Akty 0a–40

Transkrypcja

k. 1 (skan 0002, strona prawa – notka archiwalna, pismo XIX w., po rosyjsku; w prawym górnym rogu ołówkiem „1”)

1Настоящій документъ записанъ въ актовой

2книгѣ Кіевскаго Центральнаго Архива за

31790й годъ 14го декабря. (Кн. № 4728, лл. 546–

4579, актъ № 466).

k. 1a (skan 0003, strona prawa – karta tytułowa, inną ręką)

1Dekret assessorski

211. 8bris 1790.

3miasta winnicy.

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Księga 44-1-6 (okładka z nalepką archiwalną „5922” i „6”) zawiera JEDEN dokument: wypis (oryginał wydany stronie?) dekretu królewskiego sądów asesorskich koronnych z 11 X 1790 r. w sprawie miasta Winnicy (Stara i Nowa Winnica z przedmieściami) z księciem Stanisławem Poniatowskim, podskarbim wielkim litewskim, starostą winnickim, i innymi. Dokument ma ciągłą paginację w prawym/lewym górnym rogu (2, 2a, 3, 4…). W opracowaniu podzielony na akty według naturalnych części dekretu (nr 1, 2, …).

Tłumaczenie notki rosyjskiej: „Niniejszy dokument zapisany jest w księdze aktowej Kijowskiego Archiwum Centralnego za rok 1790, 14 grudnia (księga nr 4728, karty 546–579, akt nr 466)”. „Кн.” = книга (księga), „лл.” = листы (karty). Pisownia przedrewolucyjna (ъ, і, ѣ) – odczyt końcówek przybliżony.

Karta tytułowa: „8bris” = Octobris (października); „assessorski” – sąd asesorski koronny (sądy zadworne asesorskie), sąd królewski dla miast królewskich, prowadzony przez kanclerzy z asesorami.

Streszczenie

Wstępne karty księgi 44-1-6: notka archiwalna z XIX w. po rosyjsku stwierdza, że dokument został wpisany do księgi aktowej Kijowskiego Archiwum Centralnego pod datą 14 XII 1790 (księga nr 4728, karty 546–579, akt nr 466); karta tytułowa nazywa go „Dekret assessorski 11 października 1790 miasta Winnicy”. Księga zawiera jeden obszerny dokument – dekret sądów asesorskich koronnych w sprawie miasta Winnicy ze starostą winnickim, ks. Stanisławem Poniatowskim.

Transkrypcja

s. 2 (skan 0004, strona prawa; w prawym górnym rogu pieczątka archiwalna z orłem i literami [?] „Г.Г.Р.С.” [?], obok numer „2” i „1:”)

1Stanisław August,

2z Bożey Łaski, Krol Polski, Wielki

3Xiąże Litewski, Ruski, Pruski,

4Mazowiecki, Żmudzki, Kyowski,

5Wołyński, Podolski, Podlaski,

6Inflantski, Smoleński, Sie-

7wierski, y Czerniechowski

8Oznaymuiemy ninieyszym

9Listem Naszym, Wszem wobec

10y Każdemu z osobna Komu

11otym wiedzieć przynależy.

12[reklamant:] Iż

s. 2a (skan 0005, strona lewa; w lewym górnym rogu „2do” [?])

1Iż zaszedł był Dekret w Sądach Naszych Zadwor-

2nych Assessorskich koronnych, między Szlachetnemi

3Prezydentem, Woytem, Radnemi, Ławnikami, y ca-

4łym Pospólstwem Miasta Naszego Starey y nowey

5Winnicy z Przedmieściami do tegoż Miasta należą-

6cemi, a Wielmożnym Stanisławem Xiążęciem

7Poniatowskim Podskarbim Wielkim, Wielkiego Xię-

8stwa Litewskiego, Starostą Winnickim y innemi,

9„Tu w Warszawie w Pałacu Rzeczypospolitey

10„we Czwartek, to iest Dnia iedenastego Miesią-

11„ca Stycznia, Roku Pańskiego Tysiąc, Siedem-

12„set Osmdziesiąt Siódmego: z sporów Stron za-

13padły, którym to Dekretem My z Panami Ra-

14dami Assessorami y w Prawie biegłemi Naszemi

15na odprawienie kommissyi kommissarzy wyznaczy-

16liśmy, którym to kommissarzom kosztem Stron spro-

17wadzić mianym, aby oni czas sposobny upatrzy-

18wszy, y między sobą umówiwszy za wydanym

19wprzód przez się Stronom, na niedziel cztery przed

20[margines: #] Terminem kommissyi przypaść maiącey, obwie-

21szczeniem, y w Xięgach Grodzkich Winnickich przez

22Woźnego o wydaniu takowego uwiadomienia ze-

23znać mianym, na grunt Miasta Naszego Win-

24nicy ziechali y tam na mieyscu któreby im się

25wygodnieysze zdawało, na nieprzytomność nie-

26których z pomiędzy siebie aby ich tylko trzech

27było nie oglądaiąc się, Juryzdykcyą swą kom-

28missarską za przypozwaniem przez Strony

29wcześnie na Termin kommissyi kogoby przyna-

30leżało nastąpić mianym zafundowali, Strony

31[reklamant:] przed siebie

s. 3 (skan 0005, strona prawa)

1przed siebie przywołać, y stanąć nakazali, a nie zwa-

2żaiąc na niestawanie, lub odstąpienie którey kol-

3wiek Strony bądź przypozwaney Dekret ninieyszy

4w kategoryach rozsądzonych, y do siebie odesłanych

5do skutku przywiedli; takowe odesłane kategorye

6iako też Sprawę uczynkową y pretensyi Miasta

7y Mieszczan do Sukcessorów zeszłego niegdy Uro-

8dzonego Czosnowskiego Starosty Winnickiego iako

9y nowo do Wielmożnego Xiążęcia teraźnieyszego

10Starosty uformowanych, także do Possessorów y w

11innych okolicznościach Manifestami, Pozwami obię-

12tych, y aż do czasu przyszłey kommissyi zachodzą-

13cych ostatecznie żadney nie zostawuiąc bez Rezo-

14lucyi, wolną w[szel]k[iey] [?] od samey tylko ostatniey De-

15cyzyi swey odwołanie się do Sądów Naszych Stro-

16nie uciążoney się być pretenduiącey zachowuiąc

17za złożeniem przez Strony Dokumentów y onych

18na komportowanie wszystkich zaprzysiężeniem

19rozsądzili, rozpoznali y załatwili, Wizyą grun-

20tów odbyli, y onę w Dziele swym opisali, In-

21kwizycye na okoliczności Sprawy tey ieżeby razy

22trzeba było, z Świadków wiary godnych wyłącze-

23nie z Prawa nie podległych, nawet z Mieszczan

24Winnickich byleby w Process z Osoby nie wchodzą-

25cych, Zeznania swe przysięgą Cielesną potwier-

26dzaiących, z spisaniem wprzód punktów y

27Świadków, oraz Stronie przez Stronę kommuni-

28kować mianych y za wypełnić mianą na nie-

29uięcie [?] Świadków przez też Strony przysięgę wy-

30słuchali, przysięgi gdzie y od kogo wypadałyby

31odebrali, nagrodzenie komu, y co od kogoby przy-

32[reklamant:] należało

s. 4 (skan 0006, strona lewa)

1należało nakazali, Termina wyznaczyli, ostrości

2przyłączyli, Strony bądź w niektórych bądź we

3wszystkich kategoryach ieżeliby pogodzić mogli

4pogodzili; Dzieło swe Kommissarskie z wizyą

5otworzysło [?], Inkwizycye zaś w zapieczętowanych

6Rotułach zwydali zlecilismy y nakazaliśmy,

7bespieczeństwo iednak dla Osób y maiątków Mie-

8szczan z obowiązkiem pełnienia powinności y

9oddawania Danin, zachowane mieć chcieliśmy

10Mocą Naszego Dekretu.

11Po takowym tedy zapadłym Dekrecie Kommis-

12sarze Dekretem Naszym wzwyż wyrażonym wy-

13znaczeni na grunt Miasta Naszego Winnicy przed

14Dniem Czternastym Miesiąca Lipca, Roku Ty-

15siąc, Siedemset, Osmdziesiąt Osmego, ziechawszy

16po ułatwionych niektórych w Assessoryach za-

17padłych Dekretach, do ostateczney Sentencyi

18przystąpili; A naypierwiey po dopełnioney kom-

19munikacyi załatwioney Mappie, wprowa-

20dzoney całkowitey Sprawie w samey tylko

21kategoryi rozległości Miasta y Przedmieść

22czy te przedtym były Inkwizycyą nakazali

23zaś w kategoryi rozległości Gruntów oney a

24razem y Appellacyi nie dopuścili a potym

25rozległość Miasta Starey Winnicy linią na

26Mappie określili toż Miasto Przedmieściem

27czyli Wsią zadeklarowali, zaś nową Win-

28nicę w samym tylko okopie, y z Przedmie-

29ściami, bez Przedmieściów umieścili wszy-

30[reklamant:] stkie

s. 5 (skan 0006, strona prawa)

1stkie zaś Przedmieścia otaczaiące dyspozycyi Wiel-

2możnego Xiążęcia Starosty oddali, a względem

3Słobod, Futorów, Pasieczysk y wszelkich Grun-

4tów nienależycie Miasto czynić uznali, y że

5żadne grunta Prawem własności do niego nie

6należą osądzili Włok Sześćdziesiąt z Czynszu

7Rocznego po Złotych Pięćdziesiąt z grunta Sta-

8rościńskiego, a w braku wymierzyć pozwolili;

9Nadto lasu kawałek do Miasta między Rze-

10czką Premysłem [?] drogą do Łuki, y starą Win-

11nicą leżącego z zakazem wrębu do innych la-

12sów pozwolili, y Appellacyi od ostateczney

13Sentencyi dopuścili [znak: #]

14W drugiey Kategoryi Propinacyi, wolne robienie

15w iednym Browarze Mieyskim, y propinacyą

16Gorzałki, miodu y Piwa, nowey y Starey Win-

17nicy uznawszy opłaty z tego od Waru Piwa

18po korcy piętnaście Złotych piętnaście, od Go-

19rzałki lutrowaney kwart Sześćdziesiąt, Zło-

20tych Sześć, od garca miodu, groszy trzy usta-

21nowili, a niżeli Browar publiczny stanie

22z Browaru Wielmożnego Xiążęcia Starosty

23trunki brać nakazali, podwożenia pod karą

24Pięćset grzywien zabronili y dozór Juryzdykcyi

25Starościńskiey ostrzegli, względem opłaty trunków

26Zagranicznych, gdy ta w żadnych Dokumen-

27tach nie była opisana Remissę uczynili; Zaś

28Wielmożnemu Staroście we wszystkich Do-

29[reklamant:] mach

s. 6 (skan 0007, strona lewa)

1mach publicznych, Karczmach szynkownych

2Ratuszu starey y nowey Winnicy bez wszel-

3kiey przeszkody Miasta ostrzegli — [znak: #]

4W Kategoryi Wagowego, miarowego, Dzię-

5ciowego, Smołowego, te dochody na użytek pu-

6bliczny Miasta oddali, y aby Miasto od Kom-

7missyi, o Korzec, Pułkorce, Ćwierć, Łokieć gar-

8niec, oraz Wagę wystarało się y ażby Zboże

9Ozime y Jare, a zatym y Owies strychul-

10cem mierzone było przepisali —

11W Kategoryi Czynszu z Domów, oraz Danin

12z gruntów, tudzież Podwód y Stróży od Mia-

13sta, iako też Podatków od Szewców, krawców

14Rzeźników, Stolarzów, Piekarzów, kramarzów

15y innych Czynszu na nowe tylko Miasto z do-

16mu rynkowego po Złotych Osiemnaście a z

17tylnego, po Złotych cztery, od kramarza, po

18Złotych Siedem groszy piętnaście, dla Wielmo-

19żnego Starosty pod Exekucyą Dworską po-

20stanowili, zaś Rzemieślników Cechowych

21na zawsze uwolnili —

22W kategoryi Dziesięciny Pszczelney, Oczkowe-

23go Pasiecznego, tudzież Pańszczyzny, Zakus-

24ków, obkusków [?], Zażynków, obżynków, Za-

25grabków, Ograbków, Zworków [?], Oborków

26Sztuk Przędzenia, motków Czapkowego Grzy-

27[reklamant:] bowego

s. 7 (skan 0007, strona prawa)

1bowego, Bykowego Sadowego, Świecowego, wybie-

2rania Jay, podatku na Assawułę [?], Garncowego [?],

3y innych, Miasto Starą y nową Winnicę iako

4wolne od tych wszystkich Danin y powinno-

5ści uwolnili —

6W kategoryi Szarwarków, Szarwarków dwa-

7naście z każdego Domu lub Chaty pod rządem

8Juryzdykcyi Starościńskiey, wyiąwszy Urzędowe

9Osoby, a w czasie potrzeby, choćby wszystkie

10Roczne Szarwarki odbyć nakazali —

11W kategoryi Pośredniczego Sędziego —

12Wybór Osoby na Sędziego Pośredniczego Wiel-

13możnemu Xiążęciu zostawili, Którą Instru-

14mentem zaszczycić za poprzedzaiącą Przysięgą

15w Grodzie Winnickim wykonać mianą naka-

16zali, y Ordynacyą przepisali —

17w kategoryi z Żydami Pakta przepisali, które-

18mi Domy w dwóch Pierzeiach Rynku Żydo-

19wskie, tudzież Place zgorzałych Domów podług

20Taxy Juryzdykcyi Starościńskiey z mieyskey

21przez Mieszczan spłacić dozwolili, do Propi-

22nacyi y handlu wszelkim Towarem równo z

23Mieszczany Żydów przypuścili, między Żydem

24a katolikiem Forum Juryzdykcyi Starościń-

25skiey uznali, Żydom do mieszkania iednę pier-

26zeią w Rynku aż do Bohu wyznaczyli, do

27niektórych Rzemiosł w trzeciey części, a do in-

28nych co tylko być mogło przypuścili, y inne

29[reklamant:] dla

s. 8 (skan 0008, strona lewa)

1dla Żydów z uciążeniem Miasta przepisali

2wolności — [znak: #]

3W kategoryi Sprawy Uczynkowey y preten-

4syi Miasta, y Mieszczan, tak do następców ze-

5szłego, niegdy Urodzonego Czosnowskiego Starosty

6Winnickiego, iako y nowo do Wielmożnego Xią-

7żęcia Poniatowskiego Podskarbiego Wielkiego

8Wielkiego Xięstwa Litewskiego teraźnieyszego

9Starosty, także do Dzierżawców mianych y in-

10nych, oraz w osobney kategoryi Wielebnych

11Dominikanów Winnickich, Dzieło swoie Kom-

12missarskie do Dnia Piętnastego Miesiąca Ma-

13ia, Roku zeszłego Tysiąc Siedemset, Osimdziesiąt

14[margines: ###] Dziewiątego, odłożyli, y zalimitowali, odwoła-

15nia się Stronom do Sądów Naszych uczynionego

16w kategoryach osądzonych dopuścili; Jako o tym

17Dzieło to Kommissarskie szerzey w sobie zawiera.

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Początek dekretu królewskiego (sądy zadworne asesorskie koronne) wydanego w Warszawie 11 X 1790 (data wg karty tytułowej; data końcowa – w dalszej części dokumentu). Akt 1 obejmuje intytulację króla Stanisława Augusta i narrację: (a) dekret asesorski z czwartku 11 I 1787 (dzień tygodnia zgodny z kalendarzem) w sporze miasta Starej i Nowej Winnicy z ks. Stanisławem Poniatowskim, podskarbim wielkim litewskim, starostą winnickim, wyznaczający komisję na gruncie; (b) postanowienia komisarzy, którzy zjechali do Winnicy przed 14 VII 1788 r., ułożone według „kategorii” sporu. Podział dokumentu na akty – opracowawczy, według naturalnych części dekretu.

Pismo kaligraficzne, czytelne; znaki „#” i „###” na marginesie i w tekście – znaki odsyłaczy / podkreślenia (prawdopodobnie późniejsze, fioletowym atramentem zaznaczone także pionowe kreski przy końcach kategorii). Niepewne odczyty: „wolną w[szel]k[iey]” (przesłonięte naklejką), „na nie-uięcie [?] Świadków”, „otworzysło [?]” (może „utworzyli”), rzeka „Premysł [?]”, „obkusków [?]”, „Zworków [?]”, „Assawułę [?]”, „Garncowego [?]”.

Objaśnienia: „Zadworne Sądy Assessorskie” – sąd asesorski koronny, sąd kanclerski dla miast królewskich; „Prezydent, Woyt, Radni, Ławnicy” – władze miejskie; „Starosta Winnicki” – ks. Stanisław Poniatowski (1754–1833), bratanek króla, podskarbi wielki litewski 1784–1791, poprzednik w starostwie – „niegdy Urodzony Czosnowski” (Józef Kalasanty Czosnowski, znany z ksiąg 44-1-5); „Possessorowie”, „Dzierżawcy” – dzierżawcy dóbr starościńskich; „Inkwizycya” – przesłuchanie świadków; „Rotuły” – protokoły zeznań; „Mappa” – mapa gruntów miejskich; „włoka” – łan (ok. 16,8 ha); „Słoboda”, „Futor”, „Pasieczysko” – osady i pasieki; „War Piwa” – jedno warzenie piwa; „lutrowana gorzałka” – oczyszczona (rektyfikowana); „Remissa” – odesłanie / zwolnienie; „Wagowe, miarowe, dzięgciowe, smołowe” – opłaty targowe (od ważenia, miar, dziegciu, smoły); „strychulec” – listwa do zgarniania nadmiaru zboża przy mierzeniu; „Szarwark” – obowiązkowa robocizna (np. przy drogach, groblach); „Sędzia Pośredniczy” – sędzia rozjemczy między miastem a dworem; „Pierzeja” – ściana (strona) rynku; „Boh” – rzeka Boh (Boug, Południowy Bug) w Winnicy; „Forum” – właściwość sądowa; liczne daniny: dziesięcina pszczelna, oczkowe pasieczne, pańszczyzna, zażynki, obżynki, zagrabki, ograbki, oborki (powinności żniwne), przędzenie, czapkowe, grzybowe, bykowe, sadowe, świecowe, jaja itd.

Streszczenie

Król Stanisław August ogłasza, że w sądach asesorskich koronnych zapadł 11 I 1787 w Warszawie dekret w sporze między władzami i pospólstwem miasta Starej i Nowej Winnicy z przedmieściami a ks. Stanisławem Poniatowskim, podskarbim wielkim litewskim, starostą winnickim, i innymi; dekret wyznaczył komisarzy, którzy mieli zjechać do Winnicy, po wezwaniu stron rozstrzygnąć odesłane kategorie sporu, sprawę uczynkową i pretensje miasta do sukcesorów starosty Czosnowskiego i do ks. Poniatowskiego, przeprowadzić wizję gruntów i przesłuchania świadków (z zachowaniem odwołania do sądów asesorskich), z zapewnieniem bezpieczeństwa mieszczan. Komisarze, zjechawszy przed 14 VII 1788, orzekli m.in.: Stara Winnica ma być przedmieściem (wsią), Nowa Winnica – miastem w obrębie okopu, a przedmieścia oddano staroście; miasto nie ma prawa własności do słobód, futorów i pasiek, otrzymało 60 włók za czynszem po 50 zł oraz kawałek lasu między rzeczką Premysłem [?], drogą do Łuki i Starą Winnicą; propinacja – wolny browar miejski z opłatami (od waru piwa, gorzałki, miodu), do czasu jego powstania trunki brać z browaru starosty, zakaz przywozu pod karą 500 grzywien, staroście zachowano szynk w domach publicznych, karczmach i ratuszu; opłaty wagowe i miarowe oddano miastu z obowiązkiem sprawienia wzorcowych miar i wagi; czynsz z domów w Nowej Winnicy (18 zł z domu rynkowego, 4 zł z tylnego, 7 zł 15 gr od kramarza) dla starosty, cechowi rzemieślnicy uwolnieni; miasto uwolniono od dziesięciny pszczelnej, pańszczyzny i licznych danin; ustalono 12 szarwarków rocznie z domu; wybór sędziego pośredniczego zostawiono księciu (z przysięgą w grodzie winnickim); dla Żydów przepisano pakta (domy w dwóch pierzejach rynku, równy udział w propinacji i handlu, sądownictwo starościńskie, jedna pierzeja do zamieszkania aż do Bohu, dopuszczenie do rzemiosł). Sprawę uczynkową i pretensje mieszczan (także wobec dominikanów winnickich) odłożono do 15 V 1789, dopuszczając odwołanie do sądów asesorskich.

Transkrypcja

s. 8 (skan 0008, strona lewa – dolna część)

1Po którym zapadłym Dziele Kommissarskim za-

2pozwani byli przed Nas, y też Sądy Nasze Za-

3dworne Assessorskie koronne dwoma Listo-

4mi Pozwów Mandatów Naszych, pierwszym

5Sąd Kommissarski z sądzenia, y Urodzony Woy-

6ciech Pieńkowski Komornik Ziemski Bracła-

7wski Kommissarz y pióro w teyże Kommissyi

8trzymaiący z Urzędu; niemniey Wielmożny

9Stanisław Xiąże Poniatowski, Podskarbi Wiel-

10ki, Wielkiego Xięstwa Litewskiego, iako Sta-

11rosta Winnicki Urodzeni Jakub Zarczyński

12[reklamant:] Komornik

s. 9 (skan 0008, strona prawa)

1Komornik Graniczny Bracławski, iako Ekonom

2y Przedmieścia Sadków Arendowny Possessor,

3Nowomieyski, Porucznik Pułków Naszych iako

4kassyer, y Futorów do Miasta Winnicy należą-

5cych, Arendowny Possessor, Antoni Poczobut

6Geometra, oraz Niewierni Starsi Kahalni, y

7cała Synagoga Żydów Winnickich z Spra-

8wy niżey wyrażoney, na popieranie Szlache-

9tnych Prezydenta, Radnych, Woyta, Ławni-

10ków Gminnych, y całego pospólstwa Miasta

11[margines: #] starey y nowey Winnicy, po obu Stronach

12Rzeki Bohu leżącego, tudzież Przedmieściów, Fu-

13torów, Sadki, Słobódki Dubickiego czyli Czo-

14snówka z przyległościami od tegoż Miasta nale-

15żących Powodów; Do widzenia y przysłucha-

16nia się, naypierwiey Urodzonego Pieńkowskiego Pióro

17w Sądzie Kommissarskim trzymaiącego, do kompor-

18tacyi wszelkich Praw, Przywileiów, Dekretów Lu-

19stracyi, zgoła wszelkich Dokumentów w Sądzie

20Kommissarskim do Sprawy złożonych y przez

21Pozwanego po odmówionym wielokrotnym

22wydaniu onych, wraz z Inkwizycyami w

23Sądzie Kommissarskim wyprowadzonemi za-

24trzymanych; Niemniey Dzieła Kommissarskie

25między Powodami z iedney, a Wielmożnym

26Xiążęciem Starostą Winnickim, Pozwanym z

27drugiey Strony; na gruncie Dóbr Miasta Na-

28szego Winnicy, nastąpionego, iako też Wiel-

29możnego Xiążęcia Starosty Winnickiego

30[reklamant:] czyli

s. 10 (skan 0009, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem „z Mappy” [?])

1czyli Urodzonego Poczobuta, do podobneyże

2komportacyi Mappy Miasta Naszego Win-

3nicy z przyległościami delineowaney, y przez

4Sąd Kommissarski zweryfikowaney, a przez

5Urodzonego Poczobuta końcem [?] przekopiowa-

6nia oney, do kilku tylko tygodni za Rewer-

7sem od Urodzonego Zarczyńskiego Komornika

8Granicznego Bracławskiego, imieniem Wiel-

9możnego Xiążęcia danym wziętey, a przecież

10dotąd na wielokrotne rekwizycye nie oddaney

11podług przepisu Prawa obowiązać, za zatrzy-

12manie tego wszystkiego kogo z Prawa wypa-

13dać będzie ukarać; w Sprawie zaś pryncy-

14palney Dekret Sądu Kommissarskiego, w

15wielu Kategoryach przeciwko oczewistym do-

16wodom y Prawu, uciążliwie ferowany, uchylić

17a w innych poprawić, opuszczone zarezol-

18wować, y to co z Prawa y Sprawiedliwości

19należeć będzie uczynić y postanowić Ciebie

20zaś Urodzony Nowomieyski Possessorze Przed-

21mieścia Słobudki, Dubickiego, y Futorów za

22wymaganie Podatków od mieszkańców ka-

23mecznych [?], y do robocizn nad opis Lustracyi

24pociąganie ukarać, y też nad słuszność wzię-

25te, każdemu z osobna powrócić znaglić,

26niemniey nie przyzwoite obchodzenie się z

27temiż, tych niemiłosierne bicie, podług

28[reklamant:] Prawa

s. 11 (skan 0009, strona prawa)

1Prawa ukarać, Koszta na Prawo łożone powrócić

2Drugim Ciż Pozwani, niemniey Urodzo-

3ny Prot Potocki, Kawaler Orderów Polskich,

4Starostwa Winnickiego iakimkolwiek Prawem

5Possessor, Urodzeni tegoż Starostwa przeszli

6y teraźnieysi dyspozytorowie, Urodzeni Mar-

7cyanna z Łagowskich Czosnowska niegdy

8Urodzonego Józefa Czosnowskiego przeszłego

9Starosty Winnickiego Małżonka pozostała

10Wdowa, matka, Dominik y Anna z Czo-

11snowskich Zięć, y Córka Potoccy Starostwo

12Sokolniccy Małżonkowie rzeczonego niegdy

13Urodzonego Józefa Czosnowskiego Starosty

14Winnickiego Sukcessorowie z Sprawy teyże

15na popieranie tychże Powodów, do widze-

16nia y przysłuchania się utwierdziwszy kon-

17demnatę Powodów przy Prawach y Przywile-

18iach onym służących zachować, Dekret Są-

19du Kommissarskiego w Miesiącu Lipcu Roku

20Tysiąc Siedemset, Osimdziesiąt Osmego ucią-

21żliwie ferowany w wielu Kategoryach prze-

22ciwko Prawu y Sprawiedliwości zapadły

23uchylić, w innych poprawić, a opuszczone

24zarezolwować, za wymaganie Danin, y

25Czynszów nadzwyczaynych onych podwy-

26szenie pędzenie na Pańszczyznę do Stróży

27wymuszanie Sztuk; wycięcie lasu szczegól-

28niey za Starym Miastem, Miastu przy-

29[reklamant:] znanego

s. 12 (skan 0010, strona lewa)

1znanego y do innych z Prawa nienależnych

2robocizn y powinności, z pogwałceniem Li-

3tispendencyi Naszey przynaglanie ukarać

4nadgrody oznaczyć, szkody z tąd poniesione

5powrócić, nakazać, za pogwałcenie Litis

6pendencyi Naszey osobne kary wciągnąć;

7zgoła kontenta dawnieyszych Terminów

8zadecydować Urodzonych zaś Marcyannę

9z Łagowskich niegdy Urodzonego Józefa Czo-

10snowskiego przeszłego Starosty Winnickiego

11Małżonkę pozostałą Wdowę, oraz wyżey

12rzeczonych Sukcessorów Czosnowskich utwier-

13dziwszy Areszt Summy na Raszkowie bę-

14dącey, za wymuszone przez tegoż niegdy

15Urodzonego Józefa Czosnowskiego Daniny,

16czynione przebory, gwałty, y rożne attenta-

17ta y krzywdy, pogwałcenie Litispendencyi,

18znieważenie Gleytów, a przezto powagi

19Naszey naruszenie, karami przyzwoitemi

20w szczególności za każde przewinienie wy-

21znaczonemi obłożyć, szkody nadgrodzić y

22unkoszta Prawne powrócić nakazać —

23Urodzonych także Nowomieyskiego Przed-

24mieścia Słobódki, Dubickiego y Futorów

25iako też Zarczyńskiego Przedmieścia Sad-

26ków, Arendownych Possessorów za nie

27[reklamant:] przyzwoite

s. 13 (skan 0010, strona prawa)

1przyzwoite obchodzenie się z mieszkańcami

2Dóbr Waszey Possessyi podległych, zabranie

3znacznych Pól, y Sianożęci, onych do Dóbr

4swych przywłaszczenie, nieznośne przykro-

5ści y uciemiężenia wspomnionym Mie-

6szkańcom wyrządzanie, lasów pustoszenie

7y rożnych bez prawiów y krzywd czynienie

8przykładnie podług Prawa ukarać, deokku-

9pacyą [?] Gruntów y Łąk zabranych wraz z

10powróceniem użytków nakazać, bonifika-

11cyą za co wypadać będzie oznaczyć wszel-

12kie abusus znieść, szkody y wydatki Pra-

13wne powrócić kazać y to co Prawo y Spra-

14wiedliwość wymagać będzie postanowić.

15Jako o tym pomienione Pozwy y ich Zezna-

16nia, Pierwszy pod dniem dwudziestym

17dziewiątym, Miesiąca Listopada Roku

18Tysiąc Siedemset, Osimdziesiąt Osmego,

19Drugi pod Dniem dwudziestym Czwartym

20Miesiąca Września Roku teraźnieyszego

21Tysiąc, Siedemset Dziewięćdziesiątego przed

22Xięgami Grodzkiemi Winnickiemi uczynio-

23ne szerzey w sobie obmawiaią —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Część dekretu przytaczająca dwa pozwy (mandaty) wniesione przez miasto Winnicę do sądów asesorskich po wydaniu dzieła komisarskiego z VII 1788: (1) przeciw sądowi komisarskiemu „z sądzenia”, komisarzowi Wojciechowi Pieńkowskiemu, komornikowi ziemskiemu bracławskiemu, trzymającemu pióro w komisji, ks. Stanisławowi Poniatowskiemu, staroście winnickiemu, Jakubowi Zarczyńskiemu, komornikowi granicznemu bracławskiemu (ekonom i arendowny posesor przedmieścia Sadki), Nowomiejskiemu, poruczniku wojsk koronnych (kasjer, posesor futorów), geometrze Antonim Poczobucie oraz starszym kahalnym i całej synagodze Żydów winnickich; (2) przeciw tymże oraz Protowi Potockiemu, kawalerowi orderów polskich, posesorowi starostwa winnickiego, dyspozytorom starostwa i sukcesorom zmarłego starosty Józefa Czosnowskiego (wdowa Marcjanna z Łagowskich, córka Anna z Czosnowskich i jej mąż Dominik Potocki, starostowie sokolniccy). Pozwy zeznano w grodzie winnickim 29 XI 1788 i 24 IX 1790.

Niepewne odczyty: „końcem [?] przekopiowania”, „mieszkańców ka-mecznych [?]” (może „kamienicznych” / „kameralnych”), „deokku-pacyą [?]” (rkp. „dealku-”?). Nazwisko geometry: rkp. „Poczobut”, „Poczobuta” (w pierwszym miejscu wyglądało na „Podrobut”). Na s. 10 wyraz „Possessorze” mocno podkreślony (może przekreślony).

Objaśnienia i łacina: „Lustracya” – lustracja dóbr królewskich (opis powinności); „Rewers” – pokwitowanie; „Sprawa pryncypalna” – sprawa główna; „uchylić, poprawić, opuszczone zarezolwować” – żądania apelacji (uchylenie, poprawienie, rozstrzygnięcie pominiętych kwestii); „Litispendencya” (łac. litis pendentia) – zawisłość sporu przed sądem (zakaz zmian w przedmiocie sporu); „Gleyty” (Geleit) – listy żelazne (glejty) dla mieszczan; „Areszt Summy na Raszkowie” – zajęcie sumy (kapitału) zabezpieczonej na dobrach Raszków (na Dniestrze) należących do Czosnowskich; „attentata” (łac.) – zamachy, bezprawne czyny; „unkoszta” – koszty; „abusus” (łac.) – nadużycia; „bonifikacya” – wynagrodzenie szkód; „deokkupacya” – zwrot zajętych gruntów; „kondemnata” – wyrok zaoczny (tu: uzyskany przez powodów); „Słobódka Dubickiego czyli Czosnówka”, „Sadki” – przedmieścia (osady) Winnicy; „Starostwo Sokolniccy” – starostowie sokolniccy (Dominik i Anna Potoccy).

Streszczenie

Po wydaniu dzieła komisarskiego miasto Stara i Nowa Winnica (prezydent, radni, wójt, ławnicy gminni i pospólstwo, z przedmieściami, futorami, Sadkami i Słobódką Dubickiego czyli Czosnówką, po obu stronach Bohu) pozwało do sądów asesorskich: pozwem I – sąd komisarski i komisarza-pisarza Wojciecha Pieńkowskiego, komornika ziemskiego bracławskiego (o wydanie praw, przywilejów, dekretów, lustracji i dokumentów złożonych w komisji oraz inkwizycji), ks. Stanisława Poniatowskiego, podskarbiego w. lit., starostę winnickiego, jego ekonoma Jakuba Zarczyńskiego, komornika granicznego bracławskiego (posesora Sadków), Nowomiejskiego, porucznika wojsk koronnych (posesora Słobódki Dubickiego i futorów), geometrę Antoniego Poczobuta (o zwrot mapy miasta wypożyczonej za rewersem Zarczyńskiego) oraz kahał winnicki – żądając uchylenia lub poprawienia dekretu komisarskiego, rozstrzygnięcia spraw pominiętych, ukarania posesorów za wymaganie podatków i robocizn ponad lustrację i bicie mieszkańców oraz zwrotu kosztów; pozwem II – tychże oraz Prota Potockiego, posesora starostwa winnickiego, dyspozytorów starostwa i sukcesorów zmarłego starosty Józefa Czosnowskiego (wdowę Marcjannę z Łagowskich, Dominika i Annę z Czosnowskich Potockich, starostów sokolnickich) – o zachowanie miasta przy prawach i przywilejach, uchylenie dekretu komisarskiego z VII 1788, ukaranie za wymuszanie danin i czynszów, pędzenie do pańszczyzny i stróży, wycinanie lasu za Starym Miastem, pogwałcenie litispendencji i glejtów (z utrzymaniem aresztu sumy na Raszkowie), a posesorów przedmieść Nowomiejskiego i Zarczyńskiego – za zabieranie pól i sianożęci oraz krzywdy mieszkańców. Pozwy zeznano w grodzie winnickim 29 XI 1788 i 24 IX 1790.

Transkrypcja

s. 13 (skan 0010, strona prawa – dolna część)

1Wzaiemnie Pozwani byli przed Nas y też

2Sądy Nasze Assessorskie koronne Listem Po-

3zwu Mandatu Naszego, Wielmożny Xiąże

4[reklamant:] Stanisław

s. 14 (skan 0011, strona lewa)

1Stanisław Poniatowski Podskarbi Wielki Wiel-

2kiego Xięstwa Litewskiego, Starosta Winnicki

3tudzież Szlachetni Prezydent Radni, Woyt

4Ławnicy, y całe Pospólstwo Miasta Starey y

5nowey Winnicy z Przedmieściami do nich

6należącemi, tudzież Urodzeni Waleryan

7Stroynowski Podkomorzy Buski, Zwoliński,

8Stefan Grodecki, Woyciech Pieńkowski z są-

9dzenia z Sprawy niżey wyrażoney na po-

10pieranie Starszych kahalnych y całey Syna-

11gogi Miasta Winnicy Powodów do widze-

12nia, y przysłuchania się; Wyrok Sądu

13Kommissarskiego w Roku Tysiącnym Siedem-

14setnym, Osimdziesiąt Osmym, w Miesiącu

15Lipcu, na gruncie Miasta Naszego Winnicy

16w kategoryi Powodów, od posiadania Do-

17mów y Placów odsądzaiący y w innych

18okolicznościach Sądownie przełożyć się maią-

19cych, iako uciążliwie zapadły; Powodów przy

20wolnościach, Swobodach Przywileiem okre-

21ślonych, y innych dowodami Autentycznemi

22wspartych, raz na zawsze zachować, kary

23za wyiednanie szkodliwych wyroków wcią-

24gnąć, y od pretendowanego zawarcia Pa-

25któw, z Mieszczanami Winnickiemi tychże

26[reklamant:] Powodów

s. 15 (skan 0011, strona prawa)

1Powodów uwolnić, za uczynione przykrości

2Powodom w czasie y po nastąpioney Pogorzeli

3Manifestami w Sprawie tey zaniesionemi

4poparte winy osobiste y pieniężne na Pozwa-

5nych wskazać, za przestąpienie zaś Reguły [?]

6Dekretu Naszego; Kary na Sąd Kommissarski

7iakie z Prawa przynależeć okażą się wcią-

8gnąć, do oblikwidowania się w Summach

9wydatkowych na utrzymywanie Sprawy te-

10raźnieyszey przez Powodów włożonych, Po-

11zwanych do dania oraz tłomaczenia bra-

12nych od Powodów pieniędzy znaglić z których

13iakaby się pozostała bądź przewyższaiąca

14wydatek Powodom całkowicie powrócić obo-

15wiązać, do złożenia Dokumentów wszyst-

16kich y Przywileiów, wolności Swobody Po-

17wodom określaiących przez Pozwanych z

18przyiętego na siebie obowiązku, y za Expensa

19Powodów w Metrykach koronney y Lite-

20wskiey, tudzież y w innych Aktach wynaleść

21mianych, za poprzedzaiącą przysięgą na zło-

22żenie tychże Dokumentów Powodom oddać

23nakazać, przy Gruntach, Placach y pomie-

24szkaniach w Mieście nowym Winnicy sytuo-

25wanych tychże Powodów na zawsze ubespie-

26czyć, y nie mócz zyskać ustąpienia z

27[margines: ###] tychże Placów y Domostw uznać Urodze-

28[reklamant:] nego

s. 16 (skan 0012, strona lewa – górna część)

1nego Pieńkowskiego pióro w Sądzie Kommis-

2sarskim trzymaiącego do złożenia y powróce-

3nia Dekretu nienależycie zatrzymanego y

4dotąd nie wydanego przynaglić, y kary za

5uciążliwość wciągnąć na powrócenie na-

6kładów Prawnych osądzić, y to co w tey

7Sprawie z Prawa y słuszności wynaleziono

8będzie postanowić; Jako o tym pomieniony

9Pozew y iego Zeznanie pod Dniem dwu-

10dziestym Miesiąca Grudnia Roku Tysiąc

11Siedemset Osimdziesiąt Osmego, uczynione

12iaśniey naucza [znak: #]

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzecia część dekretu przytacza pozew wzajemny („Wzaiemnie Pozwani byli…”) wniesiony przez starszych kahalnych i całą synagogę (gminę żydowską) miasta Winnicy przeciw ks. Stanisławowi Poniatowskiemu, staroście winnickiemu, władzom i pospólstwu Starej i Nowej Winnicy oraz członkom sądu komisarskiego „z sądzenia”: Walerianowi Stroynowskiemu, podkomorzemu buskiemu, Zwolińskiemu (imię niepodane), Stefanowi Grodeckiemu i Wojciechowi Pieńkowskiemu (pisarzowi komisji). Pozew zeznano w grodzie winnickim 20 XII 1788.

Niepewne odczyty: „za przestąpienie zaś Reguły [?] Dekretu Naszego” (rkp. „Requty”/„Regcety”); „nie mócz zyskać ustąpienia” – zapis jak w rkp. (sens: „nie móc być zmuszonymi do ustąpienia”).

Objaśnienia i łacina: „Synagoga” – tu gmina żydowska (kahał); „Pakta” – umowa (ugoda) między Żydami a mieszczanami proponowana przez komisję (por. akt 1, kategoria „z Żydami Pakta”); „Pogorzel” – pożar miasta (data nieznana z tego miejsca); „Manifesta” – protestacje wniesione do akt grodzkich; „Expensa” (łac. expensa) – koszt; „Metryki koronna i litewska” – archiwa kancelarii królewskich (Metryka Koronna, Metryka Litewska); „wyjednanie szkodliwych wyroków” – uzyskanie niekorzystnych dla Żydów wyroków; „oblikwidowanie się w Summach wydatkowych” – rozliczenie z sum wydanych na prowadzenie sprawy; „nakłady Prawne” – koszty procesu.

Streszczenie

Starsi kahalni i cała synagoga Żydów winnickich pozwali wzajemnie ks. Stanisława Poniatowskiego, podskarbiego w. lit., starostę winnickiego, władze i pospólstwo Starej i Nowej Winnicy z przedmieściami oraz sędziów komisarskich (Waleriana Stroynowskiego, podkomorzego buskiego, Zwolińskiego, Stefana Grodeckiego i Wojciecha Pieńkowskiego), żądając: uchylenia wyroku komisji z VII 1788 jako krzywdzącego, zwłaszcza w części odsądzającej Żydów od posiadania domów i placów; zachowania ich przy wolnościach i swobodach przywilejem nadanych; ukarania za wyjednanie szkodliwych wyroków i uwolnienia od narzucanych paktów z mieszczanami; wskazania kar osobistych i pieniężnych za przykrości wyrządzone im w czasie i po pożarze miasta (zgłoszone manifestami) oraz kar na sąd komisarski za przekroczenie dekretu; rozliczenia pozwanych z pieniędzy pobranych od Żydów na prowadzenie sprawy i zwrotu nadwyżki; złożenia przez pozwanych dokumentów i przywilejów Żydów (także odszukanych w Metrykach koronnej i litewskiej) i oddania ich kahałowi; zabezpieczenia na zawsze ich gruntów, placów i domów w Nowej Winnicy oraz zmuszenia Pieńkowskiego, pisarza komisji, do wydania zatrzymanego dekretu i zwrotu kosztów. Pozew zeznano w grodzie winnickim 20 XII 1788.

Transkrypcja

s. 16 (skan 0012, strona lewa – dolna część)

1Przypozwani byli także przed Nas y też Sądy

2Nasze Assessorskie koronne Listem Pozwu Man-

3datu Naszego Urodzeni Marcyanna z Łago-

4wskich Czosnowska Starościna Winnicka

5niegdy Urodzonego Józefa Czosnowskiego Sta-

6rosty Winnickiego Małżonka pozostała Wdo-

7wa, Dominik Potocki, y Anna z Czosnowskich

8Małżonkowie niegdy Urodzonego Józefa Czo-

9snowskiego Starosty Winnickiego Sukcesoro-

10wie, Wielmożny Xiąże Stanisław Poniato-

11wski y Urodzony Prot Potocki, Niemniey

12Szlachetni Prezydent, Radni, Woyt, Ławnicy,

13cały Magistrat y Pospólstwo Miasta Naszego

14Starey y nowey Winnicy z Sprawy niżey

15wyrażoney na popieranie Pobożnych Do-

16[reklamant:] minikanów

s. 17 (skan 0012, strona prawa – górna część)

1minikanów Winnickich Powodów do widzenia y

2przysłuchania się utwierdziwszy kondemnatę

3na Wielmożnym Xięciu Staroście Winnickim

4otrzymaną Sprawy początkowey podług osno-

5wy dawnieyszych Pozwów Mandatów Na-

6szych, Pozwanym z Strony Powodów wyda-

7nych decydowania, na zniesienie kondemna-

8ty kar wskazania, y co Prawo y Sprawie-

9dliwość wymagać będzie postanowienia;

10Jako o tym pomieniony Pozew y iego Zezna-

11nie, pod dniem Szóstym, Miesiąca Paździer-

12nika, Roku teraźnieyszego Tysiąc, Siedemset

13Dziewięćdziesiątego, przed Xięgami Grodzkiemi

14Winnickiemi uczynione, szerzey w sobie opiewa —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Czwarta część dekretu – przypozew (dodatkowe wezwanie) wniesiony przez dominikanów winnickich, zeznany w grodzie winnickim 6 X 1790, tj. na kilka dni przed wydaniem dekretu (11 X 1790). Dominikanie domagają się utwierdzenia kondemnaty (wyroku zaocznego) uzyskanej wcześniej na ks. staroście winnickim i rozstrzygnięcia ich dawnej sprawy według treści wcześniejszych pozwów. Odczyt „osno-wy” (rkp. „ano-wy” [?]) – wg sensu.

