Akty 341–380

Transkrypcja

k. 230 (skan 0233, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maja Drugiego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną

4Janem

k. 230v (skan 0234, strona lewa)

1Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa

2Grodzk[iego] Winn[ickiego]. Stanowszy oczewisto Woźny G[e]n[era]l[ny] W[oie]w[ódz]twa Bracł[awskiego] y Jnn[ych]

3Opat[rzny] Jan Sawicki, w moc wierney y skuteczney Rel[acyi] swoiey iawnie

4y dobrowolnie zeznał. Jż on Roku teraźnieyszego Tysiąc Siedmset

5Sześćdziesiąt Osmego Dnia Trzynastego Aprilis był w Dobrach

6wsi Kropiwny niższey nazwaney y na gruncie tyże wsi nad Rze-

7ką Kropiwną także nazwaną z Rekwizycyi W. Jmć Pana Jerzego

8Łęczyńskiego[?] Cześnika Bracł[awskiego] tychże Dobr Dziedzica w przy-

9tomności Urodz. Jchmć Panów Jakuba Bilinskiego y Jędrzeja Gew-

10towskiego[?], gratia do tego Aktu wziętych, gdzie będąc wprzody we

11wsi Kropiwny widział w Domowstwach własnych Roboczego[?] Pro-

12kopa Kiełbasę y Jwana Ganczara Poddanych Kropiwnianskich

13W. Rekwirenta, a vertice ad plantas tudzież po nogach y Rękach

14horrendissime zbitych y śmiertelnie leżących, które zbicie y skalecze-

15nie ciż Poddani mienili być sobie zadane z Dyspozycyi Wiel. Ostrow-

16skiego Chorążego Bracł[awskiego] na Gruncie Kropiwnianskim, potym odie-

17chawszy ztamtąd nad Rzekę Kropiwnę y mieysce mostu Kropiwnian-

18skiego przybył y tam widział Most na tey Rzecze zdawna będący

19świeżo podcięty y z drzewem zruynowany, które podcięcie tego mostu

20y zruynowanie, mienili być także z Dyspozycyi W. Chorążego Bra-

21cł[awskiego]: co widziawszy y oględawszy, przytomną sobie Szlachtą w tym

22oświadczywszy się przybywszy tu do Akt przedemną Urzędem

23uczynił y zeznał, tak zbitych wyż wyrażonych Ludzi Kropiw-

24nianskich iakoteż podciętego mostu wizyą Rel[acyą] prosząc eam Actis

25connotari y otrzymał Woźny nieumieiący pisać Znak Krzyża S[więte]go

26kładnie Jan Sawicki +

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: nazwisko rekwirenta „Jerzego Łęczyńskiego[?]” (w rękopisie „Lzczyńskiego/Łęczyńskiego”; w nagłówku „Wiel. Lęczyńskiego”) – niepewne. Świadek „Jędrzeja Gew-/towskiego[?]” – niepewne. „Roboczego[?]” przed imieniem Prokopa – słowo niejasne (może określenie poddanego „roboczego”, tj. pańszczyźnianego). Woźny: „G[e]n[era]l[ny] W[oie]w[ódz]twa Bracł. y Jnn[ych] Opat[rzny]” – „Opat.” rozwinięto jako „Opatrzny” (tytuł woźnego); to samo rozwinięcie dotyczy aktu 339 (Tomasz Kłodnicki). Chorąży bracławski Ostrowski – zapewne Bohdan Ostrowski (por. akt 332).

Objaśnienia: „Woźny Generalny” – woźny sądowy działający w województwie (i innych); „Opatrzny” – tytuł grzecznościowy woźnego; „Rekwizycya” – wezwanie (żądanie strony); „gratia do tego Aktu wzięci” – świadkowie zabrani ad hoc do tej czynności; „a vertice ad plantas” – od stóp do głów (dosł. od czubka głowy do podeszew); „horrendissime” – najstraszliwiej; „mienić” – twierdzić; „wizya” – oględziny dokonane przez woźnego; „eam Actis connotari” – aby ją zapisano w aktach.

Streszczenie

2maja 1768 r. w grodzie winnickim woźny generalny województwa bracławskiego Jan Sawicki zeznał, że 13 kwietnia 1768 r., na żądanie Jerzego Łęczyńskiego[?], cześnika bracławskiego i dziedzica dóbr Kropiwna Niższa, w obecności szlachty Jakuba Bilińskiego i Jędrzeja Gewtowskiego[?] przybył do tej wsi. W domach zastał poddanych Prokopa Kiełbasę i Iwana Ganczara, straszliwie pobitych od stóp do głów i leżących w śmiertelnym stanie; twierdzili, że pobito ich z polecenia Ostrowskiego, chorążego bracławskiego, na gruncie kropiwniańskim. Następnie nad rzeką Kropiwną zobaczył stary most na tej rzece świeżo podcięty i zniszczony – także, jak twierdzono, z polecenia chorążego. Woźny złożył relację z wizji, stawiając znak krzyża.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 230v (skan 0234, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maja Drugiego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przede-

4mną Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Bur-

5grabstwa Grodz[kiego] Winnicki[ego]. Stanowszy oczewisto Woźny G[e]n[era]l[ny]

6W[oie]w[ódz]twa Bracł[awskiego] y Jnnych Opat[rzny] Gabryel Nieboraczkowski[?] w moc

7prawdziwey

k. 231 (skan 0234, strona prawa)

1prawdziwey y wierney Rel[acyi] swoiey ustnie y dobrowolnie zeznał Jż On

2Roku teraźnieyszego Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego Dnia

3Dwudziestego Szostego Kwietnia Pozew autentyczny na Kommis-

4syą Rzpltey Skarbu Koron[nego] wydany odniosł do Dobr wsi Ułowatey[?]

5w W[oie]w[ódz]twie Bracł[awskim] sytuowanych, y tam tenze pozew czyli przypozew we

6Dworze na stole położywszy o położeniu onego prawnie opowiedział.

7y do wiadomości doniosł, którego tenor iest takowy. My Kommissa-

8rze Rady Ekonomiczney Skarbu Koron[nego] od Rzeczypltey wyznacze-

9ni. JO. Stefanowi Oycu y Adamowi Synowi Xiążętom Swiatopełkom

10Czetwertyńskim St[olni]k[owi][?] y St[arost]owi[?] Utaykowym[?] tudzież Wiel. Antonie-

11mu Popowskiemu Chorążycowi Woysk Koron[nych] pozwanym y przy-

12pozwanym z Osob y Dobr Wmciów ogulnie wszystkich leżących

13ruchomych y Summ pieniężnych, mocą praw Koronnych przy-

14kazuiemy abyście Wmć przed nami y Sądem naszym Kommissyi

15Rzeczypltey Skarbu Koron[nego] w ten czas gdy ta sprawa z Regestru

16sobie należytego do sądzenia przypadnie y przywołana będzie

17Sami osobiście y zawicie stawili się na Jnstancyą Jn[sty]g[atora] Sądo-

18wego y Jego Delatora Urodz. Franciszka Tomaszewskiego Pisarza

19Komory Targowickiey Skarbu Koron[nego] Aktora, który przychilaiąc

20się do Prawa pospolitego y assekuracyi od Urodz. Antoniego Po-

21powskiego Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Piątego na Sum-

22mę niżey wyrażoną sobie daney, tudzież do Oryginalnych Termi-

23now arestu manifestu y kondemnaty w Sądzie naszym Kom-

24missyi Skarbu Koron[nego] w Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątym

25Szostym otrzymaney, Wmciów pozywa albo raczey do gotowey

26sprawy gotowych Oryginalnych terminow gotowey Kondemna-

27ty iako loco peragendae Executionis przypozywa, do zapłacenia

28Summy Dwoch Tysięcy Piętnastu Złotych Pol[skich] Groszy Dwa-

29dziestu y Szelągów Dwoch, Komorze Targowickiey przez Wiel.

30Antoniego Popowskiego za expedycyą Wołów na handel pro-

31wadzonych winney, Skryptem assekurowaney, czyli to przez

32Wmć W. Popowski ex vi assekuracyi na pomienioną Summę

33od Wmć daney, czyli też intercedendo przez Wmciów JO. Xiążęta

34Czetwertyńskie ex vi arestu na Stado Bydło Pasieki zboże y

35inne rzeczy ruchome y nieruchome Urodz. Popowskiego własne na

36Gruncie Dobr Ułowatey[?] znayduiące się zaszłego wraz z pro-

37wizyą

k. 231v (skan 0235, strona lewa)

1wizyą zapłacić należącey, do przystychaniasię? winom prawnym

2in Sublationem Kondemnaty na Wmć wskazaney, maiącym do nadgro-

3dzenia kosztów przez Urodz. Piotrowskiego Strażnika[?] za Wmciów Urodz.

4Popowski ieżdżącego[?] podiętych, do kompensowania Szkod y expens

5prawnych ztąd pochodzących na termin wyż oznaczony citamini

6et adcitamini Sitis parituri et Judicialiter responsuri. Data w War-

7szawie Dnia Dziesiątego Marca Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt

8Osmego Roku. De quo praesens Ejusd[em] M[inisteria]lis Rel[atio] M[inisteria]lis ignarus Li-

9terarum Crucem Sanctam posuit +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: nazwisko woźnego „Gabryel Nieboraczkowski[?]” – niepewne. Nagłówek „na K. W.[?] S. K.” – skrót niejasny (w tekście „Kommissyą Rzpltey Skarbu Koron.”). Tytuły Czetwertyńskich „St[olni]k[owi][?] y St[arost]owi[?] Utaykowym[?]” – skróty i nazwa niepewne. Nazwa wsi „Ułowatey[?]” (wyżej zapisana nieco inaczej, „Uchtowatey”?) – niepewna. „Jn[sty]g[atora] Sądowego” – rozwinięcie prawdopodobne (w rękopisie „Jngra Sądo-wego”). „do przystychaniasię[?] winom prawnym” (= przysłuchania się winom), „Strażnika[?]”, „ieżdżącego[?]” – niepewne. Pod relacją pisarz zapisał nagłówek i datę protestacji Mnińskiego[?] przeciw Mietelskiemu[?], lecz tekstu nie wpisał (vacat).

Objaśnienia: „Kommissarze Rady Ekonomiczney Skarbu Koronnego” – Komisja Skarbu Koronnego (od 1764), sąd w sprawach skarbowych, m.in. ceł; „Pozew autentyczny … przypozew” – oryginalny pozew/wezwanie dodatkowe; „pozwany y przypozwany” – wezwany i dowezwany; „zawicie” – w terminie zawitym (ostatecznym); „Jnstygator Sądowy” – oskarżyciel publiczny przy Komisji; „Delator” – donosiciel (inicjator sprawy); „Komora Targowicka” – komora celna w Targowicy; „Aktor” – powód; „assekuracya” – zabezpieczenie (gwarancja zapłaty); „kondemnata” – wyrok zaoczny; „loco peragendae Executionis” – w celu przeprowadzenia egzekucji; „expedycya Wołów na handel” – wyprawa (eksport) wołów na sprzedaż; „Szeląg” – drobna moneta (1/3 grosza); „intercedendo” – wstępując (do sprawy) jako interwenienci; „in Sublationem Kondemnaty” – do zniesienia kondemnaty; „citamini et adcitamini Sitis parituri et Judicialiter responsuri” – jesteście pozwani i przypozwani, abyście stawili się i odpowiadali sądownie; „ignarus Literarum Crucem Sanctam posuit” – nie znając pisma, położył znak krzyża.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

2maja 1768 r. w grodzie winnickim woźny generalny Gabriel Nieboraczkowski[?] zeznał, że 26 kwietnia 1768 r. zaniósł do dóbr Ułowata[?] w województwie bracławskim i położył na stole we dworze pozew Komisji Skarbu Koronnego (dany w Warszawie 10 marca 1768 r.). Komisja wzywa ks. Stefana (ojca) i Adama (syna) Świętopełków Czetwertyńskich oraz Antoniego Popowskiego, chorążyca wojsk koronnych, na instancję instygatora i delatora Franciszka Tomaszewskiego, pisarza komory targowickiej. Sprawa dotyczy niezapłaconego cła 2015 zł 20 gr i 2 szelągów, należnego komorze targowickiej od Popowskiego za woły pędzone na handel i zabezpieczonego jego skryptem (1765); w 1766 r. zapadła w tej sprawie kondemnata. Popowski ma zapłacić na mocy swojego zabezpieczenia, a Czetwertyńscy, którzy obłożyli aresztem jego stado, bydło, pasieki, zboże i inne rzeczy w Ułowatej[?], są pozwani jako interwenienci; pozwani mają też odpowiadać za koszty strażnika[?] Piotrowskiego i szkody. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż. Pod aktem zapisano tylko nagłówek i datę protestacji Mnińskiego[?] przeciw Mietelskiemu[?] – bez tekstu.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 232 (skan 0235, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maja Drugiego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa

5Grodz[kiego] Winn[ickiego]. Comparens personal[ite]r Urodz. Jmć Pan Jan Jwaszkowski

6Dobr wsi Kudyowiec[?] pewney części Dziedzic postrzegaiąc całości sub-

7stancyi swoiey, a przychilaiąc się do manifestu de gravamine w Gro-

8dzie Latyczow[skim] p[rze]ciwko Wiel. Jmć Panu Jakiegokolwiek Jmienia Wyso-

9ckiemu Komornikowi Ziemi Latyczow[skiey] Sędziemu wiązłowemu[?] Kondescen-

10syi[?] Komornika Ziemi Latyczow[skiey] [...][?] y niektóre desideria onego należące teraźniey-

11szym[?] pozwanemu zaniesionego, y niektóre desideria onego należące teraźniey-

12szym poprawuiąc ob nolle suscepti in proprio Territorio contra Offi-

13cium Terrestre Latichoviense, iakoteż p[rze]ciwko Stronie Wiel. Popowskim

14obwinionym solennie de contraventione inferius exarato Termino

15manifestuie y protestuie się oto. Jż Jchmć Obżał[owani] niemaiąc dość na

16tym że ad libitum sui Sąsiadków na Kondescensyi wprowadzali

17de nullitate tedy pomienionych Jnkwizycyi, tudzież owey tykato[?]

18prawney expensy także Oney uchylenie y w tey że Kategoryi insze

19rozsądzaiąc zalimitowanie Dekretem tak Pleni Judicij Terrestris

20Latic[zoviensis]

k. 232v (skan 0236, strona lewa)

1Latic[zoviensis] iako et Condescensyi na Terminie Temiż Dekretami przysądzoney

2Summy in toto niewyliczenie y w całości oney nieprezentowanie y części

3tylko prezentowaney do Siebie odebranie naostatek na tymże terminie

4w Dekretach wyż wyrażonych oznaczonym modernis Protestationis

5Kontrawencyi una cum publicatione przyięte nichcenie, a ztąd w szko-

6dy dalsze wprowadzenie, y o inne krzywdy y szkody, tam pro nolle

7susceptionis contra Officium de gravamine contra Officialem quam

8de nullitate inquisitionum, ac ratione multarum praetensionum Tractu

9causae specificandarum et inquisitiones veras deducendarum iteratis

10manifestatur et protestatur J. J. Jwaszkowski

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: akt bardzo zawiły i miejscami niespójny składniowo (pisarz powtórzył fragment wiersza – zaznaczono podwójny zapis „y niektóre desideria onego należące teraźniey-”); przepis orientacyjny (#PARTIAL). Nazwisko komparenta „Jan Jwaszkowski” i dobra „Kudyowiec[?]” – potwierdzają odczyt w akcie 337 (Iwaszkowski, dziedzic części Kudyowiec[?]). Tytuł Wysockiego: nagłówek „K. Z. L.” – Komornik Ziemi Latyczowskiey; w tekście dodatkowo „Sędziemu wiązłowemu[?] Kondescensyi[?]” – słowa niepewne (sens: sędzia/komornik prowadzący kondescensję, tj. sąd graniczny na gruncie). „Stronie Wiel. Popowskim” – strona przeciwna w sprawie granicznej (por. akt 342 – Antoni Popowski). „tykato[?]” – niepewne. Podpis „J. J. Jwaszkowski” (Jan J.?).

Objaśnienia: „de gravamine” – o krzywdę (zażalenie na urzędnika); „Gród Latyczowski” – sąd grodzki w Latyczowie (woj. podolskie); „Komornik ziemski” – urzędnik sądu ziemskiego prowadzący sprawy graniczne; „Kondescensya” – zjazd sądu (komornika) na grunt sporny; „desideria” – żądania; „ob nolle suscepti” – z powodu nieprzyjęcia (protestacji); „in proprio Territorio contra Officium Terrestre Latichoviense” – na właściwym terytorium przeciw urzędowi ziemskiemu latyczowskiemu; „de contraventione” – o naruszenie (dekretu); „ad libitum sui” – według swego upodobania; „Sąsiadkowie” – świadkowie-sąsiedzi wprowadzani przy rozgraniczeniu; „de nullitate … Jnkwizycyi” – o nieważność przesłuchań świadków; „Pleni Judicij Terrestris” – pełnego sądu ziemskiego; „Summa przysądzona … nieprezentowanie” – nieokazanie (niezłożenie) zasądzonej sumy; „modernis Protestationis Kontrawencyi una cum publicatione” – obecnej protestacji o kontrawencję wraz z ogłoszeniem; „pro nolle susceptionis” – za nieprzyjęcie; „ratione multarum praetensionum Tractu causae specificandarum” – z racji wielu pretensji, które zostaną wyszczególnione w toku sprawy; „inquisitiones veras deducendarum” – i prawdziwych inkwizycji, które zostaną przeprowadzone.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

2maja 1768 r. w grodzie winnickim Jan Iwaszkowski, dziedzic części wsi Kudyowce[?], nawiązując do swego manifestu de gravamine wniesionego w grodzie latyczowskim, zaniósł manifestację i protestację przeciw Wysockiemu, komornikowi ziemi latyczowskiej prowadzącemu kondescensję (zjazd graniczny), oraz przeciw stronie Popowskich. Zarzuca, że urząd nie przyjął jego protestacji, że na kondescensję wprowadzano świadków-sąsiadów według upodobania strony przeciwnej, że zasądzonej dekretami sądu ziemskiego latyczowskiego i kondescensji sumy nie wyliczono w całości (okazano tylko część), a jego protestacji o kontrawencję nie chciano przyjąć – przez co poniósł dalsze szkody. Protestuje przeciw urzędowi i urzędnikowi o krzywdę, o nieważność inkwizycji i z racji innych pretensji, które wyszczególni w toku sprawy (por. akt 337 – spór Iwaszkowskiego z Łężeńskim).

