Jeden długi weekend
W ostatni weekend października dwie księgi grodzkie przeszły całą drogę od skanu do gotowego opracowania: kijowska 2-1-2 z lat 1730–1735 i kamieniecka 38-1-33 z lat 1667–1669. Razem 3081 stron rękopisu i 1581 aktów. Pisałem o tym w artykule „Czy to jeszcze genealogia?”, więc tu tylko skrót: maszyny czytały, ja pilnowałem, poprawiałem i sprawdzałem na skanach.
Dotąd jedna księga zajmowała tygodnie. Tym razem wystarczyło kilka dni. Wtedy pierwszy raz zrobiłem w głowie inny rachunek: nie ile czasu zostało do przepisania, tylko ile pieniędzy. I okazało się, że to drugie da się policzyć co do złotówki.
Ten artykuł jest prośbą. Postaram się, żeby była uczciwa: z liczbami, bez owijania w bawełnę i z jednym pomysłem, który mam nadzieję komuś z Was się spodoba.
Co czeka na swoją kolej
Skanuję od lat. Byłem pionierem: zacząłem jeździć ze skanerem po urzędach stanu cywilnego i parafiach i skanować księgi na miejscu, a potem namawiałem do tego innych. Jeszcze rok temu tak jeździłem.
W Kijowie wszystko zaczęło się od Archiwum Kaczanowskiego (CDIAK, fond 966). To papiery warszawskiego biura Józefa Kaczanowskiego, które w XIX wieku pośredniczyło w sprawach o szlachectwo przed Heroldią Królestwa Polskiego. W środowisku genealogicznym ten zespół uchodził za świętego Graala. Wiadomo było, że Kaczanowski fałszował dokumenty, ale też, że w jego zbiorach są prawdziwe. Dostęp do zdjęć, w dodatku niekompletnych, miało w Polsce zaledwie kilka osób i niemało na tym zarabiało. Są w nich nieznane wcześniej rękopisy herbarzy Tuczyka-Kapicy i Wielądka oraz wypisy z ksiąg sądowych, które spłonęły w 1944 roku. Na digitalizację zbierałem pieniądze od 2020 roku. Zacząłem zwykłym aparatem, choć fotografować w ogóle nie było wolno – na wszystko musiałem mieć specjalną zgodę dyrektora archiwum. Była pandemia, a żeby w ogóle wejść do budynku, co tydzień robiłem test. Wyszło 200 000 skanów i dzięki Wam są dziś bezpłatnie dostępne. Potem przyszły księgi sądowe.
Od maja do końca listopada 2022 roku siedziałem w Kijowie i skanowałem księgi sądowe w CDIAK. Wybuchła wojna i trzeba było ratować, co się dało, więc mimo choroby jeździłem: co trzy tygodnie wracałem do Polski na tydzień chemioterapii, a potem z powrotem do archiwum. Alarmy, wyłączenia prądu, a jesienią archiwum bez ogrzewania, więc praca w kurtce i rękawiczkach. Skany są bezpieczne, na dyskach. Tylko że skan to dopiero obrazek. Żeby ktoś znalazł w nim swojego przodka, tekst trzeba przeczytać, przepisać, ułożyć w akty i zrobić indeksy.
Za tę pracę – Archiwum Kaczanowskiego, popularyzację skanowania i udostępnienie milionów skanów – Polskie Towarzystwo Genealogiczne nadało mi w 2022 roku tytuł Członka Honorowego. W 2023 roku, podczas konferencji w Brzegu, Stowarzyszenie Opolscy Genealodzy wręczyło mi tytuł Genealoga Roku 2022. Nie piszę o tym, żeby się chwalić. Chcę, żebyście wiedzieli, że wsparcie nie trafi w próżnię.
Na stronie jest dziś dwanaście opracowanych ksiąg. Na swoją kolej czeka kilkaset. Ile z nich przeczytamy, zależy tylko od tego, ile uda się zebrać: ile będzie pieniędzy, tyle będzie ksiąg. Każda z nich to setki nazwisk, wsi i dworów z Podola, Wołynia i Kijowszczyzny, których dziś nie da się wyszukać.