Objaśnienia: „Przypozwani” – pozwani dodatkowo (przypozew) do toczącej się sprawy; „kondemnata” – wyrok zaoczny przeciw stronie niestawającej; „Sprawa początkowa” – pierwotna sprawa (główna), wszczęta dawniejszymi pozwami (mandatami) królewskimi; „Starościna Winnicka” – tytuł wdowy po staroście.

Streszczenie

Dominikanie winniccy wnieśli do sądów asesorskich przypozew przeciw sukcesorom zmarłego starosty winnickiego Józefa Czosnowskiego (wdowie Marcjannie z Łagowskich, starościnie winnickiej, oraz Dominikowi Potockiemu i Annie z Czosnowskich, małżonkom), ks. Stanisławowi Poniatowskiemu, Protowi Potockiemu oraz magistratowi i pospólstwu Starej i Nowej Winnicy, żądając utwierdzenia kondemnaty uzyskanej na ks. staroście winnickim, rozstrzygnięcia ich pierwotnej sprawy według dawniejszych pozwów, wskazania kar za zniesienie (lekceważenie) kondemnaty i innego słusznego postanowienia. Pozew zeznano w grodzie winnickim 6 X 1790.

Transkrypcja

s. 17 (skan 0012, strona prawa – dolna część; początek pismem ozdobnym, większym)

1Na dzisieyszym tedy Ter-

2minie z Dopuszczonego Od-

3wołania się y Przypozwów

4Gdy Strony, to iest Urodzeni Instygatorowie

5Koronni, y Ich Donoszący Szlachetni Prezy-

6dent, Woyt, Radni, Ławnicy, Gminni, oraz

7z całym Magistratem y Pospólstwem Mia-

8sta Naszego Starey y Nowey Winnicy po obo-

9iey Stronie Rzeki Bohu stoiącego, oraz z

10Przedmieściami do tegoż Miasta należącemi

11tudzież Sławetni Józef Miklaszewski y Teo-

12dor Łomaczewski [?], Mieszczanie Winnicy Po-

13wodowie y Pozwani przez Szlachetnych

14[reklamant:] Andrzeia

s. 18 (skan 0013, strona lewa)

1Andrzeia Skwirskiego, y Jeremiasza Sawickie-

2go, Mieszczan Winnickich swym y całego Mia-

3sta z Przedmieściami Imieniem czyniących oso-

4biście, wraz z Urodzonemi Cypryanem Sowiń-

5skim, y Woyciechem Ślężańskim, Urodzony

6zaś Xiąże Stanisław Poniatowski Podskarbi

7Wielki Wielkiego Xięstwa Litewskiego, Staro-

8sta Winnicki Pozwany y Powód, przez Uro-

9dzonego Franciszka Barsa, tudzież Urodzo-

10ny Prot Potocki, Orderów Polskich kawaler

11Starostwa Winnickiego według Praw sobie

12służących Possessor Pozwany, przez Urodzo-

13nego Stanisława Damaszewskiego, wraz

14[margines: ślad ołówkiem] z Urodzonym Stanisławem Rutkowskim

15Urodzeni Jakub Zarczyński, Komornik

16Graniczny Bracławski, Jakub Maiewski [?]

17iakiegokolwiek Imienia, y Adam Zakrze-

18wscy, Romuald Starzyński, Lenkiewicz,

19Gniatkowski, Sukcessorowie Jana Kamiń-

20skiego, Waldziński, Antoni Nowomieyski

21Pozwani przez Urodzonego Franciszka

22Barsa, Urodzona Marcyanna z Łago-

23wskich Czosnowska, niegdy Urodzonego

24Józefa Czosnowskiego Starosty Winnickie-

25go pozostała Wdowa, Matka, Dominik

26y Anna z Czosnowskich Zięć y Córka Po-

27[reklamant:] toccy

s. 19 (skan 0013, strona prawa – górna część)

1toccy, Starostowie Sokolniccy Małżonkowie,

2iako niegdy Urodzonego Józefa Czosnowskiego

3Starosty Winnickiego Sukcessorowie, Pozwani

4przez Urodzonego Stanisława Rutkowskiego

5Pobożni Przeor y cały Klasztor Xięży Domini-

6kanów Winnickich Pozwani y Powodowie

7przez Urodzonego Wawrzyńca Żukowskiego

8Niewierni Starsi kahalni, y cała Synago-

9ga Żydów w Mieście Winnicy osiadłych Po-

10zwani y Powodowie przez Urodzonego Mi-

11chała Świniarskiego, Sławetni Andrzey

12Skwirski, Bazyli, Karol, y Joachym Mikla-

13szewscy Mieszczanie Winnicy Przypozwani

14przez Sławetnego Skwirskiego swym y dru-

15gich imieniem czyniącego osobiście przed Na-

16mi y Sądami Naszemi stawały tegoż Ter-

17minu pilnowały y rożnie między sobą spo-

18ry czyniły —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Piąta część dekretu – formuła stawiennictwa stron na terminie w sądach asesorskich (data terminu = data dekretu, 11 X 1790; wynika z karty tytułowej i dalszej części). Pierwsze słowa („Na dzisieyszym tedy Terminie…”) pisane ozdobnym, powiększonym pismem. Instygatorowie koronni występują z urzędu jako oskarżyciele publiczni, „donoszącymi” (delatorami) są władze miasta.

Niepewne odczyty: „Teodor Łomaczewski [?]” (tylko raz, pismo częściowo przesłonięte); „Jakub Maiewski [?] iakiegokolwiek Imienia, y Adam Zakrzewscy” – tak w rkp.; sens zapewne: Jakub (Majewski?) oraz Zakrzewski „jakiegokolwiek imienia” (o nieznanym imieniu) i Adam Zakrzewski. „Ślężański” – w rkp. „Slezańskim”.

Objaśnienia: „Instygatorowie Koronni” – urzędnicy (oskarżyciele) koronni popierający sprawy z urzędu, zwłaszcza dotyczące dóbr i miast królewskich; „Donoszący” – delatorzy (strona inicjująca); „Sławetni” – tytuł mieszczan; „Urodzeni” – tytuł szlachty; „Niewierni” – formuła urzędowa o Żydach; „przez Urodzonego …” – przez plenipotenta (pełnomocnika); „Przypozwani” – pozwani przypozwem.

Streszczenie

Na terminie wyznaczonym z dopuszczonego odwołania i przypozwów stanęli przed królem i sądami asesorskimi: instygatorowie koronni i ich donoszący – władze i pospólstwo Starej i Nowej Winnicy po obu stronach Bohu z przedmieściami oraz mieszczanie Józef Miklaszewski i Teodor Łomaczewski [?] (przez mieszczan Andrzeja Skwirskiego i Jeremiasza Sawickiego, działających osobiście, wraz z Cyprianem Sowińskim i Wojciechem Ślężańskim); ks. Stanisław Poniatowski, starosta winnicki (przez Franciszka Barsa); Prot Potocki, posesor starostwa (przez Stanisława Damaszewskiego wraz ze Stanisławem Rutkowskim); pozwani posesorowie i dzierżawcy – Jakub Zarczyński, komornik graniczny bracławski, Jakub Majewski [?], Zakrzewscy (w tym Adam), Romuald Starzyński, Lenkiewicz, Gniatkowski, sukcesorowie Jana Kamińskiego, Waldziński, Antoni Nowomiejski (przez Franciszka Barsa); sukcesorowie starosty Józefa Czosnowskiego – wdowa Marcjanna z Łagowskich oraz Dominik i Anna z Czosnowskich Potoccy, starostowie sokolniccy (przez Stanisława Rutkowskiego); przeor i klasztor dominikanów winnickich (przez Wawrzyńca Żukowskiego); starsi kahalni i synagoga Żydów winnickich (przez Michała Świniarskiego); przypozwani mieszczanie Andrzej Skwirski oraz Bazyli, Karol i Joachim Miklaszewscy (przez Skwirskiego). Strony pilnowały terminu i wiodły spory.

Transkrypcja

s. 19 (skan 0013, strona prawa – dolna część; początek pismem ozdobnym)

1My z Panami Ra-

2dami, Assessorami, y w

3Prawie biegłemi Naszemi,

4Odwołanie się od Dzieła Kommissarskiego pod

5Dniem czternastym Miesiąca Lipca Roku Ty-

6siąc Siedemset Osimdziesiąt Osmego, w Mieście

7Winnicy, z mocy Dekretu Sądu Naszego dnia

8[reklamant:] iedenastego

s. 20 (skan 0014, strona lewa)

1iedenastego Miesiąca Stycznia Roku Tysiąc

2Siedemset Osimdziesiąt Siódmego zapadłego, między

3Stronami teraźnieyszemi nastąpionego, tak przez

4Mieszczan y Przedmieszczan Miasta Starey y No-

5wey Winnicy, iako y Urodzonego Xiążęcia Staro-

6stę tudzież Żydów Winnickich, do Sądów Na-

7szych uczynione, przez Sąd Kommissarski dopu-

8szczone, oraz Pozwy y Przypozwy Stron wydane

9rozsądzaiąc; Sporów, Wniesień, y obron, tychże

10Stron, iako też przyczyn względem dobroci, lub

11nie ? nadmienionego Dzieła Kommissarskiego

12przywiedzionych wysłuchawszy; Niemniey Do-

13kumenta przez też Strony, tak w Sądzie Kom-

14missarskim, iako y w Sądzie ninieyszym po-

15kładane, y w Dziele przerzeczonym Kommissar-

16skim z treści swey pod latami y Dniami swe-

17mi wymienione, także Zeznania zaprzysię-

18żonych Świadków podczas wzmiankowa-

19nego Dzieła Kommissarskiego, z oboiey Stro-

20ny, co do Przedmieść samych, wywiedzionych

21w Sądzie Naszym złożone przeczytawszy

22y Mappy dwie iedną Miasta samego Win-

23nicy Starey y nowey, z przyległemi Przedmie-

24ściami, na Skalę większą, a drugą y z Grun-

25tami, Polami, Łąkami, y innemi przyległo-

26ściami na Skalę mnieyszą przez Geometrę

27od Stron sprowadzonego odrysowane, z po-

28łożeniem, Rzeki mieysc, Słobód, Futorów

29[reklamant:] y innych

s. 21 (skan 0014, strona prawa – górna część)

1y innych osiadłości przez Sąd Kommissarski zwery-

2fikowane y podpisane, na których Strony przesta-

3ią, ani onych co do położenia Miasta y włości,

4oraz nazwisk ich, nie kwestyonuią zważywszy,

5do rozsądzenia y rozpoznania Kategoryi przez

6Strony do Sądu Naszego wprowadzonych przy-

7stąpiliśmy —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Szósta część dekretu – formuła wstępna rozstrzygnięcia: sąd asesorski („My z Panami Radami, Assessorami y w Prawie biegłemi Naszemi”) rozpoznaje odwołanie od dzieła komisarskiego zapadłego w Winnicy 14 VII 1788 (komisja wyznaczona dekretem z 11 I 1787), wniesione przez mieszczan i przedmieszczan Starej i Nowej Winnicy, ks. starostę i Żydów winnickich. Znak zapytania po „lub nie” – w rękopisie. Pierwsze słowa pisane ozdobnym pismem.

Objaśnienia: „Wniesienia y obrony” – wywody (repliki) stron; „dobroć Dzieła Kommissarskiego” – słuszność (prawidłowość) wyroku komisji; „Przedmieszczanie” – mieszkańcy przedmieść; „Mappy dwie” – mapa Starej i Nowej Winnicy z przedmieściami w większej skali oraz mapa gruntów, pól, łąk i innych przyległości w mniejszej skali, sporządzone przez geometrę (zapewne Antoniego Poczobuta – por. akt 2), zweryfikowane i podpisane przez sąd komisarski; strony je przyjmują.

Streszczenie

Sąd asesorski, rozpoznając odwołania od dzieła komisarskiego z 14 VII 1788 (komisja w Winnicy z dekretu z 11 I 1787) wniesione przez mieszczan i przedmieszczan Starej i Nowej Winnicy, ks. starostę i Żydów winnickich, wraz z pozwami i przypozwami stron, po wysłuchaniu sporów, wywodów i obron, przeczytaniu dokumentów złożonych w komisji i w sądzie oraz zeznań zaprzysiężonych świadków co do przedmieść, a także po zbadaniu dwóch map Winnicy (miasta z przedmieściami w większej skali i gruntów, pól, łąk, rzeki, słobód i futorów w mniejszej skali), sporządzonych przez geometrę, zweryfikowanych i podpisanych przez komisję i nie kwestionowanych przez strony – przystąpił do rozstrzygnięcia poszczególnych kategorii sporu.

Transkrypcja

s. 21 (skan 0014, strona prawa – od y≈780)

1[margines: Kat. rozle- / głości mia- / sta.]

2A naypierwiey co się dotyczy Pierwszey Kategoryi

3względem rozległości Miasta, Starey y nowey Winni-

4cy, tudzież Przedmieściów Futory, Sadki, Słoboda,

5Dubicka, czyli Czosnówka zwanych, y innych

6wraz z rozległością Gruntów, Ról, Łąk, Lasów do

7Miasta przerzeczonego Winnicy należeć przez Mie-

8szczan Winnickich, uchyliwszy [znak: ####] Decyzyą Kommis-

9sarską w tey kategoryi nastąpioną żądanych; Spo-

10rów Stron y przyczyn co do tey kategoryi, obszernie,

11to iest z strony Miasta Winnicy, na uchylenie

12takowey Decyzyi Kommissarskiey, y na mocy De-

13kretów Granicznych, iako to: Tysiąc Pięćset Trzy-

14dziestego Roku, dnia dwudziestego dziewiątego

15Miesiąca Marca; Tysiąc Pięćset Czterdziestego Szó-

16stego Roku, dnia dwunastego Miesiąca Wrze-

17śnia; Tysiąc Pięćset Siedemdziesiątego Roku, dnia

18dziesiątego, Miesiąca Lutego, y Tysiąc Sześćset

19dwudziestego Osmego Roku, dnia dwudziestego

20Osmego, Października, do Xiąg Grodzkich Win-

21nickich Roku Tysiąc Sześćset Trzydziestego Pią-

22tego, a do Trybunalskich, Tysiąc Siedemset Dwu-

23dziestego Siódmego Roku, zaś znowu do Xiąg

24[reklamant:] Grodzkich

s. 22 (skan 0015, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem późniejsze dopiski, m.in. „Łuka”)

1Grodzkich Winnickich Roku Tysiąc Siedemset trzy-

2dziestego Pierwszego, dnia dwudziestego Czwarte-

3go Kwietnia podanego, y Tysiąc Sześćset czter-

4dziestego drugiego Roku, dnia dziewiętnastego

5Miesiąca Maia, między Miastem Winnicą, y

6Dobrami Ziemskiemi Jakuszyńcami, Pietnicza-

7nami y Czerlenkowem, zaś Tysiąc Pięćset, Sześćdzie-

8siąt Szóstego Roku, dnia dwudziestego Czwartego

9Miesiąca Maia, między tymże Miastem y Do-

10brami Ziemskiemi Strzyżawką; daley Tysiąc

11Pięćset Sześćdziesiąt Osmego Roku, dnia Dwu-

12dziestego drugiego Miesiąca Sierpnia, między Do-

13brami Mełeszkowiczą [?] Komarowskiego, y Szandy-

14rowskiego, Ziemian Winnickich, y pomienionym

15Miastem Winnicą, a Tysiąc Pięćset Sześćdzie-

16siąt Dziewiątego Roku, Dnia piątego Miesiąca

17Grudnia, między Dobrami Skurzyńcami [?] Łuką

18y Miastem Winnicą, o zabranie gruntów miey-

19skich, zabudowanie Dworu, y Wsi, na zakąciu

20mieyskim, oraz tegoż Roku Dekret kommissarski

21pewne Grunta Sieliszcze Sołocewskie [?] nazwane, y

22z Stawiszczem pustym przysądzaiący; także Ty-

23siąc Sześćset trzeciego Roku, dnia dziewiętnastego

24Grudnia, z mocy Reskryptu Nayiaśnieyszego

25Zygmunta III. między Komorowem wielkim, y

26małym Ziemskiemi, a Chyżyńcami y Kality-

27ńcami oddzielnego Prawa, Miastem Winnicą

28[margines: (+)] y Starostą, tudzież [znak: ###] Roku tegoż Tysiąc Sześćset

29[reklamant:] trzeciego

s. 23 (skan 0015, strona prawa; na prawym marginesie ołówkiem znaki „+” i dopiski)

1trzeciego, dnia Trzydziestego Pierwszego Grudnia,

2między Dobrami Skurzyńcami Królewskiemi,

3Miastem Winnicą y Zamkiem, oraz Tiutkami

4y Łuką królewskiemi, Dzieła Rewizorskiego

5Granicznego zapadłych; Niemniey Tysiąc Sześć-

6set Dwudziestego Czwartego Roku, dnia dwudzie-

7stego Piątego Miesiąca Września, przed Xięgami

8Trybunału Lubelskiego, Między Urodzonym

9Strzyżewskim Dóbr Strzyżawki, Kobyła [?]; y Urodzo-

10nemi Kropiwnickiemi Dóbr Komarowa Dziedzi-

11cami, na rozgraniczenie tychże Dóbr, zacząwszy

12od gruntu gdzie Miasto Winnica, y Wieś Chra-

13stnice [?] Królewskie Na Rudzie Nietitahach [?] dzie-

14lą się; Zapisu polubownego, także Lustracyi

15Tysiąc Sześćset Szesnastego Roku, Miasta Sta-

16rey y nowey Winnicy o Futorach iakoby Wsi

17nie wymieniaiący, y żadnego Folwarku Staro-

18ścińskiego nie opisuiący, ani wyrażaiący, y

19innych Dokumentów, w nadmienionym Dziele

20Kommissarskim wyrażonych; Gruntów, Ról, Lasów,

21podług swego obwodu, podczas Dzieła Kommis-

22sarskiego uczynionego, y na Mappie w Sądzie

23Naszym złożoney, Kolorem rożowym obwiedzio-

24nego, iako przez Urodzonych Starostów Winni-

25ckich bezprawnie od Miasta oderwanych, przy-

26znania, y tych, do przerzeczonego Miasta przy-

27wrócenia dopraszaiących się; nadto, że takowe

28powyżey wymienione Tysiąc Pięćset Trzydziestego

29[reklamant:] Tysiąc

s. 24 (skan 0016, strona lewa)

1Tysiąc Pięćset Czterdziestego Szóstego, Tysiąc Pięć-

2set Sześćdziesiąt Osmego, Tysiąc Pięćset Sześćdzie-

3siąt Dziewiątego, y Tysiąc Pięćset Siedemdziesią-

4tego Roku, Dzieła Graniczne, z samym Miastem

5bez Przypozwu Urodzonego Starosty y pilnowa-

6nia Granic, poźnieysze bowiem, z mocy Prawa

7iako Stróżami Granic Dóbr królewskich, zapa-

8dały; Zaś Tysiąc Pięćset Sześćdziesiąt Szóstego

9Roku, przez samego Urodzonego Bohusza Ko-

10reckiego Starostę Winnickiego, iż były odbyte,

11y że dla zgorzenia Przywileiu lokacyinego, y

12innych Praw, Przywileiów Miasta, według

13zaprzysiężenia Roku Tysiąc Sześćset Czter-

14dziestego, przed Xięgami Metryki koronney przez

15Burmistrza, Woyta y niektórych Mieszczan

16uczynionego, tudzież y dla zabrania tych to

17Przywileiów Mieyskich, przez Urodzonego Ale-

18xandra Walentego Kalinowskiego Starostę

19Winnickiego, z którego Sukcessorami, Process

20Roku tegoż w Sądach Naszych Assessor-

21skich koronnych był wiedziony, złożyć nie-

22mogą, wnoszących, y Dokumenta przedaży

23Gruntów na Futorach mieyskich y innych

24mieyscach przez Mieszczany, Tysiąc Sześćset

25Czterdziestego Szóstego Roku, dnia iedenaste-

26go, y dwunastego Kwietnia, a Tysiąc Siedem-

27[reklamant:] set

s. 25 (skan 0016, strona prawa; na prawym marginesie ołówkiem znaki „×” i „K. M.” [?])

1set Czternastego Roku, dnia dwudziestego Kwie-

2tnia, na Stawek za Rzeką Wiśnią [?] przez

3Sławetnego Szeremetę, Dubickim przedany,

4potym przez Urząd mieyski Tysiąc Sześćset Czter-

5dziestego drugiego Roku, dnia dwudziestego

6Maia, Sianożęć Pannom Bazyliankom, na-

7daiący; y Tysiąc Siedemset Dziewiątego Ro-

8ku, Sadu przedaż, przez Teodora Kampania

9na rzecz Sławetnego Iwana Szakaydacznego

10Obywatela Futorów Winnickich stwierdza-

11iący; na ostatek do przedaży y darowizny

12przez Parfena [?] Omelanowicza Woyta Win-

13nickiego, y Tetyannę Małżonków, Futor swóy

14czyli Folwark za Miastem w lesie od Wsi

15Chyżyniec między Futorami drugich Mie-

16szczan leżący, z dwunastą Stawkami dla

17Xięży Dominikanów, Roku Tysiąc Sześćset

18Czterdziestego Piątego, dnia Dwudziestego Osmego

19Lipca, przed Xięgami Grodzkiemi Winnickiemi,

20nastąpioney y znowu Roku Tysiąc Siedemset dwu-

21dziestego Osmego, dnia trzydziestego Pierwszego

22Grudnia, do tychże Xiąg podaney, naturę Dóbr

23Mieyskich, tych to Futorów Winnickich, a nie

24Wsi okazuiących, równie y co do Sadek y Czosnów-

25ki, iż te dopiero za Urodzonego Czosnowskiego

26Starosty Winnickiego, są osadzone, co Urodzony

27Xiążę Starosta przy Dekre[cie] Kommissarskim

28[reklamant:] przyznał

s. 26 (skan 0017, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem duży nawias klamrowy przy wierszach 9–18 i znak „X.”)

1przyznał żadney w Lustracyi ani Inwentarzu

2dawnieyszych, żeby były Wsiami, y do Starosty

3należały nie masz wzmianki; owszem Lustra-

4cya Tysiąc Siedemset Sześćdziesiąt Piątego Ro-

5ku, same Sadki Przedmieściem, a Stawki na

6Futorach własne Futorzan, oraz że Granice

7Miasta Starey Winnicy, z Wsią Ziemską

8Łuką Mieleszówką [?] y Sabarowem, przytym

9Dzieło Podawcze Roku Tysiąc Siedemset Sześć-

10[margines: X.] dziesiąt Siódmego, na rzecz Urodzonego Czosno-

11wskiego Starosty Winnickiego, sporządzone, Czo-

12snówkę Zawale, y Sadki, Przedmieściami opi-

13suie odwołuiących się; y że Słobodę Tażyłów

14dopiero od kilku lat zaczęto osadzać, a zaś

15Folwark za Rzeką Bohem, zaraz przy Mie-

16ście nowey Winnicy nie dawnemi czasy na

17gruntach mieyskich własnych iest wysta-

18wiony twierdzących — — — —

19Z strony [przekreślone: bowiem; nad wierszem: zaś] Urodzonego Xiążęcia Sta-

20rosty y Dzierżawcy Starostwa Winnickiego

21że Miasto Przywileiu ani Dokumentu takiego

22którymby lokacyą Miasta swego, y rozległości

23gruntów onego, dowodzić mogło, nie okazuie,

24Dekretów przytym wyżey wzmiankowanych

25niektórych granicznych, Oblaty tylko, Oblat

26w Xięgach Grodzkich Winnickich w latach

27Tysiąc Siedemset Dwudziestym Osmym —

28[reklamant:] Tysiąca

s. 27 (skan 0017, strona prawa; na prawym marginesie ołówkiem nawias klamrowy przy wierszach 14–18 i znak „X.”)

1Tysiąc Siedemset trzydziestym drugim, Tysiąc

2Siedemset Trzydziestym Siódmym, y Tysiąc

3Siedemset Sześćdziesiąt trzecim, procz iednego,

4Tysiąc Sześćset trzeciego Roku, dnia trzydziestego

5Pierwszego Grudnia, z Xiąg Metryki koronney

6wyiętych którym bez złożenia oryginałów lub

7dawnieyszych Oblat, zawierzyć nie można,

8pokłada, lecz y do tych lubo nie wszystkich

9Urodzeni Starostowie, którzy początkowo ile

10w tamtych Stronach Ukrainnych, granic kra-

11iowych od naiazdów Tatarskich ustawi-

12cznych strzedz, z Woyskiem obowiązanemi byli,

13pilnować Spraw granicznych nie mogli, wcho-

14dzili, o czym Dzieła Graniczne lat Tysiąc

15Sześćset Trzeciego, y Tysiąc Sześćset Czterdzie-

16stego drugiego, zaświadczaią, y że takowe ogra-

17niczenia nietylko gruntów Mieyskich, ale

18y Wsiów y Gruntów królewskich Staroście-

19skich dotyczą się; potym, że Miasto swoym

20obwodem pretendowanym, Gruntów do Mia-

21sta iakoby należących, Wieś Wiśnią, w Lu-

22stracyi Tysiąc Sześćset Szesnastego Roku,

23Starościńską opisaną, tudzież Ludwików-

24kę y Szeremetkę, Siekirzynce [?], Humenne,

25Telepenkę, Hawryszówkę, Tażyłów, Sadki

26Czosnówkę y Folwark pod Miastem z dru-

27giey Strony Rzeki Boh, y inne Grunta przez

28[reklamant:] Starostów

s. 28 (skan 0018, strona lewa)

1Starostów używane zabrałoby, także wnoszą-

2cych, y rożne przyczyny, ku Utwierdzeniu

3Decyzyi Kommissarskiey przywodzących,

4oraz do Popisów, y Inwentarzy, lat Tysiąc

5Pięćset, Czterdziestego Piątego, y Tysiąc Pięć-

6set, Pięćdziesiąt Drugiego, Lustracyi Tysiąc

7Sześćset Szesnastego, y Tysiąc Siedemset Sześć-

8dziesiąt Piątego, Roku, nastąpionych, odwo-

9łuiących się; a zatym Decyzyi Kommissar-

10skiey w tey kategoryi potwierdzenia, żądaią-

11cych wysłuchawszy; y Dokumenta przez

12Strony iak wyżey złożone przeczytawszy, y

13rozważywszy; Gdy Mieszczanie Winniccy

14żadnego Przywileiu Lokacyinego Miasta

15y iego rozległości Gruntów, ani śladu tako-

16wego Przywileiu żeby był, nie dowodzą, wszy-

17stkie zatym Dokumenta powyższe, czaso-

18wą tylko Possessyą niektórych Gruntów, y to

19iescze, wspólnie z Gruntami Starościńskie-

20mi bydź w czasach niektórych okazuią, sam

21nawet Przywiley Tysiąc Sześćset Czterdzie-

22stego Roku, Nayiaśnieyszego Władysła-

23wa IV. dawne Prawa Miasta odnawiaiący,

24szczególnie tylko w rozrządzeniach wewnę-

25trznych Miasta niektóre przepisał ustawy,

26Przeto z tego powodu, Dekreta powyższe

27[reklamant:] Graniczne

s. 29 (skan 0018, strona prawa)

1Graniczne których z Xiąg tamteyszych Wypi-

2sów, czyli Extraktów, podani tych to Dekretów

3w Wieku onym, Tysiąc Sześćset Czterdzie-

4stego Roku nastąpionych, dla Rewolucyi

5w kródce tam zaszłey kozackiey, podług

6Swiadectwa Praw, lat Tysiąc Sześćset

7Pięćdziesiąt Czwartego, Tysiąc Sześćset

8Pięćdziesiąt Osmego, y Tysiąc Sześćset

9Sześćdziesiąt Pierwszego, pod tytułem – Be-

10spieczeństwo Dóbr y honorów Województw

11Kiiowskiego, Bracławskiego, Wołyńskiego

12y Czerniechowskiego, zapadłych, trudne oka-

13zanie, tym bardziey samych Oryginałów

14nie podobne złożenie zachodzi, nietylko do

15Granicy gruntów Mieyskich, ale też y do

16granic gruntów, y Wsiów królewskich Sta-

17rościńskich Winnickich służące, bydź oka-

18zuią się, a Miasto Winnica, swym obwo-

19dem Wieś Starościńską iako to Wiśnią w

20Lustracyi Tysiąc Sześćset Szesnastego Roku

21Wisienkę, albo Szałasze nazwaną, przy

22którey Gruntach, Urodzony Odrzywolski

23Starosta Winnicki w czasie graniczenia

24między Wsią Jakuszyńcami y Pietnicza-

25nami Ziemskiemi, a Miastem Winnicą

26zachodzącego zaięcia gruntów, teyże Wsi

27Starościńskiey Wiśni bronił, daley Ludwi-

28[reklamant:] kówkę

s. 30 (skan 0019, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem „×” oraz nawias klamrowy przy wierszach 14–18)

1kówkę y Szeremetkę około Stawu Dubickiego

2a w dalszym ciągu obwodu swego, za Hyżyń-

3cami Wsie Siekirzynce [?], Humenne, Telepen-

4kę Hawryszówkę z gruntami zabrałoby,

5przecinaiąc dalsze względem gruntów wyni-

6kaiące zakłócenia, a zważaiąc nieprzerwa-

7ną Mieszczan w poźnieyszych nawet cza-

8sach gruntów Sadki, Zawale, Słobody Du-

9bickiey, Futorów, y innych gruntów Posses-

10syą, Inkwizycyami dowiedzioną, takową

11teraz Miasta tego Starey, y nowey Winnicy,

12z Przedmieściami w obrembach y rozległości

13iak iest teraz, na Mappie przez Sąd Nasz

14Literami określone determinuiemy Lokacyą

15y ograniczenie — ~~~~~

16To iest, zacząwszy od Rzeki Boh, gdzie

17iest zagięcie teyże Rzeki, y od Kempy na

18srodku tey to Rzeki będącey, gdzie granica

19od ściany Pietniczańskiey znayduie się y

20Litera A. a. większa y mała, przez Sąd

21Nasz położona, a od tey Rzeki, y kempy,

22biorąc się ku Pietniczan, Granicą tąż Pietni-

23czańską, y kopcami przez drogę z Pietniczan

24do Winnicy idącą, przeszedłszy, wciąż tąż

25samą ścienną Granicą Pietniczan, y kopcami

26[reklamant:] tamże

s. 31 (skan 0019, strona prawa)

1tamże będącemi Literami B. b. C. c. D. d.

2większemi y mnieyszemi na Mappie przez

3Sąd Nasz oznaczonemi, aż do mieysca gdzie

4Litery E. e. większa y mnieysza prostą li-

5nią na przeciwko przeyścia samego drogi

6z Jakuszyniec, przez Rzeczkę Dzięgciowiec

7do Winnicy bieżącey, a z tamtąd iak linia

8przez Sąd Nasz do tegoż przebiegu drogi

9przez Rzeczkę Dzięgciowiec, gdzie litery

10F. f. większa y mała są położone doszedł-

11szy, potym tąż samą Rzeczką wciąż iak

12litery G. g. większa y mnieysza, aż do wpad-

13ku tey to rzeczki w Rzekę Wiśnią, literami

14H. h. także większą y mnieyszą oznaczo-

15nego; Daley tąż samą Rzeką Wiśnią aż

16do wpadnienia oney w Rzekę Boh, znowu

17Rzeką tą Boh idąc, aż do mieysca tego, gdzie

18Rzeczka Premile [?], w tęż Rzekę Boh wpada,

19y gdzie litery I. i. większa y mała, są napi-

20sane, potym tąż Rzeczką Premile [?], aż do

21mieysca gdzie się ta Rzeczka na dwoie roz-

22chodzi, gdzie litery K. k. większa y mniey-

23sza, iest na Mappie położona przyszedłszy,

24z tamtąd od tego rozdwoienia tey Rzeczki,

25porzucaiąc bieg Rzeki, prostą linią literą

26L. l. oznaczoną, aż ku Futorom Winnickim

27do Rzeczki Lenciowa zwaney zrobioną

28[reklamant:] iak

s. 32 (skan 0020, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem pionowa kreska przy wierszach 1–16)

1iak litery M. m. większa y mnieysza są po-

2łożone doszedłszy, potym gruntami Mieyskiemi

3mimo tey Rzeczki, y wedle Lasu okrążaiąc, aż

4do mieysca naprzeciwko wychodu przerzeczoney

5Rzeczki Lenciowey, iak litery N. n. większa

6y mnieysza są położone idąc, a od tego miey-

7sca prosto wedle samych wychodów dwoich

8Rzeczki Popówka, zwaney, aż do początku

9Rzeczki Haluszyna [?], iak litery O. o. większa

10y mnieysza są napisane, a od tey znowu aż

11do wybiegu Rzeczki, y potym tąż Rzeczką

12iak Litery P. p. na Mappie napisane, do

13Rzeki Balowa zwaney wpadaiącą, literą

14Q. q. większą y mnieyszą naznaczoną, ta-

15więc Rzeką Balową między Gruntami, y

16Futorami Mieyskiemi a Futorem PoJezui-

17ckim Kaydaszycha zwanym, po prawey

18Stronie teyże Rzeki leżącym, aż do Rzeki

19Winnicy gdzie litery R. r. znayduią się

20wpadaiącym; od tey zaś Rzeki Winnicy

21prostą linią, przez Szlak, czyli Gościeniec Nie-

22mirowski zwany, y Wodę czyli Spławisko

23zwane. Rudu [?] Tażyłów, gdzie litery S. s. wię-

24ksza y mała są położone, także przez dro-

25gę do Hawryszówki, podle Futoru y Siano-

26żęci Mikłaszewskiego bieżącą przeszedłszy,

27wciąż prostą linią, wedle tegoż Futoru,

28[reklamant:] Mikła-

s. 33 (skan 0020, strona prawa; na prawym marginesie ołówkiem nawias przy wierszach 12–17)

1Mikłaszewskiego, y kopców czyli mogił czterech

2tam znayduiących się iak litery T. t. aż do

3Sciany graniczney Gruntów Wsi Stadnicy

4y kopca drugiego czyli mogiły, na Mappie na-

5kreślonego literami U. u. przez Sąd Nasz

6oznaczonego, przyszedłszy; od tego zatym

7mieysca y kopca czyli mogiły, w lewą Stronę

8ku Miastu Winnicy obracaiąc się, tąż sa-

9mą ścianą graniczną, między Gruntami

10Wsi Stadnicy, y Mieyskiemi Winnickiemi

11będącą, y kopcami oznaczoną idąc, y mogi-

12łę iedną iak litery W. w. napisane, także

13drugą opodal od tey będącą, od rzeczki Wiel-

14bieżówki [?] wypadaiące przeszedłszy, aż do gar-

15bu Rudy Tażyłów gdzie litery X. x. większa

16y mnieysza iest napisana, daley tąż Rudą

17Rzeczką iako naturalnym meatem literą

18Y. y. oznaczonym, aż do litery Z. z.; nare-

19szcie od tey Rudy, linią prostą, aż do samey

20Rzeki Boh, y kempy na niey będącey, od któ-

21rey iak litery A. a. z drugiey strony Rzeki

22początek obwodu gruntów Mieyskich iest

23zaczęty, a tu skończony przychodząc; to całe

24iak wyżey przez Decyzyą ninieyszą dla

25Miasta Starey y nowey Winnicy y na roz-

26ległość iego z Przedmieściami, Sadki, Zawa-

27le y Czosnówką Miastu temu przyległemi

28[reklamant:] y z gruntami

s. 34 (skan 0021, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem pionowa kreska przy wierszach 2–9)

1y z gruntami wyznaczonemi ograniczenie,

2y od gruntów Starościńskich oddzielenie, te-

3muż Miastu Winnicy, na zawsze przyznaie,

4y przysądza; y cokolwiek w tymże ograni-

5czeniu onego, przez Sąd Nasz teraz zdeter-

6minowanego, y określonego, z Futorami

7Mieyskiemi, z Słobódką czyli Wioską Tay-

8żyłów, y Gruntami na Mappie pod litera-

9mi B. C. D. E. F. będącemi, także lasa-

10mi y Sianożęciami, które się w tym wydzie-

11le dostaią, znayduie się, y zawiera; to wszy-

12[margines: względem / młynów.] stko, oprócz Młynów Starościńskich na

13Rzece Boh będących, które do dochodów

14Starościńskich należą, y gdzieby Urodzony

15Starosta Młyny iakie teraz prawnie po-

16siadał; temuż Miastu w sposób lokacyi

17onego wyznaczamy, y postanawiamy.

18Toż Miasto Starą y nową Winnicę, z Przedmie-

19ściami Zawale, Sadki, y Czosnówką, y in-

20nemi osiadłościami, przy Mieście Starey, y

21nowey Winnicy będącemi, oraz Mieszczan

22na Futorach Miasta zostaiących, Prawu

23Magdeburskiemu Przywileiem Nayiaśniey-

24szego Władysława IV. Roku Tysiąc Sześć-

25set Czterdziestego nadanemu, a zaś na

26Gruntach w Polach daleko od Miasta

27osiadłych, iako to na Gruntach Tayżyłów

28[reklamant:] na Futorze

s. 35 (skan 0021, strona prawa)

1na Futorze Mikłaszewskiego y innych osiadłych

2Juri Colonario podległemi bydź wnaiemy, Mie-

3szczanom na Futorach Szczytkach [?], Tenenkach [?]

4[margines: Szczytki [?] / Tenenki [?] / wyniść się / wolno] za Futorem PoJezuickim, y Wsią Pisarówką bę-

5dących, y na innych teraz przez oddział grun-

6tach Starostwu przypadłych, wolne wyprowadzanie

7się, z tamtąd zostawuiemy; Reszta zaś co za tym

8ograniczeniem, teraz dla Miasta determinowanym,

9pozostaie gruntów, to wszystko, do Dzierżawy Sta-

10rostwa Winnickiego należeć, nie naruszaiąc gra-

11nic gruntów teraz Starostwu przyznanych, z

12Dobrami w Sąsiedztwie będącemi, deklaruiemy.

13a Zbóż z Gruntów przez Dwór Starościński trzyma-

14nych, które teraz Miastu są przyznane, przez

15Mieszczan powrócenia żądanych, nie mogąc po-

16zyskać sądziemy, Zasiewów przecież ozimych

17na gruntach Miastu teraz przysądzonych przez

18Dwór Starościński uczynionych Zbiór Miastu

19Winnicy przyznaiemy; A że w takowym wy-

20dziele dla Miasta tego Gruntów, Wioska Tayżyłów

21nie dawno założona, y Grunta Folwarczne pod

22literami E. F. temuż Miastu dostały się; Przeto

23pragnąc żeby toż Miasto, iako Stołeczne y pogra-

24niczne do lepszego Stanu, y Ozdoby kraiowey

25[margines prawy: dopisek „m[...]” – nieodczytany]

26przyiść, y zaludnione, w rożne handle, y Rzemio-

27sła rozkrzewione bydź mogło; Magistratowi Mia-

28sta Winnicy zlecamy y nakazuiemy; Aby Urząd

29Ekonomiczny mieyski Winnicki, tęż Wioskę na

30Czynsz więcey przez publiczną Aukcyą daiący

31[reklamant:] iako

s. 36 (skan 0022, strona lewa)

1iako y Grunta Folwarczne ninieyszą Decyzyą

2Miastu przyznane, nie naruszaiąc iednak Sie-

3dlisk na tych Gruntach mieszkańców z obowiąz-

4kiem płacenia przez każdego Czynszu do Miasta

5przyzwoitego, na części podzieliwszy, podobnież

6więcey daiącemu przez kontrakty Arendowne na

7lat sześć, lub więcey popuszczał, pieniądze zaś

8za te Arendy wynikaiące, aby na nic innego,

9iak tylko na potrzeby publiczne Miasta, a nie

10prywatne, to iest na wymurowanie Ratusza,

11podług ułożenia Magistratu, y Porządków oraz

12abrysu na ten Ratusz w proporcyi iednak do-

13chodu mieyskiego uczynić, y Urodzonemu Sta-

14roście kommunikować mianego, tudzież wybu-

15dowanie Browarów, Słodowni, Gorzelni, wysta-

16wienie Studzien, w Rynku obrócone były, z

17których tenże Urząd Ekonomiczny Rok rocznie

18Rachunki dostateczne przed Porządkami Miasta

19y w przytomności od Zwierzchności Starościń-

20skiey do tego zesłanego oddać, y kwit otrzymać

21powinni stanowiemy; Także iż Miasto y Mie-

22szczanie przez żaden sposób takowych Gruntów

23obciążać bez dozwolenia Zwierzchności y władzy

24kraiowey, bądź Sądów Naszych Assessorskich

25koronnych, a tym bardziey alienować, żadney

26mocy nie będą mieć mogli ostrzegamy. ~

27[reklamant:] Daley

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Siódma część dekretu – Kategoria I (rozległość miasta i gruntów). Akt rozpoczęty w poprzedniej sesji (s. 21–26), dokończony 18 X 2026 (s. 27–36). Struktura: (1) wywody miasta (s. 21–26), (2) wywody ks. starosty i dzierżawcy (s. 26–28: miasto nie ma przywileju lokacyjnego; dekrety graniczne są tylko oblatami z lat 1728, 1732, 1737, 1763, z wyjątkiem dekretu z 31 XII 1603 wyjętego z Metryki Koronnej; starostowie zajęci obroną granic przed Tatarami nie mogli pilnować spraw granicznych; miasto swoim obwodem zabrałoby wsie starościńskie: Wiśnię, Ludwikówkę, Szeremetkę, Siekirzynce [?], Humenne, Telepenkę, Hawryszówkę, Tażyłów, Sadki, Czosnówkę i folwark za Bohem; powołanie na popisy i inwentarze 1545, 1552 oraz lustracje 1616 i 1765), (3) rozstrzygnięcie sądu (od s. 28 „Gdy Mieszczanie Winniccy…”): brak przywileju lokacyjnego, dokumenty dowodzą tylko czasowego posiadania części gruntów, przywilej Władysława IV z 1640 r. odnawia jedynie urządzenia wewnętrzne miasta; dekrety graniczne przez kozacką rewolucję (por. konstytucje 1654, 1658, 1661 „Bezpieczeństwo dóbr i honorów województw kijowskiego, bracławskiego, wołyńskiego i czernichowskiego”) trudne do okazania, a dotyczą też wsi starościńskich; jednak wobec nieprzerwanego posiadania przez mieszczan gruntów Sadki, Zawale, Słobody Dubickiej, futorów itd. – sąd wyznacza lokację i granice miasta wg mapy (opis obwodu literami A–Z, s. 30–33), przyznaje je miastu na zawsze (oprócz młynów starościńskich na Bohu), poddaje miasto z przedmieściami prawu magdeburskiemu (przywilej 1640), osiadłych na gruntach odległych (Tażyłów, futor Mikłaszewskiego) – prawu kolonarnemu; mieszczanom z futorów, które przypadły starostwu, pozwala się wyprowadzić; reszta gruntów – do dzierżawy starostwa; zboża zebrane przez dwór – nie do zwrotu, ale zbiór ozimin na gruntach przysądzonych – dla miasta; wioska Tażyłów i grunty folwarczne (litery E, F) mają być wypuszczane w arendę (na 6 lat lub dłużej) przez urząd ekonomiczny miejski, a dochody przeznaczone na budowę murowanego ratusza (abrys do zakomunikowania staroście), browarów, słodowni, gorzelni i studzien w rynku; coroczne rachunki; zakaz obciążania i alienowania gruntów bez zgody zwierzchności lub sądów asesorskich.