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 232v (skan 0236, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maja Czwartego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Niniejszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa

5Grodu Winn[ickiego]. Comparens personal[ite]r W. Jmć Pan Alexander Bożeniec

6Jełowicki Łowczy Bracł[awski] Dobr wsiow Skibińce y Płatyńce w kluczu

7Tetyjowskim zastawny y Dorywotni Possessor przestrzegaiąc całości Sub-

8stancyi swoiey a przychylaiąc się do Praw sobie służących od Niegdy JO Xcia

9Jmci S[więtey] P[amięci] Pawła Janusza[?] Sanguszka Lubartowicza Marszałka Nadwor[nego]

10W. X[ię]stwa Lit[ewskiego] niegdy Wiel. S[więtey] P[amięci] Józefowi Jełowickiemu Oycu Compta

11danego a potym przez JO Xcia Jmci Alexandra Janusza Sanguszka Lubar-

12towicza Tychże Dobr wsiow klucza Tetyjowskiego Dziedzica ante ius haere-

13ditarium Wiel. niżey Obżał[owanych] cessum in Rem W. Kompta approbowanego,

14de actu ejus et data sobie służącego, iak tylko o podstępnie y szkodliwie nadanym cum

15laesione praw manifeście przeciwnym Swięty sprawiedliwości y prawom moc w sobie

16maiącym, contra securitatem Bonorum et Honorum napisanym dowiedzieć się

17mogł, y ad Acta przybył, tak natychmiast zapobiegaiąc tymże podstępnym krokom

18tak w manifeście Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Secundo, Die Quinta

19Aprilis, iakoteż Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Septimo, De actu Ejus

20przez JW. Obżał[owanych] uczynionym nomine Eorundem, coram Actis praesentibus quam

21solennissime naprzeciwko JWW. Franciszkowi y Ludowice z Denhoffów Ledóchowskim

22S[taros]tom Włodzim[ierskim] Małż[onkom] Dobr Klucza Tetyjowskiego Dziedzicom W. Tomaszowi

23Szczucie[?] Markusowi Cześ[nikowi] Mścisł[awskiemu] y Janowi Lipińskiemu Komissarzom, Ste-

24fanowi Barzanowskiemu[?] ante[?] Tetyjowskiemu Dominikowi Zawrockiemu[?] Pia-

25tyhorskiemu Gubernatorom skarży, żali, manifestuie y na manifesta wyż

26wyrażone Remanifestuie się w ten sposob y oto. Jż Jchmć Obżał[owani] niechcąc wiedzieć

27czyli wiedząc, szukaiąc tylko niepotrzebnych y niesprawiedliwych Krokow

28kłótni, iak się Dobra wsi Skibińce y Płatyńce zdawna miały y w iakiey Sytu-

29acyi przedtym były, a w iakiey teraz zostaią, niebędąc informowani ani o[?]

30prawie[?] Wiel. Kompta doskonale wiadomemi, że te Dobra Samą pustynią będące

31y iedynym uroczyskiem Prawem nadane Wiel. Józefowi Bożeńcowi Jełowie-

32kiemu Oycu W. Manifestanta który do tey pory y Sytuacyi przyprowa-

33dził, niebez znaczney expensy w którey teraz Jchmć Obżał[owani] widząc zycze-[?]

34niem niesprawiedliwym chcieliby też Dobra posprzątać[?], iako krótki[?]

35w manifestach Jchże świadczą że nadwątlaiąc y chcąc podać prawo za-

36stawne y

k. 233 (skan 0236, strona prawa)

1stawne y Dorywotnie w niewagę y wzruszaiąc moc onego kroki nieprawne y nie-

2sprawiedliwe nietylko przez naiazdy irrytuiące Possessyą, wycinania Lasow u-

3siłuią; iako Listy są dowodami własne Wiel. Lipowskiego[?] w Granice od Lat

4kilkudziesiąt prawie w Spokoyności zachowaną zrywaiąc, Pola zaoruią, Lasy

5wycinaiąc Sami tak na potrzeb Skarbową do Gorzalni iako y do Budowli

6Dworskiey y Poddaństwa rożnych wsi, Dzerkuią[?] Siano[?] y Jnne zarębuią[?]

7a inne wykoszaią, Ludzi zabieraią w Dobrach Mieście Tetyiowie Targu bę-

8dące Kozakami odgrażaią, zabrawszy tyle ile chcą trzymaią y Jnne przy-

9krości tak Samemu Wiel. Załączeniu[?] się, iako y Poddanym Skibinieckim

10y Płatynieckim czynią y choć widzą że wszelka Konserwa Dobr Lasow

11nieużywaiących za Potrzeb żadną tylko na samą budowlę wsi y Dworu, ie-

12dnak krzywdzić wszystkiemi Sposobami nieprzestaią nadwerężyć moc Pra-

13wa Dorywotniego y Summy zastawą lokowaney na tych Dobrach które

14z pustyni do tak znaczney perfekcyi przez pielęgnowanie Poddaństwa

15y nieznośny Expens przyprowadzone są nadwerężyć y z Dobr Jakimkol-

16wiek sposobem wycisnąć staraią się y ustawicznych Sposobow szu-

17kaią a nadto w Aktach opisuią nigdy niedowiedzione y niewypro-

18bowane obiekcye formuią, iakowyś abusus Dobr zadaią, przeto Wiel.

19Manifestans tak o poczynione krzywdy iakoteż de Jrritatione Pos-

20sessione nec non de obiectis, a do Diligentia Praw swoich y Summ

21ażeby zawsze w Swoim podług Prawa zostawały powtórnie a solennie

22manifestuie y remanifestuie się. A. B. Jełowicki Ł[owczy] Bracł[awski]

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: przydomek „Bożeniec” (w tekście „Alexander Bożeniec”, w podpisie „A. B. Jełowicki”) – od herbu Jełowickich Bożeniec; odczyt prawdopodobny. „Pawła Janusza[?] Sanguszka” – w rękopisie tak; historycznie marszałkiem nadwornym litewskim był Paweł Karol Sanguszko (zm. 1750), ojciec Janusza Aleksandra – pisarz mógł pomylić imię. „ante[?] Tetyjowskiemu” (może skrót „antea” – dawniej, lub nazwa), „Szczucie[?] Markusowi” (por. akt 310 – Markus, cześnik mścisławski), „Barzanowskiemu[?]”, „Zawrockiemu[?]” – niepewne. Fragment „niebędąc informowani ani o[?] / prawie[?]” i „widząc zycze-[?]/niem … posprzątać[?], iako krótki[?]” – niejasny, przepis orientacyjny. „Lipowskiego[?]”, „Dzerkuią[?] Siano[?] … zarębuią[?]”, „Załączeniu[?]” – niepewne. „Dorywotni” – pisownia pisarza = dożywotni.

Objaśnienia: „zastawny y dożywotni Possessor” – posiadacz dóbr na prawie zastawu i dożywocia; „Lubartowicz” – przydomek Sanguszków (od Lubarta); „ius haereditarium” – prawo dziedziczne; „cessum in Rem … approbowany” – (prawo) scedowane na rzecz komparenta i zatwierdzone; „cum laesione praw” – z naruszeniem praw; „contra securitatem Bonorum et Honorum” – wbrew bezpieczeństwu dóbr i czci; „Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Secundo, Die Quinta Aprilis” – 5 kwietnia 1762; „Sexagesimo Septimo” – 1767; „nomine Eorundem” – w ich imieniu; „Gubernator” – zarządca dóbr (klucza, miasta); „Remanifestować się” – wnieść kontrmanifest; „irrytować Possessyą” – naruszać posiadanie; „Gorzalnia” – gorzelnia; „Konserwa Dobr Lasów” – ochrona lasów w dobrach; „perfekcya” – stan doskonały (zagospodarowania); „abusus Dobr” – nadużycia (zła gospodarka) w dobrach; „de Jrritatione Possessione” – o naruszenie posiadania; „de obiectis” – o stawiane zarzuty; „Diligentia” – staranność (zabezpieczenie) praw.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

4maja 1768 r. w grodzie winnickim Aleksander Bożeniec Jełowicki, łowczy bracławski, zastawny i dożywotni posesor wsi Skibińce i Płatyńce w kluczu tetyjowskim – na mocy praw nadanych jego ojcu Józefowi przez ks. Pawła Sanguszkę, marszałka nadwornego litewskiego, i zatwierdzonych przez ks. Janusza Aleksandra Sanguszkę, dziedzica klucza – zaniósł manifest i remanifest (wobec ich manifestów z 1762 i 1767 r.) przeciw Franciszkowi i Ludwice z Denhoffów Ledóchowskim, starostom włodzimierskim, obecnym dziedzicom klucza tetyjowskiego, ich komisarzom Tomaszowi Szczuce[?] Markusowi, cześnikowi mścisławskiemu, i Janowi Lipińskiemu oraz gubernatorom: tetyjowskiemu Stefanowi Barzanowskiemu[?] i piatyhorskiemu Dominikowi Zawrockiemu[?]. Dobra Skibińce i Płatyńce, niegdyś pustkowie, zagospodarował wielkim kosztem jego ojciec; teraz obwinieni chcą je odebrać: najeżdżają posesję, zrywają granice zachowywane od kilkudziesięciu lat, zaorują pola, wycinają lasy na potrzeby gorzelni i budowle, wykaszają siano, zatrzymują ludzi w Tetyjowie w dni targowe i grożą kozakami, a w aktach formułują niedowiedzione zarzuty złej gospodarki. Manifestant powtórnie protestuje o krzywdy, naruszenie posiadania i zarzuty, zastrzegając swe prawa i sumy (por. akty 309 – Ludwika z Denhoffów Ledóchowska; 310 – Markus, cześnik mścisławski).

Transkrypcja

k. 233 (skan 0236, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Osmego.

2Miesiąca Maja, Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną Janem

4Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz[kiego] Winnicki[ego].

5Stanowszy oczewisto Woźny G[e]n[era]l[ny] W[oie]w[ódz]twa Bracł[awskiego] y Jnnych Opat[rzny] Andrzey Droz-

6dowski w moc wierney Rel[acyi] zeznał. Jż on Roku teraźnieyszego Dnia Dwu-

7dziestego Siodmego Kwietnia z Rekwizycyi JO Xiężny Jmć Ludwiki Ło-

8nowaty[?] z Pociejow Lubomirski Woiewodziny Bracł[awskiey] zjeżdżał do Dobr

9wsiow Hołdakowki[?] y Słobódki Jakimowki, gdzie będąc we Dworze ta-

10mecznym w przytomności Urodz. Eustachiusza Gorskiego y Jana Za-

11błockiego do tego aktu wziętych W. Jmć Pana Felicyana Kwaśniewskie-

12go St[arost]y Nowosielskiego Dobr wspomnionych Hołdakowki[?] y Słobody

13Jakimowki zastawnego Possessora obwieścił, tegoż Dnia ztąd odia-

14chawszy był w Dobrach wsi Gierbiney[?], gdzie także we Dworze tamecznym

15w przytomności teyże Szlachty W. Jmć Pana Michała Jełowickiego St[arost]y

16Bracł[awskiego]

k. 233v (skan 0237, strona lewa)

1Bracł[awskiego] tychże Dobr Gierbiney[?] także Zastawnego Possessora podobnie

2uwiadomił, upewniaiąc, Jż JO Xiężna Jmć Woiewodzina Bracł[awska] z mocy

3Konsensu sobie do wykupna wyż wyrażonych Dobr służącego, tak W.

4Jmć Pana Kwaśniewskiego St[arost]y Nowosielskiego z Dobr Hołdakowki[?] y Sło-

5bódki Jakimowki, iakoteż W. Jmć Pana Jełowickiego St[arost]y Bracł[awskiego] z Dobr wsi

6Gierbiney[?] na Terminach z Kontraktow tymże Jchmciom na te Dobra słu-

7żących przypadaiących wykupi y w Dobrach wyż wyrażonych na każ-

8dym z osobna mieysca Szlachtą sobie przytomną oświadczywszy się y tey

9awizacyi zeznał Rel[acyą]. Andrzey Drozdowski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: imię wojewodziny „Ludwiki Ło-/nowaty[?] z Pociejow” – drugi człon niejasny (może drugie imię lub błąd pisarza); „Lubomirski[ey]” – pisarz opuścił końcówkę. Nazwy dóbr „Hołdakowki[?]” (w rękopisie „Hołdakowki”/„Hołdakowski”), „Słobódki Jakimowki” (raz „Słobody Jakimowki”), „Gierbiney[?]” (Gierbina? Hierbina?) – niepewne. Tytuł „St[arost]y” – w rękopisie „Stty”, rozwinięcie prawdopodobne (Michał Jełowicki jako starosta bracławski występuje w aktach 302, 321). Woźny tym razem podpisał się sam (piśmienny).

Objaśnienia: „Awizacya” – urzędowe zawiadomienie (tu: zapowiedź wykupu dóbr zastawnych); „Rekwizycya” – wezwanie (żądanie strony); „Woiewodzina” – żona wojewody; „zastawny Possessor” – posiadacz dóbr wziętych w zastaw (za pożyczoną sumę); „Konsens do wykupna” – zgoda (królewska lub właściwa) na wykup dóbr; „na Terminach z Kontraktow … przypadaiących” – w terminach wynikających z kontraktów zastawnych; „obwieścić, uwiadomić” – zawiadomić.

Streszczenie

5maja 1768 r. w grodzie winnickim woźny generalny województwa bracławskiego Andrzej Drozdowski zeznał, że 27 kwietnia 1768 r., na żądanie ks. Ludwiki z Pociejów Lubomirskiej, wojewodziny bracławskiej, w obecności szlachty Eustachego Górskiego i Jana Zabłockiego, zawiadomił we dworze w Hołdakówce[?] Felicjana Kwaśniewskiego, starostę nowosielskiego, zastawnego posesora Hołdakówki[?] i Słobódki Jakimówki, a tego samego dnia we dworze w Gierbinie[?] – Michała Jełowickiego, starostę bracławskiego, zastawnego posesora tej wsi, że wojewodzina na mocy przysługującego jej konsensu wykupi od nich te dobra w terminach wynikających z ich kontraktów. Woźny złożył relację i podpisał się.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 233v (skan 0237, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maja Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa

5Grodz[kiego] Winn[ickiego]. Stawiwszy się osobiście JWiel. Jmć Pan Jozef na Pułaziu[?] Ko-

6strach Grabowie Hosbasy[?] małey y wielkiey Kudynowiach[?] Hołubcza[?] Pu-

7łaski Pisarz Nadwor[ny] Koron[ny] Warecki etc. St[arost]a Towarzysz Chorągwi Ky-

8rasyrskiey[?] Krolewskiey Pułkownik Kawaleryi Orderu Krzyża S[więte]go Marsza-

9łek związkowy Woyska Koron[nego] Swym y skonfederowanych Stanów Rzey-

10pltey y Woyska Koron[nego] Jmieniem. Ten solenny manifest do dawniey-

11szych stosuiąc się manifestów zanosi, y całemu Swiatu do wiadomości

12y uwagi podaie. Jako w czasie pierwszych zamysłów y czynności swo-

13ich JWiel. manifestuiącysię, wiarę wolność y Prawa starodawne narodo-

14we, mocą y siłą exotyczną y zdradliwą przewrotnością niektorych Osob

15w iedney zmowie z Xięciem Repninem Posłem Rossyiskim będą-

16cych, fakcyą y Jntrygą Dyssydencką Samychże tey Oyczyzny odrodnych

17y bezbożnych Synow gwałtownie y podstępnie do zniewagi y upadku

18przyprowadzone y całe zniszczone, et in Actus detestabiles ac monstrosos

19przemienione uczynił przy podniesieniu Generalney w Barze Konfederacyi

20y nastąpionym związku Woyska na Obronę wiary Swiętey Rzymskiey

21Katolickiey y wolności z Rzpltą skonfederowaną sprzymierzonego pu-

22bliczne przyrzecznie przysięgą w Woysku y przed Stanami skonfedero-

23wanemi Rpltey uroczyście uczynioną stwierdzone, iako do ostatniey

24kropli krwie wiary Swiętey Katolickiey Rzymskiey wolności y Praw

25Narodowych z Woyskiem Koron[nym] y cnotliwemi myzami[?] Obywatelami

26krew lać y życie łożyć, przy obronie miłey y kochaney Oyczyzny goto-

27wemi y wraz z temiż w rady y rezolucye potrzebne pod ten czas wcho-

28dzić Porządek[?], ustawy potrzebne Deputacye y woyskowe rozrządzenie

29expedyować

k. 234 (skan 0237, strona prawa)

1expedyować, y to co publicum concernit y co do wszystkich należy wraz

2ze wszystkiemi y z przybranemi do Rady Konsyliarzami czynić y sprawo-

3wać; tak gdy teraz odebrał Listowną odezwę o JWo Jmć Pana Mokranow-

4skiego St[arost]y Janowskiego, iako Delegata z Rady Senatu Warszawskiey z do-

5niesieniem Jż do skonfederowanych Stanów Rpltey w Charakterze Delega-

6ta czyli Posła iedzie y iako iest o swoim y Konfederacyi bespieczeń-

7stwie upewniony wyrazo, a tego bespieczeństwa przyrzeczenie niejest

8dotrzymane, y owszem w tym czasie delegacyi Jego, naywiększe y nay-

9okrutnieysze hostilitates przez Woyska Rossyiskie y niektorych swoich

10Obywatelow y Kommendantow Partyi Podolskiey osobliwie Jmć Pana

11Dzieduszyckiego Cześ[nika] Koron[nego] y na ten czas Regimentarza Partyi po-

12mienioney wraz z Kommendantami Woyska Rossyiskiego, na zniewa-

13gę y zniszczenie Konfederacyi y związku Woyska, w zmowie y konspira-

14cyi będącego dzieją się y iuż Theatrum belli w kraiu wolnym y niewin-

15nym radą przewrotną y złośliwą y zbroyną mocą y siłą woyska Ros-

16syiskiego otwarte. Gdy po zaszłych Aktach Barskich, podniesioney ma-

17znie y chwalebnie Konfederacyi y związku Woyska uczyniona konspi-

18racya na zniszczenie y zniesienie tak zbawiennych y Swiętobliwych

19Aktow na gromienie łapanie więzienie, w Areszt y pod Karawuł branie,

20bicie y zaboy Cnotliwych Obywatelow skonfederowanych y Jch Wodzow

21Konsyliarzow y Marszałkow co nietylko z Listow y Reportow Moskiewskich

22Officierow y własnych Obywatelow odkryło się, ale też y z Samych istot-

23nie wykonanych y na rożnych mieyscach czynionych potyczek y bitw

24krwawych, naypierwey pod Husiatynem między podiazdem JW. Manife-

25stanta pod kommendą Jmć Pana Potockiego Regimentarza będącym, a

26Jmć Panem Dzieduszyckim y Partyą w Jego kommendzie poniewolnie

27będącą po zatrzymaniu y wzięciu w Areszt Posłow od JW. Marszałka

28Związkowego Woyska Koron[nego] destynowanych, ażeby według swoiey przy-

29sięgi y przyrzeczenia w Dunajowcach uczynionego na Eliberacyą z pod

30Arestu y wart Rossyiskiego Woyska JWo Jmć Pana Czackiego Podczaszego[?]