Po co to wszystko
Najlepiej odpowiadają na to czytelnicy. Pod wpisem o artykule „Czy to jeszcze genealogia?” na Facebooku Oleksandr napisał po ukraińsku:
„Nawet nie wiem, co bym zrobił bez Pańskich metryk z Wołynia. Znalazłem swoje prababcie i pradziadków i wszystko się zgodziło – a przecież spisów z lat 1915–1921 po prostu nie ma. Teraz mam w drzewie 700 swoich przodków. Teraz można »zejść« do Rzeczypospolitej sprzed 1795 roku i dalej, w siwą dawność. Dziękuję!”
Tego samego dnia przyszedł list od Romana, który dopiero zaczyna szukać korzeni. Napisał mi, że dzięki ChatGPT trafił na skany parafii kutkowieckiej i odnalazł w metrykach przodków z Olchowiec. Zawsze uważał ich za Ukraińców, a teraz podejrzewa, że byli Polakami. Bez tych skanów nie miałby do nich dostępu.
Zwróćcie uwagę na słowa Oleksandra o „zejściu” przed 1795 rok. Metryki kończą się tam, gdzie zaczynają się księgi sądowe. To one prowadzą dalej, w XVII i XVIII wiek: do zapisów sum, intercyz, kontraktów, w których przodkowie występują z imienia i nazwiska.
Rachunek, czyli ile to kosztuje
Przepisanie jednej karty rękopisu (dwie strony) kosztuje około 55 groszy. Tyle wyszło mi z dwóch ksiąg zrobionych w październiku: 2-1-2 kosztowała 132 dolary za 1884 strony, 38-1-33 – 84 dolary za 1197 stron. To równo 7 centów za stronę, płaconych za każde użycie modelu sztucznej inteligencji, który czyta pismo.
Nasze księgi mają od 600 do 1400 kart. Sam odczyt tekstu kosztuje więc tyle:
| Wielkość księgi | Stron do odczytania | Odczyt (USD) | Odczyt (zł) |
|---|---|---|---|
| 600 kart | 1200 | ok. 84 $ | ok. 330 zł |
| 1000 kart | 2000 | ok. 140 $ | ok. 545 zł |
| 1400 kart | 2800 | ok. 196 $ | ok. 765 zł |
Do tego dochodzą dwa stałe abonamenty, bez których ta taśma nie ruszy:
- make.com – „hala produkcyjna”, która co kilkanaście minut podaje modelowi kolejne strony i odbiera tekst. Plan Core kosztuje 10,59 $ miesięcznie (ok. 41 zł) i daje 10 000 kredytów; jedna strona zużywa 3 kredyty. To starcza na jedną dużą księgę miesięcznie. Przy dwóch–trzech księgach trzeba dokupić kredyty albo przejść na wyższy plan: ok. 40–80 zł miesięcznie.
- Claude Max 20× – „redaktor”. Z nim sklejam strony w akty, poprawiam numery, piszę streszczenia i indeksy osób i miejscowości, składam pliki DOCX i buduję strony serwisu. Kosztuje 200 $ miesięcznie, czyli ok. 780 zł. Tańszy plan po prostu kończy się w połowie pracy nad jedną księgą.
Miesiąc, w którym powstają dwie średnie księgi (po 1000 kart), to więc około: 780 zł + 2 × 545 zł + 60 zł = ok. 1930 zł.
Ceny w dolarach przeliczyłem po ok. 3,90 zł (kurs z połowy października 2026). Ceny planów: Claude, make.com.
Złotówka za kartę
Jeśli doliczyć abonamenty, każda karta rękopisu kosztuje mniej więcej złotówkę. Na jednej karcie mieszczą się zwykle jeden albo dwa akty: kwit, intercyza, pełnomocnictwo, zapis sumy na dobrach. W każdym kilka, kilkanaście nazwisk.
Na co dzień to wygląda tak:
- 10 zł – dziesięć kart, kilkanaście aktów, kilkadziesiąt osób, które trafią do indeksu i wyszukiwarki;
- 20 zł, czyli mniej niż kawa z ciastkiem – posiedzenie urzędu grodzkiego z jednego dnia 1667 roku, w całości;
- 100 zł – sto kart, czyli kilka tygodni życia powiatu: kto komu pożyczył, kto kogo pozwał, kto wydawał córkę za mąż;
- ok. 1000 zł – cała średnia księga, od pierwszej do ostatniej karty.