Objaśnienia: „Kempa” (kępa) – wyspa na rzece; „meatus” (meatem) – łac. bieg, koryto; „Juri Colonario podległemi” – łac. ius colonarium, prawo kolonarne (poddańcze, czynszowe – osadnicy na gruntach poza miastem nie mają praw mieszczańskich); „wyniść się wolno” (dopisek marginalny) – mieszczanom z futorów Szczytki [?] i Tenenki [?] wolno się wyprowadzić; „Gościeniec Niemirowski” – trakt do Niemirowa; „Spławisko” – woda spławna (rozlewisko); „abrys” – rysunek, projekt; „alienować” – zbywać. „Tażyłów” – w rkp. „Tażytów”, „Tayżytów” (ł pisane jak t), dziś Tiażyłów (ukr. Тяжилів), dzielnica Winnicy; w części s. 26 (poprzednia sesja) błędnie odczytane „Tarytówę [?]” – poprawione. „Szałasze” – w rkp. „Szatasze” (ł jak t). „Mikłaszewski” – w rkp. „Miktaszewski”. Nazwy rzeczek: Dzięgciowiec, Premile [?], Lenciowa, Popówka, Haluszyna [?], Balowa, Wielbieżówka [?], Ruda – odczyt wg rkp. „Siekirzynce [?]” – trzeci i czwarty znak niepewny. Wieś Stadnica – dziś Stadnycia pod Winnicą.

Streszczenie

Kategoria I sporu – rozległość miasta Starej i Nowej Winnicy z przedmieściami i gruntami. Miasto domagało się uchylenia decyzji komisarskiej i przywrócenia gruntów oderwanych przez starostów (obwód zaznaczony na mapie kolorem różowym), powołując się na dekrety graniczne 1530–1642, lustracje 1616 i 1765, dokumenty sprzedaży futorów i dzieło podawcze 1767; tłumaczyło brak przywileju lokacyjnego jego spaleniem i zabraniem przywilejów przez starostę A. W. Kalinowskiego. Ks. starosta Stanisław Poniatowski i dzierżawca wskazywali na brak przywileju, nieważność oblat, nieobecność starostów przy dawnych granicach (obrona przed Tatarami) oraz na to, że obwód miejski zabrałby wsie starościńskie (Wiśnię, Ludwikówkę, Szeremetkę, Humenne, Telepenkę, Hawryszówkę, Tażyłów, Sadki, Czosnówkę i folwark za Bohem), i żądali utrzymania decyzji komisji. Sąd asesorski uznał, że miasto nie udowodniło lokacji, ale wobec nieprzerwanego posiadania gruntów przez mieszczan wyznaczył granice miasta według mapy (szczegółowy obwód: Boh – granica Pietniczan – rzeczki Dzięgciowiec, Wiśnia, Premile [?], Lenciowa, Popówka, Haluszyna [?], Balowa – rzeka Winnica – gościniec niemirowski – Ruda Tażyłów – futor Mikłaszewskiego – granica Stadnicy – Ruda – Boh) i przyznał je miastu na zawsze, z wyjątkiem młynów starościńskich na Bohu. Miasto z przedmieściami Zawale, Sadki i Czosnówka podlega prawu magdeburskiemu (przywilej Władysława IV z 1640 r.), osadnicy na odległych gruntach (Tażyłów, futor Mikłaszewskiego) – prawu kolonarnemu; mieszczanie z futorów przyznanych starostwu mogą się wyprowadzić; pozostałe grunty należą do starostwa. Zbiór ozimin dworu na gruntach przysądzonych przypada miastu. Wioskę Tażyłów i grunty folwarczne magistrat ma wydzierżawiać przez publiczną licytację, a dochód przeznaczyć na murowany ratusz, browary, słodownie, gorzelnie i studnie, z corocznym rozliczeniem; gruntów nie wolno obciążać ani zbywać bez zgody władz.

Transkrypcja

s. 37 (skan 0022, strona prawa)

1Daley w Kategoryi Pobożnych Xięży Domini-[kanów]

2Dominikanów Winnickich o Rezolucyą

3Praw ich, względem Stawku y Młynka, na

4Rzece Winnicy, tudzież Futoru Omelanowi-

5czowskiego, także Placu za Rzeką Boh, na

6Ogród czyli Folwark, y innych Placów nada-

7nych y nabytych do Sądów Naszych wpro-

8wadzoney, a z strony Urodzonego Xiążęcia

9Starosty Winnickiego, oraz Urodzonych Offi-

10cyalistów Skarbu koronnego, żeby ta kategorya,

11z przyczyny iż na kommissyi nie była rozsądzona,

12y została przez Sąd kommissarski odłożoną do

13przerzeczoney kommissyi po rozpoznanie y roz-

14ważenie Praw ich, do nadmienionych Gruntów

15Stawku, Młynka, y Placów pretendowanych

16odesłać żądaney; Sporów Stron wysłuchawszy;

17Ponieważ Pobożni Xięża Dominikanie Win-

18niccy, w czasie Dzieła kommissarskiego Ty-

19siąc Siedemset Osimdziesiąt Osmego Roku

20z mocy Dekretu Sądów Naszych Roku Tysiąc

21Siedemset Osimdziesiąt Siódmego, zapadłego, w

22Mieście Winnicy odbywaiącey się, do tegoż

23Sądu kommissarskiego, od Miasta będąc przy-

24pozwanemi, Dokumenta równie z innemi

25z swey Strony, do wzmiankowanych gruntów

26Placu, Stawku, Młynka, iakie mieli kompor-

27towali, y złożyli, a po nastąpionym w katego-

28[reklamant:] ryach

s. 38 (skan 0023, strona lewa)

1w kategoryach niektórych między Miastem y Uro-

2dzonym Xiążęciem Starostą Winnickim, [znak †] zachodzą-

3cych kategoryi w przerzeczonym Sądzie kommissar-

4skim rozsądzeniu y przez Strony do Sądów Naszych

5odwołaniu się, lubo tymże Dziełem kommissar-

6skim inne kategorye, y tychże Xięży Domini-

7kanów do rozsądzenia na inny czas zostały

8odłożone, wszelako kiedy rzeczeni Xięża Domini-

9kanie z strony swey iuż po owym nastąpionym

10Dekrecie kommissarskim Pozew do Sądów Na-

11szych Urodzonemu Xiążęciu Staroście y Miastu

12Winnicy końcem rozsądzenia się wydali, y

13względem swych Praw, na przerzeczone Grunta

14Futor Stawek, y Młyn, sobie służących, rozsą-

15dzenia rezolucyi dopraszaią się; Zaczym

16żądane tey kategoryi ważności Praw, do kommis-

17syi przyszłey odesłanie, mniey potrzebne, Uzna-

18wszy, tęże Rezolucyą, do wysłuchania innych

19kategoryi, w Sporze między Stronami będących

20tym czasem zawieszamy; Potym zaś po wpro-

21wadzeniu rożnych kategoryi, rozwięzuiąc po-

22wyższe Zawieszenie, Sporów Stron, to iest, z

23Strony Xięży Dominikanów Winnickich przy

24złożeniu przez nich Dokumentów, Jako to:

25Tysiąc Siedemset dwudziestego Osmego Ro-

26ku, Dnia Trzydziestego Pierwszego Miesiąca

27[u dołu strony, odnośnik do znaku †:] † także y Żydami Winnickiemi

28[reklamant:] Grudnia

s. 39 (skan 0023, strona prawa; na prawym marginesie ołówkiem znaki „× ×”)

1Grudnia Extraktu z Xiąg Grodzkich Winnickich

2Oblaty, Wypisu Roku Tysiąc Sześćset Czterdzie-

3stego trzeciego, Dnia trzeciego Miesiąca Sierpnia

4nadania Prawa, na Plac, za Rzeką Bohem

5na Ogród, albo dla złożenia na nim Folwar-

6ku przez niegdy Urodzonego Odrzywolskiego

7Starostę Winnickiego na rzecz Klasztoru Xię-

8ży Dominikanów Winnickich, pod Rokiem

9Tysiąc Sześćset Trzydziestym Dziewiątym

10dnia Dwudziestego Pierwszego, Miesiąca Mar-

11ca, uczynionego; Potym podobnegoż Extraktu

12z tych to Xiąg Winnickich Grodzkich, tegoż Ro-

13ku Tysiąc Siedemset Dwudziestego Osmego,

14d. 31. Grudnia. Oblaty Wypisu Roku Tysiąc

15Sześćset Czterdziestego trzeciego, dnia trzeciego

16Sierpnia nadania, przez tegoż Urodzonego Sta-

17rostę, tymże Xiężom Dominikanom Winni-

18ckim, Roku Tysiąc Sześćset Czterdziestego

19dnia trzeciego Grudnia, na Stawek z Młyn-

20kiem na Rzece Winnicy będącym zeznanego,

21zaś Roku Tysiąc Sześćset Czterdziestego Pier-

22wszego, dnia trzeciego Miesiąca Czerwca

23w Winnicy od Szlachetnego Parfena Ome-

24lanowicza, na Summę Pięćdziesiąt Złotych

25Polskich, do dawniey wziętey przez niego od

26Xięży Dominikanów Summy, trzysta Zło-

27tych Polskich, na Futor przedany kwitu

28[reklamant:] danego

s. 40 (skan 0024, strona lewa)

1danego, z wymienieniem, iż na ten, maią ci

2Oycowie Dominikanie Zapis, a który powi-

3nien będzie z Żoną swą, w Xięgach zeznać;

4y Extraktem Oblaty, Roku Tysiąc Siedemset

5Dwudziestego Osmego, dnia trzydziestego

6Pierwszego, Grudnia, w Xięgach Grodzkich

7Winnickich dawnieyszey Oblaty, Roku

8Tysiąc Sześćset Czterdziestego trzeciego, dnia

9trzeciego Sierpnia nastąpioney złożonego; Da-

10ley Roku Tysiąc Siedemset Pierwszego, dnia

11Dwudziestego Miesiąca Lipca, Extraktu Obla-

12ty dawnieyszego Wypisu, pod Rokiem Tysiąc

13Sześćset Czterdziestym Trzecim, dnia trzeciego

14Sierpnia, z Xiąg Grodzkich Winnickich wyię-

15tego, Przywileiu Nayiaśnieyszego Władysła-

16wa IV. Króla, Roku Tysiąc Sześćset Czterdzie-

17stego Pierwszego, dnia dwudziestego Czwar-

18tego Września wyszłego, nadania y Zapisu

19na Młyn z Stawem na Rzece Winnicy

20tudzież darowizny Dworku, przez Urodzo-

21nego Stanisława Rzewuskiego Podstolego

22Bracławskiego zeznaney, y przedaży Folwar-

23ku, czyli Futoru, przez Szlachetnego Parfena

24Omelanowicza, Klasztorowi Dominikań-

25skiemu Winnickiemu, y na inne Grunta

26uczynione potwierdzaiącego; Tudzież

27[reklamant:] Wypisu

s. 41 (skan 0024, strona prawa)

1Wypisu z Xiąg Grodzkich Winnickich, Roku

2Tysiąc Siedemset dwudziestego Osmego, dnia

3Trzydziestego Pierwszego Sierpnia, Extraktu

4pod Rokiem Tysiąc Sześćset Czterdziestym Pią-

5tym, dnia dwudziestego Osmego, Lipca,

6Zapisu, przez Szlachetnego Parfena Omela-

7nowicza Woyta Winnickiego y Tetyanny

8Małżonków, według przyrzeczenia powyż-

9szego, w moc Przywileiu Tysiąc Sześćset Czter-

10dziestego Pierwszego Roku, wyszłego, na Futor

11czyli Folwark za Miastem Winnicą w lesie

12od Wsi Chyżyniec leżący, ich własny y dzie-

13dziczny, z opisaniem onego rozległości y gra-

14nic, za wyraźną wolą Urodzonego Odrzy-

15wolskiego na tenczas Starosty Winnickiego

16wieczystey darowizny, dla Xięży Dominika-

17nów Winnickich, przed Xięgami Grodzkiemi

18Winnickiemi zeznanego; Niemniey Mani-

19festu pod Rokiem Tysiącznym, Siedemset-

20nym trzydziestym, dnia dziewiątego Maia

21przeciwko Urodzonemu Ludwikowi Kalino-

22wskiemu Staroście Winnickiemu y innym

23względem osadzenia Wsi Pisarówki na

24Gruntach do Klasztoru Dominikańskiego

25Winnickiego należących, tudzież przywła-

26szczenia Placu, Dworzyszcz Gruntów, tak

27w Mieście Winnicy, iako y za Miastem

28będących, w Xięgach Grodzkich Winnickich,

29[reklamant:] z strony

s. 42 (skan 0025, strona lewa)

1z strony Klasztoru uczynionego, a Tysiąc

2Siedemset Pięćdziesiąt dziewiątego Roku,

3dnia drugiego Czerwca, w Grodzie Winni-

4ckim z strony Klasztoru Xięży Domini-

5kanów po Urodzonego Czosnowskiego Sta-

6rostę Winnickiego, na Trybunał koronny

7Lubelski, o ustąpienie z Folwarku przez

8Omelanowicza Woyta Winnickiego, y

9Tetyannę Małżonków Klasztorowi zapi-

10sanego, także Stawku z Młynkiem Sie-

11czkarnią nazwanym, y Placów, za Miastem

12nad Rzeką Bohem leżących, y tych na

13wielorakie rekwizycye niepowrócenie, wy-

14danego, Pozwu Zeznanie; y Tysiąc Siedem-

15set Sześćdziesiątego Roku, dnia trzydzie-

16stego Sierpnia w Xięgach Grodzkich Kiiō-

17wskich, z przyczyny zamkniętych pod ten-

18czas Xiąg Grodzkich Winnickich, przeciwko

19Urodzonym Józefowi Oycu y Ignacemu

20Czosnowskim Starostom Winnickim, o przy-

21własczenie Gruntów Klasztornych, w Mie-

22ście, y za Miastem będących, do Wsiów

23Chyżyniec y Oboziny [?] Starościńskich, Mani-

24festu; a tegoż Roku w Trybunale Lubel-

25skim na Urodzonych Czosnowskich Staro-

26stów Winnickich z strony tegoż Klasztoru

27[reklamant:] wzysku

s. 43 (skan 0025, strona prawa)

1wzysku Folwarku teraz Pisarzówka zwanego

2y Młyna na Rzece Winnicy wraz z docho-

3dami przywrócenia Kondemnatę, oraz Przy-

4pozwów y Manifestów lat Tysiąc Siedemset

5Sześćdziesiąt Piątego, y Tysiąc Siedemset Osim-

6dziesiąt Dziewiątego, o nie podciąganie tego

7to Folwarku, Gruntów y Młyna, pod Lu-

8stracye przed temiż Xięgami Winnickiemi

9Grodzkiemi zaniesionych; nadto Oblatę wy-

10znania Xiędza Przeora Dominikańskiego,

11o nabyciu takowego Futoru uczynioną,

12y oraz do Prawa Roku Tysiąc Sześćset

13Czterdziestego Siódmego, pod tytułem – Ap-

14probacya – iż te powyższe nadania, y da-

15rowizny dla Klasztoru Xięży Domini-

16kanów Winnickich są potwierdzone, od-

17wołuiących się ~ †

18Z strony zaś Urodzonego Xiążęcia Starosty

19Winnickiego, y Urodzonych Officyalistów

20Skarbu koronnego, takowe nadania y naby-

21cia, iako tylko w Oblacie Oblat onych Roku

22Tysiąc Siedemset Dwudziestego Osmego, na-

23stąpioney okazane, bez oryginałów, y Extra-

24któw pierwszych lat Tysiąc Sześćset Czterdzie-

25stego trzeciego, y Tysiąc Sześćset Czterdziestego

26Piątego, Grodzkich Winnickich, iż nic znaczyć

27nie mogą wnoszących, y inne przyczyny

28[reklamant:] nielegalności

s. 44 (skan 0026, strona lewa)

1nielegalności tychże Dokumentów przywodzą-

2cych wysłuchawszy, y zważywszy; Gdy wy-

3mienieni Xięża Dominikanie Winniccy,

4wraz z Possessyami Zgromadzenia niegdyś

5Zakonu Jezuickiego, nadań y nabyciów

6Gruntów wyżey wyrażonych, potwierdzenie

7od Stanów Rzeczypospolitey, Konstytucyą

8iak wyżey Tysiąc Sześćset Czterdziestego Sió-

9dmego Roku okazuią, y dowodzą; Przeto

10przychylaiąc się do przerzeczoney Konstytucyi,

11Klasztorowi temuż Dominikańskiemu Win-

12nickiemu, Prawa służące, ustawą Seymową

13umocowane bydź uznaiemy; w iakiey zaś

14wielości rozległości, y w którym też grunta

15maią bydź położeniu, oraz o mieyscach co

16do Futoru, czyli Folwarku Omelanowi-

17czowskiego, w przedaży y darowiznie Roku

18Tysiąc Sześćset, Czterdziestego Piątego, wy-

19mienionych, z przyczyny że ci Xięża Do-

20minikanie według opisu przerzeczoney Konsty-

21tucyi, Tysiąc Sześćset Czterdziestego Siódmego

22Roku, ograniczenia Gruntów swych, tąż

23konstytucyą przez Urodzonego Starostę

24mieysca tamtego, y Sąd Ziemski wraz z

25Urzędem Starościńskim Winnickim na-

26kazanego, nie pokładaią, z iakiego by wy-

27padał nadania, y czyli nie wynikałby z

28[reklamant:] Possessyi

s. 45 (skan 0026, strona prawa)

1Possessyi tych, które konstytucya Tysiąc

2Sześćset Czterdziestego Siódmego Roku, pod

3tytułem = Dwory Szlacheckie = zabespie-

4cza, dochodzenie tego, przez dowody, y indaga-

5cye, lub w potrzebie y przez zaprzysiężone In-

6kwizycye o dawnieyszey tych to Gruntów y

7Placów przez Klasztor Dominikański Win-

8nicki, wedle Praw, lat Tysiąc Sześćset Pięćdzie-

9siąt Czwartego, y Tysiąc Sześćset Sześćdziesiąt

10Pierwszego pod tytułem = Securitas Bonorum

11et honorum = dla Województw Bracławskie-

12go, Kiiowskiego, Wołyńskiego, y Czerniecho-

13wskiego, nastąpionych Possessyi, wyprowa-

14dzić miane przyszłey kommissyi polecamy,

15która to Kommissya, o takowym tych to

16gruntów y Placów położeniu, niemniey o

17mieyscach w przedaży y darowiznie Roku

18Tysiąc Sześćset Czterdziestego piątego, wy-

19rażonych, to iest o drożce z Pól Winnickich

20do tego Futoru idącey, o Drożce Turbiney [?],

21o drożce pustey, o wypustach do Kurczyszcz-

22ku [?] Watkom [?], o drodze starey idącey z Fol-

23warku na Polany y Sianożęci mieyskie, o

24Stawkach dwunastu, y Stawie Pustowitey [?]

25o wierzchowinach Stawnych Pustowitego [?],

26y o Rzece, która z Lasu sącząc się do Winni-

27cy Rzeki wpada, y inne, także y o Placu

28od Urodzonego Rzewuskiego darowanego

29[reklamant:] gdzie leży

s. 46 (skan 0027, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem „XI” przy wierszu 14)

1gdzie leży, do tychże Xięży Dominikanów należą-

2cych, dostatecznie z dowodów y Inkwizycyi do-

3chodziła, y wybadała się, y rozległości ich w Dzie-

4le swym Kommissarskim podług Konstytucyi Ty-

5siąc Sześćset Czterdziestego Siódmego Roku opisała,

6a doszedłszy rozległości tego Futoru, ieśliby okazało

7się, że na tym gruncie, czyli Futorze Omelanowi-

8czowskim, bądź na części tegoż gruntu Wioska

9Starościńska Pisarówka, iest osadzona, tedy aby

10wartości tego gruntu, czyli Futoru Omelano-

11wiczowskiego, y z pożytków iego dochodziła, y

12od wynalezioney wartości tey, Czynsz Roczny

13dla przerzeczonych Xięży Dominikanów Win-

14nickich, Rok rocznie przez teraźnieyszego Uro-

15dzonego Xiążęcia Starostę, y następnych Staro-

16stów punktualnie na Święty Marcin za kwi-

17tem Klasztoru, tychże Xięży Dominikanów

18płacić, y od nowego Roku Tysiąc, Siedemset

19Dziewięćdziesiątego rachować się miany, wy-

20znaczyła, y do opłacania raz na zawsze

21ostrzegła; A względem innych Possessyi przez

22darowizny, y nabycia od właścicielów, bądź

23mieyskiego, iako y Szlacheckiego Stanu, Osób,

24przed wzmiankowaną Konstytucyą Tysiąc

25Sześćset Czterdziestego Siódmego Roku, na rzecz

26Klasztoru nastąpionych, po wynalezieniu

27onych, oddanie dla Klasztoru Xięży Domini-

28[reklamant:] kanów

s. 47 (skan 0027, strona prawa – wiersz 1)

1kanów nakazała, teyże Kommissyi zlecamy.

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Ósma część dekretu – kategoria dominikanów winnickich (przypozwanych przez miasto do komisji 1788, którzy po dekrecie komisarskim sami pozwali ks. starostę i miasto do sądów asesorskich). Sąd najpierw zawiesza rezolucję tej kategorii do czasu rozpoznania pozostałych kategorii, potem rozpatruje dokumenty klasztoru: oblaty z 31 XII 1728 wypisów z 3 VIII 1643 – nadania starosty Odrzywolskiego z 21 III 1639 (plac za Bohem na ogród lub folwark) i z 3 XII 1640 (staw z młynkiem na rzece Winnicy); kwit Parfena Omelanowicza z 3 VI 1641 (50 zł do wcześniejszych 300 zł za sprzedany futor); oblatę z 20 VII 1701 przywileju Władysława IV z 24 IX 1641 (zatwierdzenie młyna ze stawem, darowizny dworku przez Stanisława Rzewuskiego, podstolego bracławskiego, i sprzedaży futoru przez Omelanowicza); wypis z 31 VIII 1728 zapisu z 28 VII 1645 (wójt Parfen Omelanowicz z żoną Tetianą – wieczysta darowizna futoru w lesie od wsi Chyżyńce za zgodą starosty Odrzywolskiego); manifest z 9 V 1730 przeciw staroście Ludwikowi Kalinowskiemu (osadzenie wsi Pisarówki na gruntach klasztornych); pozew z 2 VI 1759 przeciw staroście Czosnowskiemu do Trybunału Lubelskiego; manifest z 30 VIII 1760 (zapisany w grodzie kijowskim, bo księgi winnickie były zamknięte) przeciw Józefowi (ojcu) i Ignacemu Czosnowskim; kondemnatę trybunalską z 1760 r. o zwrot folwarku Pisarzówka i młyna; przypozwy i manifesty z 1765 i 1789 przeciw podciąganiu tych dóbr pod lustrację; oblatę wyznania przeora; konstytucję z 1647 r. „Approbacya”. Strona starosty i oficjaliści Skarbu Koronnego zarzucali, że to tylko oblaty z 1728 r. bez oryginałów. Znak „†” po „Starostą Winnickim” (s. 38) odsyła do dopisku u dołu strony „† także y Żydami Winnickiemi”; drugi znak „†” na s. 43 po „odwołuiących się” – bez widocznego odnośnika.

Objaśnienia: „Rezolucya Praw” – rozstrzygnięcie o prawach; „Officyaliści Skarbu koronnego” – urzędnicy skarbowi (starostwo jako królewszczyzna); „komportowali” – znosili, przedstawili (łac. comportare); „Kondemnata” – wyrok zaoczny; „Approbacya” – zatwierdzenie (konstytucja sejmowa 1647 zatwierdzająca nadania dla dominikanów i jezuitów winnickich); „Dwory Szlacheckie” – tytuł konstytucji 1647 o dworach szlacheckich w miastach; „Securitas Bonorum et honorum” (łac.) – „Bezpieczeństwo dóbr i czci”, tytuł konstytucji 1654 i 1661 dla województw bracławskiego, kijowskiego, wołyńskiego i czernihowskiego (zabezpieczenie posesji po powstaniu kozackim); „indagacye” – badania, dochodzenia; „Inkwizycye” – przesłuchania świadków; „na Święty Marcin” – 11 XI (termin płatności czynszu); „Sieczkarnia” – nazwa młynka; „Zgromadzenie niegdyś Zakonu Jezuickiego” – po kasacie jezuitów (1773) część ich posiadłości. Nazwy w opisie futoru (Drożka Turbina [?], Kurczyszczek [?], Watki [?], Staw Pustowity [?]) – odczyt niepewny.

Streszczenie

Kategoria dominikanów winnickich: klasztor domagał się potwierdzenia praw do stawku z młynkiem (zw. Sieczkarnia) na rzece Winnicy, futoru Omelanowiczowskiego (folwarku Pisarzówka), placu za Bohem na ogród/folwark i innych placów, przedstawiając nadania starosty Odrzywolskiego (1639, 1640), darowiznę wójta Parfena Omelanowicza i jego żony Tetiany (1641, 1645), przywilej Władysława IV (1641), darowiznę dworku przez Stanisława Rzewuskiego, podstolego bracławskiego, manifesty i pozwy przeciw starostom Kalinowskiemu (1730) i Czosnowskim (1759–1760, 1765, 1789) oraz konstytucję 1647 „Approbacya”. Strona ks. starosty Poniatowskiego i oficjaliści Skarbu kwestionowali dokumenty jako oblaty bez oryginałów i żądali odesłania sprawy do komisji. Sąd uznał prawa klasztoru, umocnione konstytucją sejmową z 1647 r., lecz ustalenie położenia i rozległości gruntów (futoru Omelanowiczowskiego, dróg, stawków, placu Rzewuskiego) zlecił przyszłej komisji, która ma badać dowody i w razie potrzeby przesłuchać świadków; jeśli na futorze osadzona jest wioska starościńska Pisarówka, komisja ma oszacować wartość gruntu i wyznaczyć roczny czynsz płacony klasztorowi przez starostów na św. Marcina, liczony od 1790 r.; inne posiadłości nabyte przed 1647 r. mają być klasztorowi zwrócone.

Transkrypcja

s. 47 (skan 0027, strona prawa – od wiersza 2)

1Daley po rezolwowaniu kategoryi z Xię-

2żmi Dominikanami Winnickiemi do rozsądze-

3nia dalszych przez Miasto Winnicę do Sądu

4Naszego wprowadzonych przystępuiemy;

5[margines: propina- / cya mieyska] To iest, Co się tyczy Propinacyi Mieyskiey

6przez Sąd kommissarski Miastu Starey y nowey

7Winnicy za wolną z obowiązkiem aby Miasto

8y Mieszczanie Browar ieden publiczny, w Mie-

9ście Starey Winnicy, za Rzeką Boh, do wyrob-

10ku trunków wystawiło, y z tego, aby wyro-

11bek Szynku do tegoż Miasta Starego y nowego

12wchodził oddaney, y płacy od niego, dla Uro-

13dzonego Xiążęcia Starosty z innemi warun-

14kami ustanowioney; Sporów Stron w tey ka-

15tegoryi czynionych, iako to z strony Miasta

16Winnicy, przy odwołaniu się do Przywileiu

17Tysiąc Sześćset Czterdziestego Roku, Miastu te-

18mu, przez Nayiaśnieyszego Władysława IV.

19nadanego, Browary, Słodownie, Winnice,

20budować, Piwo, miody, y Gorzałki robić, y

21od tego, podług przepisu tegoż Przywileiu

22opłatę dla Urodzonego Starosty oddawać

23wyznaczaiącego, także Manifestu przez

24Urodzonego niegdy Czosnowskiego Starostę

25Winnickiego, przeciwko Xiężom Jezuitom

26Winnickim, o przywłaszczenie sobie przez

27nich z krzywdą Mieszczan propinacyi Roku

28[reklamant:] Tysiąc

s. 48 (skan 0028, strona lewa)

1Tysiąc Siedemset Sześćdziesiąt Pierwszego, w

2Xięgach Grodzkich Latyczowskich, zaniesio-

3nego, y też propinacyą Mieszczanom przy-

4znaiącego; Niemniey do Prawa Tysiąc Siedem-

5set Siedemdziesiąt Piątego Roku, pod tytułem =

6Ustanowienie Czopowego = zapadłego, którym

7Winnica Miasto, między Stołecznemi Mia-

8stami, a w tych, każdemu szynk wszelkich

9trunków dozwolony, iest umieszczone; Odwo-

10łuiąc się także do Przywileiu Nayiaśnieyszego

11Zygmunta Augusta, Roku Tysiąc Pięćset

12Pięćdziesiąt Siódmego, Ustawę na Państwo

13Litewskie, y Ukrainne w sobie zawieraiącego

14w którym, pod Artykułem IX. wyrażono,

15iż kapszczyzna po całym Xięstwie Lite-

16wskim powinna bydź iednakowa brana,

17to iest, od miodu kopa groszy, od Piwa ty-

18leż; od gorzałki trzydzieści groszy; A zatym

19gdy Miasto Winnica w Województwie Bra-

20cławskim leżące, dawniey do Litwy, nale-

21żało, y z Prawami swemi do Korony przy-

22łączone zostało, kapszczyzna też do Skar-

23bu Xiążęcego podtenczas dawana, iedno

24iest co Czopowe, które do Skarbu Rzeczy-

25pospolitey iest opłacane, iuż żadna opła-

26ta Urodzonemu Staroście bydź nie powin-

27na, a zatym Decyzyi Kommissarskiey iako

28[reklamant:] uciążliwey

s. 49 (skan 0028, strona prawa)

1uciążliwey uchylenia y propinacyi wszelkich

2trunków dla samych tylko Mieszczan bez ża-

3dney Urodzonemu Staroście opłaty, oprócz

4Czopowego do Skarbu Rzeczypospolitey należą-

5cego przyznania dopraszaiącego się; Z Strony

6zaś Urodzonego Xiążęcia Starosty, y Staro-

7stwa tegoż Possessora, do Inwentarzy lat

8Tysiąc Pięćset Czterdziestego Piątego, y Tysiąc

9Pięćset Pięćdziesiąt drugiego, dochód z wszyn-

10ków opisuiących, tudzież Roku tegoż Tysiąc

11Pięćset Pięćdziesiąt Drugiego, Listu Nayia-

12śnieyszego Zygmunta Augusta, na zaniesio-

13ne skargi Mieszczan, o odebranie im kar-

14czem gorzałczanych, iż im się karczmy mieć

15nie należy pisanego, z Metryki Litewskiey

16wyiętego, oraz Dekretu Tysiąc Pięćset Sześćdzie-

17siątego Roku, dnia Pierwszego Stycznia w

18Wilnie, między tymże Miastem y Starostą

19zapadłego, przy którym Mieszczanie skar-

20żyli się, że im Starosta za Listem królewskim

21karczmy zabrał; potym Lustracyi Tysiąc

22Sześćset Szesnastego Roku, dochód dla Starosty

23z Arendy karczem y Browaru opisuiącey,

24zdaiących [?] się, y przywodzących; A przeto

25Dekretu kommissarskiego potwierdzenia,

26dopraszaiących się wysłuchawszy; Ponieważ

27Dekretem przeszłym Sądu Naszego, Roku

28[reklamant:] Tysiąc

s. 50 (skan 0029, strona lewa; na lewym marginesie znak „//” przy wierszu 17)

1Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt Siódmego, między

2temiż Stronami zapadłym, Miastu Propinacya

3trunków wszelkich iest dozwolona, w iako-

4wym zaś sposobie y rodzaiu, tak Propinacya

5Trunków kraiowych, y Zagranicznych tudzież

6opłaty dla Starosty rozumieć się maią, do Sądu

7kommissarskiego rzecz ta odesłana została;

8a Sąd kommissarski, lubo takową propina-

9cyą Miastu bydź wolną w moc Dekretu Są-

10du Naszego przyznał, iednego tylko wysta-

11wienie Browaru, za Miastem dozwolił, zaś

12względem opłaty, od Zagranicznych Trunków

13punkt ten, do Sądów Naszych odesłał; Za-

14czym zważaiąc Prawa Strony obwiey, iż

15propinacya tak Miastu Winnicy z mocy

16Przywileiu Tysiąc Sześćset Czterdziestego Roku

17y konstytucyi Tysiąc Siedemset Siedemdzie-

18siąt Piątego Roku, a Urodzonemu Staroście,

19// z Inwentarzów Popisów, Zamku y Miasta

20lat Tysiąc Pięćset Czterdziestego Piątego, y

21Tysiąc Pięćset Pięćdziesiąt Drugiego, y Lu-

22stracyi Tysiąc Sześćset Szesnastego Roku,

23dochód z Arendy Młynów, Gorzałek y Bro-

24waru wyciągaiącey przynależy, Przeto

25lubo według konstytucyi Tysiąc Siedemset

26Siedemdziesiąt Piątego Roku, w Mieście

27tym iako Stołecznym propinacya każdemu

28[reklamant:] Mieszcza-

s. 51 (skan 0029, strona prawa; nad tekstem znak „#” [?])

1Mieszczaninowi wolna bydź [nad wierszem: by] powinna; Przecież

2pragnąc toż Miasto y Mieszczan, w lepszym

3widzieć dla ozdoby kraiowey Stanie, y dochody

4onegoż ku zapomożeniu iego pomnożyć,

5z którychby, na potrzeby swe Fundusz iako-

6wy miało, y z tey propinacyi dochód do Skar-

7bu Mieyskiego wchodził, deklaruiąc, y po-

8prawuiąc, Decyzyą kommissarską, mieć

9chcemy, aby takowa propinacya, trzem

10Osobom Mieszczanom Winnickim, dobrze

11osiadłym, co Rocznie przez Magistrat z Kolei

12Mieszczan wybranym, bądź y iedney Oso-

13bie któraby więcey Arendy za tęż propina-

14cyą nad tych dwóch dała, arendowana była,

15y z tey Arendy pieniądze, wynikaiące, u Mie-

16szczanina iednego, przez Magistrat y Porządki

17wybranego dobrze osiadłego, y bespieczeństwo

18dostateczne względem tych Summ mieyskich

19maiącego, pod Pieczęcią Magistratu składane,

20y chowane były; a te pieniądze że na żadne

21potrzeby prywatne iak tylko na publiczne

22Miasta, y to za wiadomością y dozwole-

23niem Zwierzchności kraiowey, bądź Sądów

24Naszych obracane bydź nie będą mogły, ani

25powinny, pod powróceniem onych do Skar-

26bu Mieyskiego stanowiemy; y z tych, iż

27Rachunki na co by były od Zwierzchności

28kraiowey dysponowane, przed Porządkami

29Miasta, y w obecności Namiestnika od Uro-

30[reklamant:] dzonego

s. 52 (skan 0030, strona lewa)

1dzonego Starosty do tego Instrumentem

2swym umocowanego, oddawane być maią

3przykazuiemy [znak: ##] A dla takowey propinacyi

4y z niey dochodu, na rzecz y potrzeby Mia-

5sta wynikaiącego, utrzymywania, też

6Miasto y Mieszczanie maią wystawić

7za Miastem dla bespieczeństwa od ognia,

8w czasie Roku, trzy Browary, Słodownie

9y Gorzelnie w którychby Piwo y miody, wa-

10rzone Gorzałki palone, y na wyszynk w

11Mieście y po Przedmieściach przedawane były;

12Nim zaś takowe Browary za Miastem wy-

13stawią, robienia Piwa, Sycenia Miodu, y

14palenia Gorzałek tym czasem w Browa-

15rach trzech Mieszczan Winnickich dozwa-

16[margines: Ratusz / wystawie- / nie.] lamy; A dla utrzymywania takowey Pro-

17pinacyi, też Miasto aby nayprzód Ra-

18tusz o dwóch Piętrach z Izbami, do sądzenia

19Sądów tak Radzieckich iako y Woytowskich

20także mieysce na Skład, y chowanie Xiąg

21oraz na więzienie występnych Osób, na-

22siedzenie Wieży, zaś dla dochodu publicznego

23Miasta, y wygody przyieżdzaiących Dom

24osobny wiezdny murowany, w czasie trzech

25lat wymurowało, y wystawiło, dachówką

26ieśli można pokryło nakazuiemy, y przeto

27Decyzyą kommissarską Urodzonemu

28[reklamant:] Staroście

s. 53 (skan 0030, strona prawa; na prawym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 3–6 „kramnice / Żydowskie / w rynku / znieść”, przy wierszach 7–9 „a ratusz / Żydom prze- / dał U[rodzony] / Czosnowski”, przy wierszach 18–24 „actio mia- / stu cał [?] / Czosnowski / wiele Żydom / zapłaci za / kletki, y / kramnice, / y Żydom / za place.”)

1Staroście propinacyi w Ratuszu mieyskim,

2y Żydom dozwalaiącą znosiemy, y uchylamy.

3y kramnice Żydowskie w samym srzodku

4Rynku, y kletki po sprzedaniu przez nie-

5gdy Urodzonego Czosnowskiego Ratusza

6Żydom, y rozebraniu onego, wystawione,

7Rynek szpecące, y on zaymuiące, w cza-

8sie Roku iednego od daty ninieyszego De-

9kretu miarkuiąc, za uczynionym przez

10Zwierzchność Starościńską Pośrednictwo [?], y

11za przybraniem Osób dwóch Mieyskich

12Urzędowych, y Maystrów Cieślów, na tym

13znaiących się, takowych kramnic y kletek

14Żydowskich oszacowaniem, y przez Miasto

15zapłaceniem [znak: //] wolne, temuż Miastu Win-

16nicy Summy Żydom za też kramnice y

17kletki wypłacić mianey od Sukcessorów niegdy

18Urodzonego Czosnowskiego iako też y Żydom

19Summ y kwot za place te, im w Rynku pu-

20szczane dawanych, od kogo będzie należało od-

21zyskanie zostawuiąc [znak: //] zniesione być deklaruiemy,

22Miasto od zapłacenia onych połowy szacunku

23gdyby się w tym czasie spaliły, uwalniamy, ale

24tylko tego, któryby złośliwie y umyślnie też

25kramnice y kletki spalić miał, do nadgrody

26tey obowiązanym y karze kryminalney pod-

27ległym bydź stanowiemy; Że zaś Miasto

28[reklamant:] y Mieszczanie

s. 54 (skan 0031, strona lewa; na lewym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 4–6 „na Ratusz / wystawienie / dla Sta- / rosty [?] drzewa.”, przy wierszach 7–9 „wolność da- / wania Assyg- / [nacyi] do Lasu Sta- / roście [?]”, przy wierszu 11 „na mosty”, przy wierszu 17 „y wrąb [?] / do lat 4.”)

1y Mieszczanie są obowiązani do wymurowania

2Ratusza, a Las dla Miasta teraz determino-

3wany po części większey iest wycięty, y dopiero

4wzrastaiący; Przeto daiąc onemu czas do wzro-

5śnienia, nayprzód Zwierzchność Starościńska

6do budowli Ratusza murować się maiącego,

7w proporcyi potrzeby istotney, za podaniem Re-

8gestru przez Miasto potrzebnego drzewa, Assy-

9gnacyą do Lasów Starościńskich wydać ma;

10także na reparacyą Mostów, ile razy potrzeba

11będzie wymagała, ma także Assygnacye na

12drzewo według potrzeby przez Miasto podanego

13wydawać, y wywozu onego w dni iednak wy-

14znaczone y w mieyscach do ścinania drzewa

15wydzielonych nie bronić, [znak: //] A co się tyczy na

16opał, wrąb temuż Miastu w lasach Staro-

17ścińskich z przyczyny powyższey wzrastaią-

18cego dopiero lasu Mieyskiego, do lat czterech

19pozwalamy; dla którego wrębu, na opał

20w lasach Starościńskich, dla Mieszczan Kom-

21missya przyszła, indagacyą o mieszkaniach

22tego Miasta, y Przedmieść y potrzebie onych

23na te lat cztery uczyniwszy, z wyznaczeniem

24dni w tydzień kwotę Fur drzewa, w lecie mniey,

25a w Zimie większą, wydawać się maiących, le-

26żałego drzewa, bądź też y do budowli nie-

27zdatnego udeterminuie. ~ A z propinacyi

28[reklamant:] tym

s. 55 (skan 0031, strona prawa; na prawym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 3–7 „za propi- / nacyą — / mieyską / Sumę da- / wać co rok / po zł 3000.”, przy wierszach 21–23 „zagranicz- / ne trunki / wolne od / opłaty.”)

1tym sposobem iak wyżey przez Miasto y Mie-

2szczan utrzymywaney, kiedy opłata od Gorzałek

3Staroście w Inwentarzach lat Tysiąc Pięćset

4Czterdziestego Piątego, Tysiąc Pięćset Pięćdziesiąt

5drugiego, także y w Przywileiu Tysiąc Sześćset

6Czterdziestego Roku, Miastu temu iuż po

7przyłączeniu do Korony w sposób nowego Pra-

8wa nadanym, y którego toż Miasto zamiast

9lokacyi swey trzyma się wyrażona znayduie

10się, a unikaiąc trudności w doglądaniu Wa-

11rów, Kotłów, Garców, które ztąd wynikać zwy-

12kły, aby ci trzey lub iedna Osoba do trzyma-

13nia tey Propinacyi Mieyskiey Rok rocznie z

14Mieszczan wybrani, którzy też Arendę pro-

15pinacyi trzymać będą Urodzonemu Staro-

16ście teraźnieyszemu y następcom co Rok Sum-

17mę Trzy tysiące Złotych Polskich dwiema

18Ratami, to iest pierwszą Tysiąc Pięćset Zło-

19tych Polskich w Marcu, a drugą takąż

20Złotych Polskich Tysiąc Pięćset, w Miesiącu

21Wrześniu, za kwitami dawać im mianemi

22wypłacali y punktualnie oddawali posta-

23nawiamy. Zagraniczne zaś Trunki wszelakie,

24wolne do przedaży od wszelkiey Urodzonemu

25Staroście opłaty, rezolwuiąc odesłanie przez

26Sąd kommissarski do Sądu ninieyszego uczy-

27nione Mieszczanom deklaruiemy; A temuż

28Urodzonemu Staroście z mocy powyższych

29[reklamant:] Inwentarzów

s. 56 (skan 0032, strona lewa – górna część; na lewym marginesie dopiski innej ręki, częściowo w grzbiecie: „[...]ście propi- / nacya w / mieście no- / [w]ey Winnicy / y w Przed- / mieściach / Sadkach, Za- / wale, głó- / wnie [?] po / iednym do- / mu”; „[Gdy] Starosta [...] / [...] ani tytu- / łu, ani ty- / tułem woyt[a]”; „czopowe / każdy swoie / ma płacić.”)