31go Koron[nego] na oswobodzenie y uwolnienie Kraju od tak wielkich ucisków

32y gwałtowności łączył się z JW. Manifestantem czego uczynić zapomniaw-

33szy swoich obowiązków y przysięgi nie chciał, y na niewinnych wiarę

34Swiętą Rzymską Katolicką y wolności utrzymujących zwrócił się do O-

35reża y broni y krwi niewinney rozlania na ten czas dał przyczynę y Sam

36z hańbą y konfuzyą z Placu uszedł, wielu zas bardzo Boga Oyczyznę

37wiarę y wolność kochaiących, Tegoż samego Dnia y nocy do JW. Mar-

38szałka przyszło, y przysięgę na obronę wiary y wolności wykonało y

39teyże nocy Towarzysz z Listami od Jmć Pana Dzieduszyckiego za

40Panem Witem[?]

k. 234v (skan 0238, strona lewa)

1za Panem Witem[?] ku Warszawie wysłany, do niniejszego JWo manifestuią-

2cegosię przyiechał, z ktorych zdrada y konspiracya odkryta. Po tey Akcyi

3Woyska Moskiewskie, marsz Swoy ku Winnicy y Baru obrociły y Offi-

4cerowie Kommendanci Listami y Reportami swojemi, (: ktore się w Ręce naszę

5dostały :) wyiawili zdradę y ułożone sekretnie na Konfederatow machina-

6cye, gdy nazywaiąc Cnotliwych Obywatelow y Mężow Woyskowych Bun-

7townikami, rozkazuiąc Jch prześladować, znosić, Łapać więzić y inne uciąż-

8żenie czynić, iakoż się to na wielu mieyscach ziściło, gdyż z Domow włas-

9nych z Kościołow z Grodow y Kancellaryi gwałtem Woysko Rossyiskie Urzęd-

10nikow Godnych y Szlachtę zabierało, okrucieństwa y ucisku wielkie czy-

11niło, Woyska Konfederackie przestrzegaiąc swoiego Kraiowego y własnego

12bespieczeństwa, do bitew y potyczek krwawych prowokowało. W Konstan-

13tynowie Starym y w Chmielniku mieczem y ogniem odgrażaiąc attako-

14wało, y lubo te attaki y bitwy z Pogromem Woyska Rossyiskiego y stratą

15wielu Jch Ludzi stoczone y szczęśliwie odprawione pokazały męstwo y

16odwagę Rycerstwa Polskiego, przecież się bez krwi rozlania niewinney

17wspoł Braci nieobeszło; Jedni chwalebnie na placu w Obronie Życia

18własnego wiary Swiętey Rzymskiey Katolickiey y wolności polegli, nie-

19którzy w niewolę wzięci, wiele zaś takich co z własnych Domow gwał-

20townie pobrani, y w wielu mieyscach, Dobrach Grodach y Kancellary-

21ach, wielkie y od wiekow niepraktykowane ucisk krzywdy y gwał-

22ty nawet Swiątnic Pańskich Kościołow Klasztorow Rabunki Ko-

23ścielnych Apparatow, y Duchownych wiele rzeczy zabierania (: iako

24prezenta w Grodzie Latyczowskim uczyniona odebranych od Duń-

25cow Apparatow kościelnych świadczy :) y Jnne znaczne publiczne Obel-

26gi Szkody y napaści wieloraki od woysk Rossyiskich czynione przymu-

27siły y przymuszaią wolny Narod y niewinną Rpltę y Woysko w związku

28będące, Prawem natury y Prawem wszystkich narodow y Krolestwom

29przyzwoitym, brać się do obrony, do ktorey iakosię sprawiedliwie Staro-

30polską cnotą y odwagą Skonfederowana Rzeczpospolita zabrała tak przed

31całym Niebem y Swiatem, y przed Nayiaśnieyszemi Sąsiedzkiemi

32Potencyami y wszystkiemi Narodami, stosuiącesię do zaniesionych

33dawniey manifestow y deklaracyi Konfederackich, o tak wielkie

34krzywdy napaści podstępy gwałty y rabunki, Grodow y Kancellaryi

35Domow Szlacheckich y Kościołow inwazyę, y krwawych potyczek

36y bitwy prowokacyę y krwi niewinney rozlanie, kraiu cudzego

37Jnwazyą, y pustoszenie, Senatorow y Posła z Rady Seymowey po

38Nieprzyiacielsku wzięcie y za Granice wywiezienie y dotąd nie-

39wypuszczenie, o zgwałcenie y złamanie Praw Narodowych y Praw

40Krolestw

k. 235 (skan 0238, strona prawa)

1Krolestw y Traktatow, o nieważność wszystkich Aktow Tranzakcyi

2y ustaw iakimkolwiek kształtem tytułem kolorem y pretextem

3calcata libertate et Jure vetandi p[rze]ciwko prawu y wolności czynio-

4nych modo specie et titulo quovis formowanych y nastąpionych

5ten solenny zanosi et in publicum podaie manifest, y na uwiado-

6mienie universorum o przerzeczoney JW. Jmć Pana Mokronow-

7skiego St[arost]y Janow[skiego] delegacyi y Jego korrespondencyi y na nię Re-

8sponsach y odpowiedziach, Listy pisane przyłączaiąc, ktorych

9tenor iest taki. List Jmć Pana Mokronowskiego St[arost]y Janow[skiego] do JW.

10Jmć Pana Pułaskiego Marszałka Związkowego Koron[nego] pisany

11Die Decima Tertia Aprilis, Millesimo Septingentesimo Sexagesimo

12Octavo Anno z Krystyanpola datowany. Jaśnie Wielmożny mnie Kochany

13Dobrodzieju. Nie iako Delegat od Krola y Senatu piszę do mego Dobro-

14dzieja, ale iak poufały y dawny JWo Wmć Panu Dobrodziejowi, że

15zawsze w Sercu swoim uznaiesz mię za Człeka, ktory Oyczyznę swoią

16nad wszystko rzetelności y stałości w przyiaźni, y te cnoty chybaby mie-

17ćią ze mną wygasną, bespiecznie tedy można ze mną postępować

18sobie, a w tak ważney okoliczności, ktora gdy poufale między nami trak-

19towana będzie, Oyczyznę mozem uszczęśliwić, y miły przyprowadzić

20pokoy. Co Bog nadgrodzi a Potomność sławić będzie. Czekam tedy od

21moich Dobrodzieiow naznaczenia mieysca gdzie się widzieć mamy.

22Ja sobie bespieczeństwo Osob JWWmć Panow upewnił, że gdziekolwiek

23znaydować się będziemy przez wszystek Trakt Negocyacyi naszey, od

24nikogo hostilitates nienastąpią. Ja zaś Sam w ręce wasze oddaiesię pe-

25łen ufności w cnocie waszey, a proszę mieć tę wiarę że Dobro publicz-

26ne iedynie mam przed oczyma, y być nigdy nieprzestanę z winną

27konsyderacyą JWWW. Panow Dobrodzieiow sługą etc. Responsna

28List Jmć Pana Mokronowskiego St[arost]y Janow[skiego] od JWo Marszałka

29Związkowego. Die Vigesima Tertia Aprilis Millesimo Septingente-

30simo Sexagesimo Octavo Anno z Pohrebiszcz Dat[um]. List JWo Wmć Pa-

31na do Baru mieysca publicznym Aktem Konfederacyi Związku

32Woyska zaszczyconego przez Jmć Pana Szuszkowskiego[?] Porucznika przy-

33wieziony y z tamtąd w rożne przesłany mieysca, doszedł mię tu na U-

34krainie z Woyskiem Partyi tuteyszey ze mną złączonym będącego.

35Jest to moim ukontentowaniem, w tak okropnym y nieszczęśliwym

36stanie Rpltey Dobrych y cnotliwych Obywatelow y Samego Wmć Pa-

37na Dawnego przyiaciela przychilne odbierać oświadczenia, gor-

38liwe dla Dobra Oyczyzny uznawać rezolucye, to iest zaś naypew-

39nieyszą czynow naszych pomyślnością licznie gromadzącychsię y do

40Obrony

k. 235v (skan 0239, strona lewa)

1Obrony wiary Swiętey Rzymskiey Katolickiey y wolności naydroższych Darow y

2zaszczytow naszych, mężnie y odważnie iednoczących się y sprzymierzaiącychsię

3Obywatelow, y Woyska Partyi tuteyszey iuż ze mną złączoney pod hasłem wia-

4ry y wolności, liczne widzieć zgromadzenia. Odezwa JWo Wmć Pana y oświad-

5czenia Przyiacielskie zadziwiaią wielu tych naybardziey ktorym nie są

6znane Sentymenta Wmć Pana, y obowiązki Konfederackie przysięgą wraz

7ze mną stwierdzone, tych wypełnienie y dotrzymanie wiary zaprzysiężo-

8ney Bogu y Oyczyźnie było iest y będzie moim Celem, Jesteś Kochany

9Dobrodzieju Swiadkiem czystych myśli y Sentymentow moich, bom je

10wyiawił mu w pierwszych początkach namowach Jego do Konfederacyi,

11Dałem Dowody w Białymstoku y Brańsku, nieprzyimuiąc do Konfe-

12deracyi Podlaskiey punktow przeciwnych proiektu z Warszawy przysła-

13nego y w Radomiu y w Warszawie opponuiącsię przeciwnościom y gwałtom

14tak okrutnym. Dzieło to Konfederacyi (: Do ktorego Wmć Pan swoią namo-

15wą y perswazyą nakłoniał :) miało bydź podźwignieniem y utwierdzeniem

16Praw y Swobod Narodowych, na zniesienie Kommissyi nowey y szkodliwey

17Jurysdykcyi w Rpltey niepraktykowaney, y na przywrocenie pośredniczey

18inter maiestatem et libertatem władzy Hetmańskiey etc. ze nadwolą

19y spodziewanie całego Narodu przeciwnie zaszłe. Cnotliwi Polacy dobrzy Oby-

20watele zostali zdradzeni y oszukani; Jest dobrze Wmć Panu wiadomo, Teraź-

21nieysze stanow Skonfederowanych z Woyskiem Koron[nym] w związku będącym

22sprzymierzenie, y włożony na mnie ciężar Urzędu Marszałkowskiego rozu-

23miem Jż w Sercu y Sentymentach Wmć Pana ma swoie przyięcie y po-

24ważanie, y w całey Europie y Oyczyźnie naszey nie iest dysapprobowane

25y owszem od Nayiaśn[ieyszey] Potencyi Sąsiedzkiey nam przychilney zaważany

26y przyiemny uznany z powinszowaniem w Listach zagranicznych y od JO

27Jmć Pana Baszy Chocimskiego do mnie przysłanych, Spodziewamsię

28po Affekcie Wmć Pana y przyiaźni zadawnioney że oświadczenia Jego w

29Liście wyrażone są prawdziwe y rzetelne, mam nadzieię iż godnego y Cno-

30tliwego męża obowiązki w delegacyi teraźnieyszey (: o ktorey mi Wmć

31Pan donosisz :) dobre y przyiemne pokażą y przyniosą Owoce y Sam ich

32z pociechą y ukontentowaniem zażyiesz, gdy w nich niebędzie zarazy y

33szkodliwości Radomskim y Warszawskim podobnych, Czas y mieysce

34przyimę z Woyskiem gdzie będzie nayprzyzwoitsze, za wspolną radą y

35zezwoleniem należących do Rady Konfederackich y Woyskowych Osob,

36ktore miłość Boga y Oyczyzny Dziś pomnożyła, y przysięgą uroczy-

37stą przez przysłanych z Białey Cerkwi Posłow wykonaną zjednoczyła.

38Może zaś Wmć Pan bydź pewnym szczerości moich y przyiaźni nieza-

39wodnych, a Osoby swoiey zdawna odemnie kochaney y poważaney zu-

40pełnego bespieczeństwa, o czym upewniam y Jestem z iednostayną po-

41ważnych[?] Sentymentow trwałością etc. List powtórny do Jmć Pana

42Mokronowskiego

k. 236 (skan 0239, strona prawa)

1Mokronowskiego St[arost]y Janowsk[iego] od Jmć Pana Marszałka Związko-

2wego. Die Sexta Maij Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo

3Anno z Winnicy pisany. Po danym responsie na List JWo W. Pana powra-

4caiąc od Białeycerkwi y będąc w marszu z Woyskiem pod Hasłem wiary

5y wolności, licznie y zbroynie gromadzącymsię odebrałem dwa Raporta w Spi-

6czyńcach od Jmć Pana Regimentarza Partyi Konfederackiey Syna me-

7go, y Jmć Pana Giryckiego[?] Pułkownika, o trzech mężnie y szczęśliwie od-

8prawionych z Woyskiem Moskiewskim nietylko Podiazdowych potycz-

9kach, ale też o gwałtownym y krwawym attaku Woyska Konfederackie-

10go w Starym Konstantynowie, przez Moskiewskie, odprawionym y zwy-

11cięstwie szczęśliwym y chwalebnym naszego Woyska przy ubiciu Kom-

12menderuiącego Majora y Samego Generała czyli iakiegoś kompana Je-

13go Orderowego Smiertelnie kartaczem z Harmaty pleyzerowanego[?] y

14kilkuset na placu położonych Moskiewskich Karabinierow y Huzarow y

15wielu Dunczykow[?]. Tu przybywszy odbieram cztery Raporta ieden pod Win-

16nicą[?], pierwszy o maszeruiącey Moskwie od Połonnego y z Jnnych mieysc,

17drugi y trzeci o potyczkach z niemi krwawych, o rabunku przez Dun-

18czykow[?] wsi Jerzpola[?], paleniu Domow, zabiianiu okrutnym Zon y Dzie-

19ci tych Szlachty y kompanii Chmielnickiey Nadworney ktora we-

20szła w Konfederacyą y związek Woyska, y o reyteradzie naszych z pod

21Jerzpola[?] Armatami y zasadzką zrażonych, a dawniey zabraniu w

22Domach własnych y Konstantynowie pod czas Naborzeństwa[?] Szlachty

23y tamże w Konstantynowie o zrabowaniu Kościoła OO Kapucynow y ber-

24bernym przez Dunczykow Krucyfixa Chrystusa Pana porąbaniu. Czwar-

25ty zaś iako attakowali Chmielnik, iako zgromieni pobici y do ucie-

26czki przymuszeni; dla dokładnieyszego o tym uwiadomienia przyłączam

27Excerpt Reportow Jmć Pana Pułkownika Giryckiego[?] y moiego Syna.

28Z tych postępkow Woyska Rossyiskiego y gwałtow w naszym Kraiu pod

29czas delegacyi JWmć Pana czynionych pokażesię oczewiście Jż Wmć

30Pan obłudnym upewnieniem y przyrzeczeniem bespieczeństwa o czym

31wyraźnie assekurates[?] iesteś zwiedziony. A że nas od zdrady a Kraiu y

32Obywatelow od tak wielkiego uciężenia zaboiow y Rabunkow te u-

33pewnienia Wmć Panu dane, a przez niego nam doniesione niezasła-

34niaią. Ten zaś Lud Rossyiski y Jego kommendanci, Sposobow nie ko-

35walerskich[?] y Woyskowych, lecz zdradzieckich y rozboyniczych z roz-

36lewem krwie niewinney Obywatelow naszych zażywa, y Okrucieństwa

37niechrześciańskie codziennie pomnaża y pokazuie, przeto żądam od W-

38mć Pana y doprasza mię, ażebyś nas po Bratersku y po Chrześciańsku

39przestrzegł y doniosł cosię to znaczy, a tych swywolnych grassantow y Kra-

40iu naszego Uciężycielow, pomogł iako dobry Obywatel dobrą Radą y

41rzetelną

k. 236v (skan 0240, strona lewa)

1rzetelną przestrogą konać[?], y z Kraiu iak nayprędzey iako Nieprzyiacioł

2y gwałcicielow Praw Narodowych rugować, mamy tego iuż dobre początki

3y przykłady, kiedy za pomocą Boga w kilku mieyscach profligati Hostes

4bezwstydną salwuiącsię ucieczką z pod Chmielnika, do Połonnego uszli y tam

5sobie Siedem[?] zakładaią, Extorsye szkodliwe y uciążliwe czyniąc, zarabiaią[?]

6ażeby byli traktowani y prześladowani od nas iako Nieprzyiaciele y Bun-

7townicy w Kraiu wolnym: Delegacya Wmć Pana gdy dla uszczęśliwienia y u-

8bespieczenia Kraiowego, iako iest w Liście y upewnieniach Wmć Pana, powin-

9na bydź tamą tych gwałtow y okrucieństwa, ktore Ludzi wyciskaią y żalem

10napełnione Serca y umysły Cnotliwych Obywatelow y Woyskowy Lud do o-

11statnich prowadzą azardow y Rezolucyi. A te iako będą Desperackie ciężkiey

12krwawe, u nas Wmć Pan wprzody Bogu y Oyczyźnie ci będą w odpowiedzi,

13ktorzy są tego przyczyną, Bog mnie y miłościwy błogosławić będzie ucięż-

14nym, zawstydzi zaś Nieprzyiacioł wiary y wolności, Ja iestem w iedno-

15staynych Sentymentach etc. Raport z Janowa do Winnicy Weymanowi[?] czy-

16niony pod Sekretem Soli Primo Sto Ludzi Kozakow Xięciu Fabułowi Jedno-

17konnych oddano w Sukurs, a konie drugie Jch przy kommendzie zostały

18się w Janowie. Secundo iako prędko dowiesię gdzie przy ktorych miastach y na

19ktorych mieyscach zbieraiąsię, albo zkąd zbliżyćsię maią takowi przeci-

20wnicy y buntownicy dla uczynienia rekonfederacyi p[rze]ciwko ostatniemu Te-

21raźnieyszemu Seymowi przeciwko Woyska Rossyiskiemu, oraz bez donie-

22sienia y przedłużenia czasu kommenderowane z zaleceniem aby rozpra-

23szać y rozegnać, a przewodnikow Wodzow Marszałkow pod warte y Areszta

24wziąć Woysko będzie (: iako na dniu wczorayszym doniesiono mi :) że w Miastecz-

25ku Pikowie, ktore odemnie o mile zostaie iest coś rekonfederackiego Woyska

26dla czego ia Sotnika z Kommendą dla odwiedzenia posłał, ktory po-

27wrociwszy doniosł, że Woysko konfederackie zabrało tam Chorągwie nado-

28każe zostaiące, a wspomniony Sotnik w Miasteczku Pikowie będąc żad-

29nego z tey Partyi niezastał, wymaszerowali do wsi Krzyworynice[?], ktora

30wieś od Granicy Tureckiey o mil Trzynaście, za ktorym Ja w pogoń

31przeszłey nocy posłałem, a dognawszy rozpędzić Wodzow pobrać pod

32Katohur[?] dawniey dysponowałem, aby pocztę do miasta Zatkii[?] urzę-

33dować y Regestr Panom przyłączam. Rochmayster Petr Borzenko[?]. List

34od Xięcia Majora Fabuło do Generała Krzeczetnikowa pisany Dnia Dwu-

35dziestego Drugiego Marca Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego Roku.