Nie potrzebuję wielkich kwot od niewielu osób. Grupa na Facebooku liczy około 7000 członków. Gdyby co dziesiąty dał jednorazowo 10 zł, wystarczyłoby na trzy–cztery miesiące pracy, czyli sześć–osiem ksiąg.
Rewizorzy z 1766 roku i Wy
Przy pracy nad księgą kamieniecką trafiłem na dwie krótkie notatki na marginesie historii. Sejmik województwa podolskiego wyznaczył w 1766 roku rewizorów: Antoniego Skolskiego, Wojciecha Podolskiego i Szymona Choińskiego. Mieli ratować stare, niszczejące księgi grodu. Przepisali je „ex Originali vetusto”, z dawnego oryginału, porównali z nim, poprawili błędy i złożyli podpisy. Dzięki nim akta z lat 1667–1669 przetrwały, choć oryginał był już „corrosa”, przegryziony przez czas.
Po 260 latach robimy dokładnie to samo. Tylko że nie mamy sejmiku, który by za to zapłacił. Mamy siebie.
Dlatego chcę zaproponować coś, co rewizorom by się spodobało:
- Każda księga dostanie stronę „Fundatorzy”. Na stronie księgi w serwisie i na początku pliku DOCX zapiszę imiona osób, które wsparły jej odczyt. Kto woli, zostanie anonimowy albo poda samo imię i miejscowość.
- Można ufundować całą księgę. Rodzina, stowarzyszenie, grupa poszukujących jednego nazwiska. Fundator wybiera, która księga z kolejki idzie następna, na przykład ta z powiatu, z którego pochodzili jego przodkowie. W księdze stanie: „Odczyt tej księgi ufundowała rodzina …, w pamięci swoich przodków”.
- Można dać księdze dedykację. Dziadkowi, który opowiadał o Podolu. Babci, która urodziła się pod Kamieńcem. Jedno zdanie na pierwszej stronie, na zawsze przy tej księdze.
Uczciwie: czego nie da się kupić
Pieniądze kupują tempo, nie nieomylność. Model myli się w nazwiskach, w numerach aktów, w datach liczonych od świąt ruchomych. Dlatego każda księga przechodzi kontrolę: sprawdzam ciągłość numeracji, wątpliwe miejsca porównuję ze skanami, a księgi o niepewnym pochodzeniu konsultuję z historykiem, Olegiem Rosowieckim. Przy opracowaniach zaznaczam, że rozstrzygające są zawsze skany.
Czego jeszcze nie kupią żadne pieniądze: Waszej wiedzy. Jeśli w akcie znajdziecie przodka i zobaczycie, że model przekręcił nazwisko albo wieś, napiszcie. To jest wkład równie cenny jak przelew.
I jeszcze jedno, żeby było jasne: wszystko, co powstaje, jest i będzie bezpłatne, dla każdego, bez logowania. Wpłaty idą tylko na koszty opisane wyżej.
Jak wesprzeć
- Zrzutka – Poszukiwania genealogiczne oraz digitalizacja zasobów ukraińskich archiwów
- PayPal – gorbaczow01@gmail.com, tytuł: „Darowizna na badania genealogiczne”
- Przelew – Credit Agricole, Marcin Kowal, 27 1940 1076 5410 8722 0000 0000 (IBAN: PL27 1940 1076 5410 8722 0000 0000), tytuł: „Darowizna na badania genealogiczne”
Jeśli chcecie, żeby Wasze imię albo dedykacja trafiły do księgi, dopiszcie to w tytule wpłaty albo napiszcie do mnie. Chcący ufundować całą księgę – proszę o wiadomość, razem wybierzemy którą.
Na koniec
W tych księgach są ludzie, o których nikt nie pamięta. Szlachcic, który w 1667 roku przyjechał do Kamieńca poświadczyć kwit. Wdowa, która ustanowiła pełnomocnika, bo sama nie mogła stanąć przed sądem. Chłopi wymienieni z imienia przy sprzedaży wsi. Każdy z nich jest czyimś przodkiem. Może Waszym.
Przetrwali wojny, pożary i zabory, przetrwali w archiwum pod alarmami. Teraz od tego, czy ktoś przeczyta ich imiona, dzieli ich już tylko rachunek. Złotówka za kartę.
Dziękuję każdemu, kto pomógł do tej pory. Bez Was nie byłoby ani skanów z Kijowa, ani tej strony.
Marcin Kowal