną, skomplikowaną „formułą ojcowskiej łaskawości” z zniekształconymi latynizmami (Manducera / Manducura / Manducerna). Schematyzm językowy demaskuje produkcję z jednego szablonu.
1723. c) Relacje posesyjne woźnych (intromisje) – dziesiątki niemal identycznych relacji z grudnia 1720 i wiosny 1721, formułowanych przez powtarzające się postacie, przede wszystkim przez Zacharyasza Krukowskiego. Opisy terenu wzbogacane są sztucznie archaizmami: czerteże, trzebieże, zapusty, drzewo bartne i niebartne, naciosy, zadołobnia. Seryjność i schematyzm wskazują na mechaniczną fabrykację „dowodów” objęcia ziemi.
1724. d) Testamenty, kwity i ekstrakty – mniejsza grupa, często zawierająca wypisy wsteczne (np. Akt 416 – ekstrakt z 1678 r.) lub anachroniczne tytuły urzędów i formacji wojskowych. Wypisy te służą legitymizacji ciągłości posiadania poprzez odwołanie do rzekomo dawnych aktów.

Wspólną cechą wszystkich grup jest sztuczna patyna językowa: niekonsekwentne archaizmy, zniekształcone latynizmy, hybryda ruszczyzny kancelaryjnej z alfabetem łacińskim, anachronizmy ustrojowe i militarne oraz rażące sprzeczności chronologiczne. Dokumenty nie ewoluują językowo wraz z upływem czasu – przeciwnie, te datowane formalnie na XVI–XVII wiek brzmią podobnie (lub bardziej „staro”) jak te z 1720 r., co stanowi odwrotność naturalnej ewolucji polszczyzny kancelaryjnej.

3.2. Akt 1 – Zapis wieczystej donacji części wsi Nowosielica (rzekomo 12 V 1581)

Akt 1 to zapis wieczystej donacji (sprzedaży) czwartej części wsi Nowosielica przez ziemian białocerkiewskich Andrzeja i Karpa Onyszczenków na rzecz kniazia Dmytra Wasylewicza Kurcewicza Bułyhy. Formalna data: 12 maja 1581. W rzeczywistości jest to XVIII-wieczny przekład z ruskiego oryginału, „postarzony” archaizmami leksykalnymi: Ziemianie Hospodarskie, Imienia Naszego Nowosieleckiego, grontami Hospodarskiemi, Kopa Groszy Litewskich, pieniędzy białych, Siedlami… z Dubrowiszczami z Bobrowemi gony, okrom, ocewista prozba. Dokument ten stanowi wzorcowy przykład celowego „postarzania” tekstu poprzez wprowadzenie leksyki XV–XVI-wiecznej do XVIII-wiecznego przekładu.

3.3. Akty z „datami” 1630 i 1640 – zapewne 1730/1740

Szczególnie wymowną grupę stanowią akty, w których data w odpisie jest jawnie błędna lub poprawiona przez transkrybenta. Akt 13 nosi datę „1630” (zapewne 1730); seria aktów 14–24 – datę „1640” (zapewne 1740). Systematyczne przesunięcie dat o sto lat jest klasycznym objawem świadomego „starzenia” dokumentów. W realiach postępowań przed heroldią carską dokument z datą o sto lat wcześniejszą miał znacznie większą siłę dowodową, sugerując wielopokoleniową ciągłość posiadania.

3.4. Ruszczyzna kancelaryjna o nienaturalnej proweniencji

W partii aktów 81–120 (formalnie 1690) pojawia się formuła oblaty zapisana ruszczyzną kancelaryjną w alfabecie łacińskim: „Na Uradie Hrodzkom w Miestie JeHo Korolewskoy Mylosti Owruczom… Knyhami nyneszniymi… Kotoryi zeto Zapis…”. Jeszcze bardziej jaskrawy przykład przynoszą wpisy 450, 468 i 473, otwierane formułą: „Na Urędi Khrodzkom w Miestie JEho Korolewskoy Milosti Żytomire peredomnoiu Jwanom Walewskim Lewkowskim…”. Taka hybryda językowa – stosowanie łacińskiej ortografii do imitowania staroruskich formuł sądowych – stanowi typową technikę dziewiętnastowiecznych mistyfikatorów na prawobrzeżnej Ukrainie, pragnących podrobić starą „kijowską” manierę urzędową.