1Inwentarzów y Lustracyi propinacyą wszel-

2kich trunków y Likworów w tym Mieście to

3iest w samym Mieście nowey Winnicy w iednym

4Domu, również w trzech Przedmieściach, to iest

5w Sadkach, Zawale y Czosnówce, także po ie-

6dnym Domu z wiazdem dla wygody publi-

7czney trzymać dozwalamy; W innych zaś karcz-

8mach y Domach propinacyi Starościńskiey

9odtąd za miesięcy trzy rachuiąc, Urodzonemu

10Xiążęciu Staroście, lub tego Starostwa Dzier-

11żawcy zakazuiemy; A propinacyi przez

12Urodzonego Starostę tytułem Woyta preten-

13dowaney, gdy Urodzony Starosta żadnego

14Prawa, ani tytułu do tego nie okazuie, nie

15módz pozyskać Urodzonego Starostę dekla-

16ruiemy; Czopowe przytym aby tak Urodzo-

17ny Starosta, iako y Miasto każdy respective

18z swey Propinacyi do Skarbu publicznego

19opłacali ostrzegamy. ———

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dziewiąta część dekretu – kategoria propinacji miejskiej. Komisja (1788) przyznała miastu wolną propinację z obowiązkiem zbudowania jednego publicznego browaru za Bohem w Starej Winnicy i z opłatą dla starosty; punkt o opłacie od trunków zagranicznych odesłała do sądów asesorskich. Miasto powoływało się na przywilej Władysława IV z 1640 r., manifest starosty Czosnowskiego przeciw jezuitom winnickim (zaniesiony w grodzie latyczowskim w 1761 r.), konstytucję 1775 „Ustanowienie czopowego” (Winnica wśród miast stołecznych, gdzie szynk wolny każdemu) oraz Ustawę na Państwo Litewskie i Ukrainne Zygmunta Augusta z 1557 r. (art. IX – jednolita kapszczyzna: od miodu i piwa kopa groszy, od gorzałki 30 groszy) – Winnica należała dawniej do Litwy, kapszczyzna płacona skarbowi książęcemu odpowiada czopowemu płaconemu Rzeczypospolitej, więc starosta nie powinien pobierać żadnej opłaty. Strona starosty i posesora powoływała się na inwentarze 1545 i 1552, list Zygmunta Augusta z 1552 r. (z Metryki Litewskiej: mieszczanom nie należą się karczmy gorzałczane), dekret wileński z 1 I 1560 i lustrację 1616 (dochód starosty z arendy karczem i browaru). Rozstrzygnięcie (od s. 50): propinacja należy i miastu (przywilej 1640, konstytucja 1775), i staroście (inwentarze, lustracja); arendę propinacji miejskiej mają trzymać trzej (lub jeden – kto da więcej) dobrze osiadli mieszczanie wybierani co roku przez magistrat, pieniądze przechowywane pod pieczęcią magistratu i obracane wyłącznie na potrzeby publiczne, z rozliczeniem wobec „Porządków” miasta i namiestnika starosty; miasto ma w ciągu roku zbudować za miastem trzy browary, słodownie i gorzelnie (tymczasem wolno warzyć w browarach trzech mieszczan), w ciągu trzech lat ratusz dwupiętrowy (izby sądowe radzieckie i wójtowskie, archiwum, więzienie, wieża) i murowany dom zajezdny kryty dachówką; propinacja starosty w ratuszu i u Żydów zniesiona; kramnice i kletki żydowskie, postawione w środku rynku po sprzedaży ratusza Żydom przez starostę Czosnowskiego, mają być w ciągu roku oszacowane i usunięte (zapłaci miasto, z prawem regresu do sukcesorów Czosnowskiego), za umyślne podpalenie – kara kryminalna; drewno na ratusz i mosty – z asygnacji starościńskich; opał z lasów starościńskich przez 4 lata (kwotę fur ustali przyszła komisja); miasto płaci staroście za propinację 3000 zł rocznie w dwóch ratach (marzec, wrzesień); trunki zagraniczne wolne od opłaty dla starosty; staroście wolno trzymać propinację w jednym domu w Nowej Winnicy i po jednym domu z zajazdem w Sadkach, Zawalu i Czosnówce, w innych karczmach – zakaz po trzech miesiącach; propinacji z tytułu wójtostwa starosta nie dowiódł; czopowe obie strony płacą do skarbu publicznego.

Objaśnienia: „Propinacya” – wyłączne prawo produkcji i wyszynku trunków; „Kapszczyzna” – litewski podatek od wyszynku (odpowiednik czopowego); „kopa groszy” – 60 groszy; „Czopowe” – podatek od wyszynku płacony skarbowi Rzeczypospolitej; „Likwory” – wódki słodzone, likiery; „Wary, Kotły, Garce” – warki (partie warzenia), kotły gorzelnicze, garnce (miary) – kontrola produkcji; „Porządki” (Porządki Miasta) – pospólstwo, reprezentacja mieszczan obok magistratu; „Instrument” – pełnomocnictwo; „Dom wiezdny” (z wiazdem) – dom zajezdny, zajazd; „kletki” – budki, jatki; „Fura drzewa” – wóz drewna; „respective” (łac.) – odpowiednio, każdy ze swojej strony; „rezolwować” – rozstrzygać. Znaki „//” i „##” w tekście odsyłają do dopisków marginalnych innej ręki (streszczenia treści, np. „za propinacyą mieyską Sumę dawać co rok po zł 3000”, „kramnice Żydowskie w rynku znieść”, „a ratusz Żydom przedał U. Czosnowski”).

Streszczenie

Kategoria propinacji miejskiej. Miasto Winnica, powołując się na przywilej Władysława IV z 1640 r., konstytucję o czopowym z 1775 r. i Ustawę Zygmunta Augusta z 1557 r. (kapszczyzna = czopowe), żądało wolnej propinacji bez żadnej opłaty dla starosty; strona ks. starosty Stanisława Poniatowskiego wskazywała inwentarze 1545 i 1552, list królewski z 1552 r., dekret wileński z 1560 r. i lustrację 1616 r. potwierdzające dochód starosty z karczem i browaru. Sąd uznał prawa obu stron i postanowił: propinację miejską wydzierżawiają corocznie trzej (lub jeden) zamożni mieszczanie wybierani przez magistrat, dochód idzie wyłącznie na potrzeby publiczne miasta pod kontrolą; miasto płaci staroście 3000 zł rocznie (dwie raty, marzec i wrzesień); ma zbudować za miastem trzy browary, słodownie i gorzelnie, w ciągu trzech lat dwupiętrowy ratusz (izby sądowe, archiwum, więzienie, wieża) i murowany dom zajezdny; propinacja starosty w ratuszu i przez Żydów zniesiona, a kramnice i kletki żydowskie w środku rynku (po sprzedaży ratusza Żydom przez starostę Czosnowskiego) mają być w ciągu roku oszacowane, wykupione przez miasto i usunięte; drewno na ratusz i mosty oraz opał na 4 lata – z lasów starościńskich wg asygnacji; trunki zagraniczne wolne od opłaty dla starosty; starosta zachowuje propinację w jednym domu w Nowej Winnicy i po jednym domu z zajazdem w Sadkach, Zawalu i Czosnówce, w innych karczmach – zakaz; roszczenie starosty do propinacji z tytułu wójtostwa oddalone; czopowe obie strony płacą do skarbu.

Transkrypcja

s. 56 (skan 0032, strona lewa – dolna część; na lewym marginesie dopiski innej ręki, częściowo w grzbiecie: „Kat. 2 / Sukcesso- / rami U[rodzonego] / Czosnowskie- / go”, niżej „[prze]danie / ratusza”)

1Pogotowiu zaraz w tym mieyscu, kategoryą z

2strony Miasta przeciwko pozostałey Wdowie y

3Sukcessorom niegdy Urodzonego Czosnowskiego Sta-

4rosty Winnickiego, względem przedanego przez niego

5Żydom Ratusza Mieyskiego wprowadzoną, a

6z strony także Sukcessorów Czosnowskich exce-

7pcyą przeciwko Pozwowi, czasu czterech niedziel

8nie maiącemu, y z przyczyny, że ta kategorya

9[reklamant:] Dekretem

s. 57 (skan 0032, strona prawa – górna część; na prawym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 17–18 „termin / przyznany”, przy wierszach 21–24 „do niższey / rezolucyi / odesłano / rezolucya / fol. 67.”)

1Dekretem kommissarskim zaięta do innego czasu do

2rozsądzenia iest odłożona uczynioną rezolwuiąc;

3Ponieważ dawnieysze Pozwy z Strony Miasta

4Winnicy przeciwko Sukcessorom niegdy Urodzo-

5nego Czosnowskiego Starosty Winnickiego wyda-

6ne, nie maią ieszcze swey rezolucyi, a Przypozew

7teraźnieyszy do tamteyszych dawnieyszych, za-

8miast uczynienia Exekucyi Kondemnaty w Są-

9dzie Naszym do otrzymania zadyktowaney, od

10którey iednak Miasto poźniey dla rozsądzenia

11się w tey Sprawie odstąpiło, y Zysku do niey nie

12podało, także y do gotowey Sprawy w Sądzie

13ninieyszym wiszącey, iest wydany; Dla czego

14dawnieysze Pozwy, iako ieszcze nie rezelwowane,

15w zupełnym swym rygorze zostawać mieniemy,

16y z tego powodu, Pozew przez Sukcessorów Czo-

17snowskich czasu czteroniedzielnego nie maiący

18kwestyonowany, y excypowany, za przyzwoity

19uznawszy tymże Sukcessorom odpowiadać na-

20znaczamy; W odpowiadaniu którym, Katego-

21rye z strony Miasta Winnicy przeciwko Sukces-

22sorom wzmiankowanym Czosnowskim, tak

23względem przedanego Ratusza, iako y inne

24wynikaiące, y z Pozwów na Summie, na Do-

25brach Raszkowie od tegoż Miasta położo-

26nych wprowadzone, tym czasem do dalszey

27niższey swey rezolucyi zawieszamy ////

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dziesiąta część dekretu – krótka kategoria sporu miasta z wdową (Marcjanną z Łagowskich) i sukcesorami starosty Józefa Czosnowskiego o sprzedaż ratusza miejskiego Żydom oraz o sumy miejskie zabezpieczone na dobrach Raszków. Sukcesorowie podnieśli ekscepcję, że pozew nie miał czterotygodniowego terminu i że komisja odłożyła tę kategorię na później. Sąd uznał, że dawniejsze pozwy miasta nie zostały jeszcze rozstrzygnięte, a obecny przypozew jest do nich dołączony (miasto odstąpiło od egzekucji uzyskanej kondemnaty i nie podało do niej „zysku”), więc pozew za właściwy, ekscepcję oddalił i nakazał sukcesorom odpowiadać; samo rozstrzygnięcie zawiesił do dalszej części dekretu (dopisek marginalny: „rezolucya fol. 67”).

Objaśnienia: „Pogotowiu” – tymczasem, w tym samym czasie (tu: na tym miejscu sąd rozpatruje); „excepcya” – zarzut formalny; „czas czterech niedziel” – czterotygodniowy termin pozwu; „Kondemnata” – wyrok zaoczny; „Exekucya Kondemnaty” – wykonanie wyroku zaocznego; „Zysk” – wniosek o wykonanie zysku (korzyści) z kondemnaty; „rezelwowane” – rozstrzygnięte; „w zupełnym swym rygorze” – w pełnej mocy; „przyzwoity” – właściwy, prawidłowy. Raszków – dobra Czosnowskich (prawdopodobnie Raszków nad Dniestrem), na których miasto miało ulokowane sumy.

Streszczenie

Miasto Winnica wniosło kategorię przeciw wdowie i sukcesorom starosty Józefa Czosnowskiego o sprzedaż ratusza miejskiego Żydom oraz o sumy miejskie ulokowane na dobrach Raszków. Sukcesorowie zarzucili pozwowi brak czterotygodniowego terminu i powoływali się na odroczenie tej kategorii przez komisję. Sąd asesorski uznał, że wcześniejsze pozwy miasta przeciw sukcesorom pozostają w mocy, a obecny pozew jest do nich przypozwem, oddalił zarzut i nakazał sukcesorom odpowiadać, rozstrzygnięcie zaś (o ratuszu i sumach na Raszkowie) odłożył do dalszej części dekretu.

Transkrypcja

s. 57 (skan 0032, strona prawa – dolna część; na prawym marginesie dopisek innej ręki: „Kat. wago- / wego, mia- / rowego”)

1Co bowiem dotyczy się Wagowego miarowego

2Decyzyą kommissarską co do wagi, miary

3[reklamant:] ustanowionych

s. 58 (skan 0033, strona lewa; na lewym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 2–5 „approbata / [mi]aris [?] w / strych[ach] / fol. 6”, przy wierszach 5–7 „Kat. Dzięg- / ciowego, y / smołowego”, przy wierszach 12–15 „to napo- / tem [?] mia- / sta / wagowe y / miarowe”, przy wierszach 21–26 „skargi / urzędnika / mieyskiego / o miary y / wagi [?] pod / [S]tarostą [?]”)

1ustanowionych y opisanych też Decyzyą kommis-

2sarską z obiaśnieniem iż Owies nie w strych

3bydź ma podług powszechnego zwyczaiu mie-

4rzony zatwierdzamy. Co się zaś ściąga do

5Dzięgciowego y Smołowego, użytek tego, na fun-

6damencie Przywileiu Roku Tysiąc Sześćset Czter-

7dziestego Miastu służącego, y Dekretem Sądu

8Naszego przeszłym Tysiąc Siedemset Osimdzie-

9siąt Siódmego Roku przyznanego, że nie komu

10innemu przynależy, iak samemu tylko Mia-

11stu, y na pożytek onego, deklaruiemy, y że te-

12goż dochodu dzięgciowego y Smołowego, także

13wagowego y miarowego, nikt pod karami y

14zabraniem onego, przez Magistrat trzymać y

15używać nie ma ostrzegamy; y zakazuiemy,

16oraz do tego punktu względem miar, y Wag do-

17daiemy, iż respektem sprzeczek przy Wadze y

18mierze często trafiaiących się, że dla Spraw mię-

19dzy Osobami prywatnemi ma bydź Sąd Pier-

20wszey Instancyi Mieyskiey, w Ordynacyi dla

21Miasta przepisaney, zaś respektem nie dozo-

22ru z strony Urzędnika mieyskiego, nad temi

23miarami, y Wagami przełożonego, y ztąd

24skarg zachodzących y wynikłych, odpowiedź

25za to, w Sądzie Pośredniczym Starościńskim

26oznaczamy, y wolne udanie się każdemu

27krzywdę maiącemu, do teyże Pośredniczey

28Zwierzchności zostawuiemy ——

29[reklamant:] A co

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Jedenasta część dekretu – kategoria dochodów z wagi miejskiej i miar (wagowe, miarowe) oraz z handlu dziegciem i smołą (dziegciowe, smołowe). Sąd zatwierdza decyzję komisji co do wag i miar z wyjaśnieniem, że owies ma być mierzony „nie w strych” (z nadsypem), zgodnie z powszechnym zwyczajem; dziegciowe i smołowe (przywilej 1640, dekret sądów asesorskich 1787) oraz wagowe i miarowe przysługują wyłącznie miastu; nikt poza magistratem nie może ich pobierać pod karą konfiskaty. Spory między osobami prywatnymi przy wadze i mierze sądzi sąd miejski pierwszej instancji (wg ordynacji dla miasta), a skargi na niedozór urzędnika miejskiego przełożonego nad wagami i miarami – sąd pośredniczy starościński.

Objaśnienia: „Wagowe” – opłata za ważenie towarów na wadze miejskiej; „miarowe” – opłata za mierzenie zboża i innych towarów miarą miejską; „Dzięgciowe” i „Smołowe” – opłaty od sprzedaży dziegciu i smoły; „w strych” – miarą równo zgarniętą strychulcem (bez nadsypu), w przeciwieństwie do miary „z czubem”; „Sąd Pośredniczy Starościński” – sąd starosty jako pośrednika (instancja nadzorcza nad urzędem miejskim); „Ordynacya dla Miasta” – ustawa ustrojowa miasta (wydawana przez komisje dobrego porządku).

Streszczenie

Kategoria opłat miejskich: sąd zatwierdził ustalenia komisji co do wag i miar (owies ma być mierzony nie „w strych”, lecz według powszechnego zwyczaju) i orzekł, że dziegciowe i smołowe (na podstawie przywileju z 1640 r. i dekretu z 1787 r.) oraz wagowe i miarowe należą wyłącznie do miasta i tylko magistrat może je pobierać, pod karą konfiskaty. Spory prywatne przy wadze i mierze rozpatruje miejski sąd pierwszej instancji, a skargi na zaniedbania urzędnika miejskiego nadzorującego wagi i miary – sąd pośredniczy starościński, do którego każdy pokrzywdzony może się zwrócić.

Transkrypcja

s. 58 (skan 0033, strona lewa – reklamant)

1[reklamant:] A co

s. 59 (skan 0033, strona prawa; na prawym marginesie dopisek innej ręki: „Kat. Da- / nin dla / St[arosty]”)

1A co należy Danin, Czynszów z Domów grun-

2tów y za osep, oraz powinności przez Decy-

3zyą kommissarską od Miasta nowey Winnicy

4dla Urodzonego Starosty przyznanych, y na

5iedną daninę y opłatę, wyiąwszy Rzemieśl-

6ników ustanowionych; Zaś co do Starego Mia-

7sta Winnicy za Wieś bardziey poczytanego

8inney opłaty z Ról po Złotych Polskich Pię-

9dziesiąt, na rzecz Urodzonego Starosty wyzna-

10czonych; Ponieważ Dekretem przeszłym Są-

11dów Naszych Assessorskich koronnych, Roku

12Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt Siódmego, między

13tymże Miastem, y Urodzonym Starostą zapa-

14dłym Miasto Stara y nowa Winnica, na funda-

15mencie Dokumentów w nim wymienionych

16za Miasto iest uznane, a Sąd kommissarski

17przeciw wyrazom tegoż Dekretu, Sądu Na-

18szego, Miasto Starą Winnicę za Wieś raczey

19uznał, y opłatę z Ról po Złotych Polskich

20pięćdziesiąt uciążliwie postanowił; Dla czego

21Decyzyą kommissarską w tym punkcie, na-

22stąpioną uchylamy, y opłatę iednostayną

23tak od Miasta Starey y nowey Winnicy, z

24Przedmieściami iak wyżey przez Decyzyą

25Sądu Naszego determinowanemi, oraz Futo-

26rzanami, y za daniny, Czynsze, z domów

27gruntów za Osep y inne Urodzonemu Sta-

28roście od Miasta y Mieszczan należące

29[reklamant:] odmie-

s. 60 (skan 0034, strona lewa – górna część; na lewym marginesie dopiski innej ręki, częściowo w grzbiecie: „[z]a wszystko / na rok / zł 1200. / od Rze- / mieślni- / ków nic.”; „[roz]łożenie / [...]tego Eko- / nomia / uczynić.”; „a gdyby kto / krzywdy [?] / to Sta[roście] / respons [?]”)

1odmieniaiąc Decyzyą kommissarską co Rocznie

2od Miasta y Przedmieść po Złotych Polskich Ty-

3siąc dwieście do Skarbu Starościńskiego, na no-

4wy Rok zawsze, iuż to za stępuiąc [znak: //] Rzemieślni-

5ków, od których opłata żadna brana bydź nie

6ma, celem y zamiarem onych ku wygodzie

7publiczney przyczynienia, y rękodzieł rozkrze-

8wienia opłacać miane postanawiamy; Którą

9Summę Tysiąc dwieście Złotych Polskich, aby

10Miasto do Skarbu Starościńskiego punktual-

11nie rok Rocznie wypłacało, nakazuiemy; Roz-

12łożenie tey to Summy, na wszystkich Mie-

13szczan Przedmieszczan, y Possessorów, Domów,

14Dworków, w proporcyi osiadłości, dla oney

15co Rocznie do Urzędu Ekonomicznego Miey-

16skiego opłacania, dozwalamy; y aby w tym

17na rozłożeniu iakowego uciążenia nie było,

18Zwierzchności Starościńskiey, dozór, y ba-

19czność z wolnym każdemu uciążonemu do

20teyże Pośredniczey Starościńskiey Zwierzchno-

21ści udaniem się polecamy. ~

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwunasta część dekretu – kategoria danin, czynszów z domów i gruntów, osepu i powinności mieszczan na rzecz starosty. Komisja (1788) ustaliła je dla Nowej Winnicy jako jedną daninę i opłatę (z wyłączeniem rzemieślników), a Starą Winnicę potraktowała raczej jak wieś i wyznaczyła z ról opłatę po 50 zł na rzecz starosty. Sąd, powołując się na dekret asesorski z 1787 r., który uznał Starą i Nową Winnicę za miasto, uchyla to postanowienie jako uciążliwe i ustanawia jednolitą opłatę od miasta Starej i Nowej Winnicy z przedmieściami (wyznaczonymi w akcie 7) i futorzanami – 1200 zł rocznie, płatne do skarbu starościńskiego na Nowy Rok; rzemieślnicy są wolni od opłaty, by sprzyjać rozwojowi rękodzieł; rozkład sumy na mieszczan, przedmieszczan i posesorów domów i dworków według zamożności (osiadłości) – przez urząd ekonomiczny miejski, pod dozorem zwierzchności starościńskiej, do której pokrzywdzeni mogą się odwoływać. Znak „//” w tekście (s. 60, wiersz 4) odsyła do dopisku marginalnego.

Objaśnienia: „Osep” – danina w zbożu (owsie) dla zamku/starosty; „Danina” – świadczenie w naturze lub pieniądzu; „Futorzanie” – mieszkańcy futorów; „Rękodzieła” – rzemiosła; „osiadłość” – stan posiadania (nieruchomości); „Urząd Ekonomiczny Mieyski” – urząd zarządzający dochodami miasta; „Pośrednicza Zwierzchność Starościńska” – władza starosty jako pośrednika między miastem a państwem.

Streszczenie

Kategoria danin i czynszów należnych staroście od miasta. Komisja uznała Starą Winnicę raczej za wieś i obłożyła ją opłatą 50 zł z ról, a od Nowej Winnicy przyznała staroście jedną daninę z wyłączeniem rzemieślników. Sąd asesorski, wskazując, że dekret z 1787 r. uznał Starą i Nową Winnicę za miasto, uchylił opłatę „wiejską” i ustanowił jednolitą roczną opłatę 1200 zł od całego miasta z przedmieściami i futorami, płatną do skarbu starościńskiego na Nowy Rok, w miejsce wszystkich danin, czynszów i osepu; rzemieślnicy zostali zwolnieni z opłaty. Sumę rozkłada urząd ekonomiczny miejski na mieszczan i posesorów według zamożności, pod nadzorem zwierzchności starościńskiej, do której mogą odwoływać się pokrzywdzeni.

Transkrypcja

s. 60 (skan 0034, strona lewa – dolna część; na lewym marginesie dopisek innej ręki, częściowo w grzbiecie: „Kat. innych / danin, p[o]- / winności [?] / [S]tarościń[skich] [?]”)

1Co zaś do innych należy danin, iako to Pszczel-

2nego, Dziesięciny, Ozkowego, Paśniczego [?], tu-

3dzież Pańszczyzny, Zakusków, obkusków, Za-

4żynków, obżynków, Zaorków Oborków, Za-

5grabków, Ograbków, Sztuk, przędzenia

6motków, Czapkowego, Grzybowego, Byko-

7wego, Sadowego, Świecowego, wybierania

8Jay podatku na Assawułę, Garnkowego

9[reklamant:] y innych

s. 61 (skan 0034, strona prawa – górna część; na prawym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 3–4 „wolne / od nich / miasto —”, przy wierszach 9–12 „a względem / wybieranych / zawieszono [?] / niższych / kategoryi”)

1y innych narzutów za Starostwa niegdy Urodzonego

2Czosnowskiego wznowionych, y wymaganych,

3a przez Decyzyą kommissarską, iako wolno-

4ściom Mieyskim przeciwnych, zniesionych y

5uchylonych, takową Decyzyą kommissar-

6ską w swey mocy utrzymuiemy, Miasto sta-

7rą y nową Winnicę, wraz z Przedmieściami,

8od takowych Danin, narzutów y powinno-

9ści na zawsze wolnemi czyniemy, y mianu-

10iemy y tych wymaganie zakazuiemy, a re-

11spektem wymaganych y wybieranych punkt

12ten do kategoryi niższych odkładamy. ~

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzynasta część dekretu – kategoria danin i narzutów wznowionych i wymaganych za starosty Józefa Czosnowskiego, które komisja zniosła jako sprzeczne z wolnościami miejskimi. Sąd utrzymuje decyzję komisji i uwalnia Starą i Nową Winnicę z przedmieściami na zawsze od tych świadczeń; sprawę zwrotu już wymaganych i pobranych świadczeń odkłada do dalszych („niższych”) kategorii. „Ozkowego” – forma potwierdzona w akcie 16 („Ozkowe, Kotłowe, Podorożczyzna”), znaczenie niejasne; „Paśniczego [?]” – odczyt niepewny (może „Pasiecznego”).

Objaśnienia (daniny wiejskie i dworskie): „Pszczelne” – danina z pasiek (miód, wosk); „Dziesięcina” – dziesiąta część plonu lub inwentarza; „Pańszczyzna” – robocizna na rzecz dworu; „Zakuski, obkuski” [?] – zapewne posługi przy pracach polowych; „Zażynki, obżynki” – dni pracy przy rozpoczęciu i zakończeniu żniw (oraz związane z nimi daniny); „Zaorki, oborki” – dni orki na rozpoczęcie i zakończenie; „Zagrabki, ograbki” – dni grabienia siana; „Sztuki przędzenia motków” – przymusowe przędzenie (motki przędzy) dla dworu; „Czapkowe” – opłata „od czapki” (od głowy, od dymu); „Grzybowe” – danina z grzybów; „Bykowe” – opłata za stanówkę dworskiego byka; „Sadowe” – danina z sadów; „Świecowe” – danina na świece (wosk); „Jaje” (wybieranie jaj) – danina w jajach; „podatek na Assawułę” – opłata na utrzymanie asawuły (kozackiego setnika / urzędnika nadwornego); „Garnkowe” – opłata od garncarzy lub od garnców (miary). „Narzuty” – nadzwyczajne obciążenia.

Streszczenie

Kategoria innych danin i narzutów, wznowionych i wymaganych od mieszczan za starosty Józefa Czosnowskiego (pszczelne, dziesięciny, pańszczyzna, zażynki i obżynki, zaorki i oborki, zagrabki i ograbki, przędzenie motków, czapkowe, grzybowe, bykowe, sadowe, świecowe, jaja, podatek na asawułę, garnkowe i in.), a zniesionych przez komisję jako sprzeczne z wolnościami miejskimi. Sąd asesorski utrzymał decyzję komisji, uwolnił Starą i Nową Winnicę z przedmieściami na zawsze od tych świadczeń i zakazał ich wymagania; kwestię świadczeń już pobranych odłożył do dalszych kategorii.

Transkrypcja

s. 61 (skan 0034, strona prawa – od wiersza 13; na prawym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszu 13–14 „Kat. Szar- / warkami”, przy wierszach 17–24 „obowiązani / mieszcza- / nie do repa- / racyi dróg / naprawy mły- / nów w grun- / tach staro- / ścińskich [skreślone] / mieyskich / mostu”)

1Potym Decyzyą kommissarską względem Szar-

2warków zapadłą, Mieszczan do reparacyi Gro-

3bel, Mostów, Młynów, y dróg w ogólności obo-

4wiązuiącą tak obiaśniamy, Że Miasto y Mie-

5szczanie z Przedmieściami, także na Futorach y

6gruntach mieyskich mieszkaiący, do repara-

7cyi dróg, onych prostowania, tudzież do na-

8prawy Młynów w gruntach iednak Miey-

9skich, a nie innych, oraz y do Mostu na Rzece

10Boh przy Mieście będącego, są obowiązani de-

11klaruiemy, y aby Miasto y Mieszczanie do

12reparacyi tych to dróg w samym Mieście, y

13Przedmieściach dla wygody publiczney y w

14Gruntach Mieyskich będących, oraz Grobel,

15Młynów, Mostów na tychże Gruntach Miey-

16skich znayduiących się, y do Mostu na Rzece

17[reklamant:] Boh,

s. 62 (skan 0035, strona lewa; na lewym marginesie dopiski innej ręki, częściowo w grzbiecie: przy wierszach 3–10 „z każdego / domu po / iedney osobie / w miesiąc [?] / [w]yięty z osoby / magistratowe / y rzemieśl- / ników cel- / nieyszych, / którzy tylko / domy, y o- / grody maią”; przy wierszach 16–18 „[k]iedy będzie / potrzeba, / to pracy [?] / wszyscy [?]”; przy wierszach 23–25 „dozór dróg, / grobel, mo- / stów [?] Sta[rości]e”)

1Boh przy Mieście blisko będącego, ludzi zdolnych

2raz w Miesiąc po iednemu z domu wysyłali, na-

3kazuiemy, Osoby iednak na Urzędach będące y

4Rzemieślnicy celnieysi, iako to Jubilerowie Zło-

5tnicy, Kotlarze, Ślusarze, Blacharze, Farbiarze,

6Kapelusznicy, Postrzygacze, z roboty rąk swych

7się żywiący, Niemniey którzy domy tylko y Ogrody

8maią, od tych Szarwarków wolnemi będą, a

9ci co Pola same tylko maią, w proporcyi onych

10przyzwoitey, do tych Szarwarków należeć

11maią, czego rozłożenie Magistratowi zlecamy.

12Przytym y to dodaiemy, iż którzy Mieszczanie

13Pola, y Role maią, a z tych którzyby Dom w

14Mieście wymurował, tedy do lat dziesięciu

15wolnym od tych Szarwarków zostanie, a ieżeli

16by nagła potrzeba wymagała, iakowey na-

17prawy tych dróg, Grobel, Młynów, y Mostów

18w Gruntach iednak mieyskich, na tenczas, kie-

19dy będzie trzeba, wszyscy Mieszczanie, Przed-

20mieszczanie na Futorach y innych Gruntach

21mieyskich mieszkaiący, wyiąwszy Osoby

22na Urzędach Miasta będące, które, iako y

23Rzemieślnicy powyżey wyrażeni, ludzi za

24siebie wyszlą, tę reparacyą odbędą, w czym

25rozrządzenie Magistratowi, a dozór y ba-

26czność żeby te drogi publiczne, Groble, y

27Mosty w gruntach mieyskich reparowane

28y utrzymywane były Zwierzchności Staro-

29[reklamant:] ścińskiey

s. 63 (skan 0035, strona prawa – górna część; na lewym marginesie [w grzbiecie] dopiski innej ręki: przy wierszach 1–5 „kto będzie [?] / kto mieć [?] / dom wymu- / rowany [?] w / tym lat [?]”; przy wierszach 8–9 „bruki / dać”)

1ścińskiey Pośredniczey poruczamy, y uciążo-

2nemu wolność udania się do teyże Zwierzchno-

3ści zostawuiemy; Niemniey aby Szlachetny

4Magistrat, y Porządki tego Miasta bruki po

5wszystkich Ulicach w Mieście y po Przedmie-

6ściach, dla wygody tak samych, iako y przy-

7ieżdzaiących, oraz ku ozdobie tegoż Stołecznego

8Miasta w czasie iak bydź może prędszym,

9używszy do tego ludzi brukarzów z sposobem

10dobrym dać, y one utrzymywać starali się

11nakazuiemy ———

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Czternasta część dekretu – kategoria szarwarków (robocizny publicznej mieszczan). Sąd objaśnia decyzję komisji: mieszczanie z przedmieść, futorów i gruntów miejskich są obowiązani do naprawy i prostowania dróg, naprawy młynów – ale tylko na gruntach miejskich – oraz mostu na Bohu przy mieście; wysyłają do tych prac raz w miesiącu po jednym zdolnym człowieku z domu. Wolni są urzędnicy miejscy i „celniejsi” rzemieślnicy żyjący z pracy rąk (jubilerzy, złotnicy, kotlarze, ślusarze, blacharze, farbiarze, kapelusznicy, postrzygacze) oraz ci, którzy mają tylko dom i ogród; posiadacze samych pól – w proporcji do pól (rozkład – magistrat). Kto z posiadaczy pól wymuruje dom w mieście, jest wolny od szarwarków przez 10 lat. W nagłej potrzebie pracują wszyscy (urzędnicy i rzemieślnicy wysyłają za siebie ludzi). Rozkład prac – magistrat, nadzór – zwierzchność starościńska pośrednicza (z prawem odwołania). Ponadto magistrat i „Porządki” mają jak najszybciej wybrukować wszystkie ulice miasta i przedmieść i utrzymywać bruki. Dopiski marginalne częściowo ukryte w grzbiecie – odczyt przybliżony.

Objaśnienia: „Szarwark” – obowiązkowa robocizna przy drogach, groblach, mostach; „Postrzygacze” – rzemieślnicy wykańczający sukno (strzygący włos sukna); „celnieysi” – znaczniejsi; „Porządki” – reprezentacja pospólstwa miejskiego; „brukarze” – rzemieślnicy brukujący ulice; „Stołeczne Miasto” – Winnica jako stolica województwa bracławskiego.

Streszczenie

Kategoria szarwarków: sąd postanowił, że mieszczanie Winnicy z przedmieść, futorów i gruntów miejskich muszą naprawiać drogi, groble, młyny i mosty tylko na gruntach miejskich oraz most na Bohu przy mieście, wysyłając raz w miesiącu po jednym zdolnym człowieku z domu. Zwolnieni są urzędnicy miejscy, znaczniejsi rzemieślnicy (jubilerzy, złotnicy, kotlarze, ślusarze, blacharze, farbiarze, kapelusznicy, postrzygacze) i posiadacze samego domu z ogrodem; posiadacze pól pracują proporcjonalnie do gruntu, a kto wymuruje dom w mieście, jest wolny przez 10 lat. W nagłej potrzebie pracują wszyscy (zwolnieni wysyłają zastępców). Rozkład należy do magistratu, nadzór – do zwierzchności starościńskiej. Magistrat ma też jak najszybciej wybrukować ulice miasta i przedmieść.

Transkrypcja

s. 63 (skan 0035, strona prawa – od wiersza 13; na lewym marginesie znak „X”; na prawym marginesie dopiski innej ręki: „Kat. Inter- / medii [?] Ple[nipotenta] [?]”, niżej „ma bydź / te wyzna- / czona oso- / ba nie Eko- / nomiarz- / na, ale / jurysprud[en]- / cyi [?] przy- / sięgła”)

1Następnie co należy ustanowienia Pośredni-

2czego Starościńskiego Sędziego, Dekretem Sądu

3Naszego przeszłym Roku Tysiąc Siedemset Osim-

4dziesiąt Siódmego, nakazanego, mieć chcemy,

5aczeby do tego Sądu Pośredniczego Starościńskie-

6go, Osoba zdatna, wiadomość Prawa maiąca,

7do Ekonomii y zarządzenia Starostwa Winni-

8ckiego, całe nie wchodząca, ani należąca, w

9czasie trzech miesięcy od daty ninieyszego De-

10kretu miarkuiąc przez Starostę nominowa-

11na, y osobnym Instrumentem do tego umoco-

12wana została, która niżeli do sądzenia Spraw

13do tey Zwierzchności Pośredniczey przez odwo-

14łanie się od Dekretów Mieyskich przycho-

15dzących, y innych z Ordynacyi y rezolucyi

16Decyzyi teraźnieyszey wynikaiących, przy-

17stąpi, przysięgę wprzód na Sprawiedliwe

18[reklamant:] sądzenie

s. 64 (skan 0037, strona lewa – górna część; na lewym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszu 2 „w Grodzie”, przy wierszach 7–9 „co dwa / tygodnie / sądzić.”, przy wierszach 13–15 „grzywien / nie brać / ani danin”; znak „//” przy wierszu 5)

1sądzenie Prawem przepisaną przed Xięgami Grodz-

2kiemi Winnickiemi wykona, y tey Extrakt do

3Xiąg Radzieckich Miasta Winnicy podać,

4oraz y przy zaczęciu tego swego sądzenia, w

5// Xięgę Dekretów wpisać, y podług Ordynacyi

6niższey zachować się ma, tudzież Sądy swe

7raz co dwie Niedzieli w dzień ieden, przez się

8dla wiadomości prawuiących się udetermino-

9wany, na Ratuszu, lub w mieyscu gdzie się

10Sądy Radzieckie teraz z przyczyny sprzeda-

11nego y rozebranego Ratusza odprawuią

12odbywać będzie, ani sobie grzywien, lecz te,

13ieśliby się trafiły na Szpital mieyski przy-

14sądzać, y żadnych danin od Stron wymagać

15pod karami wskazać mianemi powinien

16przykazuiemy ———

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Piętnasta część dekretu – kategoria ustanowienia sędziego pośredniczego starościńskiego (nakazanego już dekretem asesorskim z 1787 r.). Sąd postanawia, że starosta w ciągu trzech miesięcy od daty dekretu mianuje i osobnym pełnomocnictwem umocuje osobę zdatną, znającą prawo, niezwiązaną z ekonomią i zarządem starostwa winnickiego (dopisek marginalny: „ma być te wyznaczona osoba nie ekonomiarzna, ale jurysprudencyi [?] przysięgła”); przed objęciem sądzenia spraw z apelacji od dekretów miejskich i innych spraw z ordynacji i niniejszej decyzji złoży przysięgę w grodzie winnickim, extrakt przysięgi poda do ksiąg radzieckich Winnicy i wpisze go do księgi dekretów; będzie sądził raz na dwa tygodnie w wyznaczonym dniu w ratuszu (albo tam, gdzie obecnie odbywają się sądy radzieckie, skoro ratusz sprzedano i rozebrano); grzywny ma przysądzać na szpital miejski, a od stron nie wolno mu pobierać żadnych danin pod karą.

Objaśnienia: „Sędzia Pośredniczy Starościński” – sędzia apelacyjny od wyroków sądów miejskich, wyznaczany przez starostę (pośrednika między miastem a państwem); „wiadomość Prawa” – znajomość prawa; „Ekonomia” – zarząd dóbr i dochodów starostwa; „Instrument” – pełnomocnictwo; „Extrakt” – wypis z ksiąg; „Xięgi Radzieckie” – księgi rady miejskiej; „Ordynacya” – ustawa ustrojowa miasta; „co dwie Niedzieli” – co dwa tygodnie; „prawuiący się” – strony procesujące się; „grzywny” – kary pieniężne.

Streszczenie

Sąd asesorski nakazał, by starosta winnicki w ciągu trzech miesięcy mianował sędziego pośredniczego – osobę znającą prawo i niezwiązaną z zarządem dóbr starostwa – który przed objęciem urzędu złoży przysięgę przed księgami grodzkimi winnickimi (wypis do ksiąg radzieckich i księgi dekretów), będzie sądził apelacje od wyroków miejskich raz na dwa tygodnie w ratuszu lub w miejscu, gdzie zbiera się sąd radziecki (ratusz został sprzedany i rozebrany), grzywny przeznaczy na szpital miejski i nie będzie pobierał od stron żadnych opłat.

Transkrypcja

s. 64 (skan 0037, strona lewa – od wiersza 17; na lewym marginesie dopisek innej ręki: „Kat. con- / travencyi / Dekretów / y Deklara- / cyi”)

1Dalsza znowu kategorya przez Miasto wzglę-

2dem znieważenia iakoby Dekretu Sądu Na-

3szego, między Miastem y Urodzonym na ten-

4czas Starostą, Roku Tysiąc Siedemset Osim-

5dziesiątego, dnia dwudziestego drugiego Kwie-

6tnia, y Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt Siód-

7mego dnia iedenastego Stycznia, oraz De-

8klaracyi Sądów Naszych, Roku Tysiąc Sie-

9demset Osimdziesiąt Pierwszego [znak: F] dnia dwu-

10dziestego drugiego Miesiąca Lutego, z wszystkich

11w punkcie wymagania Danin y powin-

12[u dołu strony, odnośnik do znaku F:] F dnia 10. M[iesią]ca Kwietnia, y 1782. Roku =

13[reklamant:] ności

s. 65 (skan 0037, strona prawa; znak „//” przy wierszu 15)

1ności od Mieszczan nad Lustracyą Tysiąc Sie-

2demset Sześćdziesiąt Piątego Roku zakazanych

3nastąpionego y żądanego, przez Miasto za

4to wskazania kar, Przeborów tych Danin

5nienależących, nie zważaiąc na Lustracyą

6Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt Dziewiątego Ro-

7ku, z krzywdą Miasta y Mieszczan sporzą-

8dzoną powrócenia, a na obrachowanie tych, //

9y na rozsądzenie kategoryi uczynkowych,

10zgwałcenia Gleytu y innych okoliczności na

11grunt odesłania wprowadzoną rozsądzaiąc;

12Ponieważ z Inwentarza czyli Dzieła Podaw-

13czego przez Dworzanina od kommissyi Skarbu

14koronnego zesłanego, pod Rokiem Tysiąc Sie-

15demset Osimdziesiąt drugim, dnia Dwudzie-

16stego Siódmego, Miesiąca Czerwca, na Gruncie

17Starostwa Winnickiego, na rzecz Urodzonego

18Xiążęcia, teraźnieyszego Starosty Winnickie- //

19go, sporządzonego, okazuie się; że tylko z po-

20między tych Danin, powinności, y narzutów

21na Mieszczan Winnickich y Przedmieszczan

22w Lustracyi Tysiąc Siedemset Sześćdziesiąt

23Piątego Roku nie będących, y Dekretem po-

24wyższym Sądu Naszego, Roku Tysiąc Sie-

25demset Osimdziesiąt Siódmego zapadłym, tu-

26dzież Deklaracyami Tysiąc Siedemset Osim-

27dziesiąt Pierwszego Roku [znak: F] dnia Dwudzie-

28[u dołu strony, odnośnik do znaku F:] F a szczególniey 1782. Roku =

29[reklamant:] stego

s. 66 (skan 0038, strona lewa; na lewym marginesie dopisek innej ręki: przy wierszach 15–22 „za wybie- / ranie nad / Dekret / y Deklara- / cye y / kontra- / wencyą / Sta[rosta] ma / zapłacić / zł 1000.”)

1stego drugiego Miesiąca Lutego, nastąpio-

2nemi, y w teyże Deklaracyi ostatniey wy-

3mienionemi, wybierać y wymagać zakaza-

4nych, niektóre, iako to: Ozkowe, Kotłowe,

5Podorożczyzna, y sprzężay, w Lustracyi

6Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt Dziewiątego

7Roku są umieszczone, y stawaiący w Są-

8dzie Naszym osobiście Mieszczanie, przy-

9znaią, iż od czasu Possessyi Urodzonego

10Xiążęcia Starosty, a szczególniey od Dekretu

11Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt Siódmego

12Roku, w Sądzie ninieyszym zapadłego,

13niektóre tylko iak wyżey w Inwentarzu

14Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt drugiego

15Roku wyrażone, od Przedmieszczan na Sad-

16kach Czosnówce, y na Futorach, mieszkaią-

17cych, były y są wybierane; Zaczym w nad-

18grodę takowych wybieranych na Skarb Uro-

19dzonego Xiążęcia Starosty Danin, Dekre-

20tem y rezolucyami wyżey wyrażonemi

21zakazanych, iako też za sprzeciwienie się

22temuż Dekretowi y Deklaracyom Sądu

23Naszego, aby Urodzony Xiążę Starosta

24Złotych Tysiąc Polskich, na Poniedziałek

25pierwszy po Świętych trzech Królach Rzym-

26skich Roku blisko nadchodzącego, Tysiąc

27Siedemset Dziewięćdziesiąt Pierwszego przy-

28[reklamant:] padaiący,

s. 67 (skan 0038, strona prawa – górna część; na prawym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 7–12 „y wolni / od tych / narzutów / w Lustracyi / 1789 [?] wie- / szczonych / y wolny / Sta[rosta]”, przy wierszach 14–18 „ma iść po / ulżeniey [?] / do Kommis- / syi Skarbu / koronnego / ieżeli ma / co z docho- / dów ubyło.”)

1padaiący, przed Xięgami Grodzkiemi Winnic-

2kiemi, na rzecz Miasta, a za kwitem y do

3rąk Podskarbiego Miasta Winnicy pod karą

4wywołania w przypadku sprzeciwienia się

5ninieyszemu Dekretowi tamże przy Mani-

6feście zaniesionym, wskazać mianą pun-

7ktualnie y istotnie zapłacił onego obowię-

8zuiemy. ——— A Miasto y Mieszczan sta-

9rey y nowey Winnicy, z Przedmieściami na

10zawsze od takowych danin, powinności, y na-

11rzutów w przerzeczoną Lustracyą Tysiąc Sie-

12demset Osimdziesiąt Dziewiątego Roku, nie

13należycie umieszczonych, y nie zważaiąc na

14tęż Lustracyą wolnemi czyniemy y ogłaszamy.