36w Mocy rozkazu Wmć Pana po północy o Trzeciey godzinie do Miasta Ja-

37nowa, gdzie kommenda Jmć Pana Podpułkownika Wołkowa znayduie

38się przybyłem y tegoż momentu Sto Ludzi Duńskich Kozakow wykom-

39menderowałem aby się dowiedzieli iakie Cyrkumstancye w tuteyszych

40bliższych Miastach znayduiąsię Jakom informowany od tuteyszego

41Kommendanta

k. 237 (skan 0240, strona prawa)

1Kommendanta Rotmistrza Borzenkowa doniesiono do niego od wyż-

2szey kommendy, a na drodze tu kozacka poczta stało do Winnicy, nie-

3doieżdżaiąc mili iedney ku Latyczowu znaczny podiazd Konfederacyi

4stał, dla czego musiałem o sześć mil obieżdżać to donoszę Major Xiążę

5Fabułow. Jozef na Pułaziu Pułaski P[isarz] N[adworny] K[oronny] W[arecki] S[tarosta] P[ułkownik] K[awaleryi] O[rderowy] Marszałek Związ-

6kowy Woyska Koronnego Swoim y skonfederowanych Stanow y Woy-

7ska w związku będącego Jmieniem [parafa]

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: akt bardzo długi (ok. 7 stron), pisany starannie jedną ręką; przepis w całości, ale niektóre słowa niepewne – zaznaczone [?]. Data wpisu „Maja Piątego Dnia”, a ostatni list Pułaskiego datowany „Die Sexta Maij … z Winnicy” – niezgodność w rękopisie (może wpis faktycznie 6 V lub pisarz pomylił datę). Tytulatura w nagłówku: „Józef na Pułaziu[?] Kostrach[?] Grabowie Hosbasy[?] małey y wielkiey Kudynowiach[?] Hołubcza[?] Pułaski” – nazwy dóbr rodowych niepewne. „Towarzysz Chorągwi Kyrasyrskiey[?] Krolewskiey”, „Pułkownik Kawaleryi Orderu Krzyża S[więte]go” – odczyt prawdopodobny. Nazwiska: „Mokronowskiego St[arost]y Janowskiego” – Andrzej Mokronowski, delegat króla i Senatu do konfederatów (imię w tekście niepodane); „Dzieduszyckiego Cześ[nika] Koron[nego] … Regimentarza Partyi Podolskiey”; „Potockiego Regimentarza” (Joachim Potocki?, imię niepodane); „Czackiego Podczaszego[?] Koron[nego]” (w rękopisie „Podczasze-go Koron.” z przeniesieniem) – aresztowany przez Rosjan; „Szuszkowskiego[?] Porucznika”; „Giryckiego[?] Pułkownika”; „Baszy Chocimskiego”; w raportach rosyjskich: „Majora Xięcia Fabuło/Fabułow” (ros. major ks. …), „Generała Krzeczetnikowa” (Krieczetnikow), „Podpułkownika Wołkowa”, „Rotmistrza Borzenkowa” (podpis „Rochmayster Petr Borzenko[?]”), „Weymanowi[?]” – zapis nazwisk rosyjskich wg pisarza. Miejscowości: „Krystyanpol” (Krystynopol), „Pohrebiszcze”, „Spiczyńce”, „Jerzpol[?]” (może Jarzpol/Hryhorpol?), „Krzyworynice[?]”, „Katohur[?]”, „Zatkii[?]”, „Siedem[?] zakładaią” – niepewne. Fragment o „Dunczykach” (Duńcach[?]) – tak w rękopisie (może przekręcone „Dońcy” – Kozacy dońscy). Na k. 235 „List JWo Wmć Pana do Baru mieysca publicznym Aktem Konfederacyi Związku Woyska zaszczyconego” – Bar jako siedziba konfederacji.

Objaśnienia: Konfederacja barska – zawiązana 29 lutego 1768 w Barze w obronie wiary katolickiej i wolności szlacheckich, przeciw dominacji Rosji i ustawom sejmu Repninowskiego (1767–1768); „związek Woyska” – konfederacja wojskowa zawiązana przy Barze, której marszałkiem został Józef Pułaski; „Xiążę Repnin Poseł Rossyiski” – Mikołaj Repnin, ambasador Rosji w Warszawie; „fakcya y Jntryga Dyssydencka” – sprawa dysydentów (równouprawnienie innowierców wymuszone przez Rosję); „in Actus detestabiles ac monstrosos” – w czyny odrażające i potworne; „hostilitates” – działania wojenne (wrogie); „Theatrum belli” – teatr (pole) wojny; „Regimentarz” – dowódca partii (zgrupowania) wojska koronnego; „Partya Podolska/Ukraińska” – zgrupowania (dywizje) wojska koronnego; „Komissya nowa” – Komisja Wojskowa (1764), która odebrała władzę hetmanom; „pośrednicza inter maiestatem et libertatem władza Hetmańska” – władza hetmańska jako pośrednicząca między majestatem (królem) a wolnością (szlachtą); „Konfederacya Radomska” – konfederacja 1767, zawiązana pod naciskiem Rosji; „Basza Chocimski” – turecki pasza w Chocimiu; „calcata libertate et Jure vetandi” – z podeptaniem wolności i prawa sprzeciwu (liberum veto); „modo specie et titulo quovis” – w jakikolwiek sposób, pod jakimkolwiek pozorem i tytułem; „universorum” – wszystkich; „profligati Hostes” – pobici nieprzyjaciele; „Sukurs” – posiłki; „kartacz z Harmaty” – pocisk kartaczowy z armaty; „Karabinierzy y Huzarzy” – formacje jazdy rosyjskiej; „reyterada” – odwrót; „rekonfederacya” – zawiązanie konfederacji przeciw poprzedniej; „Rochmayster/Rotmistrz” – kapitan jazdy.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

5maja 1768 r. w grodzie winnickim osobiście stanął Józef Pułaski, pisarz nadworny koronny, starosta warecki, pułkownik kawalerii, marszałek związkowy wojska koronnego, i w imieniu swoim oraz skonfederowanych stanów i wojska zaniósł uroczysty manifest „do wiadomości całego świata”. Przypomina, że wiarę, wolność i prawa narodowe obalono przemocą obcą i zdradą niektórych osób w zmowie z ks. Repninem, posłem rosyjskim, oraz intrygą dysydencką, co skłoniło do zawiązania w Barze konfederacji generalnej i związku wojska na obronę wiary katolickiej i wolności, zaprzysiężonych do ostatniej kropli krwi. Gdy Andrzej Mokronowski, starosta janowski, jako delegat króla i Senatu zapowiedział przyjazd i zapewnił o bezpieczeństwie, wojska rosyjskie wraz z częścią obywateli – zwłaszcza Dzieduszyckim, cześnikiem koronnym i regimentarzem partii podolskiej – rozpoczęły wojnę: pod Husiatynem doszło do bitwy z podjazdem Pułaskiego (pod komendą regimentarza Potockiego), gdy Dzieduszycki, mimo przysięgi z Dunajowiec, odmówił połączenia się dla uwolnienia aresztowanego przez Rosjan Czackiego i uszedł z placu; Rosjanie ruszyli na Winnicę i Bar, a przechwycone listy oficerów ujawniły rozkazy łapania, więzienia i zabijania konfederatów. Wymienia walki w Starym Konstantynowie i Chmielniku, porywanie szlachty i urzędników z domów, grodów i kancelarii, rabunek kościołów (sprzęty kościelne zabrane – wg prezenty w grodzie latyczowskim), uwięzienie senatorów i posła i wywiezienie ich za granicę. Manifestuje się o te krzywdy i o nieważność wszystkich aktów zawartych z pogwałceniem wolności i liberum veto. Do manifestu dołączono: list Mokronowskiego z Krystynopola (13 IV 1768) proponujący poufne rokowania i gwarantujący bezpieczeństwo; odpowiedź Pułaskiego z Pohrebyszcz (23 IV), przypominającą jego sprzeciw wobec konfederacji radomskiej, poparcie zagraniczne (m.in. listy paszy chocimskiego) i gotowość rokowań; drugi list Pułaskiego z Winnicy (6 V) o zwycięstwach w Starym Konstantynowie i Chmielniku, o gwałtach Rosjan (spalenie wsi Jerzpol[?], zrabowanie kościoła kapucynów w Konstantynowie i porąbanie krucyfiksu) i z żądaniem od Mokronowskiego wyjaśnień; wreszcie przechwycone raporty rosyjskie – rotmistrza Piotra Borzenki[?] i majora ks. Fabułowa do gen. Krieczetnikowa (22 III 1768) – o pościgu za konfederatami (Pików, Krzyworynice[?]) i o podjeździe konfederackim pod Latyczowem.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 237 (skan 0240, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzk[iemi] Winn[ickiemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzk[iego]

5Winn[ickiego]. Comparens personaliter W. Jmć Pan Antoni Kopysteński Stolnik

6Przemy[ski][?] widząc znaczne ukrzywdzenie swoie y oczywiste przez niżey wy-

7rażonych[?] maiących Jchmciow Obwinionych, z Obrębów Prawa y Dekretu Kon-

8descensoryalnego między JWW y WW Dziedzicami Dobr Żywotowszczy-

9zny[?], a WW Kredytorami Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątego Piąte-

10go[?] y ferowanemu wykroczenie, przychilaiącsię do dawnieyszych ma-

11nifestow y wizyi przez Siebie et nomine eo czynionych, solennie p[rze]ciwko

12W. Zacharyaszowi[?] Jaroszyńskiemu Podstol[emu][?] Winnickiemu Franciszkowi Rokic-

13kiemu Łow[czemu] Smol[eńskiemu]: żali[?] y manifestuie się, Jż lubo Dekretem wyż dekla-

14rowanym[?] w Summie Osmnastu Tysięcach Siedmiuset Dwudzie-

15stu wspomnianym[?] … W. Komparenta na

16… Trzech Zł[otych] y Groszy Dwudziestu Osmiu Polskich

17Części wsi Sołtohubowki[?] lokowano, oraz Część Jnwentarzem podano wyżze-

18czoney Summie nieczyniła Korrespondencyi, przeto z Arędy całey wsi Sołto-

19hubowki Złotych Dziewięćset Siedmdziesiąt Cztery y groszy Dwadzieścia

20Trzy na dopełnienie Jntraty corocznie wypłacać naznaczano, Jmć Obwiniony

21uważaiąc nierowne W. załączenia się[?] przyniesi pokrzywdzenie, ile że Część

22zrupta[?] Jnwentarzem podana, uyrzy[?] namienioney kwoty z Arędy Kar-

23czemney wziąć niemoże dla tego W. Obwiniony, pierwey umyślnemi

24sposobami Poddaństwo przez Arędarzow od siebie stawionych wisiały[?]

25do wieczki[?] przynaglał, a potym też części od ogulney Arędy odłączyły[?]

26W. Zwrulantowi[?] osobliwego Arędarza w części swoiey ulokować y posta-

27nowić pozwolił, w czym W. załączysię[?] Rok cały maiący Dussow[?] ponie-

28wolnie Ludzi za Złotych Siedmset postanowił Arędarza, a Dwieście

29Siedmdziesiąt Cztery, y Groszy Dwadzieścia Trzy ma Deficyt. Przeto

30w tak znaczney krzywdzie swoiey, by dalszego nieponosił ubliżenia,

31p[rze]ciwko wyżey wyrażonemu Jmć Obwin[ionemu] ratione contraventionis Decre-

32to Condescensoriali iteratis manifestatur vicibus Antoni Kopysteński m[anu] p[ropria]

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: akt zawiły, z licznymi miejscami niepewnymi (#PARTIAL). Wiersze z kwotą zapisano z lukami: suma lokowana prawdopodobnie 18 723 zł 28 gr („Osmnastu Tysięcach Siedmiuset Dwudzie-/stu … Trzech Zł. y Groszy Dwudziestu Osmiu”) – przepis tego miejsca orientacyjny (kolejność słów w dwóch wierszach niepewna, luki „…”). Tytuł Kopysteńskiego „Stolnik Przemy[ski][?]” (w nagłówku „S. P.[?]”) – niepewny. Obwinieni: w nagłówku tylko „W. Rokickiemu Ł. S. y Jnnym”; w tekście „W. Zacharyaszowi[?] Jaroszyńskiemu Podstol.[?] Winnickiemu” (por. akty 299, 311 – Zachariasz Jaroszyński, podstoli winnicki) i „Franciszkowi Rokickiemu Łow. Smol.” – odczyt pierwszej osoby niepewny; dalej w tekście obwiniony w liczbie pojedynczej (zapewne Rokicki). „Żywotowszczyzny[?]” (por. akt 320 – Żywotów), „Sołtohubowki[?]” – nazwy niepewne. Słowa niezrozumiałe: „W. załączenia się[?]”, „zrupta[?]”, „uyrzy[?]”, „wisiały[?] do wieczki[?]”, „odłączyły[?]”, „Zwrulantowi[?]”, „Dussow[?]”. Kwoty roczne: 974 zł 23 gr należne z arendy; arendarz dał 700 zł; deficyt 274 zł 23 gr – rachunek spójny.

Objaśnienia: „Dekret Kondescensoryalny” – wyrok sądu (komisji) zjeżdżającego na grunt; „Kredytorowie” – wierzyciele; „ferować dekret” – wydać wyrok; „wizya” – oględziny przez woźnego; „lokować Summę na Dobrach” – zabezpieczyć sumę na dobrach (wwiązać wierzyciela w posiadanie); „podać Jnwentarzem” – przekazać dobra wraz z inwentarzem (spisem powinności i dochodów); „Korrespondencya” – odpowiedniość (dochodu do sumy); „Aręda” – arenda, dzierżawa (zwłaszcza karczem, propinacji); „Jntrata” – dochód; „Deficyt” – niedobór; „ratione contraventionis Decreto Condescensoriali” – z powodu naruszenia dekretu kondescensyjnego; „iteratis manifestatur vicibus” – wielokrotnie (powtórnie) manifestuje się.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

5maja 1768 r. w grodzie winnickim Antoni Kopysteński, stolnik przemyski[?], nawiązując do wcześniejszych manifestów i wizji, zaniósł manifest przeciw Franciszkowi Rokickiemu, łowczemu smoleńskiemu (w tekście wymieniony też Zachariasz Jaroszyński[?], podstoli winnicki). Dekretem kondescensyjnym z 1765[?] r., wydanym między dziedzicami dóbr Żywotowszczyzna[?] a wierzycielami, sumę komparenta (ok. 18 723[?] zł 28 gr) ulokowano na części wsi Sołtohubówka[?], a ponieważ dochód z tej części nie odpowiadał sumie, nakazano dopłacać mu rocznie 974 zł 23 gr z arendy całej wsi. Obwiniony jednak przez swoich arendarzy naciskał poddanych, a potem pozwolił oddzielić część od wspólnej arendy i osadzić w niej osobnego arendarza; komparent musiał wydzierżawić arendę za 700 zł, ponosząc rocznie deficyt 274 zł 23 gr. Manifestuje się powtórnie o naruszenie dekretu.

Transkrypcja

k. 237v (skan 0241, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Piątego Dnia.

3[reszta strony pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt niewypełniony: pisarz wpisał tylko nagłówek i datę, po czym stronę pozostawił pustą i skreślił znakiem „Z” (vacat). Akt nie ma numeru marginalnego – w rękopisie po akcie „339” (k. 237) następuje od razu „340” (k. 238); w opracowaniu otrzymuje numer ciągły 348 (por. akty 191 i 214 – same nagłówki). Kustosz „Maa nne” na dole k. 237 zapowiada ten nagłówek.

Odczyt: „Leduchowskich” – pisownia rękopisu (Ledóchowscy, starostowie włodzimierscy – Franciszek i Ludwika z Denhoffów, por. akty 238, 261, 309); „Małż.” – małżonków; nazwisko przeciwników „Szarkiewiczom[?]” niepewne (możliwe „Stankiewiczom”).

Streszczenie

Pod datą 5 maja 1768 r. pisarz grodu winnickiego rozpoczął wpis manifestacji imieniem Ledóchowskich, starostów włodzimierskich, przeciw Szarkiewiczom[?], ale tekstu nie wpisał – strona została pusta i przekreślona.

Transkrypcja

k. 238 (skan 0241, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzk[iemi] Winnick[iemi] y prze-

4demną Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodzk[iego] Winnick[iego]. Osobiście postanowiwszysię Wmy Pan Woyciech

6Barczewski Miecznik Zwinogr[odzki] S[taros]ta Łopatyniecki[?], ostrzegaiąc całości

7Substancyi swoiey, aby napotym jakowey nieponiosł uszczerbku solennie

8p[rze]ciwko Wmu Panu Józefowi Ławotowskiemu[?] Skarbn[ikowi] Żytom[ierskiemu] skarży y ma-

9nifestuiesię w pilności swoiey o to, że Wiel[możny] manifestuiącysię po Smierci

10niegdy W. Barbary z Ławotowskich[?] primo Zawadzkiey Secundo Łosio-

11wey[?] Tertio in post voto Barczewskiey Miecz[nikowey] Zwinogr[odzkiey] Małżonki[?] swo-

12iey wszystkie rzeczy y sprzęty oneyże zregestrowawszy y przed Aktami

13Grodu tuteyszego zaprzysiągłszy, circa manifestationem do Akt tychże

14Grodu Winn[ickiego] wspomniony Regestr per Oblatam podał, y wielokrotne Re-

15kwizycye do W. Ławotowskiego[?] Oyca Swiętey Pamięci Małżonki swoiey

16[czynił], aby wspomnione rzeczy odumarłe zabrawszy Wgo manifestanta z ode-

17brania tychże rzeczy zakwitował, zanosił, jednakże W. Ławotowski[?]