3.5. Anachronizmy militarne: Kawaleria Narodowa i „wojsko królowej Jadwigi”

Kawaleria Narodowa powstała dopiero w 1776 r. (reforma sejmu rozbiorowego). Tymczasem w aktach formalnie datowanych na 1720–1721 pojawiają się osoby tytułowane „chorążym Kawalerii Narodowej” lub „rotmistrzem kawalerii narodowej” (m.in. Akt 493 – Grzegorz Żurakowski; skróty „CHKN.” / „Ch.K.N.”). Tytuł ten w dokumencie z 1720 r. jest chronologiczną niemożliwością i mocnym argumentem za późnym charakterem odpisu.

Równie jaskrawy anachronizm stanowią tytuły „Chorąży wojska królowej Jadwigi” i „Rotmistrz komendy Królowej Jadwigi”, pojawiające się w Aktach 413, 446 i 447. W Akcie 413 Jan Jawikowski podpisuje się jako „Chorąży Woyska Krolowey Jadwigi”. Formacja związana z „królową Jadwigą” nie istnieje w realiach wojskowych początku XVIII wieku.

3.6. Wypisy wsteczne i anachronizm woźnego Zacharyasza Krukowskiego

Krytyka zewnętrzna dokumentów ujawnia rażące niedoświadczenie techniczne mistyfikatorów, którzy dopuszczali się błędów w datacji i kolacjonowaniu tekstów.

W Akcie 406 załączono wypis z ksiąg grodzkich owruckich datowany na 9 stycznia 1720 roku, podczas gdy w treści samego ekstraktu woźny Zacharyasz Krukowski zeznaje, iż dokonał intromisji 15 czerwca 1720 roku. Dokument urzędowy został więc wystawiony pół roku przed dokonaniem samej czynności prawnej – klasyczny błąd kolacjonowania.

Jeszcze bardziej jaskrawy przykład przynosi Akt 416. Znajdujemy tam ekstrakt z 20 lipca 1678 roku – relację woźnego Zacharyasza Krukowskiego o podaniu w posesję Filipowi i Janowi Kwietkowskim wsi Jamy. Czynność tę zabezpiecza ten sam woźny generał, który z nieprawdopodobną żywotnością prowadzi seryjne intromisje zimą 1720 i wiosną 1721 roku (akty 406, 410, 411, 417, 419, 420, 431, 432, 434, 435, 436, 452, 484, 487). Woźny musiałby pełnić urząd bez przerwy przez blisko 44 lata (od 1678 do 1721/22), co w realiach osiemnastowiecznych urzędów niższych na pograniczu kijowskim jest fikcją urzędniczą, wynikającą z ograniczonego zasobu imion własnych, jakimi dysponował fałszerz.

3.7. Chronologiczny paradoks Sokołowskiego (Akt 476)

Akt 476 zawiera oblatę dymisji Jana Sokołowskiego, syna Kaliny i Teodory, dla syna Józefa – dobra na przedmieściu Żytomierza (dymisja: 12 V 1720; oblata: 31 XII 1720). Chronologiczny paradoks polega na niespójności generacyjnej i datacyjnej w obrębie dokumentu i jego kontekstu: imiona rodziców, daty transakcji oraz powiązania z innymi aktami tworzą układ, który nie daje się pogodzić z realiami demograficznymi epoki. Tego typu paradoksy są typowym skutkiem ubocznym masowego fabrykowania wywodów genealogicznych na potrzeby heroldii.

3.8. Sztuczna patyna językowa

Wprowadzanie do tekstów archaizmów miało nadać fałszerstwom pozory autentyczności i powagi dawnego prawa. Analiza językowa wykazuje jednak, że formy te były stosowane niekonsekwentnie, często w sposób zniekształcony przez kopistów, co odróżnia je od naturalnego języka kancelaryjnego początku XVIII wieku.

W zakresie leksyki mistyfikatorzy chętnie sięgali po archaiczne i rzadkie terminy określające strukturę wiejską i leśną. Zadyba dworska / Dworzyszcze (Akt 403, 410) – określenia na dawne siedlisko dworskie, wywodzące się z terminologii XV–XVI wieku. Czerteże / Trzebieże / Zapusty – seryjnie powtarzane w relacjach woźnego Krukowskiego (akty 417, 419, 420, 434, 436, 487) oraz w dymisji Barzeckiego (Akt 479); słowa te oznaczają dawne systemy pozyskiwania ziemi uprawnej (karczowiska, wypaleniska, zarośla na odłogach), a ich nagromadzenie w krótkich, schematycznych relacjach z grudniowych intromisji 1720 roku ma charakter uderzająco sztuczny. Drzewo bartne i niebartne, z pszczołami i bez pszczół, Naciosy i Zadołobnia (Akt 402, 473, 486) – szczegółowe formuły leśno-bartne kopiowane bezrefleksyjnie ze starych formularzy prawnych.