15Urodzonego zaś Xiążęcia Starostę, od impety-

16cyi, y pretensyi Mieszczan ztąd wynikłych,

17uwalniamy, y onegoż do kommissyi Skarbu

18koronnego względem dochodów ieżeli iakie

19przez teraźnieyszą Decyzyą Sądu Naszego

20z Lustracyi Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt

21Dziewiątego Roku, ubyć mogły, po odtrące-

22nie odsyłamy ———

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Szesnasta część dekretu – kategoria „kontrawencji”: miasto zarzucało staroście naruszenie dekretów asesorskich z 22 IV 1780 i 11 I 1787 oraz deklaracji sądowych z 22 II 1781 (dopisek u dołu s. 64: „dnia 10 kwietnia, y 1782 Roku”; u dołu s. 65: „a szczególniey 1782 Roku” – uzupełnienia dat oznaczone w tekście znakiem „F”) przez wymaganie od mieszczan danin i powinności zakazanych ponad lustrację 1765 r.; żądało kar, zwrotu pobranych danin (bez względu na lustrację 1789 r., sporządzoną z krzywdą miasta) oraz odesłania do rozpatrzenia na gruncie spraw „uczynkowych” (zgwałcenie glejtu i in.). Sąd ustalił z inwentarza (dzieła podawczego) sporządzonego 27 VI 1782 przez dworzanina Komisji Skarbu Koronnego dla ks. starosty, że część zakazanych danin (ozkowe, kotłowe, podorożczyzna, sprzężaj) wpisano do lustracji 1789 r., a mieszczanie przyznali, że od objęcia starostwa przez księcia, zwłaszcza od dekretu 1787 r., pobierano niektóre z nich od przedmieszczan z Sadek, Czosnówki i futorów. Wyrok: ks. starosta zapłaci miastu 1000 zł (na pierwszy poniedziałek po Trzech Królach 1791 r., przed księgami grodzkimi winnickimi, do rąk podskarbiego miejskiego, pod karą „wywołania”); miasto z przedmieściami na zawsze wolne od danin niesłusznie wpisanych do lustracji 1789 r.; starosta wolny od dalszych roszczeń mieszczan, a o ewentualny ubytek dochodów (w stosunku do lustracji 1789) ma się zwrócić do Komisji Skarbu Koronnego o odtrącenie (kwarty). Znak „//” w tekście odsyła do dopisków marginalnych.

Objaśnienia: „Kontrawencya” – naruszenie wyroku; „Deklaracya” – orzeczenie wyjaśniające sądu; „Przebory” – nadwyżki, pobrane ponad należność; „kategorye uczynkowe” – sprawy o czyny (gwałty); „zgwałcenie Gleytu” – naruszenie glejtu (listu żelaznego, zapewnienia bezpieczeństwa; w rkp. „Gleytu”, inicjał podobny do S/P); „Dzieło Podawcze” – akt przekazania dóbr (inwentarz przy objęciu starostwa); „Dworzanin od Kommissyi Skarbu koronnego” – urzędnik Komisji Skarbu Koronnego; „Ozkowe” [?] – danina, może od wozów (osi) lub od „oczek” (wiersz s. 66; ta sama forma w akcie 13); „Kotłowe” – opłata od kotłów gorzelnianych; „Podorożczyzna” – obowiązek dawania podwód (koni i wozów) lub opłata zamiast niego; „Sprzężay” – obowiązek pracy sprzężajem (zaprzęgiem); „wywołanie” – banicja, kara za nieposłuszeństwo wyrokowi; „impetycya” – oskarżenie, roszczenie; „odtrącenie” – potrącenie (z kwarty płaconej przez starostę); „Święci Trzej Królowie Rzymscy” – święto 6 I (tu: pierwszy poniedziałek po 6 I 1791 = 10 I 1791).

Streszczenie

Kategoria naruszenia dekretów: miasto zarzuciło ks. staroście Stanisławowi Poniatowskiemu, że wbrew dekretom asesorskim z 1780 i 1787 r. oraz deklaracjom z 1781 i 1782 r. pobierał od mieszczan daniny niewpisane do lustracji 1765 r. Sąd ustalił z inwentarza z 27 VI 1782 r. i z przyznania mieszczan, że niektóre zakazane daniny (ozkowe, kotłowe, podorożczyzna, sprzężaj) wpisano do lustracji 1789 r. i pobierano od przedmieszczan z Sadek, Czosnówki i futorów. Za to i za sprzeciwienie się wyrokom ks. starosta ma zapłacić miastu 1000 zł w pierwszy poniedziałek po Trzech Królach 1791 r. do rąk podskarbiego miejskiego, pod karą wywołania. Miasto z przedmieściami zostało na zawsze uwolnione od tych danin, bez względu na lustrację 1789 r.; starosta – od dalszych roszczeń mieszczan, a o ubytek dochodów może zwrócić się do Komisji Skarbu Koronnego.

Transkrypcja

s. 67 (skan 0038, strona prawa – dolna część; na prawym marginesie dopisek innej ręki: „Kat. z U[rodzonym] / Czosnow[skim] / iest wyre- / tu [?] remissa / fol. 57.”)

1Pogotowiu kategorya pretensyi Miasta y

2Mieszczan przeciwko Wdowie y Sukcessorom

3niegdy Urodzonego Czosnowskiego Starosty

4Winnickiego, o sprzedany przez tegoż Urodzo-

5nego Czosnowskiego Starostę Roku Tysiąc

6[reklamant:] Siedemset

s. 68 (skan 0039, strona lewa; znak „//” przy wierszu 18)

1Siedemset Siedemdziesiąt Czwartego, Żydom

2niektórym Ratusza Mieyskiego onego roze-

3brać, y kramnic czyli klitek, na mieyscu

4rzeczonego Ratusza Mieyskiego, w pośrzód

5Rynku wystawić dozwolenie, także o na-

6rzucenie wielorakiego gatunku danin,

7Czynszów, y powinności nad Lustracyą

8nawet Tysiąc Siedemset Sześćdziesiąt Pią-

9tego Roku, y tych wymuszanie, krzywd

10różnych czynienie, do Sądu Naszego wpro-

11wadzoną, y zawieszenie powyższe przez

12Sąd Nasz uczynione rezolwuiąc. Co się

13tyczy przedaży Żydom, Ratusza Mieyskie-

14go Winnickiego; Gdy z Instrumentu pod

15dniem Szesnastym Miesiąca Sierpnia, Ty-

16siąc Siedemset Siedemdziesiąt Czwartego Ro-

17ku, przez Urodzonego niegdy Józefa Czosno-

18wskiego Starostę Winnickiego wydanego, rę-

19ką tegoż Urodzonego Starosty podpisanego

20y Pieczęcią iego stwierdzonego, na kommissyi

21Tysiąc Siedemset Osimdziesiątego Roku

22pokładanego, w Sądzie Naszym złożonego, //

23okazuie się, iż tenże Urodzony niegdy Czo-

24snowski Starosta Winnicki, Ratusz Miey-

25ski z Placem w Rynku samym Miasta

26będący na wystawienie klitek dwóch, na

27tymże samym Placu, Niewiernemu Ber-

28[reklamant:] kowi

s. 69 (skan 0039, strona prawa; na prawym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 8–12 „za predanie [?] / Ratusza / sukcesoro- / wie maią / zapłacić / zł [?] 200. / grzywien”; przy wierszach 24–27 „co do pre- / tensyi za / Ratusz / y plac / y summy / wziętey ra- / to [?] odesła[no]”)

1kowi Złotnikowi Judkowiczowi, y Mohymowi

2Mysowiczowi Żydom, za Summę pewną

3którą do Skarbu iego wypłacili, z wyraże-

4niem końcem przyprowadzenia do iak nay-

5lepszego Stanu y sytuacyi Miasta Winnicy

6sprzedał y on rozebrać Żydom dozwolił; Przeto

7za poważenie się sprzedania nadmienio-

8nego Ratusza w którym Sądy, y Obrady

9Mieyskie odbywały się, iako rzeczy publiczney,

10Mieyskiey, do niego nie należącey, aby pozo-

11stała Wdowa y Sukcessorowie tegoż niegdy

12Urodzonego Józefa Czosnowskiego, Starosty

13Winnickiego, Grzywien dwieście na skupie-

14nie niektórych materyałów na wymuro-

15wanie przyszłego Ratusza, w tymże samym

16y na tym mieyscu gdzie był, do rąk Podskar-

17biego Mieyskiego Winnicy, na Poniedziałek

18pierwszy po Święcie Świętych Trzech Królów

19Rzymskich, przed Xięgami Grodzkiemi

20Winnickiemi pod karą wywołania, w

21przypadku sprzeciwienia się ninieyszemu

22Dekretowi przy zaniesionym tamże Mani-

23feście wskazać mianą istotnie zapłacili

24y wyliczyli nakazuiemy ———

25Co bowiem należy pretensyi za ten Ratusz

26z Placem przez Urodzonego niegdy Czosno-

27wskiego Starostę, wyżey wymienionym

28Żydom sprzedany, y Summy za niego

29[reklamant:] wziętey

s. 70 (skan 0040, strona lewa; na lewym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 1–5 „tudzież / o przebory / daniny / nad Lustr[acyą] / 1765.”; przy wierszach 11–15 „tudzież o / krzywdy, / wiolencye / zgwałce- / nie glejtu”)

1wziętey tudzież pretensyi o przebory z Da-

2nin, powinności narzuconych y wyma-

3ganych w Lustracyi Tysiąc Siedemset

4Sześćdziesiąt Piątego Roku, nie znayduią-

5cych się, a Dekretem Tysiąc Siedemset Osim-

6dziesiąt Siódmego Roku, y Deklaracyami

7Sądu Naszego, Roku Tysiąc Siedemset

8Osimdziesiąt Pierwszego, y Tysiąc Siedemset

9Osimdziesiąt Drugiego wybierać, y wyma-

10gać pod winą powrócenia w dwóynasób

11zakazanych, oraz krzywd, innych y wiolen-

12cyi Mieszczanom czynionych; także y zgwał-

13cenia Gleytu, Ponieważ w Instrumencie

14powyższym Urodzonego Czosnowskiego

15Starosty Winnickiego przedaży Ratusza

16Miasta Winnicy z Placem w Rynku

17Summy iakaby tenże Urodzony niegdy

18Czosnowski wziął, nie masz wyrażoney,

19a pretensye o Przebory, Daniny, narzuty

20bez dowodów y obrachunku rozeznane

21y udeterminowane bydź nie mogą, y ta

22kategorya przeszłym Dekretem Sądu Na-

23szego na kommissyą po rozpoznanie ode-

24słana, nie iest ieszcze rezolwowana; Za-

25czym tę kategoryą, pretensyi Miasta,

26y Mieszczan, tak względem Ratusza prze-

27danego, y Placu na którym ten Ratusz

28[reklamant:] stał

s. 71 (skan 0040, strona prawa; na prawym marginesie dopiski innej ręki: przy wierszach 6–12 „remissa / w tym / do Kom- / missyi / o powróce- / nie w / dwoynasób”; przy wierszach 19–21 „salvâ ap- / pellatione / do Assess[oryi]”)

1stał, iako y względem pretensyi o Przebory

2Daniny, narzuty y powinności, w Deklara-

3cyi Sądu Naszego ostatniey wymienione,

4nad Lustracyą Tysiąc Siedemset Sześćdzie-

5siąt Piątego Roku wymagane, y o krzywdy

6Wiolencye, Mieszczanom Winnickim czy-

7nione, zgwałcenie Gleytu, y znieważenie

8Dekretów y Deklaracyi dwóch, w Sądzie

9Naszym zapadłych, po rozpoznanie, obra-

10chunku uczynienie, y co komu za co, przy-

11należeć będzie nadgrodzenie, zapłacenie,

12y ieżeliby się pokazał ten przebór nadmie-

13nionych Danin, nad Lustracyą Tysiąc

14Siedemset Sześćdziesiąt Piątego Roku, iuż po

15czasie zaszłych Sądu Naszego Deklaracyach,

16tych w dwóynasób, według obmowy tychże

17Deklaracyi powrócenie, kar wskazanie

18na dowód y odwód Inkwizycyi wywiedze-

19nie, y tey kategoryi, ostatecznie, wolne salvâ ap-

20pellatione

21tylko od ostatniey Decyzyi Sądu Kom-

22missarskiego, Stronie uciążoną się bydź

23mieniącey, do Sądów Naszych Assessor-

24skich koronnych odwołanie się zachowuiąc,

25rozsądzenie, Strony do przyszłey kommis-

26syi Dekret ninieyszy uskuteczniaiącey od-

27syłamy ———

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Siedemnasta część dekretu – rozstrzygnięcie kategorii zawieszonej w akcie 10 (dopisek marginalny s. 67: „Kat. z U. Czosnowskim iest … remissa fol. 57”): pretensje miasta i mieszczan przeciw wdowie i sukcesorom starosty Józefa Czosnowskiego o sprzedaż ratusza miejskiego Żydom w 1774 r. (pozwolenie na jego rozebranie i postawienie kramnic/klitek na środku rynku), o narzucanie i wymuszanie danin ponad lustrację 1765 r., krzywdy i gwałty. Sąd ustalił z instrumentu (dokumentu) Józefa Czosnowskiego z 16 VIII 1774 r. (podpisanego i opieczętowanego, przedstawionego komisji w 1780 r.), że sprzedał on ratusz z placem w rynku – na postawienie dwóch klitek – Żydom Berkowi Złotnikowi Judkowiczowi i Mohymowi [?] Mysowiczowi za pewną sumę, „dla doprowadzenia miasta do lepszego stanu”, i pozwolił go rozebrać. Za sprzedaż rzeczy publicznej, miejskiej, do starosty nienależącej, wdowa i sukcesorowie mają zapłacić 200 grzywien na zakup materiałów na nowy murowany ratusz w tym samym miejscu – do rąk podskarbiego miejskiego w pierwszy poniedziałek po Trzech Królach (1791 r.) przed księgami grodzkimi winnickimi, pod karą wywołania. Pozostałe pretensje (zwrot sumy za ratusz – nieznanej, bo instrument jej nie podaje; przebory danin ponad lustrację 1765 r. – zwrot w dwójnasób wg deklaracji 1781 i 1782; krzywdy, wiolencje, zgwałcenie glejtu, znieważenie dekretów) wymagają dowodów i obrachunku, więc sąd odsyła je do przyszłej komisji wykonującej dekret (z prawem przesłuchania świadków), zastrzegając stronie pokrzywdzonej apelację od decyzji komisji do sądów asesorskich („salvâ appellatione”). Wiersz „pellatione” (s. 71, wiersz 19–20) dopisany na marginesie obok tekstu – w rkp. „salvâ ap- / pellatione” (część w tekście, część na marginesie).

Objaśnienia: „Instrument” – dokument, akt; „klitki” (klitek, kletki) – budki, kramy; „Niewierny” – określenie Żyda w dokumentach; „przebory” – pobrane ponad należność; „w dwóynasób” – w podwójnej wysokości; „wiolencye” – gwałty; „Gleyt” – glejt, list żelazny (zapewnienie bezpieczeństwa); „obmowa” – postanowienie, zastrzeżenie (tu: treść deklaracji); „na dowód y odwód Inkwizycyi wywiedzenie” – przeprowadzenie przesłuchań świadków za i przeciw; „salvâ appellatione” (łac.) – z zastrzeżeniem (zachowaniem) prawa apelacji; „grzywna” – jednostka obrachunkowa (kara pieniężna); „Poniedziałek po Święcie Świętych Trzech Królów Rzymskich” – 10 I 1791 r.

Streszczenie

Rozstrzygnięcie kategorii miasta Winnicy przeciw wdowie i sukcesorom starosty Józefa Czosnowskiego: sąd ustalił, że Czosnowski dokumentem z 16 VIII 1774 r. sprzedał ratusz miejski z placem w rynku Żydom Berkowi Złotnikowi Judkowiczowi i Mohymowi [?] Mysowiczowi i pozwolił go rozebrać, choć ratusz – miejsce sądów i obrad miejskich – był własnością publiczną miasta. Za to wdowa i sukcesorowie mają zapłacić 200 grzywien na materiały do budowy nowego, murowanego ratusza w tym samym miejscu (10 I 1791 r., do rąk podskarbiego miejskiego, pod karą wywołania). Pozostałe pretensje miasta – o sumę uzyskaną ze sprzedaży ratusza, o daniny pobierane ponad lustrację 1765 r. (zwrot w dwójnasób), krzywdy, gwałty, zgwałcenie glejtu i znieważenie dekretów – sąd odesłał do przyszłej komisji, z prawem apelacji do sądów asesorskich.

Transkrypcja

s. 71 (skan 0040, strona prawa – ostatni wiersz)

1Co się dotyczy Ordynacyi Dobrego Rządu

2[reklamant:] dla

s. 72 (skan 0041, strona lewa; na lewym marginesie dopisek innej ręki, częściowo w grzbiecie: „ordinatio / kom[isarska] [?] / [...]” – nieodczytany)

1dla Miasta Naszego Winnicy przez Sąd

2kommissarski przepisaney; Ponieważ

3Mieszczanie Winnicy Ordynacyą Rządu

4w tym Mieście zachować się mianego, —

5przez Sąd kommissarski na dopełnienie

6Ordynacyi Sądu Naszego napisaną zaskar-

7żaią, iż w niey wiele szczególnych Prawu

8y wolnościom Mieyskim przeciwnych, wy-

9razów, mimo Proiekt, od Stron podany

10domieszczonych zostało, y słowa w niey

11iedne wątpliwe, y oboiętne, a inne nadzwy-

12czayne, y do zrozumienia y poięcia trudne,

13znayduią się; Dla czego tę okoliczność, y

14znayduiące się w nadmienioney Ordy-

15nacyi szczególne wyrazy, iedne wątpliwe

16drugie oboiętne, a inne do poięcia, y poro-

17zumienia dla Mieszczan trudne, zała-

18twiaiąc, takową dla tegoż Miasta Win-

19nicy y Mieszczan Ordynacyą podług któ-

20rey rządzić y zachować się maią, przepi-

21suiemy, y do dawnieyszey iuż, co do usta-

22nowienia Porządków w tym Mieście, y

23Sądów oraz Ekonomiki, w Mieście utrzymy-

24wać mianey, przy Dekrecie Sądu Naszego

25Roku Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt

26Siódmego zapadłym przydaiemy y

27przyłączamy ———

28[reklamant:] Ordynacya

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Osiemnasta część dekretu – wprowadzenie do Ordynacji. Mieszczanie zaskarżyli ordynację rządu miejskiego napisaną przez sąd komisarski (1788) „na dopełnienie” ordynacji sądów asesorskich (1787), zarzucając, że wbrew projektowi stron wstawiono do niej wiele wyrazów sprzecznych z prawem i wolnościami miejskimi, a niektóre sformułowania są wątpliwe, dwuznaczne („oboiętne”) lub niezrozumiałe. Sąd asesorski sam przepisuje dla Winnicy nową ordynację (tekst następuje od s. 73: „Ordynacya Dobrego Porządku dla Miasta Naszego Winnicy”) i dołącza ją do wcześniejszej ordynacji o porządkach, sądach i ekonomice miejskiej, wydanej przy dekrecie z 1787 r.

Objaśnienia: „Ordynacya Dobrego Rządu (Porządku)” – statut ustrojowy miasta (organizacja władz, sądów, gospodarki); „Proiekt od Stron podany” – projekt ordynacji przedstawiony przez strony; „oboiętne” – obojętne, tu: niejasne, dwuznaczne; „Porządki” – reprezentacja pospólstwa; „Ekonomika” – zarząd gospodarczy miasta.

Streszczenie

Mieszczanie Winnicy zaskarżyli ordynację rządu miejskiego sporządzoną przez komisję w 1788 r., zarzucając jej postanowienia sprzeczne z prawem i wolnościami miasta oraz niejasne sformułowania. Sąd asesorski uchylił tę ordynację, sam przepisał nową „Ordynację Dobrego Porządku” dla Winnicy i dołączył ją do ordynacji o porządkach, sądach i ekonomice miejskiej wydanej przy dekrecie z 1787 r.

Transkrypcja

s. 73 (skan 0041, strona prawa)

1Ordynacya

2Dobrego Porządku, dla Mia-

3sta Naszego Winnicy

4Artykuł Iszy

5O Herbie Miasta

6Ponieważ iuż Dekretem Sądu Naszego

7Roku Tysiąc Siedemset, Osimdziesiąt, Siódmego

8dnia iedenastego Miesiąca Stycznia zapa-

9dłym, na mocy Przywileiu Nayiaśnieyszego

10Władysława IV. Tysiąc Sześćset Czterdzie-

11stego Roku, Miastu temu Winnicy Herbu

12używanie iest dozwolone, Przeto aby odtąd

13Miasto Winnica iako Ukrainne Szabel

14dwie, y Wędę za Herb miało, y przez Pie-

15częć przyzwoitą wydrążoną wszelkie swoie

16czynności Urzędowne, Wypisy z Xiąg,

17Dekreta y inne wszelkie Tranzakcye po-

18trzebuiące upoważnienia tąż Pieczęcią

19Herbu swego ztwierdzało, która to Pieczęć

20aby przy Pisarzu Mieyskim zostawała

21mieć chcemy. ~

22Artykuł IIgi

23[reklamant:] O obraniu

s. 74 (skan 0042, strona lewa)

1O obraniu Osób do Urzędów

2Równie kiedy sposób Obierania Osób do

3Urzędów Ordynacyą Sądu Naszego, w Dekrecie

4tymże obięty y opisany został; Dla czego, to

5tylko dodaiemy, iż każdy z Radnych Imię y

6Przezwisko tego, którego chce obrać na kartce

7napisze, do czego wolno będzie z mieysca

8swego wstać, y na boku napisać, który zaś

9pisać nie będzie umiał, sekretnie do ucha

10Pisarzowi powie, kogo chce mieć obranym

11a Pisarz pod obowiązkiem przysięgi niżey dla

12niego przepisaney, na karcie Osobę podaną

13napisze, y temuż samemu, który mu sekre-

14tnie Osobę wymienił w ręce odda; Sekretu zaś

15nie wyda, pod karą na krzywoprzysięzców

16postanowioną; Po skończonym wotowaniu,

17każdy obieraiący, kartkę swoią zwiniętą

18w puszkę lub w Skrzynkę na Elekcyą przy-

19gotować się mianą z dziurą u wierzchu, na

20wkładanie kartek zrobioną włoży, a ta pier-

21wey otwarta, y publicznie pokazana bydź ma,

22że w niey żadna kartka nie znayduie się; po-

23tym zamknięta, na Stole stać powinna; Po

24złożeniu przez wszystkich kartek, Prezyduiący

25one z osobna wybierać, y ogłaszać będzie,

26a Pisarz na osobnym papierze co do każdey

27Osoby wota maiącey, iaka z nich dla któ-

28rego z Radnych większość kresek, czyli

29[reklamant:] wotów

s. 75 (skan 0042, strona prawa; na lewym marginesie [przy grzbiecie] klamra przy wierszach 23–25)

1wotów wypadać będzie zapisywać ma, maiący

2więcey Wotów Radnym ogłoszony bydź powi-

3nien; gdyby zaś równość wotów na dwóch

4kandydatów wypadała, wtedy tę równość,

5Prezyduiący na Elekcyi, przydaniem drugiey

6kreski natychmiast rozwiąże; a tak nowo obra-

7nemu większością głosów Radnemu, przysięga ni-

8żey przeczytana bydź ma, y tę nowo obrany Radny

9wykonać powinien, a po wykonaney mieysce nay-

10młodsze zasiędzie, y na tym Urzędzie Radnego aż

11do śmierci zostawać ma; podług zatym tego usta-

12nowionego o Elekcyach Porządku, nikt nie będzie

13mógł bydź Radnym, któryby wprzód nie był,

14Ławnikiem, a Ławnikiem nikt nie będzie mógł

15bydź obranym, któryby wprzód nie był Gmin-

16nym, Gminnym zaś nie może bydź nikt, któryby

17nie był Mieszczaninem przysięgłym y osiadłym,

18wyiąwszy iednak Pisarza, y Instygatora którzy

19prosto do Rady lub Ławy wezwani, y obrani

20bydź mogą, byle Prawo Mieyskie przyięli; Ele-

21kcye wszelkie bydź to Radnego, bądź Ławni-

22ka albo Gminnego, lub też innego Urzędnika

23Mieyskiego odbywane bydź maią, z rana, o go-

24dzinie Dziewiątey, w trzeźwości, y kończone

25zaraz z rana nie wychodząc z Izby Elekcyi-

26ney, a Pisarz one natychmiast w Xięgi do tego

27sporządzone wpisywać ma, w tey Izbie Elekcyi-

28ney podczas Elekcyi same tylko Osoby Prawo

29z przepisu Ordynacyi Sądu Naszego do Ele-

30[reklamant:] kcyi

s. 76 (skan 0043, strona lewa)

1kcyi maiące znaydować się maią, inne zaś

2wszystkie Osoby do Elekcyi nie należące, na

3ustęp wychodzić powinny; Lubo zaś osiadłość

4Mieszczanina, nie na mieszkaniach y bu-

5dynkach, lecz y innych osiadłościach mieyskich

6zasadzać się zwykła, y nikt Radnym Ławni-

7kiem y Gminnym bydź nie może, któryby swo-

8iey własney nie miał osiadłości, iednak zachęca-

9iąc aby w tym Mieście, ku iego ozdobie, y dla be-

10spieczeństwa od ognia, w Domach y Dwor-

11kach mieszkalnych, Kominy wszystkie, całe

12murowane, y nad Dach wywiedzione były,

13ostrzegamy; aby Mieszczanin chcąc mieć z osia-

14dłości swoiey, Prawo do dawania Wotów w

15Elekcyach bądź Gminnych, bądź Ławników

16albo Radzców, czyli też Prezydenta, miał

17koniecznie w swoich osiadłościach mieszkal-

18nych, Kominy całe murowane, y nad dach wy-

19wiedzione, tak dalece iż gdyby był kto do-

20strzeżony, że komin albo upadł, albo nie iest

21murowany, y wywiedziony nad dach, takowy

22choćby miał naywiększą osiadłość, w Mieście

23nietylko do wotowania w Elekcyach pomie-

24nionych bydź przypuszczonym, ale też do kan-

25dydacyi na iaki Miasta Urząd wchodzić nie-

26może; Także gdyby który z Osób w kandyda-

27cye bądź na Radnego, bądź na Ławnika

28czyli też Gminnego, lub inny Urząd w Mie-

29ście wchodzić podług przepisu Ordynacyi

30[reklamant:] Sądu

s. 77 (skan 0043, strona prawa – górna część)

1Sądu Naszego, mogący, przed Elekcyą lub w cza-

2sie oneyże obietnicami, trunkami, a co większa

3Darunkami Osoby do wotowania należące uy-

4mować poważył się, ten czyli obranym będzie

5czyli nie? tym samym za przekonaniem go,

6o to Sądowym, przez Urząd Radziecki, od Urzę-

7du, odsądzony, y na zawsze za nie zdatnego

8do Elekcyi na iakikolwiek bądź Urząd Mie-

9yski uznany bydź powinien ———

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dziewiętnasta część dekretu – początek tekstu „Ordynacji Dobrego Porządku dla Miasta Naszego Winnicy” (nagłówki pisane ozdobnym pismem). Art. I – herb miasta: na podstawie przywileju Władysława IV z 1640 r. (potwierdzonego dekretem z 11 I 1787 r.) Winnica jako miasto ukrainne ma w herbie dwie szable i wędę (rybacki haczyk, wędkę); wszystkie czynności urzędowe, wypisy z ksiąg, dekrety i transakcje ma pieczętować pieczęcią z herbem, przechowywaną u pisarza miejskiego. Art. II – wybór osób do urzędów (uzupełnienie ordynacji z 1787 r.): każdy radny pisze na kartce imię i nazwisko kandydata (może wstać i pisać na boku), niepiśmienny mówi je sekretnie do ucha pisarzowi, który pod przysięgą zapisuje i zachowuje tajemnicę (kara jak za krzywoprzysięstwo); kartki wrzuca się do puszki lub skrzynki z otworem u góry (wcześniej publicznie pokazanej jako pusta); prezydujący wyjmuje i ogłasza głosy, pisarz liczy „kreski”; przy równości głosów prezydujący rozstrzyga dodatkowym głosem; nowo obrany radny składa przysięgę, siada na najmłodszym miejscu i pozostaje radnym dożywotnio. Radnym może być tylko były ławnik, ławnikiem – były gminny, gminnym – tylko przysięgły i osiadły mieszczanin (wyjątek: pisarz i instygator mogą być wezwani wprost do rady lub ławy, jeśli przyjmą prawo miejskie). Elekcje odbywają się rano o godz. 9, na trzeźwo, kończą się bez wychodzenia z izby; pisarz wpisuje je od razu do księgi; w izbie są tylko uprawnieni. Prawo głosu i kandydowania mają tylko mieszczanie, których domy mają całe murowane kominy wyprowadzone nad dach (bezpieczeństwo od ognia); kto przekupuje wyborców obietnicami, trunkiem lub darami, ma być pozbawiony urzędu i na zawsze wykluczony z elekcji.

Objaśnienia: „Szabel dwie y Węda” – herb Winnicy: dwie skrzyżowane szable i wędka (hak); „Pieczęć wydrążona” – tłok pieczętny; „Tranzakcye” – akty prawne; „Imię y Przezwisko” – imię i nazwisko; „wotowanie”, „kreski” – głosowanie, głosy; „Prezyduiący” – przewodniczący; „Radny (Radzca), Ławnik, Gminny” – członkowie rady miejskiej, ławy (sądu wójtowskiego) i gminy (reprezentacji pospólstwa); „Prezydent” – burmistrz-prezydent miasta; „Instygator” – oskarżyciel publiczny miejski; „Izba Elekcyina” – sala wyborcza; „na ustęp wychodzić” – wychodzić na zewnątrz; „Darunki” – podarunki; „uymować” – ujmować, przekupywać.

Streszczenie

Początek Ordynacji Dobrego Porządku dla Winnicy. Art. I: miasto, na mocy przywileju Władysława IV z 1640 r., używa herbu z dwiema szablami i wędą i pieczętuje nim wszystkie akty urzędowe; pieczęć przechowuje pisarz miejski. Art. II: wybory urzędników odbywają się tajnie – radni piszą nazwiska kandydatów na kartkach (niepiśmienni dyktują je pisarzowi do ucha) i wrzucają do zamkniętej skrzynki; przy równości głosów decyduje prezydujący; radny jest dożywotni; drogę awansu wyznacza kolejność gminny – ławnik – radny (z wyjątkiem pisarza i instygatora); wybory odbywają się rano, na trzeźwo; prawo głosu i kandydowania mają tylko osiadli mieszczanie, których domy mają murowane kominy wyprowadzone nad dach; przekupujący wyborców traci urząd i prawo wybieralności na zawsze.

Transkrypcja

s. 77 (skan 0043, strona prawa – od wiersza 12)

1Artykuł IIIci

2O Pisarzu Mieyskim

3Ponieważ w tym Mieście, o Ludzi do Pióra zda-

4tnych iest trudno, więc tak do Sądu Radziec-

5kiego iako y Woytowskiego ieżeli dwie zdatnych

6Osób znaleść nie można było, iednego Pisarza

7ustanawiamy, który ma mieć naukę Prawa,

8trzeźwy, dobrych obyczaiów, y nie poszlakowa-

9ny w niczym; Skoro zaś nowy Pisarz obrany

10zostanie, przez Radę y Ławę, do czego y Star-

11szy Gminny należeć ma, w obecności teyże

12Rady y Ławników, także y Starszego Gminnego

13przysięgę niżey przepisaną przez Prezydenta

14maiącą bydź czytaną wykona, y ten oddalo-

15nym bydź nie ma, chyba za przekonaniem Pra-

16wnym o iakie przestępstwo w Sądzie Radzie-

17ckim; Obowiązek szczególny Pisarza będzie

18[reklamant:] trzymać

s. 78 (skan 0044, strona lewa; nad numerem strony ołówkiem dopisek „P. 8” [?])

1trzymać porządnie Xięgi Mieyskie, Protokuły

2kazać porobić, kosztem Miasta iako to pier-

3wszy pod tytułem = Elekcyiny = do zapisy-

4wania Elekcyi; drugi Dekretowy; = do wpisy-

5wania Dekretów, tak Sądu Radzieckiego, iako

6y Woytowskiego, Trzeci pod tytułem Zapisowy

7do przyimowania wszelkich Tranzakcyi Za-

8pisów, Czwarty pod tytułem Potoczny, do

9przyimowania Skarg, y zapisywania in-

10nych czynności potocznych, a Piąty osobno

11dłużny, do zapisywania wszelkich Zapisów

12dłużnych, oraz Oblaty Skryptów rożnych

13w tych wszystkich mieysce prożne znaydo-

14wać się nigdy nie ma; Dla czego tych to Xiąg

15Rewizya, przez Magistrat, y zesłanego od

16Starosty co Rok bydź ma, y mieysca ieśliby

17się prożne w nich znalazły, powinny bydź

18zapisane, albo przekreślone; a Pisarz o to

19bez prawie, nayprzód napomniony, a gdyby

20tego nie słuchał od Urzędu oddalonym bydź

21powinien; Osoby także Prawo mieyskie

22przyimuiące, w Protokuł Potoczny wpisywa-

23ne bydź powinny; Żadney zaś Tranzakcyi

24Skargi y Dekretu oraz zgoła żadnego pi-

25sma wydać Pisarz nie powinien, któreby

26wprzód w swego rodzaiu Protokuł, nie były

27wciągnione, y to wszystko cokolwiek z Urzędu

28wychodzić będzie, w Xięgach Mieyskich przez

29[reklamant:] niego

s. 79 (skan 0044, strona prawa; na lewym marginesie [przy grzbiecie] ołówkiem cyfra „2.” z kreską przy wierszach 1–2)

1niego wiernie po Polsku zapisane znaydować

2się powinno; Wszelkie zaś Wypisy z Xiąg, y

3Protokułów Mieyskich, iako to: Dekreta Za-

4pisy, skargi, y wszelkie Tranzakcye Urzędowe,

5pod Pieczęcią Miasta Herbu wyżey opisa-

6nego, na to udziałaną, na Papierze Stęplo-

7wanym wychodzić maią, które wszelkie

8wypisy, tenże Pisarz po lewey Stronie Pie-

9częci, czyli przed Pieczęcią, swoim Imieniem

10podpisywać y na drugiey Stronie teyże

11Pieczęci przypisywać powinien, w tym spo-

12sobie = Wydano z Xiąg Mieyskich Winni-

13„ckich Dnia, Miesiąca, y Roku NN. to iest

14„którego czasu Tranzakcya z Xiąg Miey-

15„skich wychodzić będzie; wydane zaś bydź

16„maią sposobem Kancellaryi Grodzkiey Win-

17„nickiey = Tudzież tenże Pisarz sporządzi Re-

18gestr ieden Wpisów, do wszystkich Spraw;

19aby z tego Regestru porządkiem Sprawy, a

20nie wyrywkiem, przywoływane y sądzone

21były; Wszystkie Tranzakcye, to iest Zapisy

22wszelkie, Przedaże, Cessye, kwity, oraz w wią-

23zywania czyli Intromissye, w grunt lub

24Dom iaki, tudzież Oblaty wszelkich Tran-

25zakcyi w Protokuł pod tytułem Zapisowy,

26inne zaś Potoczne Tranzakcye, iako to skargi

27Zeznania Pozwów, Aresztu, Wizyi Obdu-

28kcyi w Protokuł, pod tytułem Potoczny, a

29Zapisy dłużne, oraz karty na Summy

30[reklamant:] służące,

s. 80 (skan 0045, strona lewa; znak „=//” na prawym marginesie przy wierszu 11)

1służące w Protokuł dłużny, sposobem y zwy-

2czaiem w Kancellaryi Grodzkiey Winnickiey

3zachowywanym, sam Pisarz w Kancellaryi

4przyimować ma, które zaraz wszystkie

5Tranzakcye w Xięgi wpisywane, y wciągane,

6także sposobem Kancellaryi Grodzkiey Win-

7nickiey bydź powinny, a gdzieby trzeba

8schodzić do chorych, dla odebrania czynić

9się maiących Testamentów, lub innych =//

10iakich Zapisów, na ten czas, Woyt lub Na-

11miestnik iego Landwóyt, z trzema Ławni-

12kami, lub z zlecenia Prezydenta, trzech Ła-

13wników z Pisarzem Mieyskim schodzić ma-

14ią; Nie wolno iednak będzie Testamentami

15Dóbr Mieyskich nieruchomych, dla Osób

16Świeckich, a dla Osób Duchownych, żadnych

17legować y oddalać, w czym Pisarz ma tę ostro-

18żność zachować; Wszelkie Tranzakcye

19względem przedaży Dóbr stoiących Mieyskich

20powinny bydź w Xięgach Mieyskich zeznane,

21lub w Roku y sześciu niedzielach do Xiąg

22tychże przeniesione, gdyby w innych Xięgach

23zeznane były, pod nieważnością onych; Ma

24także Pisarz z Ekonomem Miasta zacho-

25wać pilność, aby Xięgi Mieyskie, dawne

26Przywileie, Dekreta y wszystkie Tranza-

27kcye do całości Miasta należące, porzą-

28dnie poopprawiane, zebrane Summaryu-

29[reklamant:] szem

s. 81 (skan 0045, strona prawa)

1szem spisane y w Archiwum Mieyskim

2w mieyscu bespiecznym przez Urząd

3Mieyski obmyślonym chowane były,

4z którego Archiwum Xięgi, do Stan-

5cyi Pisarza, lub kogo innego wyno-

6szone bydź nie maią, a to Archiwum

7pod trzema kluczami zostawać po-

8winno; Ponieważ zaś Pisarz będąc

9Urzędnikiem Mieyskim zapłatę, od

10Miasta mieć powinien, a chcąc aby

11toż Miasto ludzi zdatnych do Pióra

12tak Radzieckiego, iako y Woytowskie-

13go miało, lub iednego któryby Xię-

14gi, y Archiwum Miasta pilnował,

15y dozór miał, a taka Osoba utrzyma-

16nia siebie potrzebuiąc, bez nadgrody bydź

17nie może, Przeto takowemu Pisarzowi Miey-

18skiemu wyznaczamy z dochodów Mieyskich

19tym czasem Złotych dwieście Polskich, na Rok,

20a w przeciągu lat trzech toż Miasto starać się ma

21nabyć Domostwa z Placem, y Ogrodem oraz Puł-

22włoczkiem Roli, które raz na zawsze będzie miesz-

23kaniem dla Pisarza Mieyskiego, który to

24Dom, Ogród, y Roli Pułwłoczek, od wszel-

25kich Podatków Mieyskich wolny na za-

26wsze bydź ma; aby zaś ten Dom nie pu-

27[reklamant:] stoszał

s. 82 (skan 0046, strona lewa – górna część)

1stoszał, y aby go w porządnym Pisarz

2utrzymywał stanie, co Rocznie weryfi-

3kacya przez Ekonomią Miasta bydź ma,

4Gdyby zaś okazała się dezolacya tedy taż

5Ekonomia, doniósłszy Magistratowi, Ma-

6gistrat do takowey reparacyi Pisarza obo-

7wiąże, lub też z dochodów Pisarzowi służą-

8cych toż domostwo zdezelowane Ekono-

9mii Miasta, zreparować, y utrzymywać

10nakaże.

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta część dekretu – Ordynacja, Art. III o pisarzu miejskim. Ponieważ w Winnicy trudno o ludzi „zdatnych do pióra”, ustanawia się (jeśli nie ma dwóch) jednego pisarza dla sądu radzieckiego i wójtowskiego – znającego prawo, trzeźwego, obyczajnego i nieposzlakowanego; wybierają go rada i ława z udziałem starszego gminnego, przysięgę odbiera prezydent; usunąć go można tylko wyrokiem sądu radzieckiego za przestępstwo. Pisarz prowadzi na koszt miasta pięć ksiąg (protokołów): Elekcyjny, Dekretowy (wyroki sądu radzieckiego i wójtowskiego), Zapisowy (zapisy, sprzedaże, cesje, kwity, intromisje, oblaty), Potoczny (skargi, zeznania pozwów, aresztów, wizji, obdukcji; przyjęcia prawa miejskiego) i Dłużny (zapisy dłużne, karty na sumy) – bez pustych miejsc; księgi rewiduje co rok magistrat z wysłannikiem starosty. Nic nie może wyjść z urzędu bez wpisu do protokołu; wszystko po polsku; wypisy na papierze stemplowym, pod pieczęcią miasta, z podpisem pisarza po lewej stronie pieczęci i formułą „Wydano z Xiąg Mieyskich Winnickich dnia … roku …”, na wzór kancelarii grodzkiej winnickiej; jeden regestr spraw, sądzonych po kolei, nie wyrywkowo. Do chorych dla spisania testamentów chodzi wójt lub landwójt z trzema ławnikami (albo z polecenia prezydenta trzej ławnicy) z pisarzem; nie wolno testamentem zapisywać nieruchomości miejskich osobom duchownym. Sprzedaże nieruchomości miejskich – tylko w księgach miejskich (albo przeniesione do nich w ciągu roku i sześciu tygodni), pod nieważnością. Pisarz z ekonomem dbają o oprawę i spis (sumariusz) ksiąg, przywilejów i dekretów w archiwum pod trzema kluczami; księgi nie mogą być wynoszone. Pensja pisarza – tymczasem 200 zł rocznie z dochodów miejskich; w ciągu trzech lat miasto ma nabyć dla pisarza dom z placem, ogrodem i półwłóczkiem roli, na zawsze wolny od podatków miejskich; pisarz ma go utrzymywać (coroczna weryfikacja przez ekonomię miasta; w razie zaniedbania naprawa na koszt pisarza lub z jego dochodów).

Objaśnienia: „ludzie zdatni do Pióra” – umiejący pisać, wykształceni; „Protokuł” – księga wpisów (protokół); „Tranzakcye” – akty prawne; „Cessye” – cesje, przelewy praw; „wwiązywania czyli Intromissye” – wprowadzenia w posiadanie; „Oblaty Skryptów” – wpisy (oblaty) dokumentów; „Papier Stęplowany” – papier stemplowy (opłata skarbowa); „Landwóyt” – zastępca wójta; „legować y oddalać” – zapisywać testamentem i zbywać; „w Roku y sześciu niedzielach” – w terminie roku i sześciu tygodni (dawna instytucja prawa magdeburskiego); „Summaryusz” – spis treści, inwentarz; „Stancya” – mieszkanie; „Pułwłoczek Roli” – półwłóczek, ok. 1/2 włóki (morgi) gruntu ornego; „dezolacya”, „zdezelowane” – zniszczenie, zniszczony; „bez prawie” – bezprawie, wykroczenie.

Streszczenie

Art. III Ordynacji dla Winnicy – pisarz miejski: jeden pisarz dla sądu radzieckiego i wójtowskiego, znający prawo i nieposzlakowany, wybierany przez radę i ławę z udziałem starszego gminnego, zaprzysiężony przez prezydenta, usuwalny tylko wyrokiem. Prowadzi pięć ksiąg (elekcyjną, dekretową, zapisową, potoczną, dłużną) bez pustych miejsc, corocznie rewidowanych; wszystko wpisuje po polsku, a wypisy wydaje na papierze stemplowym pod pieczęcią miasta, na wzór kancelarii grodzkiej winnickiej; prowadzi regestr spraw. Testamenty chorych spisuje wójt (landwójt) z trzema ławnikami i pisarzem; nie wolno zapisywać nieruchomości miejskich duchownym; sprzedaż nieruchomości miejskich ważna tylko po wpisie do ksiąg miejskich. Księgi i przywileje przechowuje się w archiwum pod trzema kluczami. Pisarz otrzymuje 200 zł rocznie, a w ciągu trzech lat miasto ma mu zapewnić wolny od podatków dom z ogrodem i półwłóczkiem roli, który pisarz musi utrzymywać w dobrym stanie.