18niewiedzieć dla jakich przyczyn, nie wspomnionych rzeczy odebrać

19ani w pretensyach zakwitowaćsię z Wiel[możnym] Manifestantem wzaiemnie nie-

20chciał y do tychczas żadney odezwy nieczyni. Zaczym teraznieyszy Ma-

21nifestant lubo by chciał wspomnione rzeczy pozostałe do Grodu tutey-

22szego lub jakiegokolwiek dla otaxowania onych przywieść, że jednak

23w czasie teraznieyszym y kraju naybardziey tuteyszym zamieszanie

24y rozruchy

k. 238v (skan 0242, strona lewa)

1y rozruchy nastąpiły, a przez to niebespieczeństwo przewożeniasię z rze-

2czami przyspieszyło[?], te raz rzeczy raz deterioracyi, drugi raz zgra-

3sowaniu Hultayskiemu podpadaią, dla tego Wiel[możny] Żałuiącysię[?] aby na-

4potym jakowey niepodpadł odpowiedzi, te swoią zanosi pilność y o-

5świadczenie powtórnie manifestuiącsię W. Barczewski m[anu] p[ropria]

Objaśnienia i tłumaczenia

Słowo „[czynił]” uzupełnione przez transkrybenta dla sensu (w rękopisie brak orzeczenia). „y rozruchy” na końcu k. 238 – ostatni wiersz tekstu i zarazem kustosz; k. 238v zaczyna się powtórzeniem „y rozruchy”.

Odczyt: nazwisko obwinionego „Ławotowski[?]” – pierwsza litera jak w „Łopatyniecki” (może też „Lawotowski”); „Łopatyniecki[?]” – tytuł starosty niepewny; „Łosiowey[?]” – drugi mąż Barbary (Łoś?) niepewny; „Małżonki[?]” – litery bliższe „Matronki”, ale sens (trzeci mąż = manifestant) wskazuje „Małżonki”; „Żałuiącysię[?]” – ten sam wyraz co w akcie 347 („W. załączenia się[?]”), zapewne ‘żałujący się’ = skarżący; „przyspieszyło[?]” niepewne.

Objaśnienia: „in Diligentia Sui” – w swojej pilności (manifestacja zabezpieczająca własne prawa, bez zarzutu krzywdy wyrządzonej przez przeciwnika); „primo … Secundo … Tertio voto” – z pierwszego, drugiego, trzeciego małżeństwa; „circa manifestationem” – przy manifestacji; „per Oblatam” – przez oblatę, wpisanie do akt; „Rekwizycya” – wezwanie, żądanie; „odumarłe rzeczy” – rzeczy pozostałe po zmarłej; „zakwitować” – pokwitować, uznać za zaspokojonego; „otaxować” – oszacować; „deterioracya” – pogorszenie, zniszczenie; „zgrasowanie Hultayskie” – rabunek przez hultajstwo (zbrojne bandy; czas konfederacji barskiej i ruchów hajdamackich, maj 1768).

Streszczenie

5maja 1768 r. Wojciech Barczewski, miecznik zwinogrodzki i starosta łopatyniecki[?], manifestował się w grodzie winnickim „w swojej pilności” przeciw Józefowi Ławotowskiemu[?], skarbnikowi żytomierskiemu. Po śmierci swojej żony Barbary z Ławotowskich[?] (1° voto Zawadzkiej, 2° Łosiowej[?], 3° Barczewskiej) spisał jej rzeczy i sprzęty, zaprzysiągł spis w grodzie i podał go do akt, a następnie wielokrotnie wzywał jej ojca, by rzeczy odebrał i pokwitował manifestanta. Ławotowski nie odebrał ich ani nie dał odpowiedzi. Manifestant chciałby przewieźć rzeczy do grodu dla oszacowania, ale wobec zamieszek w kraju transport jest niebezpieczny, a rzeczy niszczeją lub grozi im rabunek przez hultajstwo – dlatego zastrzega, że nie ponosi za nie odpowiedzialności.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 238v (skan 0242, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzk[iemi] Winn[ickiemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Gro-

5du Winnick[iego]. Comparens personaliter Ur[odzony] Jmć Pan Józef Bricki[?] nne

6et ex speciali commisso Wmu Pana Andrzeja Józefa Hanczyńskiego[?]

7Woysk[iego] Nursk[iego], in virtute Plenipotencyi w Zaturu[?] Die Decima Sexta

8Aprilis Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo Anno datowaney,

9sobie daney, Ręką własną Tegoż W. Woyskiego Nursk[iego] podpisaney, y pie-

10częcią stwierdzoney, przybywszy ad Acta Castr[ensia] Vinn[icensia] uroczyście p[rze]ciwko

11Wmu Panu Janowi Macewiczowi[?] Podstol[emu] Smol[eńskiemu] manifestuie się o to: Jż

12Jmć Obwiniony weszłszy w kontrakt ustąpienia Prawa Dwunastolet-

13niego na Dobra Tyszkowkę[?] od JO. X[ię]cia Jmci Lubomirskiego W[oie]w[o]dy Bracł[awskie]go

14Wiel[możnemu] Komparenta Pryncypałowi danego, y Summy Trzech Tysięcy

15Złotych Polskich na tychże Dobrach extenduiącey się za Summę Dzie-

16sięć Tysięcy Złotych Pols[kich] et in vim pretij Dwiescie Czerwonych Złotych

17za prawo, na wyż rzeczone Dobra y Summę na tychże Dobrach ex-

18tenduiącąsię W. Pryncypałowi Comptis natrętnie bez żadnego żądania

19/: bo W. ma[nifest]antis Pryncypał, jako niebył potrzebny, Tych Dwochset Czer-

20wonych Zł[otych] tak wzięł sobie aby Jmć Obwiniony w czasie naznaczo-

21nym zaraz Dziesięć Tysięcy wyliczył :/ do Rąk oddał, a W. Pryncypał

22natychmiast Wgo Kaczkowskiego[?], Tychże Dobr Tyszkowki[?] Possessora a-

23wizował. Po ktorey awizacyi w czasie expiracyi kontraktu W. Possessor

24ustąpił, potym w kilka czasow W. Obwiniony sprzeciwiwszysię opisa-

25niu swoiemu, y zrzuciwszysię z kontraktu niemaiąc względow że prze

26ustąpienie Wgo Possessora a szczegulnie z okazyi Wgo Obżał[owanego] /: ile w od-

27ległości mieysca :/ W. Pryncypał mieszkaiąc /: znaczne w intracie poniosł

28decessa y szkody, bo żadnym sposobem bez utraty na skarb swoy przy-

29mai niemoże, a w teraznieyszym czasie pretenduiącego Dzierżenia

30tychże Dobr wynaleść trudno, instantaneam Restitutionem wspo-

31mnionych Dwochset Czerwonych Złotych natrętnie W. Pryncypałowi

32danych

k. 239 (skan 0242, strona prawa)

1danych domagałsię. Że zaś W. Pryncypał przy ustawicznych Jnteressach y

2expensach swoich co et nunc oddać niemogł, y do niedziel kilku póki z Jnnych

3Dobr intrat niewybierze, lub też prowizya od Summ u rożnych Jchmciow będących

4nieprzyidzie pacyencyi doprasza się, Jmć obwiniony bez żadnego baczenia na za-

5wod uczyniony, albo oddania wspomnianey Summy, a naybardziey kontraktem

6wypuszczenia Arędownym Dobr Krasnegokąta[?] bez żadnego respektu na przykrat[?]-

7się. A tak W. Pryncypał niemogącsię pozbyć tak wielkiego naprzykrzeniasię

8przymuszony był, za wielkim żądaniem Jmci Obżałowanego o Dobra Krasny

9Kąt[?] w possessyi iuże[?] W. Andrysona[?] Podczaszego Smol[eńskiego] będące Arędowny spi-

10sać kontrakt. o ktorym kontrakcie Poddaństwo gdy powzięło wiadomość, a

11widząc o wielkich aggrawaiących y uciemiężeniu Jmci obwinionego /: ponieważ w

12Sąsiedztwie trzymaiąc Dobra, dosyć iawnego uciemiężenia Poddaństwu dał dowo-

13dy :/ natychmiast uległszysię Dwoch Gospodarow parowych na słobodę wyszło,

14a cała Gromada już już na pogotowiu wyiścia na słobodę była. bo żadnych za-

15siewow do tychczas nieczyniła, przeto W. ma[nifest]anta Pryncypał widząc tak wiel-

16kie dla siebie wiszące[?] maiące niebespieczeństwo, a obawiaiącsię ile będąc Sam Do-

17żywotnim possessorem[?], by z wyyściasię Poddaństwa, z okazyi Wgo Obżał[owanego] y za-

18rzucenia w aręde jakowe niepotkałosię zle zaryzyc[?], a przez te złe zarazie Dzie-

19dziczom[?] w aręde [?] nie strącił y w odpowiedzi JW. Dziedzicom niebył, tak de nullitate ac

20invaliditate nadmienionego kontraktu arędownego Die Prima Marty Mille-

21simo Septingentesimo Sexagesimo Octavo Anno w Zaturu[?] spisanego, jako też

22ratione przyniesienia Szkod w intracie przez zawarcie kontraktu o Dobra Tysz-

23kowkę[?] oświadczywszysię tę wziętą kwotę to iest Złotych Pols[kich] Cztery Tysiące

24Osimset Sześćdziesiąt, jako już po kilkakrotnie oddawał, tak y natychmiast

25oddać gotow Jmieniem y z wyrażney woli Pryncypała swego y na fundamen-

26cie Plenipotencyi wyż wyrażoney, jako nayuroczyściey manifestowawszysię

27Summę cztery Tysiące Osimset Sześćdziesiąt Zł. Pols[kich] przedemną Urzędem

28w złocie ważnym obrączkowym prezentował, et in sequestro Officij ad offi-

29dyiassionem[?] partis zostawić chciał, tylko obstante publica calamitate przez

30Moskalow his temporibus practicata, tum ob insecurum locum Kancel-

31larya przyiąć niechciała, przeto z ostrzeżeniem dla siebie, że każdego cza-

32su y na naypierwszą Rekwizycyą W. Macewicza[?] oddać gotów retro do

33siebie wyż rzeczy[?] musiał y z wyrzeczenia Grod niniejszy zakwitował Tran-

34zakcyą[?] Józef Bricki[?] m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: akt zawiły i miejscami niejasny składniowo (#PARTIAL). Nazwiska: mocodawca „Hanczyński[?]” (może Hańczyński), plenipotent „Bricki[?]” (może Brzicki/Brzecki), obwiniony „Macewicz[?]” (w nagłówku „Maccwiczowi”, w tekście „Maciewiczowi”/„Macewicza”), possesor „Kaczkowski[?]”, „Andryson[?]”; dobra „Tyszkówka[?]” (w rękopisie „Tyrzkowkę/Tyszkowki”), „Krasny Kąt[?]” („Krasnegokąta”, „Krasny Kąt”), miejsce wystawienia plenipotencji i kontraktu „w Zaturu[?]” (może Zatury). Skrót „Wgo Obżał.” (dwukrotnie) i „Jmci Obżałowanego” – obżałowany = pozwany, obwiniony (por. akt 351); „Jmci Obwinionego[?]” – podobnie. Wiersze „zarzucenia w aręde … Dziedziczom w aręde [?] nie strącił” i „ad offi-/dyiassionem[?]” – przepis orientacyjny; „retro do siebie wyż rzeczy[?] musiał” – zapewne ‘musiał (sumę) z powrotem do siebie wziąć’; „zakwitował Tranzakcyą[?]” – zakończenie niejasne.

Objaśnienia: „Obżałowany” – pozwany, obwiniony; „nne et ex speciali commisso” – imieniem i ze szczególnego zlecenia; „in virtute Plenipotencyi” – na mocy pełnomocnictwa; „Die Decima Sexta Aprilis Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo Anno” – dnia 16 kwietnia 1768 roku; „ad Acta Castrensia Vinnicensia” – do akt grodzkich winnickich; „Prawo Dwunastoletnie” – prawo (zastawne/dzierżawne) na 12 lat; „extenduiąca się Summa” – suma zahipotekowana na dobrach; „in vim pretij” – tytułem ceny; „Comptis” (= comptant) – gotówką; „Czerwone Złote” – dukaty; „awizować” – zawiadomić; „expiracya kontraktu” – wygaśnięcie kontraktu; „decessa” – ubytki; „instantaneam Restitutionem” – natychmiastowego zwrotu; „pacyencyi doprasza się” – prosi o cierpliwość (zwłokę); „kontrakt arędowny” – umowa dzierżawy; „gospodarze parowi” – chłopi posiadający parę wołów; „słoboda” – osada wolna od powinności (na nowym miejscu), zbiegostwo chłopów; „de nullitate ac invaliditate” – o nieważność i bezskuteczność; „Die Prima Marty … 1768” – 1 marca 1768; „w złocie ważnym obrączkowym” – w złocie pełnej wagi, w dukatach (z obrzeżem); „in sequestro Officij” – w depozycie urzędu; „obstante publica calamitate przez Moskalow his temporibus practicata, tum ob insecurum locum Kancellarya przyiąć niechciała” – z powodu publicznego nieszczęścia wyrządzanego w tych czasach przez Moskali, a także z powodu niebezpieczeństwa miejsca kancelaria (grodu) nie chciała przyjąć (depozytu); „Rekwizycya” – wezwanie.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

5maja 1768 r. Józef Bricki[?], pełnomocnik Andrzeja Józefa Hanczyńskiego[?], wojskiego nurskiego (pełnomocnictwo z 16 IV 1768), manifestował się w grodzie winnickim przeciw Janowi Macewiczowi[?], podstolemu smoleńskiemu. Macewicz przejął od Hanczyńskiego dwunastoletnie prawo do dóbr Tyszkówka[?] (nadane mu przez ks. Lubomirskiego, wojewodę bracławskiego) wraz z sumą 3000 zł na nich za 10 000 zł, wręczając natrętnie tytułem ceny 200 czerwonych złotych; Hanczyński zawiadomił posesora Kaczkowskiego[?], który po wygaśnięciu kontraktu ustąpił. Potem Macewicz wycofał się z umowy i zażądał zwrotu 200 dukatów, a gdy Hanczyński prosił o zwłokę, zmusił go do zawarcia (1 III 1768) kontraktu arendownego na dobra Krasny Kąt[?] (w posesji Andrysona[?], podczaszego smoleńskiego). Poddani, znając uciski Macewicza, zaczęli uciekać „na słobodę” (wyszło już dwóch gospodarzy parowych, cała gromada była gotowa do wyjścia i nie siała). Pełnomocnik zaprotestował przeciw ważności tego kontraktu arendownego i szkodom w dochodach z Tyszkówki[?], a sumę 4860 zł w złocie zaprezentował urzędowi, chcąc ją złożyć w depozycie; kancelaria odmówiła jednak przyjęcia z powodu „publicznego nieszczęścia” wyrządzanego przez Moskali i niebezpieczeństwa, wobec czego zatrzymał pieniądze, gotów oddać je Macewiczowi na pierwsze wezwanie.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 239 (skan 0242, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzk[iemi] Winnick[iemi] y prze-

4demną Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodzk[iego] Winn[ickiego] Comp[aren]s personal[ite]r Ur[odzony] Jmć Pan Jgnacy Radanowicz[?]

6Jmieniem

k. 239v (skan 0243, strona lewa)

1Jmieniem JO. X[ię]cia Jmci Stanisława Lubomirskiego W[oie]w[o]dy Bracł[awskiego] Dobr wsi

2Jurkowki Dziedzica, a z wyraźney woli Wiel. Jchmciow Panow Marcina Leonar-

3da Swiczykowskiego[?] Podsędka Ziemi Bracł[awskiey], Józefa Urbanowskiego Skarbn[ika] Woł[yńskiego][?]

4Jerzego Mietelskiego Woysk[iego] Żytom[ierskiego], Adama Bałtora[?] Cześnika Nowogrodz[kiego]

5od Tegoż JO. X[ię]cia Jmci W[oie]w[o]dy Bracł[awskiego] in actis Metrices Regni zapisanych Ple-

6nipotentow, solennie p[rze]ciwko JWJmci Panu Józefowi Sosnowskiemu Pisarzowi

7W[ielkiemu] X[ię]stwa Lit[ewskiego] manifestuiesię o to: Jż JW. Pisarz Lit[ewski] na cztery wsie w wo-

8iey na ten czas y ad praesens Possessyi będące, oraz na wieś Jurkowkę w pos-

9sessyi zastawney Wgo Zabołckiego[?] zostaiącą, wyskawszy od JOX. Jmci W[oie]w[o]dy

10Bracł[awskiego] illegali modo Donacyą Luborną[?] y nie dobrze, a takowa Dona-

11cya z istoty swoiey nieważna, y nietylko ex re JO. Xięcia Jmci Woiewody Bracł[awskiego]

12za zapatrzeniemsię w errorach y krzywdzie w krótce na owczas została re-

13klamowana, ale y Samegoż JW. Pisarza Lit[ewskiego] Reskryptem /: lubo także który

14wdzięcznie[?] JO. X. Jmci W[oie]w[o]dy Bracł[awskiego] kondycyami :/ od siebie danym iest zniewa-

15żona. Jednak umyśliwszy znowu przez rożne wynalazki przy tak bezpra-

16wney y żadney w sobie mocy mieć niemogącey Donacyi, utrzymywaiąc tez

17niby legalizuiąc, na wieś Jurkowkę w aktualney possessyi zastawney W. Za-

18bołckiego[?] zostaiącą, Ludzi Obcych niby na fundamencie prezentowaney

19y odliczoney dla Wiel. Zabołckiego[?] na wstupno przychodzącey Summy

20lubo nawet ani prezentowaney na Terminie, przez rozrządzenie swoiego

21Uż[?] Kommissarza nasłał: ac si niekwestyowany Dziedzic biorącsię do Posses-

22syi zaczym jako takowy bezprawny bo non cognita et non resoluta w Są-

23dzie przyzwoitym Donatione, owszem gwałtowny postępek takowey Do-

24nacyi legalizować niemógł ani powinien. tak przychylaiącsię do dawniey-

25szych eo nomine zaniesionych manifestow, nietylko de nullitate totius wspo-

26mnioney illegaliter otrzymaney Donacyi, ale oraz o nieważność własnego

27JWiel. Obżał[owanego] Reskryptu quo ad punctum krzywdzących JO. Comptis Pryn-

28cypała tamże napisanych kondycyi: jedynie kosztem iaśnieyszego nie-

29ważności Donacyi Dowodu, na ten czas niby akceptowanych niemniey

30o interessowaniesię bezprawne do Lasow Jurkowieckich y Jnnych znaczną

31Dowlacyę[?] iteratis vicibus quam solennissime manifestuiesię offerendo

32o to wszystko Celsissimum Principalem suum Jure vindicaturum vel-

33le Jgnacy Radanowicz[?] m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: plenipotent „Radanowicz[?]” (może Radonowicz); plenipotenci księcia: „Swiczykowski[?]” (podsędek bracławski), „Skarbn. Woł.[?]” (Urbanowski – skarbnik wołyński?), „Bałtora[?]” (cześnik nowogrodzki). Nazwisko zastawnika pisane „Zabołckiego[?]” (litery bliskie „Zaboklickiego”) – to Zabłocki, posesor zastawny Jurkówki (por. akty 225, 236, 240–242, 284–289 i akt 352 „Maa nne W. Zabłockiego”). „Donacyą Luborną[?]” – wyraz niejasny; „wdzięcznie[?]”, „Uż[?] Kommissarza” – niepewne; „jedynie kosztem iaśnieyszego nieważności Donacyi Dowodu, na ten czas niby akceptowanych” – składnia niejasna, przepis wierny; „Dowlacyę[?]” – może ‘dewastację’ (zniszczenie lasów). „Obżał.” – obżałowany, tj. pozwany (Sosnowski).

