Księga grodzka winnicka
1790 (dekret asesorski)

Kontekst historyczny

Miasto przeciw staroście: dekret asesorski dla Winnicy z 11 października 1790 r.

Ta księga różni się od pozostałych tomów winnickich: nie zawiera setek drobnych wpisów, lecz jeden obszerny dokument – wyrok sądów asesorskich koronnych w wieloletnim sporze między mieszczanami Starej i Nowej Winnicy a starostą winnickim, księciem Stanisławem Poniatowskim. Dekret, wydany w Warszawie 11 października 1790 r. i wpisany do akt grodzkich w grudniu tego roku, podzielono tu na 64 części odpowiadające jego wewnętrznej strukturze: od intytulacji królewskiej, przez pozwy i stawiennictwo stron, rozstrzygnięcia poszczególnych „kategorii” sporu, pełną Ordynację (statut) dla miasta i pakta z Żydami winnickimi, po zlecenie dla komisji egzekucyjnej i podpisy.

Sądy asesorskie i miasta królewskie

Winnica była miastem królewskim: należała do starostwa, które król oddawał w dożywotnie użytkowanie starostom, a ci – często – w dzierżawę posesorom. Spory mieszczan ze starostą o grunty, propinację, czynsze, szarwarki i jurysdykcję trafiały przed sądy asesorskie koronne – najwyższą instancję dla miast królewskich, obradującą w Warszawie pod przewodnictwem kanclerza, w imieniu króla. Sprawa Winnicy ciągnęła się od lat: pierwszy dekret asesorski zapadł 11 stycznia 1787 r. i wyznaczył komisarzy, którzy w lipcu 1788 r. zjechali do Winnicy, przeprowadzili wizję gruntów i przesłuchania świadków (część 1). Od ich „dzieła” obie strony się odwołały (części 2–3): miasto – przeciw staroście, jego ekonomom i posesorom, geometrze Antoniemu Poczobutowi, kahałowi i sukcesorom poprzedniego starosty Józefa Czosnowskiego, którzy sprzedali Żydom miejski ratusz (część 10); kahał – przeciw staroście i miastu.

Rok 1790: Sejm Wielki i sprawa miejska

Dekret zapadł w szczególnym momencie. Od października 1788 r. obradował Sejm Czteroletni; w listopadzie i grudniu 1789 r. delegaci 141 miast królewskich pod wodzą prezydenta Warszawy Jana Dekerta złożyli królowi i sejmowi memoriał o prawa dla mieszczan – słynna „czarna procesja”. Kilka miesięcy po dekrecie winnickim, 18 kwietnia 1791 r., sejm uchwali Prawo o miastach, włączone następnie do Konstytucji 3 maja. Dekret dla Winnicy – wydany, jak sam mówi, „z mocy ustawy sejmu teraźniejszego” (część 64) – należy do tej samej fali porządkowania spraw miejskich. Starostą winnickim był wówczas bratanek króla, książę Stanisław Poniatowski, podskarbi wielki litewski, jeden z najbogatszych ludzi Rzeczypospolitej; posesorem starostwa – Prot Potocki, bankier i przedsiębiorca.

Ordynacja dla Winnicy

Najciekawszą częścią dekretu jest Ordynacja – kompletny statut ustrojowy miasta, w kilkudziesięciu artykułach regulujący wybór prezydenta, rady i ławy, kompetencje wójta, obowiązki pisarza miejskiego (jeden pisarz dla sądu radzieckiego i wójtowskiego, pięć ksiąg: elekcyjna, dekretowa, zapisowa, potoczna i dłużna – „na wzór kancelarii grodzkiej winnickiej”, część 20), skarb miejski, cechy, spadki bezdziedziczne (część 30), a także roty przysiąg urzędników (część 40). To rzadki, szczegółowy obraz tego, jak miało funkcjonować miasto kresowe u schyłku Rzeczypospolitej. Osobne „pakta” regulowały stosunki z Żydami: mieszczanie mieli w ciągu dwóch lat wykupić domy żydowskie w obu pierzejach rynku, „od kościoła dominikańskiego i od murów pojezuickich” (część 50). Dekret kończy się zleceniem dla komisji egzekucyjnej, która miała rozgraniczyć grunty miejskie od starościńskich według mapy sądowej – opis granicy od Bohu i Pietniczan po Stadnicę jest cennym źródłem do topografii osiemnastowiecznej Winnicy (część 60).

Dla kogo jest ta księga

Choć zawiera jeden dokument, dekret wymienia z nazwiska prezydenta, radnych, wójta, ławników i wielu mieszczan winnickich, starszych kahalnych, oficjalistów starościńskich i komisarzy – a więc elitę miasta w roku 1790. Dla badaczy rodzin mieszczańskich Winnicy, dziejów samorządu miejskiego na Ukrainie i stosunków chrześcijańsko-żydowskich w miastach królewskich jest to źródło pierwszorzędne. Indeksy osób i miejscowości włączono do wspólnej wyszukiwarki serwisu.

Literatura: K. Zienkowska, Sławetni i urodzeni. Ruch polityczny mieszczaństwa w dobie Sejmu Czteroletniego, Warszawa 1976; J. Michalski, Sejm w czasach panowania Stanisława Augusta, [w:] Historia sejmu polskiego, t. 1, Warszawa 1984; A. Zahorski, Stanisław August polityk, Warszawa 1966; Polski Słownik Biograficzny (hasła: Poniatowski Stanisław 1754–1833, Potocki Prot, Dekert Jan); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. 13 (Winnica).