Transkrypcja

s. 82 (skan 0046, strona lewa – od wiersza 11; tekst strony przesunięty w prawo)

1Artykuł IVty

2O Instygatorze Mieyskim

3Instygator Miasta ma bydź dożywotni, lub do

4wstępu na iaki Urząd, y oddalać onego od

5Urzędu Instygatorskiego nie będzie wolno,

6mimo słusznych przyczyn do przekonania

7onego; Do Instygatora będzie należało,

8pozywać: o spisywanie maiątku y rzeczy,

9Wdowców y Wdów, oraz Opiekunów

10naydaley w Miesiąc, o zdanie co Rocznie

11rachunku z Opieki, lub złe oney rządzenie,

12także o gwałty przeciwko bespieczeństwa pu-

13blicznemu popełnione, o nie ochędostwo

14przed Domami, nie wycieranie wcze-

15sne kominów, nie poprawianie onychże

16o niedopełnienie przez kogożkolwiek porząd

17[reklamant:] kowych

s. 83 (skan 0046, strona prawa – górna część)

1kowych Ustaw, o nie posłuszeństwo w iakim

2kolwiek Ekonomicznym zaleceniu, o niedobre

3wypiekanie Chleba, nie przedawanie onegoż, w

4umiarkowaney Cenie Zboża, o nie przystoyne

5życie, o zdrożne sprawowania się, y o to wszy-

6stko, co ozdoby y bespieczeństwa publicznego

7Miasta dotyczy się, oraz w czym zapozywanie

8przez Urzędy Miasta zalecone mieć sobie będzie

9którému Instygatorowi zapłatę umiarkowaną

10Miasto obmyśleć iest obowiązane. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta pierwsza część dekretu – Ordynacja, Art. IV o instygatorze miejskim (oskarżycielu publicznym). Instygator jest dożywotni (albo do czasu objęcia innego urzędu); usunąć go można tylko po udowodnieniu mu winy ze słusznych przyczyn. Pozywa: o spisanie majątku wdowców, wdów i opiekunów najpóźniej w ciągu miesiąca, o coroczne zdanie rachunków z opieki lub o złe nią zarządzanie, o gwałty przeciw bezpieczeństwu publicznemu, o nieczystość przed domami, niewyczyszczenie w porę kominów i ich nienaprawianie, o niedopełnienie ustaw porządkowych, nieposłuszeństwo wobec zaleceń ekonomicznych (magistratu), o złe wypiekanie chleba i niesprzedawanie go w cenie odpowiedniej do ceny zboża, o nieprzystojne życie i występki oraz o wszystko, co dotyczy ozdoby i bezpieczeństwa miasta, i w czym urzędy miejskie polecą mu pozywać. Miasto ma mu zapewnić umiarkowane wynagrodzenie. Reklamant „kowych” na s. 82 (dół) – początek s. 83.

Objaśnienia: „Instygator” – oskarżyciel publiczny, urzędnik wnoszący sprawy z urzędu; „do wstępu na iaki Urząd” – do czasu objęcia innego urzędu; „mimo słusznych przyczyn do przekonania onego” – bez (poza) słusznymi przyczynami pozwalającymi mu udowodnić winę; „o spisywanie maiątku … naydaley w Miesiąc” – o sporządzenie inwentarza majątku (np. sierot) najpóźniej w ciągu miesiąca; „nie ochędostwo” – nieporządek, brud; „wczesne wycieranie kominów” – czyszczenie kominów na czas (ochrona przeciwpożarowa); „Ekonomiczne zalecenie” – zarządzenie gospodarcze, porządkowe; „zdrożne sprawowanie się” – występne prowadzenie się.

Streszczenie

Art. IV Ordynacji dla Winnicy – instygator miejski: urząd dożywotni, usuwalny tylko z udowodnionej winy. Instygator pozywa o niespisanie w ciągu miesiąca majątku wdów, wdowców i opiekunów, o niezdawanie rachunków z opieki, o gwałty, brud przed domami, nieczyszczenie i nienaprawianie kominów, niedopełnianie ustaw porządkowych, nieposłuszeństwo zarządzeniom gospodarczym, złe wypiekanie chleba i zawyżanie jego ceny, nieprzystojne życie oraz wszystko, co dotyczy ozdoby i bezpieczeństwa miasta. Miasto ma mu zapewnić umiarkowane wynagrodzenie.

Transkrypcja

s. 83 (skan 0046, strona prawa – od wiersza 11)

1Artykuł V.

2O władzy trzech Porządków

3Władza trzech Porządków Dekretem Sądu Na-

4szego Tysiąc Siedemset Osimdziesiąt Siódmego

5Roku ustanowionych, iako to Radzieckiego,

6Ławniczego y Gminnego zasadzać się będzie,

7na zaradzeniu wspólnym, y nie rozdzielnym,

8około Dobra Miasta, aby się iednak żadne

9podstępy, lub inne iakie nieprzyzwoitości

10przez Sessye w małey liczbie Osób urzędowych

11odprawiane nie działy, ustanawiamy; aby

12wszystkie Sessye w potrzebach Miasta odpra-

13wiały się, nie gdzie indziey, tylko na Ratuszu

14a tym czasem póki Ratusz wystawiony nie

15będzie, w mieyscu innym przyzwoitym, przez

16trzy Porządki obrać się maiącym na które

17Sessye ile razy trzech Porządków zgromadze

18[reklamant:] nia,

s. 84 (skan 0047, strona lewa)

1nia potrzebę miarkować będą, bądź to Prezydent

2bądź Starszy Ławnik, albo też Starszy Gminny

3na ten czas wszystkie trzy, zniosą się, y każdy z

4osobna swóy Porządek, to iest Prezydent Radnych,

5Starszy Ławnik Ławników, a Starszy Gminny

6Gminnych, przez Sługę Mieyskiego o Sessyi ob-

7wieszczą, a żaden z obesłanych od publiczney

8Sessyi wymawiać się nie ma, oprócz szczegól

9ney prawdziwey choroby y wyiazdu, z Miasta,

10za nagłą potrzebą; a gdyby który z Osób Porząd

11kowych będąc w Mieście przytomny, y zdrowy,

12na Sessye wezwany stawić się upornie nie-

13chciał, tedy za trzecim razem, widocznego upo-

14ru, do Sądu Radzieckiego przez Instygatora

15zapozwany, y przez tenże Urząd Radziecki

16podług umiarkowania Sądowego karany

17bydź ma, y odsądzony, a inna Osoba na wa-

18kuiące mieysce obrana zostanie; Na Sessye

19zaś Osoby Urzędowe schodzić się powinny,

20w trzeźwości, o godzinie dziewiątey z rana,

21a po zgromadzeniu się, na pierwszym miey-

22scu zasiędzie Prezydent, lub mieysce iego za-

23stępuiący Starszy Radny, potym drudzy Ra-

24dni, po nich Ławnicy, daley Gminni po-

25rządkiem Starszeństwa, który pierwey obra

26nym został, ten wyżey, który poźniey, ten

27niżey zasiadać będzie; Pisarz mieyski na końcu

28[reklamant:] inne

s. 85 (skan 0047, strona prawa)

1inne zaś Osoby wszystkie na ustęp wychodzić

2maią, a Sessya aby była ważna, znaydo-

3wać się koniecznie na niey powinno, nay-

4mniey Osób dwanaście, to iest Radnych

5trzech, Ławników trzech, a Gminnych sześciu,

6w liczbie tey zgromadzone same Osoby Urzę-

7dowe, traktować y układać maią nayprzód

8względem ustanowienia, y rozłożenia wszel-

9kich podatków y iakichkolwiek wydatków,

10w przypadku uchwalenia tych, bądź to przez

11Porządki Miasta, na potrzebę onego, publiczną,

12bądź na Seymie na potrzebę kraiu, trzy porząd

13ki Miasta wyznaczą z pośrzodka siebie z ka-

14żdego porządku Osoby do umiarkowania tako-

15wych podatków y wydatków, na Mieszczan

16podług ich maiątku rozłożenia, czyli raczey

17Taryffy udziałania, w którey Taryffie maią

18bydź spisane wszystkie Domy, Place, ogrody

19w Mieście y gdziekolwiek będące, z wymie-

20nieniem Osoby, która co, y iak wiele czego

21posiada, oraz iak wiele ma należeć od niey

22do kassy mieyskiey, a po ułożeniu Taryffy

23przez wyznaczonych też Taryffę przeyrzą

24rozważą, umiarkuią, poprawią, lub utwier

25dzą; które Taryffy w iednym Exemplarzu

26na Ratuszu, przy Xięgach zostać, w drugim

27zaś Exemplarzu Ekonom z Ratusza do wy-

28bierania podług niey podatku wydane

29bydź maią, tychże Taryff bądź w całości

30[reklamant:] bądź

s. 86 (skan 0048, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem znak „////” przy wierszach 2–3)

1bądź w części gdyby który z Mieszczan wydania

2żądał, równie temu y każdemu żądaiącemu

3wydane przez Wypis bydź powinny. Po Wtóre

4też Porządki układać maią, względem nada-

5nia z Czynszów, lub sprzedania albo kupie

6nia dla pożytku y potrzeby Miasta, Placów

7y gruntów Mieyskich, Po Trzecie względem

8bruków, opatrzenia narzędzi potrzebnych, w

9Mieście iako to w szczególności, do ratowania

10od ognia należących, względem naprawy

11dróg, y onych prostowania, Po Czwarte wzglę-

12dem sposobów sprawowania, lub arendowa-

13nia dochodów Mieyskich, Po Piąte względem

14wydatków większych z kassy mieyskiey, wy

15datki bowiem nie przechodzące Złotych trzydzie-

16ści koniecznie potrzebne, może sama Izba

17Radziecka bez drugich Porządków wyzna

18czyć, z czego iednak ma się usprawiedliwić

19drugim dwom Porządkom Po Szóste względem,

20pożyczania pieniędzy, z kassy mieyskiey, lub

21udziału onychże w umiarkowaney ilości,

22na wychowanie młodzieży, w nauce Pra-

23wa, lub Rzemiosł, z tym iednak warunkiem,

24iż ten który dobrodzieystwo to, od Porząd-

25ków Miasta pozyska, dać powinien Re-

26wers, albo sam ieżeliby był iuż swego Prawa

27to iest lat Osimnaście maiący, y posiadał w

28Mieście Fundusz wyrównywaiący Summie

29[reklamant:] ku

s. 87 (skan 0048, strona prawa; na lewym marginesie [przy grzbiecie] ołówkiem kreska przy wierszach 9–10)

1ku pożyczeniu potrzebney, albo ieżliby tych lat

2iescze nie miał, w przytomności Rodziców

3albo nayblizszych krewnych, lub Opieku-

4nów na to, iako po wydoskonaleniu się w

5Nauce Prawa, lub Rzemiosła powróci do

6Miasta, na mieszkanie, y Summę pożyczo-

7ną Skarbowi Mieyskiemu powróci; A ie-

8żliby pożyczaiący Summę na Edukacyą

9nie miał żadnego w Mieście Funduszu, wy-

10równywaiącego pożyczoney Summie, za ta-

11kowego Rodzice, albo nayblizsi krewni, lub

12Opiekunowie zaręczyć powinni, Po Siódme

13Względem czynienia Plenipotencyi, Imieniem

14całego Miasta, która iednak ma bydź w Proto-

15kule trzech Porządków zapisana, na kogo y do

16iakiego interessu, Po Osme względem wszel-

17kich potrzeb całości Miasta porządku y Policyi

18tyczących się; Nareszcie stanowienie Woźnych

19dla Miasta, do tychże Porządków, należeć będzie,

20a w tych wszystkich okolicznościach ieśliby nie

21była iednomyślność, większością zdań załatwio-

22no bydź ma; Ustawę takową y inne, Pisarz

23zawsze w Protokuł zapisać powinien, z wyra-

24żeniem przytomnych Osób też Sessyą składaią

25cych, kreski od naymłodszych z dołu zaczy-

26nać się maią; ktoby zaś chciał przeciwne

27większości zdanie swoie mieć zapisane w Pro-

28tokule, on sam, albo Pisarz takowe zdanie

29[reklamant:] zapisać

s. 88 (skan 0049, strona lewa; ołówkiem kreska na lewym marginesie przy wierszu 4 i podkreślenia w wierszach 7–9)

1zapisać powinien, w zachodzącey równości

2wotów, tę równość Prezydent, lub na mieyscu

3iego Prezyduiący Radny powtórnym wotem

4czyli kreską rozwięzywać ma, y do którey Stro-

5ny zdanie swe przyłączy, większość zdań ro-

6zumiana bydź powinna; Nie wolno iednak

7trzem Porządkom zaciągać długów, na Miasto

8bez gwałtowney potrzeby, o co wprzód, do nay-

9wyzszey Zwierzchności, czyli Sądu, Naszego

10udać się z prozbą powinny, y dopiero za Re-

11zolucyą teyże Zwierzchności, czyli Sądu Na-

12szego, za dokładnym przecież potrzeby na

13użytek iednak Miasta przekonaniem, będą

14mogli Summy na Miasto zaciągnąć; nie bę-

15dzie także wolno tym trzem Porządkom wcho-

16dzić w kontrakty Arendowne, lub Zastawne,

17a tym bardziey przedażne, gruntów Miey

18skich z Osobą od siebie możnieyszą, lecz

19takowe Dobra Miasta na licytacyi publi-

20czney więcey daiącemu Mieszczaninowi

21tylko tamteyszemu, publicznie na Ratuszu

22arendować mogą; Nareszcie pieniądze z

23iakichkolwiek dochodów Mieyskich przez

24Ekonomów do Skarbu Mieyskiego składa-

25ne, bydź maią, a ta kassa, w mieyscu be-

26spiecznym, na Ratuszu lub w bliskim Kla-

27[reklamant:] sztorze

s. 89 (skan 0049, strona prawa – górna część)

1sztorze zamknięta zostawać ma, pod Pieczęciami

2Urzędu Starościńskiego y Mieyskiego, y bez przy-

3tomności tych Urzędów, nie powinna bydź od

4pieczętowana; przy każdym zaś co Rocznym

5Rachunku, rzeczona kassa, ma bydź publi

6cznie otworzona, przerachowana, zapieczę-

7towana, y zachowana; A gdyby który z

8Urzędników zawiaduiący dochodami Mia

9sta, nie wyrachował się, y co pozostał wi-

10nien, tedy nietylko z Dóbr iego następić

11ma na rzecz Miasta satysfakcya, ale do-

12póty dopóki nie będzie kassa zaspokoiona,

13do żadney Elekcyi, czyli wotowania, a tym

14bardziey kandydacyi na iaki Urząd wcho-

15dzić nie ma. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta druga część dekretu – Ordynacja, Art. V o władzy „trzech porządków” (rady, ławy i gminy) ustanowionych dekretem z 1787 r. Porządki radzą wspólnie o dobru miasta; aby uniknąć podstępów w małym gronie, sesje odbywają się tylko na ratuszu (do czasu jego wybudowania – w innym przyzwoitym miejscu). Zwołują je prezydent, starszy ławnik lub starszy gminny, każdy swój porządek przez sługę miejskiego; od sesji zwalnia tylko prawdziwa choroba lub wyjazd w nagłej potrzebie; kto uporczywie (po raz trzeci) nie przychodzi, zostaje pozwany przez instygatora do sądu radzieckiego, ukarany i pozbawiony miejsca, na które wybiera się kogoś innego. Sesja zaczyna się trzeźwo o godz. 9 rano; porządek zasiadania: prezydent (lub starszy radny), radni, ławnicy, gminni – wg starszeństwa wyboru; pisarz na końcu; inne osoby muszą wyjść. Kworum – 12 osób: 3 radnych, 3 ławników, 6 gminnych. Kompetencje: (1) ustanawianie i rozkład podatków i wydatków – miejskich i uchwalonych przez sejm – przez wyznaczonych z każdego porządku na podstawie taryfy (spisu domów, placów i ogrodów z właścicielami i należnościami do kasy); taryfa w jednym egzemplarzu przy księgach na ratuszu, w drugim u ekonoma do poboru; każdy mieszczanin może żądać wypisu; (2) nadawanie na czynsz, sprzedaż i kupno placów i gruntów miejskich; (3) bruki, narzędzia (zwłaszcza przeciwpożarowe), naprawa i prostowanie dróg; (4) sposób zarządu lub arendowania dochodów miejskich; (5) większe wydatki z kasy (do 30 zł może wydać sama izba radziecka, rozliczając się przed dwoma pozostałymi porządkami); (6) pożyczki z kasy na kształcenie młodzieży w prawie lub rzemiośle – za rewersem pełnoletniego (18 lat) posiadacza funduszu w mieście albo za poręczeniem rodziców, krewnych lub opiekunów, z obowiązkiem powrotu do miasta i zwrotu sumy; (7) plenipotencje w imieniu miasta (wpisywane do protokołu); (8) wszystkie sprawy porządku i policji; wreszcie ustanawianie woźnych miejskich. Przy braku jednomyślności decyduje większość; pisarz zapisuje uchwały z nazwiskami obecnych; głosy („kreski”) zbiera się od najmłodszych; zdanie odrębne można wpisać do protokołu; przy równości głosów rozstrzyga powtórny głos prezydenta (lub prezydującego radnego). Bez gwałtownej potrzeby i bez zgody sądu asesorskiego nie wolno zaciągać długów na miasto; nie wolno zawierać kontraktów arendownych, zastawnych, a tym bardziej sprzedażnych na grunty miejskie z osobami możniejszymi – dobra miasta wydzierżawia się tylko miejscowym mieszczanom na publicznej licytacji na ratuszu. Pieniądze z dochodów składają ekonomowie do skarbu miejskiego; kasa – na ratuszu lub w pobliskim klasztorze, pod pieczęciami urzędu starościńskiego i miejskiego, otwierana tylko w ich obecności, a przy corocznym rachunku publicznie przeliczana; urzędnik, który się nie rozliczy, odpowiada majątkiem i do czasu spłaty nie może głosować ani kandydować na urzędy.

Objaśnienia: „trzy Porządki” – trzy stany (ordynki) władzy miejskiej: rada (radni z prezydentem), ława (ławnicy ze starszym ławnikiem i wójtem) oraz gmina (gminni, przedstawiciele pospólstwa ze starszym gminnym); „zniosą się” – porozumieją się; „obesłany” – wezwany; „na ustęp wychodzić” – wyjść, ustąpić z sali; „Taryffa” – rejestr podatkowy (taryfa) domów i gruntów; „udziałanie” – sporządzenie; „Wypis” – urzędowy odpis z ksiąg; „nadanie z Czynszów” – nadanie (placu) w zamian za czynsz; „Rewers” – zobowiązanie pisemne; „swego Prawa … lat Osimnaście” – pełnoletni (18 lat); „Edukacya” – kształcenie; „Plenipotencya” – pełnomocnictwo; „Policya” – porządek publiczny, administracja miejska; „kreska” – głos w głosowaniu; „powtórne wotum” – głos rozstrzygający; „Sąd Nasz” – sąd asesorski (w imieniu króla); „Osoba od siebie możnieysza” – osoba potężniejsza od mieszczan (szlachcic, magnat); „licytacya publiczna” – przetarg; „wyrachować się” – rozliczyć się; „satysfakcya” – zadośćuczynienie, pokrycie szkody. Podkreślenia ołówkiem na s. 88 (zakaz zaciągania długów bez zgody sądu) – późniejsze, innej ręki.

Streszczenie

Art. V Ordynacji dla Winnicy – kompetencje „trzech porządków” (rady, ławy i gminy). Radzą wspólnie, wyłącznie na sesjach na ratuszu, zwoływanych przez prezydenta, starszego ławnika lub starszego gminnego; uporczywie nieobecni są karani i tracą urząd. Sesje o 9 rano, z ustalonym porządkiem zasiadania; ważne przy obecności co najmniej 12 osób (3 radnych, 3 ławników, 6 gminnych). Porządki rozkładają podatki według taryfy domów i gruntów, rozporządzają placami i gruntami miejskimi, dbają o bruki, sprzęt przeciwpożarowy i drogi, arendują dochody, zatwierdzają większe wydatki (do 30 zł decyduje sama rada), udzielają pożyczek na naukę prawa lub rzemiosła za rewersem lub poręczeniem, dają plenipotencje, czuwają nad porządkiem i ustanawiają woźnych. Decyduje większość głosów (przy równości – prezydent); uchwały zapisuje pisarz. Bez zgody sądu nie wolno zaciągać długów; dobra miejskie można wydzierżawiać tylko miejscowym mieszczanom w publicznej licytacji, nie możnym. Kasa miejska ma leżeć na ratuszu lub w pobliskim klasztorze pod pieczęciami urzędu starościńskiego i miejskiego i być corocznie publicznie przeliczana; urzędnik nierozliczony odpowiada majątkiem i traci prawo głosu oraz kandydowania.

Transkrypcja

s. 89 (skan 0049, strona prawa – od wiersza 14)

1Artykuł VIty

2O Woźnym

3Że Woźny w każdym Sądzie podług Prawa przy-

4tomny bydź powinien; Przeto Prezydent wraz z Porząd

5kami ma ustanowić Woźnego, który y Pachołkiem

6bydź może, dla bespieczeństwa Sądu; Powinnością

7będzie tegoż Woźnego, który ma być przysięgłym,

8Pozwy wszelkie wynosić, one przed Pisarzem w Kan-

9cellaryi zeznawać, na Wizyą Gruntów y wymiary

10z Ławnikami, lub Gminnemi przez Prezydenta lub

11Woyta wyznaczonemi schodzić, przy obdukcyach

12[reklamant:] iakowych

s. 90 (skan 0050, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem kreska przy wierszach 8–9)

1iakowych zdarzonych szkodliwych przypadków

2bydź, na Obrady Mieyskie wszystkie Porządki

3Miasta z rozkazu Prezydenta, aby się schodziły

4obchodzić, podczas odprawiaiących się każdych

5Sądów przytomnym bydź ma, którému równie

6Miasto, płacę obmyśleć powinno, Woźny tenże

7czyli Pachołek Mieyski, dla powagi Urzędu

8swego ma mieć ubiór, któryby go oznaczał bydź

9Sługą Mieyskim, tenże gdyby trzeźwo nie spra-

10wował się, niewinnie ludzi bił, lub szkalował,

11raz napomniany, drugi raz siedzeniem Więzy

12o chlebie, y wodzie, Nakoniec oddaleniem bez „dania”

13Zaświadczenia karany bydź ma. —

14Artykuł VIImy

15O Processie w Sądach wyżey

16wyrażonych. —

17Chcąc aby iak nayprędzey Sprawiedliwość w tym

18Mieście pragnący iey zyskiwali, y na długie

19Processa wydatkami nie wyniszczali się, Process

20prawny takowym skracamy sposobem, Nay

21przód Pozwanie na Sądy Potoczne Prezydentskie

22słowne tylko bydź ma, to iest Prezydent na

23skargę każdego, lub doniesienie Instygatora,

24poszle Woźnego do obwinionego, aby na go-

25dzinę wyznaczoną stanął, y Sądownie odpo

26[reklamant:] wiedział

s. 91 (skan 0050, strona prawa – górna część)

1wiedział, Po Wtóre. Pozwanie na Są-

2dy Radzieckie w Sprawach nie prze-

3chodzących Złotych Piętnaście Polskich,

4podobnież słowne iak wyżey być ma,

5równie y do Sądu Woytowskiego o ura-

6zy, y mnieysze gwałtowności słowne

7zapozwanie następować powinno

8Po Trzecie w większey wartości Spra

9wach do Sądów Radzieckich y Woy-

10towskich Pozew, na piśmie wydany

11bydź ma, który Pozew w Xięgach

12Mieyskich zeznać powinien Po Czwarte

13Pozwy wydane na papierze Stęplowanym pod

14Pieczęcią Miasta, a ieśli do Sądu Pośrzedni

15czego, tedy pod Pieczęcią Starościńską wy-

16chodzić maią. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta trzecia część dekretu – Ordynacja, Art. VI i VII. Art. VI: ponieważ przy każdym sądzie musi być woźny, prezydent z porządkami ustanawia zaprzysiężonego woźnego, który może być zarazem pachołkiem (strażnikiem) sądu. Woźny doręcza i zeznaje przed pisarzem w kancelarii pozwy, chodzi z ławnikami lub gminnymi na wizje i wymiary gruntów oraz na obdukcje szkód, z rozkazu prezydenta obchodzi członków porządków, zwołując ich na obrady, i jest obecny na wszystkich sądach. Miasto ma mu płacić; dla powagi urzędu nosi ubiór oznaczający go jako sługę miejskiego. Za pijaństwo, bicie lub szkalowanie niewinnych – raz napomnienie, drugi raz więzienie o chlebie i wodzie, w końcu usunięcie bez wydania świadectwa (słowo „dania” dopisane nad wierszem). Art. VII skraca procedurę, aby szukający sprawiedliwości szybko ją uzyskiwali i nie wyniszczali się kosztami: (1) pozew do sądów potocznych prezydenckich – tylko ustny: prezydent na skargę strony lub doniesienie instygatora posyła woźnego do obwinionego, by stawił się o wyznaczonej godzinie; (2) do sądu radzieckiego w sprawach do 15 zł oraz do sądu wójtowskiego o urazy i mniejsze gwałty – również pozew ustny; (3) w sprawach większej wartości – pozew pisemny, zeznany (przez woźnego) w księgach miejskich; (4) pozwy wychodzą na papierze stemplowym pod pieczęcią miasta, a do sądu pośredniczego – pod pieczęcią starościńską. Reklamanty: „iakowych” (s. 89), „wiedział” (s. 90).

Objaśnienia: „Pachołek” – sługa, strażnik miejski; „przysięgły” – zaprzysiężony; „wynosić Pozwy” – doręczać pozwy; „zeznawać” (pozew) – składać do akt relację o doręczeniu; „Wizya” – oględziny; „obdukcya” – oględziny ran lub szkód; „siedzenie Więzy o chlebie y wodzie” – kara więzienia o chlebie i wodzie; „Zaświadczenie” – świadectwo (służby); „Sądy Potoczne Prezydentskie” – bieżące sądy prezydenta miasta w drobnych sprawach; „słowne Pozwanie” – wezwanie ustne; „Sąd Pośrzedniczy” – sąd pośredniczący (sędziego pośredniczącego starościńskiego, por. akt 15); „Pieczęć Starościńska” – pieczęć urzędu starościńskiego.

Streszczenie

Art. VI i VII Ordynacji dla Winnicy. Woźny miejski (zarazem pachołek): ustanawiany przez prezydenta i porządki, zaprzysiężony, doręcza pozwy, chodzi na wizje gruntów i obdukcje, zwołuje porządki na obrady, asystuje w sądach; opłacany przez miasto, nosi strój sługi miejskiego; za pijaństwo i krzywdzenie ludzi grozi mu napomnienie, więzienie o chlebie i wodzie, a w końcu usunięcie. Procedura sądowa ma być szybka i tania: do sądów potocznych prezydenta, do sądu radzieckiego w sprawach do 15 zł i do sądu wójtowskiego o urazy i drobne gwałty wzywa się ustnie przez woźnego; w sprawach większych – pozwem pisemnym zeznanym w księgach miejskich; pozwy wychodzą na papierze stemplowym pod pieczęcią miasta, a do sądu pośredniczego – pod pieczęcią starościńską.

Transkrypcja

s. 91 (skan 0050, strona prawa – od wiersza 18)

1Artykuł VIIImy

2O Dekretach Kondemnatach

3y Exekucyi onych

4W Sprawach o proste długi, zapisane Rachun-

5ki, gwałtowne wybicie czyli wypędzenie, z

6Domu, Placu, Roli, Ogrodów, Łąk y innych

7Dóbr Mieyskich, za kontraktem arendownym

8trzymanych, iedna kondemnata będzie zupeł

9[reklamant:] nym

s. 92 (skan 0051, strona lewa; ołówkiem znak pod wyrazami „następstwo, Działy” w wierszu 19)

1nym przekonaniem gdzie z posiadania wyci-

2śniony, y nie odwłocznie zaraz nie wdaiąc się

3w rozpoznanie Sprawy pryncypalney, nay

4pierwey do teyże Possessyi przywróconym

5bydź powinien; a w Sprawach wszystkich

6Inkwizycyi potrzebuiących, po iedney kon-

7demnacie, za drugim Pozwem Świadectwa

8przysięgłe wywiedzione, y z nich Dekret

9Zaoczny ostateczny, następować powi-

10nien; a gdy Strony stawią się w Są-

11dzie, tedy w Sprawach wyżey wyszcze-

12gólnionych Dylacya żadna iść nie po-

13winna, ale Sprawa nie odwłocznie sądzo-

14na bydź ma, ieźli Inkwizycye potrzebne

15będą, zaraz w Sądzie, lub z odesłania Sądo-

16wego w kancellaryi słuchane, y Dekret

17ostateczny zapaść ma, w Sprawach zaś o

18spadek, czyli następstwo, Działy, ważność

19Tranzakcyi, Rachunku, y innych większey

20Wagi, dwie kondemnaty tylko następować

21powinny, a za trzecim Pozwem Dekret Za-

22oczny zapadać ma, a gdy Strony stawią się

23tedy żadne wybiegi prawne uchodzić nie

24maią; gdyby zaś przysięga zachodziła, a

25iedna z dwóch Stron zachorowała, Dylacya

26choroby do niedziel dwóch dozwolona

27[reklamant:] bydź ma

s. 93 (skan 0051, strona prawa; na lewym marginesie ołówkiem znak „A)” przy wierszu 14 i krzyżyk nad wierszem 16)

1bydź ma, inne przedłużenia iako zwłokę czy-

2niące Sprawiedliwości, uchylamy. Gdy zaś

3Strona Pozwana Dekretowi zaocznemu ostate-

4cznemu, albo oczywistemu nie appellowa-

5nemu, lub w Sprawie takiey nastąpionemu,

6w którey odwołanie się choćby założone,

7a z Prawa dopuszczone bydź nie powinno,

8zadosyć nie uczyni, tedy w czasie dosyć czy-

9nym Strona Powodowa, zanieść ma w Xię-

10gach Urzędowych mieyskich przeciw Stronie

11pozwaney, o sprzeciwienie się Dekretowi,

12skargę, a tak po uczynioney skardze w

13tydzień po Terminie, wwiązanie Urzędowe,

14do Dóbr przez Ławników dane będzie; Ła-

15wnicy zaś do pomocy, sobie mogą przy-

16brać, dwóch lub trzech Gminnych; dotąd

17zaś wwiązany w spokoynym posiada-

18niu Dóbr sobie podawczych zostawać

19będzie, póki zaspokoienia swego nie odbie-

20rze; Gdyby zaś kto Exekucyi Ławnikom

21czynić zabraniał, y onę tamować ważył się,

22a tym bardziey Ławników, lub do pomocy

23użytych Gminnych łaiać, łzyć, potrącić

24ważył się, takowy nie odwłocznie, nawet

25z danego Roku od tegoż Sądu, w którym

26Process otrzymany, zapozwany, y o prze-

27stępstwo targania się, na Sądowność ka-

28[reklamant:] rany

s. 94 (skan 0052, strona lewa – górna część)

1rany bydź ma podług przewinienia, Turmą

2y innemi karami wskazać mianemi [?], w Są-

3dzie zaś Pośrzedniczey Iurysdykcyi żadne

4dylacye, y wybiegi Prawne pozwalane

5bydź nie powinny. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta czwarta część dekretu – Ordynacja, Art. VIII o dekretach, kondemnatach i egzekucji. (1) W sprawach o proste długi, zapisane rachunki oraz gwałtowne wybicie (wypędzenie) z domu, placu, roli, ogrodów, łąk i innych dóbr miejskich trzymanych kontraktem arendownym – wystarczy jedna kondemnata (wyrok zaoczny) i wyciśnięty z posiadania ma być natychmiast, bez wdawania się w sprawę główną, przywrócony do posiadania. (2) W sprawach wymagających inkwizycji (przesłuchania świadków) – po jednej kondemnacie, przy drugim pozwie przeprowadza się zaprzysiężone świadectwa i wydaje ostateczny dekret zaoczny; przy stawiennictwie stron – bez żadnej dylacji (odroczenia), a inkwizycje słucha się zaraz w sądzie lub (z odesłania sądu) w kancelarii. (3) W sprawach o spadek, działy, ważność tranzakcji, rachunki i innych większej wagi – dwie kondemnaty, a za trzecim pozwem dekret zaoczny; przy stawiennictwie stron żadne wybiegi prawne nie są dopuszczalne; gdy chodzi o przysięgę, a jedna ze stron zachoruje – dylacja choroby do dwóch tygodni; inne odroczenia uchylone. (4) Egzekucja: jeśli pozwany nie wykona ostatecznego dekretu zaocznego albo oczywistego (wydanego w obecności stron) niezaskarżonego lub nieodwołalnego, powód wnosi do ksiąg miejskich skargę o sprzeciwienie się dekretowi, a w tydzień po terminie ławnicy (z pomocą dwóch lub trzech gminnych) dają mu urzędowe wwiązanie w dobra pozwanego, w których pozostaje, dopóki nie zostanie zaspokojony. (5) Kto przeszkadza ławnikom w egzekucji, a zwłaszcza łaje, lży lub potrąca ławników czy gminnych, ma być natychmiast pozwany (nawet z danego terminu tego samego sądu) o targnięcie się na sądowność i ukarany wieżą (turmą) i innymi karami. (6) W sądzie jurysdykcji pośredniczej dylacje i wybiegi prawne nie są dozwolone. Wyraz „mianemi” (s. 94, w. 2) – odczyt pewny graficznie, sens niejasny (może skrót od „mianowanemi”). Reklamanty: „nym” (s. 91), „bydź ma” (s. 92), „rany” (s. 93).

Objaśnienia: „Kondemnata” – wyrok zaoczny przeciw stronie niestawającej (kontumacja); „Dekret zaoczny ostateczny” – ostateczny wyrok wydany pod nieobecność pozwanego; „Dekret oczywisty” – wyrok wydany w obecności stron; „Sprawa pryncypalna” – sprawa główna (o samo prawo); „Possessya” – posiadanie; „Inkwizycya” – przesłuchanie świadków (dochodzenie); „Dylacya” – odroczenie terminu (dylacja); „Dylacya choroby” – odroczenie z powodu choroby strony; „wwiązanie Urzędowe” – urzędowe wprowadzenie w posiadanie (intromisja) jako egzekucja; „Dobra podawcze” – dobra, w które wwiązano (podane); „łzyć” – lżyć, obrażać; „z danego Roku” – z terminu sądowego już wyznaczonego; „targanie się na Sądowność” – zamach na powagę sądu; „Turma” – więzienie (wieża); „Pośrzednicza Iurysdykcya” – sąd pośredniczący (sędzia pośredniczący starościński, por. akt 15).

Streszczenie

Art. VIII Ordynacji dla Winnicy – wyroki zaoczne i egzekucja. W sprawach o proste długi, rachunki i gwałtowne wyrzucenie z dzierżawionych dóbr miejskich wystarcza jeden wyrok zaoczny i pokrzywdzony ma być od razu przywrócony do posiadania. Gdy potrzebne jest przesłuchanie świadków – po jednym wyroku zaocznym świadkowie są słuchani przy drugim pozwie i zapada ostateczny wyrok zaoczny; przy obecności stron nie ma odroczeń. W sprawach spadkowych, działowych, o ważność umów i rachunki – dwa wyroki zaoczne, a za trzecim pozwem dekret ostateczny; jedyne dopuszczalne odroczenie – do dwóch tygodni z powodu choroby strony przy przysiędze. Niewykonany wyrok egzekwują ławnicy (z pomocą gminnych) przez wwiązanie powoda w dobra pozwanego w tydzień po skardze, do czasu zaspokojenia. Przeszkadzający w egzekucji lub znieważający ławników podlega natychmiastowemu pozwaniu i karze więzienia. W sądzie pośredniczym odroczenia i wybiegi prawne są niedozwolone.

Transkrypcja

s. 94 (skan 0052, strona lewa – od wiersza 6; ołówkiem znak „y”[?] pod tekstem, połączony kreską z wyrazem „obrały” w ostatnim wierszu)

1Artykuł IX.

2O Cechach y Elekcyi Star-

3szych Cechowych

4Lubo w Mieście Winnicy nie masz teraz

5urządzonych za Przywileiami Cechów, gdy

6iednak w tym Mieście dosyć znayduie się

7Rzemieślników rożnych kunsztów, którzy

8są w przedsięwzięciu ułożenia, y wyrobie-

9nia Praw, y Artykułów Cechowych; Przeto

10względem takowych Cechów, urządzić się

11maiących, następuiące czyniemy urządze-

12nie, mieć chcąc aby Cechy w tym Mieście

13być maiące co Rok w dni szość, po Elekcyi

14Prezydenta, każdy Cech do osobnego mieysca

15zgromadziwszy się, za przybraniem Pisa-

16rza Mieyskiego, lub Ławnika albo Gmin-

17nego pisać umieiącego, przez sekretne kre-

18ski dwóch kandydatów, z każdego Cechu na

19Cechmistrza obrały, z tych obranych Prezy-

20[reklamant:] dentowi

s. 95 (skan 0052, strona prawa; nad tekstem ołówkiem nieczytelny dopisek; na lewym marginesie krzyżyk przy wierszu 3)

1dentowi do potwierdzenia iednego podały,

2który nowo przez Prezydenta potwierdzeni

3Cechmistrzowie, w przytomności Prezydenta,

4y Cechowych, na Ratuszu przysięgę niżey

5przepisaną wykonać maią; a Starsi Cech-

6mistrze, zawsze co Rocznie, w przytomności

7Zgromadzenia Cechowych, Rachunki, dla

8których Xiążka osobna zrobiona bydź ma,

9z wszelkich dochodów Cechowych, y wydat-

10ków Rocznych, za okazaniem Regestrów

11czysto porządnie spisanych, przed obraniem

12nowych Starszych, na dni trzy, zdawać będą

13powinni; gdzie ieżli Regestra przez nich poda-

14ne wiernie y rzetelnie bydź spisane poka-

15żą się, z dwiema drugiemi Bracią Cechowe-

16mi nowo obrany Cechmistrz też Regestra

17podpisze, y Starszego Cechmistrza z wszel-

18kich dochodów, y wydatków Cechowych

19zakwituie, ieżliby zaś też Regestra poka-

20zały się nierzetelne z krzywdą Cechu, ta-

21kowego ma, o tym nowy Cechmistrz z dru-

22giemi Bracią donieść Instygatorowi Miey

23skiemu, a Instygator do Sądu Radzieckiego

24Starych Cechmistrzów, o złe użycie dochodów

25Cechowych oskarżyć ma, gdyby zaś przez

26zaludnienie Miasta tego, z czasem Cechy

27innych Rzemieślników utworzyć miały, ta-

28[reklamant:] kowym

s. 96 (skan 0053, strona lewa – górna część)

1kowym nowym Cechom urządzenie nowe, Pre-

2zydent z Radnemi Miasta przepisać ma,

3y one Ustanowi; lub też y dwa razem złączyć

4może, a takowe urządzenie, Cech nowo ustano-

5wiony do Sądu Naszego po potwierdzenie oney-

6że odeszle; też Cechy przychodnich Rzemieślni-

7ków do Cechów przystać chcących, aby zdzier-

8stwem y innemi przyczynami nie odstręczali,

9chcącemu zaś iść na wędrówkę, Listy zaświad-

10czaiące Statek, y umiejętność bez zdzierstwa

11wydawać maią; Składek pieniężnych bez

12udania się do Magistratu czynić nie powin-

13ni, a dopóki Starszy Cechowy, nie otrzyma

14na piśmie kwitu, z wyrachowania się, rocznego

15przed Magistratem, dopóty obrany na kandy-

16data do Cechmistrzostwa, y potwierdzony

17na drugi Rok być nie może. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta piąta część dekretu – Ordynacja, Art. IX o cechach i wyborze starszych cechowych. W Winnicy nie ma jeszcze cechów urządzonych na mocy przywilejów, ale jest dość rzemieślników różnych „kunsztów”, którzy zamierzają ułożyć i uzyskać prawa i artykuły cechowe; dla przyszłych cechów sąd ustanawia: co roku, w sześć dni po wyborze prezydenta, każdy cech w osobnym miejscu, z udziałem pisarza miejskiego (albo umiejącego pisać ławnika lub gminnego), wybiera tajnym głosowaniem („sekretne kreski”) dwóch kandydatów na cechmistrza i przedstawia ich prezydentowi, który zatwierdza jednego; zatwierdzeni cechmistrzowie składają na ratuszu, wobec prezydenta i cechowych, przysięgę (przepisaną dalej w dekrecie). Ustępujący cechmistrze zdają co roku, na trzy dni przed wyborem nowych, rachunki dochodów i wydatków cechowych (w osobnej książce, z czysto spisanymi regestrami); jeśli są rzetelne – nowy cechmistrz z dwoma braćmi podpisuje je i kwituje poprzednika; jeśli nierzetelne – donosi instygatorowi, który oskarża starych cechmistrzów przed sądem radzieckim. Gdy z zaludnieniem miasta powstaną nowe cechy, prezydent z radnymi napisze im urządzenie (może też połączyć dwa cechy), a cech prześle je do zatwierdzenia sądowi asesorskiemu. Cechy nie mogą odstręczać przychodnich rzemieślników zdzierstwem, a idącym na wędrówkę mają bez zdzierstwa wydawać listy poświadczające statek (dobre prowadzenie) i umiejętność; składek pieniężnych nie wolno zbierać bez zgody magistratu; starszy cechowy bez pisemnego kwitu z rocznego rozliczenia przed magistratem nie może być ponownie wybrany. Odczyt „podały”, „obrały” (ł pisane jak t: „podaty”, „obraty”).

Objaśnienia: „Cech” – korporacja rzemieślników jednego lub kilku zawodów; „kunszt” – rzemiosło; „Artykuły Cechowe” – statut cechu; „Cechmistrz”, „Starszy Cechowy” – przełożony cechu; „sekretne kreski” – tajne głosowanie; „Bracia Cechowa” – członkowie cechu; „zakwitować” – udzielić pokwitowania (absolutorium); „przychodni Rzemieślnik” – rzemieślnik przybyły z innego miasta; „wędrówka” – czeladnicza podróż po naukę; „List zaświadczaiący Statek y umiejętność” – świadectwo moralności i umiejętności (list wędrowny, „kundszaft”); „zdzierstwo” – wymuszanie opłat.

Streszczenie

Art. IX Ordynacji dla Winnicy – cechy. W mieście nie ma jeszcze cechów z przywilejami, ale rzemieślnicy zamierzają je utworzyć; dekret ustala ich ustrój: co roku, sześć dni po wyborze prezydenta, każdy cech tajnie wybiera dwóch kandydatów na cechmistrza, prezydent zatwierdza jednego, a ten składa przysięgę na ratuszu. Ustępujący cechmistrz zdaje roczne rachunki; rzetelne są kwitowane, nierzetelne – zgłaszane instygatorowi i ścigane przed sądem radzieckim. Nowe cechy otrzymają urządzenie od prezydenta i rady, zatwierdzane przez sąd asesorski. Cechom nie wolno zdzierać z przychodnich rzemieślników ani z czeladzi idącej na wędrówkę (świadectwa mają wydawać bezpłatnie), nie wolno zbierać składek bez zgody magistratu; cechmistrz bez kwitu z rozliczenia nie może być ponownie wybrany.