W zakresie syntaktyki szczególnie uderzający jest powtarzalny, seryjny charakter tzw. „formuł ojcowskiej łaskawości” w aktach dymisyjnych (438, 439, 441, 444, 456, 470, 478, 479, 492). Wszyscy rzekomo niezależni wystawcy używają identycznego potoku słów:

„…ani in adversa w moim Synie aetate iuż adulta niemogąc niewidzieć doskonałey w nim sposobności ku rządzeniu persona sua i maiątkiem swoim, a przyzwoitey ab illo dla osoby moiey Reverencyi doznawszy…”

Fałszerz stosuje tu konstrukcję imiesłowową z rzekomo głębokim pokłonem wobec łaciny, jednak błędy w odmianie i zniekształcenia („Manducera”, „Manducura”, „Manducerna”) demaskują mechaniczną produkcję tych aktów z jednego szablonu. Identyczność struktury składniowej przy pozornie różnych wystawcach jest jednym z najsilniejszych dowodów na fabrykację seryjną.

4. Główny motyw: potwierdzenie szlachectwa przed władzami carskimi

Najważniejszym motywem wytworzenia, zgromadzenia i archaizowania dokumentów zawartych w „Księdze Falsyfikatów” było potwierdzenie szlachectwa przed władzami carskimi. Aby zrozumieć, dlaczego właśnie takie dokumenty – dymisje, donacje perpetuae, intromisje z „dowodami, że ojciec i dziad władali wsiami” – były tak intensywnie fabrykowane, trzeba przyjrzeć się regułom, według których Imperium Rosyjskie „mierzyło” szlachectwo.

4.1. Hramota 1785 i sześć części Księgi Rodowodowej

Podstawą systemu była Hramota na prawa, wolności i przywileje szlachetnego rosyjskiego dworiaństwa, podpisana przez Katarzynę II 21 kwietnia 1785 r. Hramota nakazała w każdej guberni prowadzić Księgę Rodowodową (dworianskaja rodosłownaja kniga), dzielącą się na sześć części. Dla dawnej szlachty polskiej kluczowa była część VI – „starożytne rody szlacheckie”, które dowodziły szlachectwa na sto lat i więcej wstecz (licząc od 1785 r.). Do części I trafiały rody, których dowody nie sięgały stu lat.

Hramota wyliczała także, co jest dowodem szlachectwa (art. 92): dyplomy monarsze, herby, patenty na rangi, ukazy na nadanie ziem – a wśród nich punkt, który stał się fatalny dla wielu rodów kresowych: „dowody, że ojciec i dziad władali wsiami” (доказательства, что отец и дед владели деревнями). Kiedy urzędnicy żądali papierów na „dobra ziemskie z poddanymi”, cytowali właśnie Hramotę. Stąd tak intensywna produkcja dymisji, donacji i intromisji – dokumentów, które miały dowieść, że przodkowie „władali wsiami”.

4.2. „Rozbiór szlachty” na ziemiach zabranych

Na Podolu, Kijowszczyźnie i Wołyniu Hramota zaczęła obowiązywać po rozbiorach (ukaz Pawła I z 1797 r.). Pojawił się problem, którego Rosja nie znała: masa szlachty bez ziemi i bez poddanych. Spis z 1795 r. (piąta rewizja) zapisał w trzech guberniach południowo-zachodnich ponad 150 tysięcy szlachty czynszowej wobec zaledwie 33 tysięcy siedzących na własnej ziemi. Petersburg przez siedemdziesiąt lat próbował tę masę przesiać.

Kluczowe daty tego procesu to: 1800 – dwa lata na złożenie dowodów; 1818 – wykreślanie z ksiąg rodowodowych tych, których szlachectwo opierało się wyłącznie na metrykach i zeznaniach świadków; 1831 – ukaz „o podziale i urządzeniu szlachty w guberniach zachodnich”, na mocy którego niewylegitymowana szlachta wiejska stała się jednodworcami (płacącymi podatki jak chłopi i podlegającymi poborowi); 1832 – podział na trzy kategorie i odebranie zgromadzeniom prawa uznawania szlachectwa bez zatwierdzenia Heroldii; 1834 – powołanie gubernialnych komisji rewizyjnych; 1840–1844 – działalność Centralnej Komisji Rewizyjnej w Kijowie, która pozbawiła szlachectwa tysiące rodów; 1857 – zamknięcie stanu jednodworców.