Objaśnienia: „P. W. X. Lit.” – pisarz Wielkiego Księstwa Litewskiego (Józef Sosnowski, w aktach 225–289 pisarz polny litewski); „in actis Metrices Regni” – w aktach Metryki Koronnej; „ad praesens” – obecnie; „illegali modo” – w sposób bezprawny; „ex re” – z korzyścią (w interesie); „Reskrypt” – pismo urzędowe, odpowiedź; „kondycye” – warunki; „na wstupno” – na wstępie (dla wejścia w posesję); „ac si niekwestyowany Dziedzic” – jak gdyby niekwestionowany dziedzic; „non cognita et non resoluta w Sądzie przyzwoitym Donatione” – gdy donacja nie została rozpoznana ani rozstrzygnięta we właściwym sądzie; „eo nomine” – z tego tytułu; „de nullitate totius” – o nieważność całości; „illegaliter” – bezprawnie; „quo ad punctum” – co do punktu; „Comptis” – zapewne ‘wspomnianego’ (tu raczej skrót tytułu); „iteratis vicibus quam solennissime” – powtórnie jak najuroczyściej; „offerendo o to wszystko Celsissimum Principalem suum Jure vindicaturum velle” – oświadczając, że o to wszystko jego najjaśniejszy mocodawca chce dochodzić prawem.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

5maja 1768 r. Ignacy Radanowicz[?], działając imieniem ks. Stanisława Lubomirskiego, wojewody bracławskiego, dziedzica Jurkówki, i z woli jego plenipotentów (Marcina Leonarda Swiczykowskiego[?], podsędka bracławskiego, Józefa Urbanowskiego, skarbnika wołyńskiego[?], Jerzego Mietelskiego, wojskiego żytomierskiego, Adama Bałtora[?], cześnika nowogrodzkiego), manifestował się w grodzie winnickim przeciw Józefowi Sosnowskiemu, pisarzowi W. Ks. Litewskiego. Sosnowski uzyskał od księcia bezprawnie donację na cztery wsie (będące w jego posesji) i na wieś Jurkówkę w zastawnej posesji Zabłockiego; donacja, z istoty nieważna, została wkrótce zareklamowana przez księcia i unieważniona także reskryptem samego Sosnowskiego. Mimo to Sosnowski, jakby był niekwestionowanym dziedzicem, przez swego komisarza nasłał na Jurkówkę obcych ludzi pod pozorem zaprezentowanej (a nawet niezłożonej w terminie) sumy wstępnej dla Zabłockiego. Plenipotent manifestuje się o nieważność całej donacji, o nieważność reskryptu Sosnowskiego w punkcie krzywdzących warunków oraz o bezprawne wtrącanie się do lasów jurkowieckich i ich niszczenie, zastrzegając dochodzenie praw księcia na drodze sądowej.

Transkrypcja

k. 239v (skan 0243, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dziesiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzk[iemi] Winn[ickiemi] y przedemną Janem

4Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzk[iego] Winn[ickiego]

5Comparens personaliter Ur[odzony] Jmć Pan Michał Sabatyn Pułkownik JO. X[ię]cia

6Jmci Lubomirskiego W[oie]w[o]dy Bracł[awskiego] Suzym[?] y JO. X[ię]cia Jmci Pana swoiego

7przestrzegaiąc

k. 240 (skan 0243, strona prawa)

1przestrzegaiąc wszelkiey całości tak JO. X[ię]cia Jmci jako też swoiey krzywdy y

2zniszczenia przez niżey wyrażaiącysię maiącego popełnione chcąc prawnie do-

3chodzić, jak tylko do Akt Grodzk[ich] Winn[ickich] przybyć mogł, tak zaraz p[rze]ciwko Ur[odzonemu]

4Ludwikowi Okninskiemu skarży, żali manifestuiesię y protestuie w nie-

5żey opisany sposob y, o to: Jż Ur[odzony] Obżał[owany] nieuważaiąc na obostrzenie Prawa

6o naiazdach gwałtach y wiolencyach obszernie opisane, śmiał y ważyłsię

7przybrawszy sobie jednomyślne Osoby to iest Kozakow Modylowskich[?] y

8Jnnych w nocy na Dobra wieś Spiczynce[?] w W[oiewódz]twie Kijowsk[im] leżące, y

9na Dworek czyli pomieszkanie Ur. Ma[nifest]anta gwałtownie naiechać, a na-

10iechawszy rzeczy rożne tak Ur. Protestanta, to iest Suknie konie rzędy kul-

11baki Pieniądze y wszystkie apparencye Szlacheckie zabrać, Żonę y Dzie-

12ci Żałuiącegosię[?] poprzestraszać Ludzi Służących porozpędzać, jako też JOX.

13Jmci Lubomirskiego W[oie]w[o]dy Bracł[awskiego] rożne rzeczy w tyche wsi znayduiące-

14się jakoto Srory[?] Szkory Derhy rzemienie białe zabrać Szpichlerze z go-

15rzałkami y miodami poodbiiać trunki powytaczać na ziemię Żydow y Chło-

16pow poddanych ze wsi powyganiać, płutien y innych fantow u tychże

17poddanych nabrać, y innych krzywd y wiolencyi naczynić ośmieliłsię

18A zatym tenże Ur. Comparens o tak ciężkie krzywdy naiazd y zniszczenie

19zabranie rzeczy rożnych, tak Ur. Komparenta jako też JOX. Jmci y Ludz-

20kich p[rze]ciwko Temuż Obżał[owanemu] powtórnie manifestuiesię y protestuie, oświad-

21czaiącsię Jnkwizycyami to wszystko dowieść prawem dochodzić nieza-

22niedbać M. Sabatyn Puł[kownik]

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: „Suzym[?]” (k. 239v, ost. wiersz) – wyraz niejasny (może skrót tytułu albo ‘Swoim’); „Kozakow Modylowskich[?]” – przymiotnik niepewny (Kozacy nadworni z jakiejś miejscowości lub od nazwiska); wieś „Spiczynce[?]” (w rękopisie „Spiczynce/Szpiczynce”) – zapewne Spiczyńce w województwie kijowskim; „Żałuiącegosię[?]” – ‘żałującego się’, tj. skarżącego (ten sam wyraz co w aktach 347 i 349); „Srory[?]” – może ‘sery’. Pozwany zapisany w nagłówku „Okniń-skiemu”, w tekście „Okninskiemu”.

Objaśnienia: „Obżałowany” – pozwany; „jednomyślne Osoby” – wspólnicy; „wiolencya” – gwałt; „rzędy kulbaki” – uprząż i siodła; „apparencye Szlacheckie” – sprzęty, rynsztunek szlachecki; „Derhy” – derhy, grube derki, kilimy; „rzemienie białe” – rzemienie z białej (garbowanej) skóry; „trunki powytaczać na ziemię” – wylać trunki na ziemię; „płutno” – płótno; „fanty” – rzeczy, ruchomości; „Jnkwizycya” – śledztwo, przesłuchanie świadków dla udowodnienia krzywdy.

Streszczenie

10maja 1768 r. Michał Sabatyn, pułkownik ks. Stanisława[?] Lubomirskiego, wojewody bracławskiego, manifestował się w grodzie winnickim przeciw Ludwikowi Oknińskiemu i innym. Okniński z Kozakami „modylowskimi”[?] i innymi wspólnikami nocą najechał wieś Spiczyńce[?] w województwie kijowskim, napadł na dworek manifestanta, zabrał jego suknie, konie, rzędy, kulbaki, pieniądze i rynsztunek, przestraszył żonę i dzieci, rozpędził służbę; książęce sery[?], skóry, derhy i rzemienie zabrał, rozbił spichlerze z gorzałką i miodem i wylał trunki, wygnał ze wsi Żydów i chłopów, zabrał poddanym płótna i inne rzeczy. Sabatyn zapowiada udowodnienie krzywd inkwizycją i dochodzenie ich prawem.

Transkrypcja

k. 240 (skan 0243, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dziesiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzk[iemi] Winnick[iemi] y przedem-

4ną Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa

5Grodzk[iego] Winn[ickiego]. Comparens personal[ite]r Urod[zony] Jan Werchratski nne et ex

6speciali commisso Wmy Pani Maryanny z Kondrackich Zabołckiey[?]

7Woy[skiey] Zwinogr[odzkiey] niegdy Wgo Stefana Zabołckiego[?] Woy[skiego] Zwinogr[odzkiego] Małżo-

8nki pozostałey wdowy, Dobr Michałowki y Kleszczowa Pani Oprawney

9y Dożywotniey. te przed Aktami ninieyszemi oświadcza pilność Jey Pryn-

10cypałki Comptis w Dobrach Michałowce y Kleszczowie podług opisow pra-

11wa jako po wziętey w ten Dobra vigore Praw swoich Jntromissyi przez

12Niedziel Cztery w spokoyney zostawała possessyi tak y dotąd pacifice

13zostaie. a zatym de pacifica sui possessione praemissorum Bonorum

14in diligentia protestatur, quam manifestationem Actis connotari

15prosit co y otrzymał Jan Werchratski m[anu] p[ropria]

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt: nazwisko pisane „Zabołckiey/Zabołckiego[?]” (litery bliskie „Zaboklickiey”) – zapewne Zabłoccy (por. akty 225–289, 351 – Zabłocki, posesor Jurkówki); „Michałowce” (nagłówek, tekst) i „Michałowki” – dobra Michałówka; „Kleszczowa/Kleszczowie” – Kleszczów (por. akt 308). „Comptis” – tu zapewne zwrot grzecznościowy (‘wspomnianej’).

Objaśnienia: „in Diligentia” – w pilności, manifestacja zabezpieczająca; „de expleta possessione” – o dopełnionej (objętej) posesji; „Pani Oprawna y Dożywotnia” – posiadaczka dóbr z tytułu oprawy (zabezpieczenia posagu i wiana) i dożywocia; „vigore Praw swoich” – na mocy swoich praw; „Jntromissya” – wwiązanie w posiadanie; „pacifice” – spokojnie; „de pacifica sui possessione praemissorum Bonorum in diligentia protestatur, quam manifestationem Actis connotari prosit” – w pilności oświadcza o swej spokojnej posesji wymienionych dóbr i prosi o zapisanie tej manifestacji w aktach.

Streszczenie

10maja 1768 r. Jan Werchratski, imieniem Marianny z Kondrackich Zabłockiej[?], wdowy po Stefanie Zabłockim[?], wojskim zwinogrodzkim, dożywotniej i oprawnej pani dóbr Michałówka i Kleszczów, oświadczył w grodzie winnickim, że po wwiązaniu w te dobra na mocy jej praw mocodawczyni od czterech tygodni pozostaje w spokojnym ich posiadaniu, i prosił o zapisanie tej manifestacji zabezpieczającej w aktach.

Transkrypcja

k. 240v (skan 0244, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dziesiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzk[iemi] Winnick[iemi] y przedemną Ja-

4nem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz[kiego] Winn[ickiego]

5Comparens personaliter Ur[odzony] Jmć Pan Jozef Bricki[?] nne et ex speciali commisso

6W[ielmożnego] Jmć Pana Andrzeia Jozefa Hanczynskiego Woys[kiego] Nursk[iego] jakotylko od Acta

7Castr[ensia] Vinn[icensia] przybył, y o zeznaney wiarołomnie Jntromissyi Die Secunda Maij

8Anno praesenti powziął wiadomość, tak zaraz przychylaiącsię do Prawa y Kon-

9stytucyi Millesimi Quingentesimi Septuagesimi Sexti Anni, Folio Ducentesi-

10mo Nonagesimo Primo Titulo o Woźnych solennie na p[rze]ci[w]ko Opat[rznemu] Michałowi

11Radlinskiemu Woznemu wiarołomnemu protestuie y manifestuiesię, o to: Jż wspo-

12mniony Opatrzny Woźny niewiozszy żadney Jntromissyi w Dobra wieś Krasnykąt w

13possessyi W[ielmożnego] Jmci Pana Jozefa Andrysona Podczaszego Smoleń[skiego] będących nieobwoławszy

14ani jako prawo mieć chce Gromady niezwoławszy y o nowo maiącym być possessore

15niepowiedziawszy, owszem żadnych nieuczyniwszy podług Prawa y Funkcyi swo-

16iey Wozniowskiey w braniu Jntromissyi krokow, nawet niebywszy na Gruncie Krasne-

17go Kąta jako dostatecznie Jnkwizycyami dowiedziono będzie niesprawiedliwie wiaro-

18łomnie contra mentem przysięgi swoiey postępuiąc, w Grodzie ninieyszym Die Se-

19cunda Maij Anno praesenti ac si na Wiel[możne]go Macewicza Podstolego Smoleń[skiego] w Dobra Kra-

20snykąt braney, Arędowney Jntromissyi zeznał Relacyą, o ktore wiarołomne ze-

21znanie, tudzież o nieważność teyże Jntromissyi, ile nigdy niebraney Jdem Compa-

22rens nne cuius supra, iterumq[ue] iterum manifestatur. Quam ma[nifestati]onem Actis connota-

23ri prosił co y otrzymał. Jozef Bricki[?] m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „345” (kustosz „Maa nne Wgo” na dole k. 240). Uzupełnia akt 350 (rkp. 341): potwierdza nazwiska Hanczyński (wyraźnie w nagłówku), Józef Andryson, podczaszy smoleński, Macewicz, podstoli smoleński, oraz nazwę dóbr Krasny Kąt („Krasnykąt”, „Krasnego Kąta”).

Odczyt: plenipotent „Bricki[?]” – litery wyraźne, lecz możliwa pisownia Brzicki/Brzycki (por. akt 350); „Arędowney” – arendownej (z tytułu kontraktu arendownego, por. akt 350).

Objaśnienia: „nne et ex speciali commisso” – imieniem i ze szczególnego zlecenia; „ad Acta Castrensia Vinnicensia” – do akt grodzkich winnickich; „Die Secunda Maij Anno praesenti” – 2 maja roku bieżącego; „Konstytucya Millesimi Quingentesimi Septuagesimi Sexti Anni, Folio Ducentesimo Nonagesimo Primo, Titulo o Woźnych” – konstytucja z roku 1576, karta 291, tytuł „O woźnych” (przepisy o karach dla woźnych za fałszywe relacje); „Opatrzny” – tytuł woźnych; „obwołać, zwołać Gromadę” – w czasie intromisji woźny ogłaszał gromadzie (chłopom) nowego posesora; „wiarołomnie contra mentem przysięgi swoiey” – krzywoprzysięsko, wbrew treści swojej przysięgi (urzędowej); „ac si” – jak gdyby; „Relacya” – zeznanie woźnego o czynności urzędowej wpisane do akt; „ile nigdy niebraney” – jako że nigdy (jej) nie wykonano; „Idem Comparens nne cuius supra, iterumque iterum manifestatur” – ten sam stawający imieniem jak wyżej po raz wtóry i jeszcze raz się manifestuje; „Quam manifestationem Actis connotari” – (prosił) o zapisanie tej manifestacji w aktach.

Streszczenie

10maja 1768 r. Józef Bricki[?], imieniem Andrzeja Józefa Hanczyńskiego, wojskiego nurskiego, powołując się na konstytucję z 1576 r. o woźnych, manifestował się w grodzie winnickim przeciw woźnemu Michałowi Radlińskiemu. Radliński 2 maja 1768 r. zeznał w grodzie relację, jakoby wwiązał Macewicza, podstolego smoleńskiego, w arendę dóbr Krasny Kąt (w posesji Józefa Andrysona, podczaszego smoleńskiego), choć – jak twierdzi manifestant i zapowiada dowieść inkwizycją – żadnej intromisji nie przeprowadził: nie obwołał jej, nie zwołał gromady, nie ogłosił nowego posesora, a nawet nie był na gruncie Krasnego Kąta. Bricki protestuje przeciw temu krzywoprzysięskiemu zeznaniu i przeciw ważności intromisji (por. akt 350).

Transkrypcja

k. 240v (skan 0244, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dziesiątego Dnia

3[reszta strony pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat; także górna część k. 241 przekreślona]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt niewypełniony: pisarz wpisał tylko nagłówek i datę, a resztę k. 240v i górną połowę k. 241 przekreślił znakami „Z” (vacat). Bez numeru marginalnego – po akcie „345” następuje „346” (k. 241); w opracowaniu numer ciągły 355 (por. akt 348).