Transkrypcja

s. 96 (skan 0053, strona lewa – od wiersza 16)

1Artykuł Xty

2O nadawaniu Opieku-

3nów Sierotom

4Gdy wiele na tym zależy Kraiowi, aby pozo-

5stałe po zmarłych Rodzicach w małoletno-

6ści Dzieci, bez rządu y Opieki nie zostawa-

7ły, y każde Zgromadzenie które nie ma ba-

8czności, o dobrym wychowaniu Dzieci na

9[reklamant:] tym

s. 97 (skan 0053, strona prawa; ołówkiem odnośnik „*” w wierszu 9 połączony kreską z wyrazem „spisać”)

1na tym szkodować zwykło, mieć za tym Prezy

2dent będzie z Radą pilne staranie, ażeby ta-

3kowym Dzieciom zaraz po śmierci Rodziców

4Opiekuna, ieśliby Testamentem nie był wy-

5znaczony, wyznaczył, nikogo innego iednak

6iak Mieszczanina osiadłego; Powinnością

7Opiekuna tego będzie, w przytomności dwóch

8Ławników, dokładny Inwentarz Dóbr rucho-

9mych y nieruchomych spisać, rzeczy rucho-

10me zepsuciu podległe, przez publiczną Li-

11cytacyą sprzedać, Dobrami zaś nieruchomemi,

12albo przez się samego rozrządzać, albo onez

13więcey daiącemu zaarendować, małoletniego

14do Szkoły na Naukę lub Rzemiosło oddać y

15o iak naylepsze podług sposobności y ma-

16iątku pod Opieką zostaiącego wychowanie

17starać się, do odebrania Rachunków z Perce-

18pty y wydatku Magistratu, o wyznaczenie

19Radnych dopraszać się, a któryby z Opieku-

20nów tey Ustawy nie dopełniał, nayprzód

21napomniany, potym od Instygatora zapo-

22zwany, karany y przynaglony bydź ma;

23Wyznaczeni do takowych Rachunków Ra-

24dni, gdyby postrzegli zdrożność, lub niedbal-

25stwo Opiekunów, tak w Rządzie Substancyi

26iako też w niedozorze Edukacyi, donieść o

27tym powinni Magistratowi, który kazą-

28wszy Opiekuna zapozwać Instygatoro-

29wi, onegoż odmieni, o niedbalstwo obwi-

30[reklamant:] nionego

s. 98 (skan 0054, strona lewa)

1nionego y przekonanego ukarze, a nadto szkodę

2ieżliby iaka w Dobrach małoletniego z przy-

3czyny iego wynikła, do nadgrodzenia oneyże

4małoletniemu obowiąże, y na mieysce iego

5innego Opiekuna wyznaczy, a Sprawę

6takową bez żadney Dylacyi rozsądzi; aby

7zaś Opiekun tym ochotniey zatrudniał się

8Opieką, Urząd Radziecki umiarkowaną po-

9dług maiątku małoletniego z czystego do-

10chodu wyznaczać onemuż będzie nadgrodę,

11nie przenoszącą iednak pięć Złotych od Sta

12procentu, póki małoletni z Opieki nie

13wyidzie, a iednak Opiekunowie maią bydź

14dobrze maiętni y cnotliwi

15Artykuł XIsty

16O wyznaczeniu Kuratorów

17Wdowom

18Trafia się częstokroć w Miastach że Wdowy

19nie umieiące się rządzić, maiątek po mężach

20pozostały Dzieciom utracaią; Zapobiegaiąc

21przeto temu, zalecamy y przykazuiemy Urzę-

22dowi Radzieckiemu, aby skoro Mieszczanin

23umrze natychmiast pozostałą Wdowę nay-

24daley w dni trzydzieści po śmierci męża do

25spisania Inwentarza przynaglił, y pozo-

26[reklamant:] stałey

s. 99 (skan 0054, strona prawa – górna część)

1stałey Wdowie ieśliby się rządzić nie umiała,

2maiątek utracała, wyznaczył kuratora do

3pomocy, y assystowania w Interessach za-

4chodzących, przypilnowania, oraz Wdowy, aby

5pozostałey Substancyi mężowskiey nie utracały.

6Dla czego żadna Wdowa bez assystencyi

7kuratora nie będzie mogła uczynić Tran-

8zakcyi przedaży, lub zamiany, czyli Zapi-

9sów na maiątek nieruchomy, a gdyby kura-

10tor do takiey Tranzakcyi Wdowie assysto-

11wał, którąby z pokrzywdzeniem dzieci była,

12za takowe pokrzywdzenie winien będzie od-

13powiedzieć z swoiego maiątku, a nadgrodę

14dla kuratora od Wdowy, za trudy y pomoc

15około utrzymywania dobrego Gospodarstwa

16taką Magistrat wyznaczy, iaką Opieku-

17nowi Dzieci. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta szósta część dekretu – Ordynacja, Art. X i XI. Art. X: ponieważ dla kraju ważne jest, by małoletnie sieroty nie pozostawały bez opieki, a każda wspólnota zaniedbująca ich wychowanie ponosi szkodę, prezydent z radą ma zaraz po śmierci rodziców wyznaczyć opiekuna (jeśli nie wyznaczono go w testamencie) – tylko spośród osiadłych mieszczan. Opiekun przy dwóch ławnikach spisuje dokładny inwentarz ruchomości i nieruchomości; rzeczy ulegające zepsuciu sprzedaje na publicznej licytacji; nieruchomościami zarządza sam lub wydzierżawia je najwięcej dającemu; małoletniego oddaje do szkoły albo na naukę rzemiosła i dba o jak najlepsze wychowanie; do odebrania rachunków z przychodu i rozchodu prosi magistrat o wyznaczenie radnych. Opiekuna niedopełniającego obowiązków najpierw się napomina, potem instygator go pozywa; radni, którzy dostrzegą nadużycia lub niedbalstwo (w zarządzie majątkiem lub wychowaniu), donoszą magistratowi, który przez instygatora pozywa opiekuna, odsuwa go, karze, zobowiązuje do naprawienia szkody i wyznacza nowego – bez dylacji. Wynagrodzenie opiekuna – ustalane przez urząd radziecki z czystego dochodu, nie więcej niż 5% (pięć złotych od sta) do czasu wyjścia małoletniego spod opieki; opiekunowie mają być zamożni i cnotliwi. Art. XI: wdowy nieumiejące się rządzić często trwonią majątek należny dzieciom; dlatego urząd radziecki ma po śmierci mieszczanina przynaglić wdowę do spisania inwentarza najpóźniej w ciągu 30 dni, a jeśli nie umie się rządzić – wyznaczyć jej kuratora do pomocy i asysty w interesach. Bez asysty kuratora wdowa nie może sprzedać, zamienić ani obciążyć zapisami nieruchomości; kurator, który asystował przy tranzakcji krzywdzącej dzieci, odpowiada własnym majątkiem; wynagrodzenie kuratora od wdowy – jak opiekuna dzieci.

Objaśnienia: „Zgromadzenie” – wspólnota (tu: społeczność miejska); „szkodować” – ponosić szkodę; „Mieszczanin osiadły” – mieszczanin posiadający nieruchomość w mieście; „Licytacya publiczna” – przetarg; „Percepta y wydatek” – przychód i rozchód; „Substancya” – majątek; „Edukacya” – wychowanie, kształcenie; „pięć Złotych od Sta procentu” – 5 procent; „Kurator” – opiekun prawny (tu: wdowy); „assystować” – towarzyszyć jako opiekun prawny przy czynności; „Tranzakcya” – czynność prawna, akt.

Streszczenie

Art. X i XI Ordynacji dla Winnicy – opieka nad sierotami i wdowami. Prezydent z radą wyznacza sierotom opiekuna (osiadłego mieszczanina), jeśli nie ustanowiono go w testamencie. Opiekun spisuje przy dwóch ławnikach inwentarz, sprzedaje na licytacji psujące się ruchomości, zarządza lub wydzierżawia nieruchomości, posyła dziecko do szkoły lub na naukę rzemiosła i zdaje rachunki przed radnymi; niedbałego opiekuna instygator pozywa, magistrat go usuwa, karze i obciąża szkodą. Opiekun otrzymuje do 5% czystego dochodu; ma być zamożny i cnotliwy. Wdowa po mieszczaninie musi w ciągu 30 dni spisać inwentarz; nieporadnej wdowie wyznacza się kuratora, bez którego nie może sprzedać, zamienić ani obciążyć nieruchomości; kurator odpowiada majątkiem za transakcje krzywdzące dzieci i otrzymuje wynagrodzenie jak opiekun.

Transkrypcja

s. 99 (skan 0054, strona prawa – od wiersza 18; na lewym marginesie ołówkiem gwiazdka przy nagłówku)

1Artykuł XIIty

2O składkach na Podatki y po-

3trzeby Miasta

4Aby Obywatele Miasta tego w podatkach nad

5proporcyą maiątku uciążani nie byli, nadto

6aby w czasie nagłey na Miasto potrzeby goto-

7wy zawsze fundusz w kassie Mieyskiey

8mógł się znaydować, urządzamy do czynie-

9[reklamant:] nia

s. 100 (skan 0055, strona lewa)

1nia wszystkich Składek następuiący sposób

2Składka na podatek podymnego y puł po-

3dymnego ma bydź od Domów czyli komi-

4nów w Mieście w Taryffie podymnego za-

5sanych, zawczasu do kassy mieyskiey skła-

6dana, y wcześnie przez Ekonomów Miasta

7do Exaktora Podatku podymnego, od Kom-

8missyi Rzeczypospolitey Skarbu Koronnego

9wyznaczonego oddawana, aby Exekucyą

10Woyskową Miasto nie było uciążone, z przy-

11bytych zaś po Taryffie y przybywaiących

12na nowo kominów w kassie Mieyskiey zo-

13stawać powinna; Po Wtóre Składki inne

14maią się stosować iedynie do gruntów w

15proporcyi iak wiele kto onego posiadać bę-

16dzie, aby zaś takowa proporcya sprawie-

17dliwie y łatwo bydź wzięta mogła, zlecamy

18Porządkom Miasta, żeby iak nayprędzey

19starały się o sporządzenie Geometrycznego

20pomiaru Placów, Ogrodów, Gruntów, y

21Łąk Mieyskich, Place pomierzone bydź

22maią, na Łokcie dwoiako, raz na szerokość

23od Ulicy, lub Rynku, drugi raz na długość

24czyli w głąb Podwórza a rozległość każdego

25Placu z wyrażeniem Possessora zapisana

26bydź ma, w Regestrze porządnym czyli Ta-

27ryffie placowey, pod tą liczbą iaką Dom

28[reklamant:] każdy

s. 101 (skan 0055, strona prawa)

1każdy czyli Plac przez Geometrę wyznaczony mieć

2będzie, a to tym sposobem; Plac pod liczbą N.

3regularny, lub nieregularny, długości Łokci, sze-

4rokości N. zamyka w sobie kwadratowych

5Łokci N. Grunta zaś to iest Pola, Łąki a nawet

6Ogrody każdego Possessora w szczególności pomie-

7rzone bydź maią, na morgi, z wyszczególnieniem

8gatunków Gruntu, Takim pomiarem wymierzone

9grunta wszystkie Mieyskie każdego w szczegól

10ności Possessora na Regestrze na to sporządzo-

11nym, czyli Taryffie Łanowey maią bydź zapisane

12wiele kto iakiego gatunku w którym Placu po-

13siadać będzie, a Taryffy takowe przez Prezydenta,

14Starszego Ławnika, y Starszego Gminnego pod

15pisane będą, ile razy zaś zaydzie iaka przemia-

16na Possessorów, czyli to przez odprzedanie, czyli

17przez spadek, lub innym sposobem, przemiana

18ta w Taryffie zanotowana być powinna, a w

19przypadku przemiany, co trzy lata, na nowo prze

20pisana; Po sporządzeniu zatym takowego po-

21miaru, y Taryff, Porządki Miasta, aby zawsze

22gotowy w kassie mieyskiey na potrzebę Mia-

23sta zostawał Fundusz, uchwalą Podatek na

24Skarb Mieyski w pewney wielości, bez uciemię-

25żenia iednak Mieszczan, a do rozłożenia onegoż

26umiarkowanego, Osoby z każdego Porządku

27wyznaczą, te zaś Osoby wyznaczone w roz-

28kładaniu ich na każdego w szczególności Mie-

29[reklamant:] szczanina

s. 102 (skan 0056, strona lewa – górna część)

1szczanina sprawiedliwy wzgląd mieć będą,

2na gatunek y wielość gruntu; a po rozłożeniu

3uchwalonego podatku, wyznaczeni, Taryffę

4przez siebie sporządzoną, do potwierdzenia lub

5poprawienia trzem Porządkom Miasta podadzą,

6a Porządki, zażalenia ieśliby od kogo iakowe

7przeciwko Taryffie zaszły, za wezwaniem na-

8wet Pospólstwa gdyby potrzeba wymagała

9wysłuchaią, y onez rozwiążą, y gdyby w roz-

10łożeniu tych podatków, y układaniu był kto

11obciążonym, wolne udanie się do Pośrzedni-

12czey Starościńskiey Zwierzchności zostawuiemy.

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta siódma część dekretu – Ordynacja, Art. XII o składkach na podatki i potrzeby miasta. Aby mieszczanie nie byli obciążani ponad proporcję majątku, a w kasie zawsze był fundusz na nagłe potrzeby, ustala się: (1) składka na podatek podymnego i półpodymnego – od domów (kominów) zapisanych w taryfie podymnego – zbierana zawczasu do kasy miejskiej i oddawana przez ekonomów miasta exaktorowi (poborcy) wyznaczonemu przez Komisję Skarbu Koronnego, aby miasto nie było obciążone egzekucją wojskową; składka od kominów przybyłych po sporządzeniu taryfy zostaje w kasie miejskiej. (2) Inne składki – wyłącznie od gruntów, w proporcji do posiadanego areału. W tym celu porządki mają jak najszybciej sporządzić geometryczny pomiar placów, ogrodów, gruntów i łąk miejskich: place mierzy się w łokciach (szerokość od ulicy lub rynku i długość w głąb podwórza) i zapisuje z posiadaczem w taryfie placowej pod numerem nadanym przez geometrę (wzór wpisu: „Plac pod liczbą N., regularny lub nieregularny, długości łokci N., szerokości N., zamyka w sobie kwadratowych łokci N.”); pola, łąki i ogrody – w morgach, z określeniem gatunku gruntu, w taryfie łanowej. Taryfy podpisują prezydent, starszy ławnik i starszy gminny; każdą zmianę posiadacza (sprzedaż, spadek) się notuje, a taryfę przepisuje na nowo co trzy lata. (3) Po pomiarze porządki uchwalają podatek na skarb miejski w umiarkowanej wysokości; rozkładają go osoby wyznaczone z każdego porządku, z uwzględnieniem gatunku i wielkości gruntu; taryfę przedstawiają porządkom do zatwierdzenia lub poprawy; porządki rozpatrują zażalenia (w razie potrzeby wzywając pospólstwo), a pokrzywdzonym przysługuje odwołanie do pośredniczej zwierzchności starościńskiej. Wyraz „zasanych” (s. 100, w. 5) – tak w rkp., zapewne zamiast „zapisanych”.

Objaśnienia: „podymne” – podatek państwowy od dymów (domów, kominów); „pułpodymne” – półpodymne, dodatkowa połowa podymnego; „Exaktor” – poborca podatkowy; „Kommissya Rzeczypospolitey Skarbu Koronnego” – Komisja Skarbowa Koronna; „Exekucya Woyskowa” – egzekucja zaległych podatków przez wojsko; „Łokieć” – miara długości (ok. 0,6 m); „kwadratowy Łokieć” – łokieć kwadratowy; „morga” – miara powierzchni gruntu; „Taryffa placowa”, „Taryffa łanowa” – rejestry placów i gruntów ornych (łanów); „Possessor” – posiadacz; „Pospólstwo” – ogół mieszczan; „Pośrzednicza Starościńska Zwierzchność” – sąd (sędzia) pośredniczący starościński.

Streszczenie

Art. XII Ordynacji dla Winnicy – podatki i składki miejskie. Podymne i półpodymne zbiera się od domów (kominów) według taryfy do kasy miejskiej i ekonomowie oddają je na czas poborcy Komisji Skarbu Koronnego, by uniknąć egzekucji wojskowej; składka z kominów przybyłych po spisie zostaje w kasie miasta. Inne składki pobiera się tylko od gruntów, proporcjonalnie do ich wielkości: porządki mają zlecić geometryczny pomiar placów (w łokciach) i pól, łąk i ogrodów (w morgach) oraz sporządzić taryfy placową i łanową, podpisywane przez prezydenta, starszego ławnika i starszego gminnego, aktualizowane przy zmianie właściciela i przepisywane co trzy lata. Na tej podstawie porządki uchwalają umiarkowany podatek na skarb miejski, rozkładany sprawiedliwie przez wyznaczonych; zażalenia rozpatrują porządki, a ostatecznie – sąd pośredniczący starościński.

Transkrypcja

s. 102 (skan 0056, strona lewa – od wiersza 13; pod tekstem ołówkiem gwiazdka)

1Artykuł XIIIty

2O Bespieczeństwie od Ognia

3Co się tycze bespieczeństwa od ognia przychylaiąc

4się do ustanowienia na insze Miasta przepisanego,

5mieć chcemy, aby na wszystkich Domach y Budyn-

6kach; Dachy pokryte były gontami, Kominy w do-

7mach nowych maią być murowane, y nad dach

8wywiedzione, a w dawnych wewnątrz y zewnątrz

9dobrze opatrzone, też w Zimie co Sobota, a w lecie

10co dwie Niedziele chędożone Drabiny na Słupach

11do każdego domu komina przystawione bydź po-

12winny, bez zaciśnienia Ulicy. Piece gancar-

13skie, Browary Gorzelnie, iak wyżey, także na

14[reklamant:] ustroniu

s. 103 (skan 0056, strona prawa; ołówkiem strzałka w wierszu 19)

1ustroniu za Miastem stawiane bydź maią Stró-

2żów nocnych ma Magistrat ustanowić, przy-

3naymniey po dwóch na noc, których Stróżów

4Gospodarze, porządkiem wysyłać maią; Stróże

5a przez całą noc powinni dawać odgłos, sko-

6roby się pokazał gdzie ogień, czym prędzey, ie-

7den Gospodarza Domu zapalonego budzić, a dru-

8gi na gwałt we Dzwon uderzyć pospieszy.

9ażeby zaś w przypadku zdarzonego ognia Wo-

10dy do gaszenia pożaru wystarczyło, Zaleca-

11my Magistratowi iżby ile możności Studnie

12w Rynku kosztem kassy publiczney, z dachem

13wystawione były, oraz przy każdym domu

14dopóki Studnia urządzona nie będzie, po-

15Beczce iedney wody nalaney znaydowało się,

16w czym baczność y dozór Magistratowi zleca-

17my, tudzież aby zawsze znaydowało się

18przy Ratuszu gdy wystawiony będzie, wiszą-

19cych kubłów, czyli Wiader Skórzanych sześć,

20do podawania wody, oraz aby zawsze było sześć

21Bosaków większych pod Ratuszem, także aby y te,

22na dorędziu znaydowały się; każdy prócz tego

23Gospodarz obowiązany iest mieć w domu bosak

24Wiadro, skórzanne, do Wody, y ręczną Sikawkę

25które w Sieni Domu każdego wisieć powinny;

26Rewizye co Rok tych Porządków ogniowych,

27Ekonomom Miasta y Starszemu Gminnemu

28aby były, przykazuiemy, a Iurysdykcyi Staro-

29ścińskiey baczność, y dopilnowanie tego, polecamy.

30[reklamant:] W przy

s. 104 (skan 0057, strona lewa)

1W przypadku wszczętego ognia, Prezydent wraz

2z Starszym Gminnym zarządzić ma sposób

3ratowania od ognia, a zaradzeniu ich każdy

4zadosyć czynić, y posłusznym, pod ukaraniem

5bydź powinien; ma dodać ludzi do pilnowania

6rzeczy z domów zapalonych powynoszonych, lub

7powyrzucanych, iako też po ugaszeniu ognia do

8strzeżenia aby się znowu Ogień nie zaiął, u kogo

9zaś z Obywatelów przez zaniedbanie wychędo-

10żenia komina Ogień pokaże się, na takiego kara

11według rozeznania na Porządki ogniowe, do kas-

12sy Mieyskiey obrócić się maiąca, włożona bydź ma;

13Że zaś przez suszenie konopi y Lnów często

14ogień zdarzać się zwykł, więc nakazuiemy, iżby

15gdzie opodal mieysce było wyznaczone, gdzieby

16wszyscy z Miasta Nowey y Starey Winnicy, iako

17też y Przedmieść takowe konopie y Lny suszyli.

18któby zaś w Domu suszyć ważył się, taki nie

19odwłocznie w Sądzie Potocznym Prezydentskim

20karany bydź ma, czego baczność y dozór Insty

21gatorowi tudzież Prezydentowi polecamy.

22W przypadku Ognia zdarzonego, każdy ma-

23iący konie, wodę w Beczkach przywozić do

24mieysca Ognia powinien, a ktoby się wzbra-

25niał, tę usługę publiczną czynić, takowy ka-

26rany bydź ma, przystawieniem bosaku iedne-

27go y Wiader dwóch, czyli kubłów Skórzannych

28[reklamant:] we

s. 105 (skan 0057, strona prawa – górna część)

1we wszystkich zaś Domach na Pułapach Glina

2być ma, bo ta daie ciepło y broni od spalenia rze-

3czy w Izbie; z ogniem bez Latarni lub nakry-

4cia, także z lulką paląc Tytuń po ulicach,

5a tym bardziey po Stodołach, Gumnach, Staj-

6niach y Oborach nikt się chodzić ważyć nie

7ma, domowy ani podróżny, a ktoby sprzeci-

8wiaiącego się tey ustawie postrzegł, donieść

9Prezydentowi powinien, końcem onego zapo-

10zwania, y przyzwoitego za nie posłuszeń-

11stwo nie czynioney ostrożności, od ognia uka-

12rania. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta ósma część dekretu – Ordynacja, Art. XIII o bezpieczeństwie przeciwpożarowym (wzorowana na ustawach przepisanych dla innych miast). Wymagania: dachy kryte gontem; w nowych domach kominy murowane i wyprowadzone nad dach, w dawnych dobrze zabezpieczone wewnątrz i na zewnątrz; czyszczenie kominów zimą co sobotę, latem co dwa tygodnie; przy każdym domu drabina na słupach do komina (bez zawężania ulicy); piece garncarskie, browary i gorzelnie – na ustroniu za miastem. Magistrat ustanawia nocnych stróżów (co najmniej dwóch na noc, wysyłanych kolejno przez gospodarzy), którzy przez całą noc dają odgłos, a przy pożarze jeden budzi gospodarza, drugi bije na gwałt w dzwon. Magistrat ma wystawić w rynku, z kasy publicznej, studnie z daszkiem, a do tego czasu przy każdym domu ma stać beczka wody; przy ratuszu – sześć wiszących kubłów (wiader skórzanych) i sześć dużych bosaków; każdy gospodarz – bosak, wiadro skórzane i ręczną sikawkę w sieni. Coroczne rewizje przeprowadzają ekonomowie miasta i starszy gminny, nadzór – jurysdykcja starościńska. Podczas pożaru akcją kieruje prezydent ze starszym gminnym; wszyscy muszą być posłuszni pod karą; trzeba wyznaczyć ludzi do pilnowania wyniesionych rzeczy i do strzeżenia pogorzeliska. Kto przez niewyczyszczenie komina spowoduje pożar – kara pieniężna na potrzeby ogniowe do kasy miejskiej. Konopie i len wolno suszyć tylko w miejscu wyznaczonym opodal miasta (dla mieszkańców Nowej i Starej Winnicy oraz przedmieść); suszący w domu – kara w sądzie potocznym prezydenckim (nadzór instygatora i prezydenta). Posiadacze koni muszą przy pożarze dowozić wodę w beczkach; odmawiający – kara: dostarczenie jednego bosaka i dwóch kubłów skórzanych. Na pułapach (stropach) wszystkich domów ma być glina; nie wolno chodzić z ogniem bez latarni lub nakrycia ani palić fajki (lulki) z tytoniem po ulicach, a zwłaszcza po stodołach, gumnach, stajniach i oborach; kto zauważy naruszenie, donosi prezydentowi.

Objaśnienia: „gont” – drewniana dachówka (gonty); „chędożyć” – czyścić; „Piece gancarskie” – piece garncarskie (do wypalania naczyń); „na ustroniu” – na uboczu; „dawać odgłos” – nawoływać (sygnalizować czuwanie); „bić na gwałt we Dzwon” – bić w dzwon na alarm; „kubły, Wiadra Skórzane” – skórzane wiadra strażackie; „Bosak” – drąg z hakiem do rozrywania palących się budynków; „na dorędziu” – pod ręką, w pogotowiu; „Sikawka ręczna” – ręczna pompa strażacka; „Pułap” – strop, sufit; „lulka” – fajka; „Tytuń” – tytoń; „Gumno” – klepisko, zabudowania gospodarcze do młócenia.

Streszczenie

Art. XIII Ordynacji dla Winnicy – ochrona przeciwpożarowa. Dachy mają być kryte gontem, kominy w nowych domach murowane i czyszczone (zimą co tydzień, latem co dwa tygodnie), przy domach drabiny; warsztaty z ogniem (piece garncarskie, browary, gorzelnie) – za miastem. Magistrat ustanawia nocnych stróżów, buduje studnie w rynku i utrzymuje przy ratuszu kubły skórzane i bosaki; każdy gospodarz musi mieć beczkę wody, bosak, wiadro skórzane i ręczną sikawkę; sprzęt corocznie kontrolują ekonomowie i starszy gminny. Pożarem kieruje prezydent ze starszym gminnym; winni zaniedbania kominów płacą karę, posiadacze koni muszą dowozić wodę. Zakazano suszenia konopi i lnu w domach (wyznaczone miejsce dla Nowej i Starej Winnicy i przedmieść), chodzenia z otwartym ogniem i palenia fajki na ulicach i przy budynkach gospodarczych; stropy mają być pokryte gliną.

Transkrypcja

s. 105 (skan 0057, strona prawa – od wiersza 13)

1Artykuł XIVty

2O zaratowaniu Pogorzelców

3Nie mało okropnych po Miastach Krajo

4wych znayduie się widowisk, gdzie Domy

5lub kamienice przez Ogień w Popiół y gruzy

6obrócone, nie powstaią „na nowo” Dla tego, że Mie-

7szczanie przypadkiem ognia uszkodzeni,

8nie maią łatwey we wszystkim wystawie

9nia na nowo Domów sposobności; Przeto

10w takowym przypadku, podupaść mogą-

11cym Obywatelom Miasta tego, chcąc pe-

12wny obmyślić ratunek, obowiązuiemy Ma-

13gistrat, aby w przypadku zdarzonego na

14którego z Mieszczan ognia, zlecił y przy-

15[reklamant:] kazał

s. 106 (skan 0058, strona lewa)

1kazał wszystkim ocalonym Mieszczanom, aby

2każdy z nich sprzężay maiący do Sąmsiada

3pogorzałego, y na nowo Dom budować my

4ślącego, podług potrzeby Drzewa przystawił,

5a to z Lasów Starościńskich, których Uro-

6dzony Starosta za kwitem iednak ile do bu-

7dowli bronić w żaden sposób bez żadney

8opłaty nie będzie powinien; inni zaś

9Mieszczanie sprzężaiu nie maiący podług

10możności Pogorzelcowi aby przy stawianiu

11domu pomocą byli. —

12Artykuł XVty

13O Placach pustych. —

14Ponieważ w tym Mieście znayduią się

15niektóre puste Place, z mocy więc Prawa

16Roku Tysiąc Siedemset Sześćdziesiąt Czwartego,

17pod tytułem = Ubespieczenie Miast = na-

18stąpionego, Iżeżliby Właściciele tych Placów

19w Roku od tąd iednym, nie odezwali się, lub

20na takich Placach budować się nie chcieli,

21tedy takowe Place według nadmienionego

22Prawa, pod licytacyą czyli Aukcyą podda-

23ne bydź maią, y na takowey Aukcyi, za po-

24przedzaiącym obwieszczeniem publicznym,

25na niedziel cztery, przed Terminem uczynić

26mianym, oraz powtórnym ogłoszeniem na

27[reklamant:] Rynku

s. 107 (skan 0058, strona prawa)

1Rynku przez Woźnego, też Place puste na Ra-

2tuszu publicznie przez Aukcyą więcey daiące-

3mu Ekonomia sprzeda, Tranzakcye w kan-

4cellaryi Mieyskiey na Osoby kupuiących

5zezna, a Pieniądze za sprzedane Place, z licy-

6tacyi wynikaiące do kassy czyli Skarbu miey

7skiego oddane y wniesione bydź powinny;

8tych zaś pieniędzy za przerzeczone puste Place,

9bez istotnych dziedziców będące wynikaiących

10Miasto y Ekonomia wydać nie będą mogły,

11chyba na pilną potrzebę y użytek Miasta,

12a to za Zaświadczeniem Starosty, o takowey

13potrzebie y użytku Miasta, oraz za Rezo-

14lucyą Naywyzszey Kraiowey Zwierzchności;

15Za puste zaś Place do których Dziedzice y

16właściciele znaydować się będą, a budować

17się nie zechcą, albo nie będą mogli, Summę

18z przedaży onych wynikaiącą, ciż właści-

19ciele, bądź ich Wierzyciele odebrać powinni;

20a Place ich na Aukcyi sprzedane, więcey

21daiącemu oddane bydź maią, podobneyże

22Licytacyi, Grunta, Łąki, y Ogrody pozara-

23stałe podległemi będą. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Dwudziesta dziewiąta część dekretu – Ordynacja, Art. XIV i XV. Art. XIV: w miastach kraju niemało jest smutnych widoków domów i kamienic obróconych w popiół i gruzy, które nie powstają na nowo, bo poszkodowani mieszczanie nie mają środków na odbudowę; dlatego magistrat w razie pożaru u któregoś mieszczanina ma polecić wszystkim ocalonym, aby każdy mający sprzężaj przywiózł pogorzałemu sąsiadowi, odbudowującemu dom, potrzebne drzewo z lasów starościńskich – starosta nie może go odmówić (wydaje je bez opłaty, za kwitem, w ilości potrzebnej do budowy); mieszczanie bez sprzężaju mają pomagać pogorzelcowi wedle możności przy stawianiu domu. Art. XV: na mocy prawa z 1764 r. pt. „Ubezpieczenie miast” place puste, których właściciele w ciągu roku się nie zgłoszą lub nie zechcą zabudować, idą na licytację (aukcję) – po publicznym obwieszczeniu na cztery tygodnie przed terminem i ponownym ogłoszeniu na rynku przez woźnego; ekonomia sprzedaje je na ratuszu najwięcej dającemu, a tranzakcje zeznaje w kancelarii miejskiej. Pieniądze za place bez rzeczywistych dziedziców idą do kasy (skarbu) miejskiej i mogą być wydane tylko na pilną potrzebę miasta, za zaświadczeniem starosty i rezolucją najwyższej zwierzchności krajowej; za place mające dziedziców, którzy nie chcą lub nie mogą budować, sumę ze sprzedaży otrzymują właściciele albo ich wierzyciele. Licytacji podlegają także pozarastałe grunty, łąki i ogrody. Wyraz „na nowo” (s. 105) dopisany nad wierszem w cudzysłowie.

Objaśnienia: „Pogorzelec” – ofiara pożaru; „sprzężay” – zaprzęg (konie lub woły z wozem); „Sąmsiad” – sąsiad (pisownia rkp.); „Urodzony Starosta” – tytuł szlachecki starosty; „prawo 1764 Ubespieczenie Miast” – konstytucja sejmu konwokacyjnego 1764 r. o bezpieczeństwie i porządku w miastach królewskich (komisje dobrego porządku); „Aukcya”, „Licytacya” – przetarg; „przerzeczone” – wspomniane; „istotny dziedzic” – rzeczywisty właściciel; „Naywyzsza Kraiowa Zwierzchność” – najwyższa władza krajowa (tu: sąd asesorski / król); „pozarastałe” – zarośnięte, nieuprawiane.

Streszczenie

Art. XIV i XV Ordynacji dla Winnicy. Pomoc pogorzelcom: po pożarze magistrat poleca mieszczanom z zaprzęgami zwieźć pogorzelcowi drzewo na odbudowę domu z lasów starościńskich (starosta wydaje je za kwitem, bez opłaty), a pozostali mieszczanie pomagają przy budowie. Puste place: zgodnie z konstytucją z 1764 r. place, których właściciele w ciągu roku się nie zgłoszą lub nie zabudują, sprzedaje się na publicznej licytacji na ratuszu (po czterotygodniowym obwieszczeniu); pieniądze za place bez właścicieli trafiają do kasy miejskiej i mogą być wydane tylko na pilne potrzeby miasta za zgodą starosty i najwyższej władzy, a za place z właścicielami – przypadają właścicielom lub ich wierzycielom. Tak samo licytuje się zarośnięte grunty, łąki i ogrody.

Transkrypcja

s. 107 (skan 0058, strona prawa – od wiersza 23)

1Artykuł XVIsty

2O Dobrach pozostałych po

3śmierci

4[reklamant:] Zmarłego

s. 108 (skan 0059, strona lewa; ołówkiem strzałka na lewym marginesie przy wierszu 6 i znak „#” pod wyrazem „Ekonomów” w wierszu 17)

1Zmarłego Dziedzica bezpotomnie, y żadnych na-

2stępców pobocznych nie maiącego, gdyby kto z

3Osób kraiowych bezpotomnie zmarł, tak iż że-

4dnego potomstwa, ani pobocznych krewnych, aż

5do ósmego stopnia nie zostawił, po którym tak

6Dobra ruchome, iako y nieruchome zostałyby

7się, tedy zaraz po śmierci zmarłego Prezydent

8do zapieczętowania y złożenia ruchomych rze-

9czy, w mieyscu bespiecznym, Ławników prze-

10znaczy, po Pogrzebie zmarłego zaraz Ławnicy

11z Pisarzem Inwentarz Dóbr tych ruchomych, y

12nie ruchomych spiszą, spisany Inwentarz przez

13wniesienie do Xiąg Radzieckich podadzą, a tak

14Dobra ruchome w Skarbie mieyskim pod klu-

15czem Ekonomów Mieyskich zostaną, Dobra

16także nieruchome pod zarządzeniem tychże

17Ekonomów, do Roku y niedziel sześciu będą,

18w tym czasie Magistrat, po zmarłym tako-

19wym bez Następców Mieszczaninie, obwie-

20szczenie czterokrotne przez ten czas, to iest raz

21ieden co kwartał do Gazet publicznych poda,

22a po wyiściu Roku, y Niedziel sześć, ieżliby

23się żaden następca nie odezwał, natenczas

24dopiero Magistrat, po uproszenie Prawa ka-

25duka do Nas udać się ma; Gdyby zaś kto

26z Cudzoziemców w tym Mieście mieszkaiący

27umarł, Dobra iego pod zarządzeniem Ekono-

28[reklamant:] mów

s. 109 (skan 0059, strona prawa – górna część)

1mów przez lat trzy zostawać maią, a tym cza-

2sem trzykrotnie co Rok Miasto obwieszczenie

3do Gazet podać powinno będzie, iako Cudzozie-

4miec ten a ten, w tym Mieście umarł, zostawi-

5wszy Substancyą, w którym czasie, gdyby się

6Następcy zmarłego odezwali, y należność na-

7stępstwa po zmarłym ważnemi dowodami

8stwierdzili, dziesiątą część maiątku iaki się

9po zaspokoieniu długów zmarłego zostanie,

10Miastu zostawić powinni, a inne części tymże

11Następcom wydane bydź maią, gdyby zaś

12nikt się z Następców w przeciągu lat trzech,

13nie odezwał, natenczas Magistrat podobnie

14iako wyżey po uproszenie kaduka do Nas

15na rzecz Miasta udać się powinien. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzydziesta część dekretu – Ordynacja, Art. XVI o majątku po zmarłych bezpotomnie. Tytuł artykułu przechodzi przez reklamant na następną stronę („O Dobrach pozostałych po śmierci / Zmarłego Dziedzica bezpotomnie, y żadnych następców pobocznych nie maiącego”). (1) Gdy umrze krajowiec bez potomstwa i bez krewnych pobocznych aż do ósmego stopnia, prezydent zaraz wyznacza ławników do opieczętowania i złożenia ruchomości w bezpiecznym miejscu; po pogrzebie ławnicy z pisarzem spisują inwentarz ruchomości i nieruchomości i wnoszą go do ksiąg radzieckich; ruchomości zostają w skarbie miejskim pod kluczem ekonomów miejskich, a nieruchomości – pod ich zarządem przez rok i sześć tygodni; w tym czasie magistrat cztery razy (co kwartał) ogłasza o spadku w gazetach publicznych; jeśli żaden następca się nie zgłosi – magistrat prosi króla (sąd) o nadanie prawa kaduka. (2) Po cudzoziemcu mieszkającym w mieście majątek pozostaje pod zarządem ekonomów przez trzy lata, a miasto co roku trzykrotnie ogłasza w gazetach, że „cudzoziemiec ten a ten” zmarł, zostawiwszy majątek; jeśli spadkobiercy się zgłoszą i udowodnią prawo dziedziczenia, zostawiają miastu dziesiątą część majątku pozostałego po spłacie długów, resztę otrzymują; jeśli w ciągu trzech lat nikt się nie zgłosi – magistrat prosi o kaduk na rzecz miasta.

Objaśnienia: „bezpotomnie” – bez potomstwa; „następcy poboczni” – krewni w linii bocznej; „do ósmego stopnia” – do ósmego stopnia pokrewieństwa; „Rok y sześć niedziel” – rok i sześć tygodni (termin prawa magdeburskiego); „Gazety publiczne” – prasa urzędowa (np. „Gazeta Warszawska”); „Prawo kaduka” – prawo do majątku bezdziedzicznego (kaduk), nadawane przez króla; „Substancya” – majątek; „dziesiąta część” – tzw. dziesięcina od spadku cudzoziemca (ius detractus, gabella hereditaria).

Streszczenie

Art. XVI Ordynacji dla Winnicy – spadki bezdziedziczne. Po mieszczaninie zmarłym bez potomstwa i krewnych do ósmego stopnia ławnicy pieczętują i spisują majątek (inwentarz wnosi się do ksiąg radzieckich); ruchomości przechowuje skarb miejski, nieruchomościami zarządzają ekonomowie przez rok i sześć tygodni, a magistrat co kwartał ogłasza o spadku w gazetach; gdy nikt się nie zgłosi – miasto prosi o nadanie prawa kaduka. Majątek cudzoziemca zmarłego w mieście pozostaje pod zarządem ekonomów trzy lata (ogłoszenia w gazetach trzy razy w roku); zgłaszający się spadkobiercy oddają miastu dziesiątą część czystego majątku, a w braku spadkobierców miasto prosi o kaduk na swoją rzecz.

Transkrypcja

s. 109 (skan 0059, strona prawa – od wiersza 16)

1Artykuł XVIIty

2O wychowaniu Młodzieży

3Lubo dobre wychowanie Młodzieży naypier-

4wszym Rodziców względem dzieci iest celem, y

5onych naywięcey powinno obchodzić, od którego

6iako zawsze zawisło uszczęśliwienie dzieci, tak

7z doświadczenia dobre wychowanie naylepszą

8iest cząstką dziedzictwa, iaką Rodzice dzie-

9ciom swoim zostawić mogą, a zatym dla da-

10nia naylepszego onymże wychowania Ro-

11[reklamant:] dzice

s. 110 (skan 0060, strona lewa; ołówkiem znak „√” nad wyrazem „wzrastać” w wierszu 12)

1dzice żadney rzeczy zaniedbywać, y niczego żało-

2wać nie powinniby, Przecież częstokroć to się

3zdarza, iż Rodzice mniey czuli, o los swoich

4Dzieci zamiast obrócenia onych do nauk, ku-

5piectwa, lub Rzemiosła, onych do paszenia

6bydła używać zwykli, y do lat kilkunastu

7na szkodliwym próżniactwie, w bezczynnym

8stanie naypożyteczniejszy czas Młodości tra-

9wić, a ztąd na mieysce dobrych obyczaiów y

10nauki, nabierać złych nałogów, do nich przy-

11wykać, y z niemi wzrastać, ustrętowi do pra-

12cy wkorzeniać się przez nierostropne pobła-

13żanie onymże dopuszczaią, lubo nareszcie

14często nieszczęśliwe skutki ze złego wychowa-

15nia Dzieci wynikaiące, nie bez żalu patrzeć

16im się zdarza, przecież te złe skutki, ani też

17przeciwnie liczne pożytki, z dobrego wycho-

18wania Dzieci, nie tylko na samych Rodzi

19ców, krewnych, ale też kray cały spływaiące,

20bynaymniey onychże do dania podobnego

21dobrego wychowania Dzieci nie pobudzaią;

22końcem więc założenia Tamy, wszelkim z te-

23go wychowania wynikaiącym nieprzy-

24zwoitościom, zlecamy Magistratowi, y one-

25muż pod obowiązkiem przysięgi na wierne

26y czułe sprawowanie Urzędu wykonywać

27[reklamant:] się zwykłey

s. 111 (skan 0060, strona prawa)

1zwykłey, Przykazuiemy, aby z takich Rodziców

2wychowania swych Dzieci zaniedbuiących

3nie spuszczał z oka, lecz onych nayprzód na-

4pominał, a gdyby napomnienia lekce wa-

5żyli, wyrokiem Sądowym y karami konie-

6cznie przymusił, aby Dzieci swe oboiey

7płci, w szóstym Roku do Szkoły Mieyskiey

8wysyłali, a daley do Nauki Prawa lub ku-

9piectwa, albo Rzemiosła, ieżliby zaś Rodzice

10nie byli w Stanie dania Synowi dalszego

11wychowania, a ten miał do tego naturalną

12sposobność y ochotę, takowemu Magistrat

13z kassy publiczney wyznaczyć może płacę,

14końcem wydoskonalenia się, dać iednak powi-

15nien Rewers, y za niego albo Rodzice, albo

16Opiekun zaręczyć, iako po wydoskonale-

17niu się do Miasta na mieszkanie powróci

18a w przypadku nie powrócenia, koszt Mia-

19sta z procentem Skarbowi Mieyskiemu po

20wrócić winni będą. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzydziesta pierwsza część dekretu – Ordynacja, Art. XVII o wychowaniu młodzieży. Dobre wychowanie jest pierwszym celem rodziców i najlepszą cząstką dziedzictwa, jaką mogą dzieciom zostawić; tymczasem rodzice mniej troskliwi zamiast kierować dzieci do nauki, kupiectwa lub rzemiosła używają ich do pasienia bydła, pozwalając im do kilkunastu lat trawić najcenniejszy czas młodości w próżniactwie, nabierać złych nałogów i wstrętu do pracy; ani złe skutki takiego wychowania, ani pożytki dobrego (spływające na rodziców, krewnych i cały kraj) ich nie pobudzają. Aby położyć temu tamę, sąd poleca magistratowi – pod obowiązkiem zwykłej przysięgi urzędowej – pilnować rodziców zaniedbujących wychowanie: najpierw napominać, a gdy lekceważą napomnienia, wyrokiem i karami zmuszać ich do posyłania dzieci obojga płci w szóstym roku życia do szkoły miejskiej, a dalej do nauki prawa, kupiectwa lub rzemiosła. Synowi uzdolnionemu i chętnemu, którego rodzice nie stać na dalsze kształcenie, magistrat może wyznaczyć płacę (stypendium) z kasy publicznej – za rewersem i poręczeniem rodziców lub opiekuna, że po wykształceniu wróci do miasta na mieszkanie; w razie niepowrotu koszt zwraca się skarbowi miejskiemu z procentem. Reklamant „się zwykłey” (s. 110) – na s. 111 tekst zaczyna się od „zwykłey” (powtórzenie „się” pominięte przez pisarza).