W tym systemie dokumenty z „Księgi Falsyfikatów” – dymisje legitymizujące prawa synów, donacje perpetuae maskujące transfery własności, intromisje „dowodzące” objęcia ziemi, wypisy wsteczne „sięgające” XVI–XVII wieku – stanowiły próbę dostarczenia właśnie tych „dowodów, że ojciec i dziad władali wsiami”, których żądała Hramota i kolejne ukazy. Archaizmy, przesunięcia dat i sztuczna patyna miały przekonać urzędników Heroldii o starożytności rodu i ciągłości posiadania – o kwalifikacji do części VI Księgi Rodowodowej. Motyw majątkowy i motyw statusowy były ze sobą nierozerwalnie powiązane: szlachectwo dziedziczne dawało prawo do herbu, prawo pisania się właścicielem majątków i prawo ustanawiania majoratów, a bez legitymacji groziło zdeklasowanie do jednodworców, a następnie do chłopów.

5. Podsumowanie

Księga z Fond 2, opis 1, sprawa 1 CDIAK nie jest jednorodną, spisywaną na bieżąco księgą protokolarną, lecz kompilacją, w której autentyczne osiemnastowieczne poszyty przemieszane są z późniejszymi, stylizowanymi odpisami. Oszuści wykorzystywali instytucję oblaty do nadawania prywatnym – często sfabrykowanym – dokumentom wieczystej mocy prawnej. Głównym motywem było potwierdzenie szlachectwa przed władzami carskimi – w systemie opartym na Hramocie 1785, sześciu częściach Księgi Rodowodowej i wielodekadowym „rozbiorze szlachty” na ziemiach zabranych. Fałszerstwa (dymisje, donacje perpetuae, seryjne intromisje) miały dostarczyć „dowodów, że ojciec i dziad władali wsiami” – punktu art. 92 Hramoty, który stał się kryterium legitymacji.

Elementem o kluczowym znaczeniu dowodowym jest warstwa językowa i chronologiczna. Zamiast naturalnej ewolucji polszczyzny spotykamy sztuczne, nieporadne stylizacje, jaskrawe anachronizmy ustrojowe oraz rażące sprzeczności paleograficzno-chronologiczne. Najwyraźniejszymi wskaźnikami fałszerstwa są: (1) sztuczna patyna językowa – archaizmy typu Zadyba dworska, Czerteże/Trzebieże/Zapusty, formuły bartne, seryjne „formuły ojcowskiej łaskawości” z zniekształconymi latynizmami; (2) anachronizmy chronologiczne – przesunięcia dat o sto lat oraz wypis z 9 I 1720 o czynności z 15 VI 1720; (3) anachronizmy militarne – Kawaleria Narodowa (formacja z 1776 r.) i „Chorąży wojska królowej Jadwigi”; (4) nieprawdopodobna żywotność woźnego Zacharyasza Krukowskiego (1678–1721, blisko 44 lata urzędowania); (5) ruszczyzna kancelaryjna o nienaturalnej proweniencji, zapisana alfabetem łacińskim (akty 450, 468, 473); (6) chronologiczne paradoksy generacyjne (Akt 476 – Sokołowski). Dokumenty nie ewoluują językowo wraz z upływem czasu – te datowane formalnie na XVI–XVII wiek brzmią podobnie jak te z 1720 r.

Transkrypcje aktów 1–520 dają unikalną możliwość systematycznego badania tego zjawiska na materiale kijowskim. Dalsze prace powinny obejmować pełną indeksację osób i miejscowości, porównanie z innymi ocalałymi księgami grodzkimi z terenu województwa kijowskiego, a także z aktami Departamentu Heroldii i gubernialnych zgromadzeń szlacheckich. Tylko w ten sposób „Księga Falsyfikatów” stanie się nie tylko świadectwem dawnych nadużyć, lecz także cennym źródłem do dziejów praktyki kancelaryjnej, mentalności szlacheckiej i mechanizmów legitymacji stanu w warunkach zaboru rosyjskiego.

Źródła: transkrypcje aktów z CDIAK f. 2, op. 1, spr. 1 (akty 1–520); skany księgi: https://drive.google.com/drive/folders/1NJFv-eyQMn5-ehrPL5KYTYOFUNkICqfg; kontekst systemowy (Hramota 1785, „rozbiór szlachty”): https://www.serbinowscy.genealogie-kresowe.pl/14.html. Opracowanie: Marcin Kowal.