Streszczenie

Pod datą 10 maja 1768 r. pisarz grodu winnickiego rozpoczął wpis manifestacji Józefa Zaleskiego przeciw Kocorowskiemu o niewypłacenie pewnej sumy, ale tekstu nie wpisał – miejsce zostało puste i przekreślone.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 241 (skan 0244, strona prawa)

1[górna połowa strony pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat, por. akt 355]

2Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

3Miesiąca Maij Dziesiątego Dnia

4Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzk[iemi] Winnick[iemi] y przedemną Ja-

5nem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim

6Winnick[im]. Personaliter veniens Ur[odzony] Jmć Pan Andrzey Zielinski Jmieniem y

7z wyraźney woli Jmć Pana Włodzimierza Krzyżanowskiego, ktorego jako

8Pryncypała swego substancyi podziśie[?] przysposobioney wszelkiego postrze-

9gaiąc całości, ne in post aliquod patiatur Damnum, solennie na p[rze]c[iw]ko W[ielmożny]m

10Jchmć Panstwu Szymonowi y Helenie pierwszego małżenstwa Kazimierzowey

11Walickiey, powtornego ad praesens Jaczyniczowey[?] Jaczyniczom[?] Horodniczym

12Powiatu Słonimsk[iego] Małż[onkom] z niezmiernym żalem skarży y manifestuiesię o

13to. Jż Jchmć oskarżeni nieuważaiąc na Swiadczenia ninieyszego Pryncypała

14Comptis dla siebie dotąd znaczne w Summie gotowym groszem od Piętnastu

k. 241v (skan 0245, strona lewa)

1Tysięcy Złotych Polskich y na Dobrach wsiach Parchomowce, Orohowce[?] Tarha-

2nie do Klucza Torczyckiego należących extenduiącey się korzystania w Appa-

3rencyach znakomitych osobliwym Regestrem specyfikowaney wyprawy, do za-

4żywania pozwolonego udziału, y w rozlicznych Jch potrzebach, częścią gotowemi

5Pieniędzmi częścią mobiliami rożnemi nieodmownie po Oycowsku spodziewaiąc

6się przyzwoitego zawdzięczenia swiadczonych Łask, za ktore czynności Pryncy-

7pał Comptis nieznośną odebrawszy zniewagę od Jchmć obwinionych y pokrzy-

8wdzenie, albowiem ci Jchmć Obżał[owani] uczyniwszy międzysobą, pomimo wszelką spra-

9wiedliwość zmowę na krzywdę Comptis Pryncypała uproiektowaną niby dla

10wielkiey potrzeby w porządku nabycia Dziedzictwem Klucza Torczyckiego W[ielmożny]

11Jaczynic[z][?] Horod[niczy] Słon[imski] obwiniony, do Lwowa jadąc na Kontrakty tegoroczne Swię-

12to trzech Krolskie, przy nieodstępnych prozbach, etiam Przyiaciół do tego uży-

13tych a bardziey naproszonych, nayprzod Prawo czyli Skrypt obligacyiny, na wy-

14puszczenie Dobr wsi Suchego Jaru ad correspondentiam Summy sposobem za-

15stawnym, y Listy w tey mierze pisane, a potym Oryginał Prawa alias Kontra-

16ktu zastawnego Trzyletniego od JWW. Jchmć Panstwa Michała y Kazimiry z O-

17ginskich Brzostowskich Podskarb[iów] Wielkich W[ielkie]go X[ię]stwa Lit[ewskiego] Dobr Klucza Torczyc-

18kiego z przyległościami Dziedziców ninieyszego Kwerulanta Pryncypałowi na Dobra

19wieś Łohwin[?] w Wilnie danego y stoiącego w Aktach zaś[?] Grodz[kich] Winn[ickich] Anno Mille-

20simo Septingentesimo Sexagesimo Quarto Die Vigesima Septima July urzędow-

21nie oblatowanego, Summę Rekadayną Trzydzieści Tysięcy Złotych Pols[kich] na też Dobra

22importowaną w sobie zawieraiącego: z oświadczeniem niezawodney za powrotem

23z przedsięwziętey podroży Lwowskiey restytucyi, wziowszy, y Rewers Roku Tysiąc

24Siedmset Sześćdziesiąt Siodmego Die Decima Nona Decembris w Parchomow-

25ce niepraktykowanym obyczaiem z wyłączeniem sobie czyli raczey przywłaszcze-

26niem nienależącey Summy Trzydziestu Tysięcy Złotych Pols[kich] od Summy skom-

27putowaney Siedmdziesiąt Cztyrech Tysięcy Trzechset Sześćdziesiąt Złot[ych] Pols[kich]

28ad libitum sui napisawszy Contestantis Pryncypałowi Prawa y pisma nie-

29wiadomemu, chcąc go w jakowści inwolucye wprowadzić dały podpisać, tych-

30zas Dokumentow na wielokrotne rekwizycye, etiam z podroży Lwowskiey

31powracawszy, tudzież Dziewięciu Tysięcy Złotych Pols[kich] Złotem obrączkowym

32y Rublami podług Redukcyi przy liczeniu Summy przez Wiel[możnych] Piątkowskich

33na Dobra wieś Bohatyrkę[?] importowaney do krotkiego czasu Roku teraznie-

34szego w Łohwinie podczas wielkiego Postu wyliczonych, y przez Ur[odzonego] Jozefa

35Witkowskiego niezawodnie oddać determinowanych, niewiedzieć dla jakowych

36przyczyn nieprzywrocili, owszem ci Jchmć Obwinieni utytułowawszysię Dzie-

37dzicami Dobr Klucza Torczyckiego od JWW. Jchmć Panstwa Brzostowskich

38Podskarb[iów] W[ielkie]go X[ię]stwa Lit[ewskiego]; ktorych Prawa wszelkiey Actus manutenere non

39autem irritari powinni, przecież mało w tey okoliczności maiąc uwagi

40gdy teraznieyszego skarzącegosię Pryncypała w Possessyi zastawney

k. 242 (skan 0245, strona prawa)

1Subalterni Jngenij Dobr przerzeczonych wsi Łohwina Prawem ubespieczone-

2go nastawszy Ludzi swoich służących y Kozakow pierwey pod kommendę Ur. Wie-

3czora[?] oddanych powtornie z Ur. Rzeckim[?] będących, do czynienia roznych bezpra-

4wności nieleniwych, ktorym Roku teraznieyszego Miesiąca Aprilis Dnia Trzy-

5nastego y Piętnastego nasyłanym, po wsi Łohwinie tumulty Hałasy exorbi-

6tancye praktykowaćsię niepowinne czynić, Ludzi tamecznych fomentować, nie-

7ktorych bić mordować, rożne inkonweniencye wyrządzać, powinnego posłu-

8szenstwa wykonywania poddanym pod wielką karą zakazać, Samego nawet

9Comptis Pryncypała, bez wszelkiego względu dyrgustować, nieprzyzwoicie tra-

10ktować y skrzywdzić, posłuszenstwo wszelkie, Jntraty y Rządy, cały wsi ciąg-

11nąć, Ludzi służących wolnie odebrać zlecić, za chroniącemisię gonić, rze-

12czy rożne brać przez co niemało szkod poczynić, przechwałki rożne na zdro-

13wie y życie, przy teyże possessyi Łohwinskiey, opponuiącychsię czynić y Jnnych

14niewypowiedzianych oppressyi, Jnkwizycyami obszerniey dowieśćsię maiących

15naniesć ważylisię. A tak moderni Comptis Pryncypał, widząc takowe nieprzy-

16zwoite inkonweniencye, ku[?] bezprawnemu siebie niewinnego skrzywdzeniu

17z wyraźnego zlecenia Jchmć Obżał[owanych] dążące, po odebraniu posłuszenstwa

18Poddanych wszelkich Rządow intrat Dworu Czeladzi służących z tychże

19Dobr wsi Łohwina possessyi gwałtownie wyzuty zostawszy, od Summy wła-

20sney Trzydziestu Tysięcy Złotych Pols[kich] do skarbu JWW. Jchmć Panstwa

21Brzostowskich Podskarbich W[ielkie]go X[ię]stwa Lit[ewskiego] importowaney nikomu dotych-

22czas nieustąpioney, y od partycypowania prowizyi należącey niemniey od

23reparacyi znaczney jakoto Stayni Szpichlerzow Lodowni Winnic Studni Stodoły

24Obor Chlewow Szop Worowni[?] Stebników[?] Ogrodow nowo zabudowanych, y innego

25Obyścia z niemałym sumptem erygowanego, jakoteż zasiewow ozimych mianowi-

26cie Zyta Czetwerykow miary Wołodarskiey[?] Czterdzieści Cztery y puł, Pszenicy

27teyże miary Czetwerykow Jedynaście y puł, roli na zimę zoraney Dni Sześćdzie-

28siąt y niedoborow na Gruncie Łohwinskim pozostałych, bezprawnie wyśnio-

29ny[?], ochraniaiąc od natarczywości na życie y zdrowie swoie będące w niebespie-

30czenstwie, z nieutulonym żalem y na niewdzięczność Jchmć Obwinionych w Staro-

31ści wieku zostaiący, z narzekaniem ustąpićsię musiał, do Summy Czterdziestu

32Cztyrech Tysięcy Trzechset Sześćdziesiąt Złotych Pols[kich] na Dobrach wsi Su-

33chym Jarze znayduiącey się modo obligatorio assekurowaney udaćsię Posses-

34syi, a nadto ci Jchmć Obżał[owani] od Summy wyż specyfikowaney na Dobrach

35Parchomowce Orohowce[?] y Tarhanie[?] extenduiącey się Prawu Comptis Pryn-

36cypała Zastawnemu podległych y od powtorney Summy Trzydziestu Pię-

37ciu Tysięcy Zł[otych] Pols[kich] stante vita Wgo Kazimierza Walickiego, in t[itu]l[u]m[?] dopła-

38conego posagu oraz z wyprawy Regestrem mianowicie specyfikowaney

39znaczną korzyść maiąc należytego Dokumentu, czyli raczey formalnego jak

40Prawo mieć chce, z należytym ubespieczeniem kwitu Grodownie zeznać na

k. 242v (skan 0246, strona lewa)

1oczewiste pokrzywdzenie powstałych teraznieyszego manifestantis Pryncy-

2pała Wnukow godząc rekuzuie, dla ktorych Summę Dwadzieścia Tysięcy

3Złotych Pols[kich] pro honesta educatione, to iest Ur. Jozefy y Angeli Walickich

4Magdaleny y Dymitra Dobrowolskich, powierzoną u siebie maiąc, prze-

5cież należytey Edukacyi y przyzwoitego opatrzenia jakoś submittowali

6Sami wszystko posiadać pretenduią, y od niey corocznego prowentu po-

7chodzącego niedaią ale na swoy pożytek obracaią co wbrew wszelkiey słu-

8szności dzieiesię, a jako krzywdę ponoszącym prawnie czynić zostaie tak mo-

9dernus Comparens Jmieniem Pryncypała swego niewymownie pokrzy-

10wdzonego, o gwałtownie uczynioną z pomienionych Dobr wsi Łohwina Ex-

11pulsyą o Summy na Dobrach wsiach Parchomowce Orohowce[?] y Tarhanie[?]

12extenduiącesię dla ubespieczenia rowney w prawie naturalnym całości

13wyż pomienionych Wnukow w niepamięci zostaiących, y o inne zhąday-

14ne[?] Summy, mobilia apparencye znakomite roznych czasow wszelako do-

15tych czas brane przez Jchmciow Obwinionych, usurpativo titulo posiadaiące[?]

16o podstępne wzięcie Dokumentow, takteż y o wszystkie krzywdy prawnie

17czynić niezaniechać deklaruie, o ktore iteratis quam solennissime p[rze]c[iw]ko

18tymże Jchmć Obwinionym manifestowawszysię y protestowawszysię vici-

19bus wolne oraz tey kwerymonyi dla Pryncypała swego Comparens ostrzegł-

20szy melioracyą, do Akt ninieyszych o zaconnotowanie prosił co y otrzymał

21Andrzey Zielinski m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „346”. Górna połowa k. 241 przekreślona (vacat, ciąg dalszy skreślenia po akcie 355).

Por. akt 390 (rkp. 376) – ponowienie manifestacji; tam wsie „Parchomowkę, Orechowkę[?], Tarhan” (tu „Parchomowce, Orohowce[?], Tarhanie[?]”), a Helena – córka Krzyżanowskiego z drugą żoną Anastazją.

Odczyt: nazwisko pozwanych „Jaczyniczowey/Jaczyniczom” (w nagłówku „Jaczynicom”) – litery bliskie „Jacynicz”; por. 44-1-3, akty 173–177 (klucz torczycki: Jacynicz, Brzostowscy) – zapewne ta sama rodzina; pierwszy mąż Heleny – Kazimierz Walicki (w tekście „Kazimierzowey Walickiey”, „Kazimierza Walickiego”); wsie „Orohowce[?]” (może Orchowce) i „Tarhanie[?]” (podzielone „Tarha-/nie”); „Łohwin[?]” („wieś Łohwin”, „wsi Łohwina”, „w Łohwinie”, „Łohwinski”); „Bohatyrkę[?]”; „Wieczora[?]” i „Rzeckim[?]” – nazwiska dowódców Kozaków niepewne; „miary Wołodarskiey[?]” – miara (zbożowa) wołodarska; „Worowni[?] Stebników[?]” – nazwy budynków niepewne; „podziśie[?]” (k. 241) – może ‘po dziś dzień’; „wyśnio-/ny[?]” – wyraz niejasny (może ‘wyrugowany’ w zniekształconej formie); „zhąday-/ne[?]” – zapewne ‘żądane’; „w Aktach zaś[?]” – wyraz niepewny; „vici-/bus wolne” – zapewne ‘vicibus (przy zachowaniu prawa do ponawiania) wolne’. Akt długi i zawiły składniowo (#PARTIAL).

Objaśnienia: „Expulsya” – wyzucie z posiadania; „ne in post aliquod patiatur Damnum” – aby na przyszłość nie poniósł jakiejś szkody; „Comptis” – (w tej kancelarii) ‘wspomniany, wyżej wymieniony’; „extenduiąca się Summa” – suma zahipotekowana na dobrach; „Apparencye” – sprzęty, wyprawa; „Obżałowani” – pozwani; „Kontrakty Swięto trzech Krolskie” – kontrakty lwowskie odbywane od święta Trzech Króli (6 I); „Skrypt obligacyiny” – zobowiązanie; „ad correspondentiam Summy” – stosownie do sumy; „Kontrakt zastawny Trzyletni” – umowa zastawu dóbr na 3 lata; „Summa Rekadayna” – suma zastawna (kwota wypłacona do rąk zastawcy); „Rewers” – rewers, zobowiązanie zwrotne; „skomputowana” – obliczona; „ad libitum sui” – według swego upodobania; „inwolucye” – zawikłania; „rekwizycye” – wezwania, upomnienia; „Złoto obrączkowe” – dukaty pełnej wagi; „Rubli podług Redukcyi” – ruble przeliczone wg kursu; „Actus manutenere non autem irritari” – czynności (prawne) utrzymywać, a nie unieważniać; „Subalterni Jngenij” – (tu) podwładnych ludzi; „tumulty Hałasy exorbitancye” – zamieszki, hałasy, ekscesy; „fomentować” – podburzać; „inkonweniencye” – szkody, przykrości; „dyrgustować” – (zapewne) dyzgustować, znieważać; „Czetweryk” – ćwierć, miara zboża; „modo obligatorio” – sposobem zobowiązania (obligacji); „stante vita” – za życia; „in titulum dopłaconego posagu” – tytułem dopłaconego posagu; „pro honesta educatione” – na uczciwe wychowanie; „submittowali” – zobowiązali się; „usurpativo titulo” – tytułem bezprawnego zawłaszczenia; „iteratis quam solennissime” – ponownie, jak najuroczyściej; „melioracya” – prawo do poprawienia (rozszerzenia) skargi; „zaconnotowanie” – zapisanie.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

10maja 1768 r. Andrzej Zieliński, imieniem Włodzimierza Krzyżanowskiego, manifestował się w grodzie winnickim przeciw Szymonowi i Helenie (z pierwszego małżeństwa Walickiej) Jaczyniczom[?], horodniczym słonimskim. Krzyżanowski (zapewne ojciec Heleny) wspierał ich hojnie: dał 15 000 zł w gotówce i sumę zahipotekowaną na wsiach Parchomowce, Orohowce[?] i Tarhanie[?] w kluczu torczyckim, wyprawę i ruchomości. Gdy Jaczynicz[?] nabywał dziedzictwo klucza torczyckiego od Michała i Kazimiry z Ogińskich Brzostowskich, podskarbiostwa wielkich litewskich, i jechał na kontrakty lwowskie (Trzech Króli 1768), wyprosił od Krzyżanowskiego skrypt na wypuszczenie wsi Suchy Jar, listy oraz oryginał trzyletniego kontraktu zastawnego Brzostowskich na wieś Łohwin[?] (wystawionego w Wilnie, oblatowanego w grodzie winnickim 27 VII 1764) na sumę 30 000 zł – obiecując zwrot po powrocie; wcześniej (19 XII 1767 w Parchomowcach) podsunęli mu do podpisu rewers, którym przywłaszczyli 30 000 zł z obliczonej sumy 74 360 zł. Nie oddali dokumentów ani 9000 zł w złocie i rublach (z sumy wypłaconej przez Piątkowskich za wieś Bohatyrkę[?], przeliczonych w Łohwinie w Wielkim Poście 1768). Tytułując się dziedzicami klucza torczyckiego, 13 i 15 kwietnia 1768 r. nasłali do Łohwina służbę i Kozaków (pod komendą Wieczora[?] i Rzeckiego[?]), którzy wszczynali tumulty, bili ludzi, zakazali poddanym posłuszeństwa, znieważyli samego Krzyżanowskiego, zabrali dochody i rzeczy, grozili zdrowiu i życiu. Starzec, gwałtownie wyzuty z posesji Łohwina (z sumą 30 000 zł, nakładami na budynki, zasiewami ozimymi – 44,5 czetweryka żyta i 11,5 czetweryka pszenicy miary wołodarskiej[?] – oraz zaoraną rolą), musiał ustąpić do Suchego Jaru (suma 44 360 zł). Pozwani odmawiają też kwitu z sum na Parchomowcach, Orohowcach[?] i Tarhaniach[?] oraz z 35 000 zł posagu i wyprawy, a sumę 20 000 zł na wychowanie wnuków (Józefy i Anieli Walickich, Magdaleny i Dymitra Dobrowolskich) zatrzymują, nie łożąc na nich. Manifestant zapowiada proces o expulsję, sumy, ruchomości, podstępne wzięcie dokumentów i wszystkie krzywdy.