Objaśnienia: „czuły” – troskliwy, wrażliwy; „paszenie” – pasienie (bydła); „ustręt” – wstręt, niechęć; „nierostropne pobłażanie” – nierozsądna pobłażliwość; „założyć Tamę” – położyć kres; „lekce ważyć” – lekceważyć; „Szkoła Mieyska” – szkoła parafialna / miejska (elementarna); „wydoskonalenie się” – ukończenie nauki, wykształcenie się; „Rewers” – pisemne zobowiązanie.

Streszczenie

Art. XVII Ordynacji dla Winnicy – wychowanie młodzieży. Dekret ubolewa, że rodzice często zamiast kształcić dzieci w nauce, kupiectwie lub rzemiośle każą im paść bydło, co prowadzi do próżniactwa i złych nałogów. Magistrat ma pilnować takich rodziców: napominać ich, a w razie oporu wyrokiem i karami zmuszać do posyłania dzieci obojga płci od szóstego roku życia do szkoły miejskiej, a potem do nauki prawa, kupiectwa lub rzemiosła. Zdolnemu, a ubogiemu chłopcu magistrat może przyznać stypendium z kasy miejskiej za rewersem i poręczeniem rodziców lub opiekuna; jeśli po nauce nie wróci do miasta, koszty trzeba zwrócić z procentem.

Transkrypcja

s. 111 (skan 0060, strona prawa – od wiersza 21)

1Artykuł XVIIIsty

2O Ludziach luźnych y Że-

3brakach

4Ponieważ wielokrotnemi Prawami Mia-

5[reklamant:] stom Naszym

s. 112 (skan 0061, strona lewa; na lewym marginesie ołówkiem znak „##” ze strzałką przy wierszu 6, kreska przy wierszu 16)

1stom Naszym przykazano iest iżby zbiegłych

2ludzi y Włóczęgów w domach swoich przechowy-

3wać nie ważyły się; Przeto ymuż Miastu zlecamy,

4aby żaden z Obywatelów Miasta, do Domów swo-

5ich takowych ludzi w posiedzenie za którychby

6obyczaie y statek zaręczyć nie mogły, pod winą

7nagrodzenia szkody ukrzywdzonemu, stać się

8z tąd mogącey, przyimować nie ważył się, ani ta-

9kowych tułaczów y Włóczęgów, próżnowaniem

10y częstokroć Złodzieystwem, zapaleniem domów

11y rozboiem po drogach bawiących się, przecho-

12wywać, a to równie pod karami przez Urząd

13Radziecki, na sprzeciwiaiących się nineyszey

14Ustawie wciągnąć mianemi, nie ociągał [?] się,

15lecz iak prędko trafi się iaki Człowiek luźny,

16Zaświadczenia żadnego z kądby szedł, oraz

17żadney potrzeby, y bawienia się w Mieście nie-

18maiący, o takim Gospodarz naydaley dwóch

19dni powinien będzie Prezydentowi donieść, a to

20pod karą grzywien trzech, Prezydenta zaś będzie

21obowiązkiem, takowego obcego zapytać się, ktoby

22był z kąd, y o przyczynę przyiścia do Miasta, a gdy

23bez wszelkiego sposobu zostaie takiemu zaraz

24z Miasta wyiść rozkaże; y gdyby na potym do

25tego Miasta przywrócić się miał, y na próżno-

26waniu czas trawił, na tenczas onego do publi-

27[reklamant:] czney

s. 113 (skan 0061, strona prawa – górna część)

1czney usługi Urząd użyć ma, co się także o Żebra

2kach rozumie. —

3Artykuł XVIIIIsty

4O Rękodziełach

5Gdyby kto bądź z własnych Mieszczan, bądź

6Cudzoziemców chciał wystawić Rękodzieło

7iakie, którego w Mieście nie masz, iako to Blech

8Wosku, Garbarnię, Drukarnię, Prochownię, Ole-

9iarnię, lub inne iakie, do wyrobienia Lnu,

10konopi, albo Wełny rękodzieło, takowy od

11Miasta, ma pozyskać na piśmie wolność

12od Podatku wszelkiego na lat Osim lub dzie-

13sięć, y o tym Miasto Zwierzchności Kraiowey

14Naywyzszey donieść ma. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzydziesta druga część dekretu – Ordynacja, Art. XVIII i XIX. Art. XVIII: ponieważ wielokrotnie zakazywano prawami miastom przechowywania zbiegłych ludzi i włóczęgów, sąd poleca miastu, by żaden obywatel nie przyjmował do domu na mieszkanie ludzi, za których obyczaje i statek nie może poręczyć – pod winą naprawienia szkody pokrzywdzonemu – ani nie przechowywał tułaczy i włóczęgów, trudniących się próżnowaniem, a często złodziejstwem, podpalaniem domów i rozbojem na drogach; za naruszenie – kary nakładane przez urząd radziecki. Gdy pojawi się człowiek luźny, bez zaświadczenia, skąd przychodzi, i bez potrzeby pobytu w mieście, gospodarz ma w ciągu najwyżej dwóch dni donieść o nim prezydentowi (pod karą trzech grzywien); prezydent wypytuje przybysza, kim jest, skąd i po co przybył, a jeśli jest bez żadnego sposobu do życia – każe mu natychmiast opuścić miasto; gdyby wrócił i próżnował – urząd użyje go do robót publicznych. To samo dotyczy żebraków. Art. XIX (w rkp. numer zapisany „XVIIII”): kto – mieszczanin czy cudzoziemiec – zechce założyć rękodzieło (manufakturę), jakiego w mieście nie ma (blech wosku, garbarnię, drukarnię, prochownię, olejarnię albo zakład obróbki lnu, konopi lub wełny), otrzyma od miasta na piśmie zwolnienie od wszelkich podatków na 8 lub 10 lat, o czym miasto zawiadomi najwyższą zwierzchność krajową. Niepewny odczyt w s. 112, w. 14: „nie ociągał [?] się” (graficznie ok. „owiełał się”; sens: „nie zwlekał, lecz jak prędko…”).

Objaśnienia: „Ludzie luźni” – ludzie bez stałego miejsca zamieszkania i zajęcia (luźni); „Włóczęga”, „tułacz” – wędrowiec bez zajęcia; „w posiedzenie przyimować” – przyjmować na mieszkanie (komorne); „statek” – stateczność, dobre prowadzenie się; „wina” – kara; „Zaświadczenie” – paszport, świadectwo pochodzenia; „bez wszelkiego sposobu” – bez środków do życia; „publiczna usługa” – roboty publiczne; „grzywna” – jednostka kary pieniężnej; „Rękodzieło” – manufaktura, zakład wytwórczy; „Blech Wosku” – blech (bielnik) wosku, zakład bielenia wosku; „Prochownia” – wytwórnia prochu; „Oleiarnia” – olejarnia, tłocznia oleju; „Zwierzchność Kraiowa Naywyzsza” – najwyższa władza krajowa.

Streszczenie

Art. XVIII i XIX Ordynacji dla Winnicy. Mieszczanom nie wolno przechowywać zbiegłych ludzi, włóczęgów i osób bez świadectwa dobrego prowadzenia – pod groźbą odpowiedzialności za szkody i kar urzędu radzieckiego; o każdym przybyszu bez zaświadczenia gospodarz musi w ciągu dwóch dni zawiadomić prezydenta (pod karą trzech grzywien). Prezydent przesłuchuje przybysza i wydala go, jeśli nie ma środków do życia; powracający próżniak zostaje skierowany do robót publicznych. Tak samo postępuje się z żebrakami. Założyciel nowej w mieście manufaktury (bielnika wosku, garbarni, drukarni, prochowni, olejarni, zakładu przerobu lnu, konopi lub wełny) otrzymuje pisemne zwolnienie od wszelkich podatków na 8–10 lat.

Transkrypcja

s. 113 (skan 0061, strona prawa – od wiersza 14)

1Artykuł XXty

2O szkodach w Polu

3Końcem zapobieżenia szkodom y kłótniom

4między Obywatelami Miasta, obowiązuie-

5my Prezydenta, aby wygony dobrym wałem

6opatrzone, y obsypane były; będzie także obo

7wiązkiem Miasta, Pastucha iednego lub z

8potrzeby dwóch, do paszenia Bydła wszela-

9kiego trzymać, y tym płacić z kassy Miey

10[reklamant:] skiey

s. 114 (skan 0062, strona lewa)

1skiey, a gdyby kto przez nie dozór lub z umysłu

2szkodę iakową w Zbożu, lub na Łące uczynił,

3do tey nadgrodzenia ten, przez Sąd Potoczny

4Prezydentski, czyie Bydło było, za uznaniem

5wartości tey szkody obowiązanym być powi-

6nien. —

7Artykuł XXIszy

8O Rzeźnikach

9Rzeźnicy aby Wołów, tudzież Skór z Bydła na

10zaraźliwą chorobę zdechłego nie kupowali; Ma-

11gistrat na to baczność mieć ma, y dla bespieczeń

12stwa kupuiący Bydło, maią pokazać Magi-

13stratowi na piśmie Świadectwo, z którego miey

14sca bydle kupione iest; podczas zaś nadarzo-

15ney choroby, na Bydło, w tym ma bydź prze-

16zorność, aby Bydło chore, w lasy lub mieysca

17pokątne wcześnie wygnane, y tam będąc

18zapasiecżone, od zdrowego wcale było oddzie-

19lone, skóry z zdechłego Bydła do Miasta

20przynoszone bydź nie maią, ale Bydło z

21skórą ma bydź zakopane dla nie szerzenia

22się choroby. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzydziesta trzecia część dekretu – Ordynacja, Art. XX i XXI. Art. XX: aby zapobiec szkodom i kłótniom między mieszczanami, prezydent ma dopilnować, by wygony (pastwiska) były okopane i obsypane dobrym wałem; miasto ma utrzymywać jednego (w razie potrzeby dwóch) pastucha do wypasu wszelkiego bydła i płacić mu z kasy miejskiej; kto przez niedozór lub umyślnie wyrządzi szkodę w zbożu lub na łące, ten, czyje było bydło, ma być zobowiązany przez sąd potoczny prezydencki do jej wynagrodzenia według oszacowania. Art. XXI: magistrat ma pilnować, by rzeźnicy nie kupowali wołów ani skór z bydła padłego na zaraźliwą chorobę; kupujący bydło mają okazywać magistratowi pisemne świadectwo, skąd je kupili; podczas zarazy bydło chore trzeba zawczasu wygnać do lasów lub w miejsca odosobnione i tam wypasać oddzielnie od zdrowego; skór z padłego bydła nie wolno przynosić do miasta – bydło zakopuje się ze skórą, aby choroba się nie szerzyła. Na dole s. 114 rozpoczyna się Art. XXII „O pomnożeniu Dochodów Mieyskich” – zob. akt 34. Wyraz „zapasiecżone” (s. 114) – tak w rkp. (zapewne „zapaszone” / „wypasane”).

Objaśnienia: „wygon” – wspólne pastwisko miejskie; „wał” – nasyp ziemny, ogrodzenie; „Pastuch” – pasterz miejski; „nie dozór” – brak nadzoru; „z umysłu” – umyślnie; „Sąd Potoczny Prezydentski” – sąd bieżący prezydenta miasta; „zaraźliwa choroba na Bydło” – pomór bydła; „mieysca pokątne” – miejsca ustronne.

Streszczenie

Art. XX i XXI Ordynacji dla Winnicy. Wygony miejskie mają być okopane wałem, a miasto utrzymuje opłacanego z kasy pastucha (lub dwóch); właściciel bydła, które z niedozoru lub umyślnie wyrządziło szkodę w zbożu lub na łące, płaci odszkodowanie zasądzone przez sąd potoczny prezydenta. Rzeźnicy nie mogą kupować wołów ani skór z bydła padłego na zarazę i muszą przedstawiać magistratowi świadectwo pochodzenia kupionego bydła; w czasie pomoru chore bydło wypędza się do lasów i izoluje, a padłe zakopuje razem ze skórą.

Transkrypcja

s. 114 (skan 0062, strona lewa – dwa ostatnie wiersze)

1Artykuł XXII.

2O pomnożeniu Dochodów Mieyskich

3[reklamant:] Ponieważ

s. 115 (skan 0062, strona prawa)

1Ponieważ do powstania Miast naywiększą bydź

2może pomocą, gdy dochody z Dóbr Mieyskich iak

3naylepiey urządzone zostaią; Przeto stanowiemy

4iż dochody do kassy generalney Mieyskiey nale-

5żeć będą, następuiące, to iest: Arenda gruntów

6Ogrodów, Domów, do całego Miasta czyli Ra-

7tusza należących, wszelkie Dobra własne

8Miasta, które przez licytacyą publiczną

9a nie inaczey w Arendę puszczane bydź po-

10winny; licytacya czyli Aukcya dochodów

11Mieyskich ma się zawsze odprawiać w Wi-

12gilią Swięta Swiętego Iana Chrzciciela, przed

13trzema dniami licytacyi, Woźny przy Instygą

14torze obwoła, głośno, na Rynku, iaka rzecz

15czyli iaki prowent dochód Mieyski ma

16bydź licytowany, oraz karta na drzwiach

17Ratusznych przybita bydź ma, o pomienio

18ney Aukcyi czyli Licytacyi donosząca; w

19dzień zatym wyznaczoney Licytacyi czyli

20Aukcyi, szedłszy się trzy Porządki na Ra-

21tusz Pisarz Radziecki opowie, że do Arendo

22wania iest przez Aukcyą dochód NN. y da

23wano lat przeszłych z niego, na Rok Zło-

24tych NN. spyta się oraz, kto teraz da wię-

25cey, a po trzykrotnym przez Woźnego wo-

26łaniu, tych słów kto więcey da, gdy nikt

27więcey nie postąpi, tedy naywięcey daiący

28pierwszeństwo otrzymać powinien; Pisarz

29[reklamant:] tedy

s. 116 (skan 0063, strona lewa – górna część)

1tedy zaraz tę Aukcyą zapisze w Protokuł,

2a więcey postępuiący, Kontrakt od Miasta

3otrzymać powinien, z ostrzeżeniem iednak

4iż zawsze Mieszczanin nad obcego bliższym

5będzie otrzymania takowych Gruntów, Pla-

6ców, y dochodów Miasta, za takową Sum-

7mę iakąby obcy dawał. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzydziesta czwarta część dekretu – Ordynacja, Art. XXII o pomnożeniu dochodów miejskich. Ponieważ do rozwoju miast najbardziej przyczynia się dobre urządzenie dochodów z dóbr miejskich, do generalnej kasy miejskiej należeć będą: arendy gruntów, ogrodów i domów należących do miasta (ratusza) oraz wszelkich dóbr własnych miasta, puszczane w dzierżawę wyłącznie przez publiczną licytację. Aukcja dochodów miejskich odbywa się zawsze w wigilię św. Jana Chrzciciela (23 VI); na trzy dni wcześniej woźny przy instygatorze obwołuje głośno na rynku, jaki dochód (prowent) ma być licytowany, a na drzwiach ratusza przybija się kartę z ogłoszeniem. W dniu licytacji, po zejściu się trzech porządków na ratusz, pisarz radziecki ogłasza: „do arendowania jest przez aukcję dochód NN. i dawano lat przeszłych z niego na rok złotych NN.” i pyta, kto da więcej; po trzykrotnym zawołaniu woźnego „kto więcej da?”, jeśli nikt nie postąpi, najwięcej dający otrzymuje pierwszeństwo; pisarz zapisuje aukcję do protokołu, a zwycięzca otrzymuje od miasta kontrakt – z zastrzeżeniem, że mieszczanin ma zawsze pierwszeństwo przed obcym za tę samą sumę, jaką dawałby obcy. Wyrazy „przy Instygą torze” (s. 115) – tak podzielone w rkp. („przy Instygatorze”).

Objaśnienia: „powstanie Miast” – rozwój, odrodzenie miast; „kassa generalna Mieyska” – główna kasa miasta; „Arenda” – dzierżawa; „Aukcya”, „Licytacya” – przetarg; „Wigilia Swiętego Iana Chrzciciela” – 23 czerwca (tradycyjny termin rozliczeń i dzierżaw); „prowent” – dochód; „karta na drzwiach Ratusznych” – ogłoszenie przybite na drzwiach ratusza; „postąpić” – podbić cenę; „bliższy” – mający pierwszeństwo (prawo bliższości).

Streszczenie

Art. XXII Ordynacji dla Winnicy – dochody miejskie. Wszystkie dochody z gruntów, ogrodów, domów i innych dóbr miasta wpływają do generalnej kasy miejskiej, a dobra te można wydzierżawiać tylko przez publiczną licytację. Licytacja odbywa się co roku w wigilię św. Jana Chrzciciela na ratuszu, przed trzema porządkami; trzy dni wcześniej woźny obwołuje ją na rynku, a ogłoszenie przybija się na drzwiach ratusza. Pisarz podaje dotychczasowy czynsz, woźny trzykrotnie woła „kto więcej da”, a najwyższy oferent otrzymuje kontrakt (wpisany do protokołu); przy równej ofercie mieszczanin ma pierwszeństwo przed obcym.

Transkrypcja

s. 116 (skan 0063, strona lewa – od wiersza 8)

1Artykuł XXIIIci

2O Trzeźwości

3Ponieważ piiaństwo po Miastach Naszych

4zagęszczone, iest źrzódłem po większey części

5zamieszania, y niepokoiu, złego w nich

6rządu y upadku, szczególniey zaś Osoby

7Urzędowe, które do pełnienia powinności

8uczciwego Człowieka, dobrego rządzenia się

9y cnoty wizerunkiem, y przykładem dla po

10spólstwa bydź, z obowiązku Sumienia po-

11winny, końcem więc utrzymywania tey

12szkodliwey, w Mieście Winnicy zarazy, sta-

13nowiemy, że gdyby kto z Osób Urzędowych

14y Urzędników Mieyskich, iako to Radny,

15Ławnik, Gminny, Pisarz, Instygator piia-

16ny na Ratusz przyszedł, takowy ma bydź

17nayprzód publicznie napomniany, a ieżliby

18[reklamant:] po trzech

s. 117 (skan 0063, strona prawa)

1po trzech napomnieniach ważył się który czwarty

2raz przyiść na Ratusz piiany, z danego na-

3tychmiast onemuż Roku, ma bydź przykładnie

4karany, gdy zaś nie tylko Osób Urzędowych, ale

5też każdego Mieszczanina powinnością iest,

6bydź trzeźwym; Przeto gdyby który z pospól

7stwa piiany na Ratusz przyszedł, ma bydź

8nayprzód o to napomniany, a daley z Roku

9danego sądzony, Turmą czyli Wieżą karany.

10Artykuł XXIVty

11O Domach Szynkownych.

12Gdy ustanowienie od Kościoła Swięta ten cel, ma-

13ią, aby prawowierni te dni, na Zabawach

14Chrześciańskich, a nie na piiaństwie przepę-

15dzali; Przeto aby wszystkie Austerye, y Szyn-

16kowne Domy, w Mieście na Przedmieściach

17y całey okolicy, Miasta Starey y nowey Win-

18nicy w Niedziele y Uroczyste Swięta „z rana” od czasu

19zadzwonienia na Nabożeństwo, aż do skoń-

20czenia tegoż Nabożeństwa, a po południu od

21zadzwonienia na Nieszpory, aż do skończe-

22nia onych zamknięte były, y żadnych Trun-

23ków przez ten czas nie przedawano, wyiąwszy

24tylko dla przeieżdżaiących, nakazuiemy, Sprze

25ciwiaiący się temu Szynkarze, narzuciutz [?] do

26Sądu Potocznego Prezydentskiego, przez Insty-

27[reklamant:] gatora

s. 118 (skan 0064, strona lewa – górna część)

1gatora, lub kogożkolwiek zapozwani choć

2słownie karą Złotych Osim Stronie donoszą-

3cey, a Sądowi przez połowę karani bydź

4maią. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzydziesta piąta część dekretu – Ordynacja, Art. XXIII i XXIV. Art. XXIII: pijaństwo rozpowszechnione w miastach jest źródłem zamieszania, niepokoju, złych rządów i upadku; szczególnie osoby urzędowe powinny być wzorem uczciwości i przykładem dla pospólstwa. Dlatego: urzędnik miejski (radny, ławnik, gminny, pisarz, instygator), który przyjdzie pijany na ratusz, ma być najpierw publicznie napomniany, a gdyby po trzech napomnieniach przyszedł pijany po raz czwarty – natychmiast, z danego terminu, przykładnie ukarany; skoro i każdy mieszczanin powinien być trzeźwy, pijany z pospólstwa przychodzący na ratusz – najpierw napomnienie, potem sąd z danego terminu i kara wieży (turmy). Art. XXIV: święta kościelne mają służyć chrześcijańskim zabawom, nie pijaństwu; dlatego wszystkie austerie i domy szynkowne w mieście, na przedmieściach i w całej okolicy Starej i Nowej Winnicy mają być w niedziele i uroczyste święta zamknięte rano od dzwonu na nabożeństwo do jego końca, a po południu od dzwonu na nieszpory do ich końca, i nie wolno w tym czasie sprzedawać trunków – z wyjątkiem przejezdnych. Szynkarze naruszający zakaz, pozwani (choćby ustnie) przez instygatora lub kogokolwiek do sądu potocznego prezydenckiego, płacą karę 8 zł stronie donoszącej, a drugie tyle („przez połowę”) sądowi. Wyraz „z rana” dopisany nad wierszem. Wyraz „narzuciutz [?]” (s. 117, przedostatni wiersz) – odczyt niepewny, sens niejasny (może zniekształcone „natychmiast” lub „na rzecz”).

Objaśnienia: „zagęszczone” – rozpowszechnione; „z danego Roku” – z wyznaczonego terminu sądowego (bez nowego pozwu); „Turma czyli Wieża” – więzienie w wieży; „Austerya” – zajazd, karczma; „Dom Szynkowny” – szynk, gospoda; „Nieszpory” – popołudniowe nabożeństwo; „przeieżdżaiący” – podróżni; „słownie zapozwany” – wezwany ustnie; „przez połowę” – w połowie (kara dzielona: połowa dla donosiciela, połowa dla sądu).

Streszczenie

Art. XXIII i XXIV Ordynacji dla Winnicy. Urzędnik miejski (radny, ławnik, gminny, pisarz, instygator), który przychodzi pijany na ratusz, otrzymuje publiczne napomnienie, a za czwartym razem – przykładną karę; pijany mieszczanin z pospólstwa po napomnieniu jest sądzony i karany wieżą. Austerie i szynki w Starej i Nowej Winnicy, na przedmieściach i w okolicy mają być zamknięte w niedziele i święta podczas porannego nabożeństwa i nieszporów (wyjątek – podróżni); szynkarz łamiący zakaz płaci 8 zł donosicielowi i tyle samo sądowi potocznemu prezydenta.

Transkrypcja

s. 118 (skan 0064, strona lewa – od wiersza 5)

1Artykuł XXVty

2O ustanowieniu Taxy

3dla Kancellaryi

4Maiąc na baczności y to, aby w wybie-

5raniu należytości Sądowey, y opłat dla kancel-

6laryi nie działy się nieprzyzwoite zdzierstwa,

7a zaś pracuiących praca nie była daremna,

8Tabellę opłat kancellaryi ustanawiamy

9y onę do teraznieyszey Ordynacyi przyłą-

10czamy. —

11Od przyięcia do Xiąg Darowizny, Cessyi,

12Intromissyi, Wizyi, kontraktu, Skryptu,

13kwitu, Roboracyi, Aresztu, Pozwu, Mani-

14festu, Obdukcyi, Plenipotencyi, Testamentu

15Inwentarza, y innych Tranzakcyi Pisa-

16rzowi Groszy miedzianych Piętnaście. —

17Od Wypisów z Xiąg od każdego Arkusza zu-

18pełnego Pisarzowi czyli wypisuiącemu oprócz

19Stępla Złoty ieden. —

20Od Pieczęci na iakikolwiek wypis Pisarzowi

21Groszy trzy. —

22[reklamant:] Od wyzna

s. 119 (skan 0064, strona prawa; na lewym marginesie ołówkiem znak „√/” przy wierszu 15)

1Od wyznaczenia Ławników do Testamentu

2Intromissyi, Wizyi, spisania Inwentarza,

3Exekucyi Dekretu, Prezydentowi Złoty ieden.

4Ławnikom wyznaczonym, do tych czynności

5gdy w iednym dniu odprawione będą, każde-

6mu Złoty ieden; Gdyby zaś dłużey nad dzień

7ieden, dla większey pracy zabawili, tedy za ka-

8żdy dzień Złoty ieden. —

9Od Wpisu Sprawy do Regestru Pisarzowi Gro-

10szy ieden. —

11Na zniesienie kondemnaty, w Sądzie Poto-

12cznym, puł Grzywny, to iest groszy dwadzie-

13ścia cztery, a Sądowi przez połowę. —

14Na zniesienie kondemnaty w Urzędzie Radzie

15ckim, albo w Sądzie Woytowskim pułtory

16Grzywny; to iest Złotych dwa, groszy dwana-

17ście — a Sądowi przez połowę. —

18Na zniesienie kondemnaty w Sądzie Pośred-

19niczym Grzywien trzy, samey tylko Stronie,

20to iest Złoty cztery groszy dwadzieścia cztery

21Sądowi zaś Pośrzedniczemu nic się płacić nie

22będzie. —

23Od słuchania Swiadków Pisarzowi w Spra-

24wach mnieyszych od Swiadka każdego, gro-

25szy Siedem y puł, w Sprawach większych

26groszy piętnaście. —

27Od Zaświadczenia Urzędu Prezydentskiego

28y Radzieckiego, to iest Listów dobrego Uro-

29[reklamant:] dzenia

s. 120 (skan 0065, strona lewa – górna część)

1dzenia, wolnego w Dobrach przeyścia, oprócz

2Stępla Złoty ieden, Pisarzowi groszy Piętna-

3ście — Woźnemu od słownego Pozwu

4na Sądy Potoczne groszy trzy, na Sądy Ra-

5dzieckie, Woytowskie, lub Pośrzedniczego Sądu

6groszy sześć; Od schodzenia z Urzędem, na

7Wizyą, Exekucyą Dekretów, Zeznania

8Aresztu groszy dziesięć. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzydziesta szósta część dekretu – Ordynacja, Art. XXV: aby przy pobieraniu należności sądowych i opłat kancelaryjnych nie było zdzierstw, a praca urzędników nie szła na marne, sąd ustanawia tabelę opłat dołączoną do ordynacji. Opłaty: (1) za przyjęcie do ksiąg darowizny, cesji, intromisji, wizji, kontraktu, skryptu, kwitu, roboracji, aresztu, pozwu, manifestu, obdukcji, plenipotencji, testamentu, inwentarza i innych tranzakcji – pisarzowi 15 groszy miedzianych; (2) za wypis z ksiąg – od każdego pełnego arkusza pisarzowi 1 zł, oprócz stempla; (3) za pieczęć na wypisie – pisarzowi 3 gr; (4) za wyznaczenie ławników do testamentu, intromisji, wizji, spisu inwentarza, egzekucji dekretu – prezydentowi 1 zł; ławnikom – każdemu 1 zł za dzień (także za każdy następny dzień przy dłuższej pracy); (5) za wpis sprawy do regestru – pisarzowi 1 gr; (6) za zniesienie kondemnaty: w sądzie potocznym – pół grzywny (24 gr), w urzędzie radzieckim lub sądzie wójtowskim – półtorej grzywny (2 zł 12 gr), w obu przypadkach drugie tyle („przez połowę”) sądowi; w sądzie pośredniczym – trzy grzywny (4 zł 24 gr) tylko stronie, sąd pośredniczy nic nie bierze; (7) za słuchanie świadków – pisarzowi od każdego świadka 7½ gr w sprawach mniejszych, 15 gr w większych; (8) za zaświadczenie urzędu prezydenckiego i radzieckiego (listy dobrego urodzenia, wolnego przejścia w dobrach) – 1 zł oprócz stempla, pisarzowi 15 gr; (9) woźnemu: za ustny pozew do sądów potocznych 3 gr, do sądów radzieckich, wójtowskich lub pośredniczego 6 gr; za zejście z urzędem na wizję, egzekucję dekretu, zeznanie aresztu – 10 gr. Rachunek: grzywna = 48 gr, czyli 1 zł 18 gr (półtorej grzywny = 72 gr = 2 zł 12 gr; trzy grzywny = 144 gr = 4 zł 24 gr) – zgodnie z przeliczeniami w tekście.

Objaśnienia: „Taxa” – taksa, cennik opłat; „Grosze miedziane” – drobna moneta miedziana (30 gr = 1 zł); „Roboracya” – roboracja, uwierzytelnienie (wpis do akt i podpis urzędnika); „Stępel” – opłata stemplowa (papier stemplowy); „zniesienie kondemnaty” – uchylenie wyroku zaocznego na wniosek strony, która się stawiła; „przez połowę” – po połowie (połowa kary dla strony, połowa dla sądu – lub: drugie tyle); „List dobrego Urodzenia” – świadectwo prawego pochodzenia (wymagane np. przy przyjęciu do cechu); „List wolnego w Dobrach przeyścia” – świadectwo swobodnego wyjścia (przeniesienia się) z miasta.

Streszczenie

Art. XXV Ordynacji dla Winnicy – taksa kancelaryjna. Aby zapobiec zdzierstwom, dekret ustala stałe opłaty: za wpis aktu do ksiąg (darowizny, cesji, kontraktu, kwitu, pozwu, manifestu, testamentu itp.) – 15 gr; za wypis – 1 zł od arkusza plus stempel; za pieczęć – 3 gr; za wyznaczenie ławników do czynności – 1 zł dla prezydenta i po 1 zł dziennie dla ławników; za wpis do regestru – 1 gr; za zniesienie wyroku zaocznego – od pół do trzech grzywien w zależności od sądu; za przesłuchanie świadka – 7½ lub 15 gr; za świadectwo dobrego urodzenia lub wolnego wyjścia – 1 zł plus 15 gr dla pisarza; woźnemu za pozew ustny 3–6 gr, za udział w wizji, egzekucji lub areszcie – 10 gr.

Transkrypcja

s. 120 (skan 0065, strona lewa – od wiersza 9; na lewym marginesie przy wierszu 20 plama atramentu; pionowa smuga atramentu przez wiersze 22–25)

1Artykuł XXVIty

2O przypominaniu co Rocznie

3Ordynacyi y Przysiąg

4Iako nie w innym celu Urządzenia poprzedza-

5iące, nineyszey nowo zrobioney Ordynacyi

6są ustanowione, tylko iżby te, nienaruszenie

7y w zupełności dla Dobra publicznego Mia

8sta zachowane były, tak urządzamy, aby

9każdego Roku po wykonaney przysiędze,

10przez Prezydenta nowego, tegoż samego dnia,

11nie schodząc z Ratusza dla przypomnienia

12Obowiązków Urzędowych, Pisarz Radziecki

13tę Ordynacyą dobrego Porządku, przez Nas

14przepisaną, w przytomności wszystkich Po-

15rządków y Pospólstwa Zgromadzonego Przy-

16sięgi niżey następuiące czytał. —

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzydziesta siódma część dekretu – Ordynacja, Art. XXVI o corocznym przypominaniu ordynacji i przysiąg. Ponieważ wszystkie powyższe urządzenia nowej ordynacji ustanowiono po to, by były zachowywane nienaruszenie i w całości dla dobra publicznego miasta, sąd postanawia, że co roku, po złożeniu przysięgi przez nowego prezydenta, tego samego dnia, nie schodząc z ratusza, pisarz radziecki – dla przypomnienia obowiązków urzędowych – odczyta w obecności wszystkich porządków i zgromadzonego pospólstwa tę Ordynację Dobrego Porządku przepisaną przez sąd oraz niżej zamieszczone przysięgi. Składnia ostatniego zdania w rkp. nieco niejasna („w przytomności wszystkich Porządków y Pospólstwa Zgromadzonego Przysięgi niżey następuiące czytał”) – zapewne opuszczono „oraz” przed „Przysięgi”. Następny ustęp („Nakoniec Ponieważ Ustanowienie Porządków…”, przepisy przejściowe o elekcji na Nowy Rok 1791) – zob. akt 38.

Objaśnienia: „Urządzenia” – postanowienia, przepisy; „nienaruszenie” – nienaruszalnie; „Pospólstwo” – ogół mieszczan; „Porządki” – rada, ława i gmina (por. akt 22).

Streszczenie

Art. XXVI Ordynacji dla Winnicy: aby ordynacja była przestrzegana w całości, co roku po zaprzysiężeniu nowego prezydenta pisarz radziecki ma tego samego dnia na ratuszu odczytać ją, wraz z przysięgami urzędników, wobec wszystkich porządków miejskich i zgromadzonego pospólstwa.

Transkrypcja

s. 120 (skan 0065, strona lewa – ostatni wiersz)

1Nakoniec Ponieważ Ustanowienie Porząd-

2[reklamant:] ków

s. 121 (skan 0065, strona prawa; ołówkiem znak „////” nad wyrazem „Prezydent” w wierszu 18)

1ków w tym Mieście, iako to Magistratu, Ławni-

2ków, Gminnych, y Osób do nich wybranie, po

3dług przepisu Ordynacyi przy Dekrecie prze

4szłym Sądu Naszego, Roku Tysiąc Siedemset

5Osimdziesiąt Siódmego, umieszczoney, dla nie:

6których przeszkód y trudności nie iest zupełnie

7uskutecznione; Przeto dopełnienie y obranie

8Osób do Rady, Ławicy, Gminu, y Ekono-

9mów Miastu, Mieszczanom Winnicy na

10Nowy Rok blisko nadchodzący, Tysiączny

11Siedemsetny Dziewięćdziesiąt Pierwszy, po

12dług kalendarza Rzymskiego, nie czekaiąc

13trzech dni przed Pierwszym Miesiąca Marca

14według Ordynacyi przeszłey determinowa-

15nych y oznaczonych dozwalamy, tym spo-

16sobem, Nayprzód, Iżby Prezydent na czas wy-

17żey oznaczony przed Nowym Rokiem Urzę-

18dniki tegoż Miasta y Pospólstwo, na Ratusz

19z rana zwołał, które po wysłuchaney Mszy

20Swiętey w Kościele Farnym tegoż Miasta,

21prosto z tegoż Kościoła na Ratusz, bądź

22gdzie Sądy się Mieyskie odprawuią zgro-

23madził, który w wszelkiey skromności y

24trzeźwości, zachować się maią; y przybra

25wszy sobie Pisarza Mieyskiego, po wyiściu

26z Izby Urzędników teraznieyszych prócz

27Prezydenta, który dla utrzymania po-

28rządku, y zachowania spokoyności zo-

29[reklamant:] stanie się

s. 122 (skan 0066, strona lewa)

1stanie się w Izbie Sądowey, do obrania trzech

2Porządków w Mieście tym, to iest zaczynaiąc

3od Radnych ośmiu, potym Ławników sześciu,

4y Gminnych w liczbie dwunastu, Ordynacyą

5przeszłego Dekretu, Roku Tysiąc Siedemset

6Osimdziesiąt Siódmego, przepisaney przystą-

7pią, każdy więc Obywatel Mieszczanin, który

8do tey Elekcyi należeć ma, powinien porząd-

9kiem, nayprzód Osoby te, któreby Possessye

10w tym Mieście miały, do Rady zdatne, bądź

11iuż w Radzie będące, dobro Miasta kochaiące

12w żadnym przestępstwie nie notowane wi-

13dział, y one w Radzie umieścić chciał, na

14kartce wypisał, y tę Pisarzowi oddał, a któ-

15ryby pisać nie umiał, tedy Pisarzowi po cichu

16te Osoby, które chce mieć w Radzie opowie,

17a Pisarz one wiernie napisać powinien, y

18tak każdego Mieszczanina zdanie, noto-

19wać będzie, y iak wszyscy zgromadzeni na

20Ratuszu, wota swe na piśmie, y przez opo-

21wiedzenie Pisarzowi oddadzą, y zakończą

22w ten czas Pisarz zebrawszy wszystkie wota

23w obecności zgromadzonych przed Prezyden-

24tem, na Stole złoży, które tenże Prezydent

25z Pisarzem publicznie czytać, y notować bę-

26dzie, a którzy naywięcey będą mieli kresek

27z tych do Rady w liczbie iak wyżey wybra-

28nemi będą, y ci zaraz obrani Radni w

29[reklamant:] przytomności

s. 123 (skan 0066, strona prawa; ołówkiem znak „////” pod wyrazami „z pomiędzy” w wierszu 18)

1przytomności Prezydenta przysięgę na Urząd Ra-

2dziecki, niżey przepisaną przez Pisarza czytać

3mianą wypełnią, y mieysca Radzieckie po

4dług większości Wotów porządkiem zasiędą

5y ci obrani Radni, dożywotniemi Radnemi

6iako y następcy ich, na Urzędach tych zosta

7wać będą; Z pomiędzy zaś tych, który nay-

8więcey kresek będzie miał, ten Starszym Ra-

9dnym mianowany, y pierwsze mieysce po

10Prezydencie mieć będzie; a po skończonym

11obraniu Radnych, ciż Mieszczanie, do wybo

12ru Ławników w sposób iak wyżey przystą-

13pią, a tak obrani również Przysięgę niżey

14przepisaną wykonaią, y mieysce swe zasiędą,

15Potym Magistrat, to iest Radni, Gminnych

16dwunastu z pomiędzy Obywatelów Mie-

17szczan osiadłych, przez dane swe kreski se-

18kretne obiorą; Ci tedy obrani Gminni, Przy-

19sięgę, niżey sobie przepisaną, natychmiast

20wypełnią, y iuż dożywotniemi, lub do postą-

21pienia na wyższy Urząd, będą; Z pomiędzy

22których więcey kresek maiący, starszym

23Gminnym mianowany bydź ma; Tym więc

24sposobem ustanowione trzy Porządki zacho-

25wać się maią pod karami; a Pospólstwo

26Magistratowi y Sądowi posłuszne bydź

27powinno; Na potym zaś gdy Wakans

28[reklamant:] w którym

s. 124 (skan 0067, strona lewa – wiersze 1–7)

1w którym Porządku nastąpi, naprzykład w

2Radzie, tedy do Rady z Ławników, a do

3Ławy z Gminnych, do Gminu zaś z Pospól-

4stwa, czyli Mieszczan dobrze osiadłych obie-

5rani bydź maią na zawsze postanawiamy,

6y Przysięgi onym na też Urzędy przepisu-

7iemy następuiące =

Objaśnienia i tłumaczenia

[Uwagi transkrybenta:] Trzydziesta ósma część dekretu – końcowy przepis Ordynacji o pierwszej elekcji władz miejskich. Ponieważ z powodu przeszkód i trudności nie wykonano w pełni ustanowienia porządków (magistratu, ławy, gminy) przewidzianego ordynacją dołączoną do dekretu z 1787 r., sąd pozwala mieszczanom Winnicy dokonać uzupełnienia i wyboru rady, ławy, gminy i ekonomów miasta na najbliższy Nowy Rok 1791 (wg kalendarza rzymskiego, tj. gregoriańskiego), nie czekając terminu trzech dni przed 1 marca wyznaczonego w dawnej ordynacji. Tryb: prezydent zwołuje przed Nowym Rokiem rano urzędników i pospólstwo; po mszy w kościele farnym idą prosto na ratusz (albo gdzie odbywają się sądy miejskie), zachowując skromność i trzeźwość; dotychczasowi urzędnicy wychodzą z izby, zostaje tylko prezydent (dla porządku) z pisarzem miejskim. Wybiera się kolejno: 8 radnych, 6 ławników i 12 gminnych – wg ordynacji z 1787 r. Każdy uprawniony mieszczanin wypisuje na kartce osoby (posesjonatów, zdatnych, kochających dobro miasta, nienotowanych za przestępstwa, także już zasiadające w radzie), które chce mieć w radzie, i oddaje pisarzowi; niepiśmienny mówi je pisarzowi po cichu, a ten wiernie zapisuje. Pisarz składa wszystkie głosy na stole przed prezydentem, który publicznie je odczytuje i liczy; wybrani są ci, którzy mają najwięcej kresek; obrani radni od razu składają przysięgę (czytaną przez pisarza) i zasiadają wg liczby głosów; są dożywotni (jak i ich następcy); ten, kto ma najwięcej głosów, zostaje starszym radnym, z pierwszym miejscem po prezydencie. Tak samo mieszczanie wybierają ławników, którzy też przysięgają. Następnie magistrat (radni) tajnymi kreskami wybiera 12 gminnych spośród osiadłych mieszczan; gminni przysięgają i są dożywotni (albo do awansu na wyższy urząd); najwięcej głosów – starszy gminny. Porządki tak ustanowione mają się utrzymywać pod karami, a pospólstwo winno posłuszeństwo magistratowi i sądowi. Na przyszłość wakanse uzupełnia się: do rady – z ławników, do ławy – z gminnych, do gminy – z pospólstwa (mieszczan dobrze osiadłych). Dalej następują roty przysiąg (zob. akt 39).

Objaśnienia: „Ławica” – ława (sąd ławniczy); „Gmin” – gmina (reprezentacja pospólstwa); „kalendarz Rzymski” – kalendarz gregoriański (w odróżnieniu od juliańskiego, „ruskiego”, używanego przez prawosławnych); „determinowany” – wyznaczony; „Kościół Farny” – kościół parafialny (fara); „Possessya” – nieruchomość w mieście; „notowany” – karany, mający zapis w aktach; „kreska” – głos; „Wakans” – wakat, wolne miejsce na urzędzie; „dobrze osiadły” – posiadający nieruchomość.

Streszczenie

Przepis przejściowy Ordynacji dla Winnicy: ponieważ urządzenie władz miejskich według dekretu z 1787 r. nie zostało w pełni wykonane, sąd zarządza wybory na Nowy Rok 1791. Po mszy w kościele farnym mieszczanie zbierają się na ratuszu, gdzie przy prezydencie i pisarzu oddają głosy na kartkach (niepiśmienni – ustnie pisarzowi) i wybierają 8 dożywotnich radnych (najwięcej głosów – starszy radny), potem 6 ławników; następnie radni tajnie wybierają 12 gminnych spośród osiadłych mieszczan (najwięcej głosów – starszy gminny). Wszyscy natychmiast składają przysięgi. Na przyszłość wakanse uzupełnia się awansem: do rady z ławników, do ławy z gminnych, do gminy z pospólstwa. Następują roty przysiąg.

Transkrypcja

s. 124 (skan 0067, strona lewa – od wiersza 8; plama atramentu w wierszu 20)

1Rota Przysięgi

2dla Prezydenta

3Ia NN. Przysięgam Panu Bogu Wszech-

4mogącemu w Troycy Swiętey Iedynemu

5Iako sławy, pożytku, pokoiu, Praw, y wol-

6ności Miasta Iego Królewskiey Mości Win-

7nicy z poradą y pomocą trzech Porządków

8bronić będę, Sprawy tak do Urzędu Radzie-

9ckiego, iako też do Sądu Potocznego przychodzą-

10ce, podług Boga, Sumienia, Prawa, y dowo-

11dów sądzić, y Sprawiedliwość równie wszyst-

12kim, tak bogatym, iako y ubogim, Sąmsia-

13dom y Gościom [?], czynić będę; Sekretu Izby

14kto iakie dał zdanie, nie wydam, Sierot,

15y Wdów podług możności bronić będę, w