Transkrypcja

k. 242v (skan 0246, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dziesiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzk[iemi] Winnick[iemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzk[iego]

5Winnick[iego]. Comp[aren]s personaliter Ur[odzony] Jmć Pan Jozef Nowicki widzącsię

6być nieznośnie ukrzywdzonym solennie y jako nayuroczyściey na p[rze]c[iw]ko

7W[ielmożnemu] Jmć Panu Woyciechowi Losiowi Pods[tolemu] Żydaczews[kiemu] Panu tudzież Szy-

8monowi Masztalerzowi w niżey opisany sposob y o to manifestuie y prote-

9stuiesię. Jż Wiel[możny] Obżał[owany] oświadczaiącsię niby z przyiaźnią y dobrym życze-

10niem Ur. Ma[nifest]anta prawie na Respekcie przez Rok cały u siebie trzyma-

11iąc w podroż rożną wyciągał, a tak przy powrocie z Baru w drodze

12z Ludźmi y końmi swoimi porzuciwszy, szukaiąc jakowychsi pretensyi

13żadney dyspozycyi tak nad Ludźmi swoimi, jako y nad końmi Ur. Ma-

14nifestantowi, choć lubo niesłużącemu niezostawiwszy, sam w inszą dro-

15gę odiechał, y niby z oświadczenia dobrey przyiaźni y przychilności na

16drogę czyli expens co bardziey na podstęp y utratę w substancyi Czerwo-

17ny Złoty dla większey ufirmowania pretensyi zostawił, Ludzi bez żadney

18Dyspozycyi y niezostawiwszy nad Onemi Zwierzchności nikomu po-

k. 243 (skan 0246, strona prawa)

1rzucił z między ktorych wyż rzeczony Masztalerz, będąc zostawionym wol-

2nym; wybrawszy z pomiędzy wszystkich koni, konia podiezdka ządłego[?] W[ielmożnego] Jmć Pana

3Misiewicza Towarzysza Znaku Pancernego JWiel[możnego] St[aros]ty Ułanow[skiego][?] Czerwonych Złotych

4Dwadzieścia Sześć wartuiącego, na powod y do popisu przed JW. Jmć Panem Mar-

5szałkiem Woysk Koron[nych] związku Konfederacyi Koron[ney] przez Wiel[możnego] Obżał[owanego] poruczonego

6przez całą Drogę na onymże koniu pląsząc jechał Sztuk rożnych dokazywał,

7po polach uganiałsię, y uganiaiącsię tegoż konia zhalecził, owgdy Ur. Manife-

8stans tego Masztalerza strofował on niechcąc słuchać, bardziey na złość postę-

9puiąc w niczym posłuchać niechciał, owszem za oczy, wyrzucaiąc, iż nad nami

10niemasz żadney Dyspozycyi co chciał wyrabiał, przez ktore swywole y zuchwał-

11ze pozwolenie wolności sobie gdy konia zhalecził, co widząc Wiel[możny] Obżałowany

12niemogący swoiey krzywdy na onymże Masztalerzu poszukać, a maiąc w Rę-

13ku rzeczy Ur. Manifestanta, jakoto Sygnet wartuiący Czerwonych Złotych

14Trzy y Sztucic wartuiący tyleż, tudzież maiąc Skrzynię z rożnemi rzeczami

15potyś wydać niechciał puki Ur. m[anifest]ans zbywaiąc przez przymus w puł darmo

16rzeczy swoie, tegoż konia niesprawiedliwie za Dwadzieścia Sześć Czerwonych

17Złotych na uszczerbek prawie manifestanta wziętego niezapłacił, y tak wymogł-

18szy Dwadzieścia Sześć Czerwonych Zł[otych] tak Sygneta jako y Sztucica poprzecznym[?]

19sposobem wziętego niemniey y wymorzonych Dwudziestu Sześciu Czerwonych

20Zł[otych] oddać niechce, y bez niewinnie grabi, o co wszystko Jdem Comparens con-

21tra Eundem M[anifes]t[a]um[?] inculpatum iterum iterumq[ue] manifestatur et protestatur pro-

22sząc o przyięcie do Akt tey kopiy co y otrzymał J. Nowicki m[anu] p[ropria]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „347”. Pismo staranne, lecz składnia zawiła.

Odczyt: „konia podiezdka ządłego[?]” – przymiotnik niepewny (może ‘zdatnego’); „JWiel. St[aros]ty Ułanow[skiego][?]” – w rękopisie „JWiel. Stty Ułanow” – zwierzchnik chorągwi pancernej; „zhalecził” – zakulawił, okulawił (konia); „ze pozwolenie” – zapewne zniekształcone ‘zbytnie pozwolenie’; „potyś” – dotąd; „poprzecznym[?] sposobem” – może ‘poprzednim/porzeczonym’; „bez niewinnie grabi” – (zapewne) ‘i bez (przyczyny) niewinnie grabi’; „contra Eundem M[anifes]t[a]um[?] inculpatum” – w rękopisie skrót „Mtum” – zapewne ‘przeciw temuż obwinionemu’.

Objaśnienia: „na Respekcie” – na służbie, na łasce (jako rezydent, dworzanin); „z Baru” – z Baru, siedziby konfederacji barskiej; „expens” – na wydatki; „Czerwony Złoty” – dukat; „ufirmowanie pretensyi” – umocnienie roszczenia; „Masztalerz” – stajenny, koniuszy; „podiezdek” – koń podjezdny, wierzchowy; „Towarzysz Znaku Pancernego” – towarzysz chorągwi pancernej; „na powod … do popisu” – prowadzony luzem (na powodzie) na popis (przegląd wojska); „Marszałek Woysk Koronnych związku Konfederacyi Koronney” – marszałek wojsk konfederacji barskiej (zapewne Józef Pułaski, por. akt 346); „Sztucic” – sztuciec, gwintowana strzelba; „w puł darmo” – za pół darmo; „wymorzonych” – wymuszonych; „Idem Comparens contra Eundem … inculpatum iterum iterumque manifestatur et protestatur” – ten sam stawający przeciw temuż obwinionemu po raz wtóry i jeszcze raz się manifestuje i protestuje.

Streszczenie

10maja 1768 r. Józef Nowicki manifestował się w grodzie winnickim przeciw Wojciechowi Łosiowi, podstolemu żydaczowskiemu, i jego masztalerzowi Szymonowi. Łoś przez rok trzymał Nowickiego u siebie na „respekcie” i zabierał w podróże; wracając z Baru, porzucił go w drodze z ludźmi i końmi bez żadnej dyspozycji, zostawiając mu tylko dukata na wydatki, i odjechał. Masztalerz, pozostawiony bez nadzoru, dosiadł luzaka – konia wartości 26 dukatów należącego do Misiewicza, towarzysza chorągwi pancernej, przeznaczonego na popis przed marszałkiem wojsk konfederacji koronnej – harcował na nim po polach i okulawił go, nie słuchając upomnień. Łoś, nie mogąc dochodzić szkody na masztalerzu, zatrzymał rzeczy Nowickiego (sygnet i sztuciec wartości po 3 dukaty oraz skrzynię z rzeczami) i wymusił na nim zapłatę 26 dukatów za konia, a sygnetu, sztućca i pieniędzy nie chce oddać. Nowicki protestuje przeciw tej grabieży.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 243 (skan 0246, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dziesiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzk[iemi] Winn[ickiemi] y przedemną Ja-

4nem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzk[iego]

5Winnick[iego]. Comparens personal[ite]r W[ielmożny] Jmć Pan Antoni Lesniewski Łowczyc Cie-

6chanowski Jmieniem W[ielmożnego] Jmć Pana Stanisława Wroblewskiego Miecz[nika] Wen[deńskiego]

7Dobr wsi Kossowa y Pohrebow in anti[?] vigore Prawa sobie służącego Possessora

8lubo ob infortunium w Oyczyźnie przez zagraniczne Woysko Rossyiskie tamuią-

9ce każdemu aditum ad Acta publica w czasie przyzwoitym przyść niemogł,

10iednak jako tylko iuvantibus Superis stanąć domogłsię, tak zaraz te solenne

11w Aktach ninieyszych Grodu Winn[ickiego] przychyliwszysię do dawnieyszych

12manifestacyi y całego processu hocce in negotio wyższego czynić Protesta-

13cyę, vigore nowo wynalezionych Dokumentow przy surero[?] poczynionych

14wiolencyach na p[rze]c[iw]ko JW. Leduchowskim S[taro]stom Włodzim[ierskim] Małż[onkom] Dobr po-

15mienionych Dziedzicom y Wiel. Tomaszowi Markusowi Kommissarzowi

16Generalnemu Dobr zmiankowanych, niemniey Jchmć Panom Franciszko-

17wi Jagniątkowskiemu[?] y Jozefowi Siasieckiemu[?] Dobr wsi Kossowa Dyspo-

k. 243v (skan 0247, strona lewa)

1zytorowi rożnych wiolencyi wynalazcom y Jnnym Ludziom Poddanym

2Kossowskim, a wszczegulności Wiel. Jerzemu Korzeniowskiemu Horodny-

3Pinsky[?] Komorny Gran[iczny] W[oiewódz]twa Bracł[awskiego] Sędziemu na tymże Kompromissie wraz

4z Wiel. Kazimierzem Gniewkowskim Viceregentem Grodu Przemys[kiego] y Ste-

5fanem Baranowskim Cześ[nikiem] Lad[?]: ze Strony JWiel. Leduchowskich S[taro]stow

6Włodzim[ierskich] lokowanemi Arbitrami zasiadaiącemu manifestował et de nulli-

7tate tego Dekretu protestowałsię o to. Jż Wiel. Wroblewski Miecz[nik] Wendynski

8Comptis Pryncypał nabywaiąc Dobr rzeczonych Kossowa y Pohrebow od

9Wiel. Brzezinskiego przeszłego tychże Dobr Possessora, za Summy w

10kontrakcie wyrażone, tak że dodaiąc Summę JO. X[ię]ciu Jmć Januszowi San-

11guszkowi Ordynatowi Ostrogskiemu Dobr Klucza Tetyowskiego na ten czas

12Dziedzicowi, miał tak od JO. Dziedzica jakoteż od Wiel. Brzezinskiego

13Juryzdatora swoiego wszelkie używanie Prowentow y powinności od Poddanych

14należących podług zwyczaiu kraiu tuteyszego y w kluczu Tetyowskim będącego

15zażywać czego przez Lat kilkanaście podług wyrażenia sobie w Kontrakcie za-

16żywał, w czasie teraznieyszym od Lat Trzech JWiel. Leduchowski S[taros]ta Włodzim[ierski]

17wykupuiąc Comptis Pryncypała, rzeczonych Dobr bardziey amicabili modo jak

18de necessitate wymogł, in nonnullis tantum punctis et praetensionibus y to ab

19Actu swoiey exempcyi u tegoż Kwerulanta na zapisaniesię na Kompromiss.

20w czym W. ma[nifest]antis Pryncypał niespodziewaiącsię żadney dla siebie krzyw-

21dy ile nienależąc do odpowiadania w jakichkolwiek pretensyach nowemu

22Dziedzicowi Cessyonaryuszowi swoiemu zezwolił, z ktorey Jnskrypcyi Kom-

23promissarskiey, gdy termin agitowaniasię tego Kompromissu przypadł Wiel.

24Markus Kommissarz, y Plenipotent Generalny wraz z drugiemi niewiedzieć

25czyli za Jnformacyą JWiel. S[taro]stow Włodzim[ierskich] Pryncypałow swoich, czyli własnym

26Domysłem swoim, nieuważaiąc na znaczne Reparacye y osadzenie Podda-

27nych drugą prawie liczbą w tych Dobrach przez Wiel. Comptis Pryncypała

28nietylko pretensye wynalezione nienależycie od Possessyi Onego, aleteż y od

29Dzierżawy Wgo Brzezinskiego Juryzdatora, formować, a uformowane do

30Sądu Kompromissarskiego podał; czym Sąd wigrliwy[?] niekonsyderuiąc wszel-

31kiey Cyrkumstancyi y wcale nienależącego od powiadania, za pretensye dawne

32nowemu Dziedzicowi ważyłsię in varijs punctis p[rze]c[iw]ko Wiel. Uskarzaiącemusię

33wraz z Wiel. Arbitrami Dwoma od strony przeciwney lokowanemi gravi-

34minose[?] Dekret ferować satisfactionem indebite nakazać y strony teraz

35uskarzaiącąsię uiszczyć, na Terminie zaś naznaczonym z Kompromissarskiego

36Dekretu spublikować, a teraz przez siebie Samego rożne krzywdy, jakoteż y

37przez Dyspozytorow y Ludzi Poddanych Kossowskich, ktorzy pod Bytności

38Samey tylko Wiel. Wroblewskiey Miecz[nikowey] Wendynskiey na Dwor nachodzili

39stoły uszczypliwemi[?] tyli[?] drzwi y Zamki odrywali, gdzie Ur. Jagniątkowski[?]

40z Urod. Sasiedzkim[?] Dyspozytorem Kossowskim mimo zabronienie tych

41wiolencyi y utrzymanie Ludzi jeszcze Sami z korda poiazdu Stangreta

k. 244 (skan 0247, strona prawa)

1w Służbie będącego wiozącego Samych Wiel. Miecznikow zamknowszy Wrota

2wziąć, et in retrusionem Kiymi onego zbić y w dyby zabić, bryczkę usznu-

3rowaną[?] Ładowną wrzucić y barwę tegoż Stangreta ze spodu ładunku zabrać

4Wołow Sześć z Obory wyprowadzić, pary dla Obory y Stada Wiel. Mieczni-

5kow własney zabronić, a koni inszemu rozdać, Pastucha Dziedzicznego ode-

6brać, przez co W. Comptis Pryncypał w bydle rogatym y Stadninie na kilka-

7dziesiąt Sztuk ma szkody, Jnne remanenta y niedobory na Gromadach Ko-

8ssowskiey y Pohrebenskiey zaległe zatrzymać y inne niezliczone krzy-

9wdy czynić śmieli y ważylisię, ktore to szkody y pretensye czasu prawa o-

10sobliwym Regestrem y Jnterrogatoryami spisane będą, a zatym tenże

11W. Comparens Jmieniem Pryncypała swoiego umyślnie dla oświadczenia

12przybyły y powtornie do Akt tak o nieważność wyż wspomnionego

13Dekretu Kompromissarskiego jakoteż o wszelkie pretensye, salva hu-

14ius ma[nifestati]onis melioratione vel per eandem citationem correctione

15si opus fuerit hanc vero copiam Jdem W. Comp[aren]s Jmieniem W[ielmożnego] Jmć Pa-

16na Stanisława Wroblewskiego M[iecznika] W[endeńskiego] Pryncypała swego Actis conno-

17tari prosił co y otrzymał. Antoni Lesniewski m[anu] p[ropria]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „348”. Druga strona sporu z aktów 261 i 309 (Ledóchowscy, Kossów i Pohreby w kluczu tetyjowskim). WAŻNE: tytuł Wróblewskiego czytany tu wyraźnie „Miecz. Wendynski / Wendynskiey” – miecznik WENDEŃSKI (Wenden, Kieś w Inflantach); skrót „M. W.” w aktach 261 i 348 należy rozwiązywać „Miecznik Wendeński” (w akcie 261 – dawniej „wieluński[?]” do poprawy).

Odczyt: „in anti[?] vigore” – może ‘ante (dawniej)’; „przy surero[?]” – wyraz niejasny; „Jagniątkowski[?]” (w rękopisie „Jagniątkowskiemu/Jagniążkowski”); dyspozytor Kossowa „Siasieckiemu[?]” i „Sasiedzkim[?]” – zapewne ta sama osoba, Józef Sąsiecki[?] (por. akt 309); „Horodny-/Pinsky[?]” – zapewne ‘horodniczy piński’ (tytuł J. Korzeniowskiego, obok „Komorny Graniczny Województwa Bracławskiego”); „Cześ. Lad[?]” – tytuł S. Baranowskiego niepewny; „Sąd wigrliwy[?]” – przymiotnik niepewny; „gravi-/minose[?]” – zapewne ‘gravaminose’ (z pokrzywdzeniem); „stoły uszczypliwemi[?] tyli[?]” – miejsce niejasne; „usznu-/rowaną[?]” – zapewne ‘zasznurowaną (bryczkę)’; „Kiymi” – kijami.

Objaśnienia: „ob infortunium w Oyczyźnie przez zagraniczne Woysko Rossyiskie tamuiące każdemu aditum ad Acta publica” – z powodu nieszczęścia w Ojczyźnie, (gdy) obce wojsko rosyjskie zamyka każdemu dostęp do akt publicznych; „iuvantibus Superis” – z pomocą niebios; „processus hocce in negotio” – proces w tej sprawie; „Arbitri lokowani” – sędziowie polubowni wyznaczeni przez stronę; „de nullitate” – o nieważność; „Juryzdator” – posiadacz (dzierżawca) poprzedni, od którego nabyto prawo; „amicabili modo jak de necessitate” – raczej po przyjacielsku niż z konieczności; „in nonnullis tantum punctis et praetensionibus” – tylko w niektórych punktach i pretensjach; „ab Actu swoiey exempcyi” – przy akcie swego wykupu (wyjęcia dóbr z zastawu); „Jnskrypcya Kompromissarska” – zapis na sąd polubowny; „Cessyonaryusz” – nabywca prawa (tu nowy dziedzic, który wykupił dobra); „satisfactionem indebite nakazać” – nakazać niesłusznie zadośćuczynienie; „retrusio” – zamknięcie, uwięzienie; „dyby” – dyby, kłoda do zakuwania nóg; „barwa” – liberia; „remanenta” – zaległości, pozostałości (powinności); „Jnterrogatorya” – pytania do przesłuchania świadków; „salva huius manifestationis melioratione vel per eandem citationem correctione si opus fuerit” – z zastrzeżeniem prawa do poprawienia tej manifestacji albo jej skorygowania w pozwie, jeśli zajdzie potrzeba.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

10maja 1768 r. Antoni Leśniewski, łowczyc ciechanowski, imieniem Stanisława Wróblewskiego, miecznika wendeńskiego, dawnego posesora Kossowa i Pohrebów, tłumacząc spóźnienie zamknięciem dostępu do akt przez wojska rosyjskie, manifestował się w grodzie winnickim przeciw Ledóchowskim, starostom włodzimierskim, ich komisarzowi generalnemu Tomaszowi Markusowi, dyspozytorom Kossowa Franciszkowi Jagniątkowskiemu[?] i Józefowi Sąsieckiemu[?] oraz przeciw arbitrom (Jerzy Korzeniowski, komornik graniczny bracławski, Kazimierz Gniewkowski, wiceregent przemyski, Stefan Baranowski) i zaprotestował przeciw ważności ich dekretu kompromisarskiego. Wróblewski nabył Kossów i Pohreby od Brzezińskiego, dopłacając sumę ks. Januszowi Sanguszce, ordynatowi ostrogskiemu, ówczesnemu dziedzicowi klucza tetyjowskiego, i przez kilkanaście lat pobierał dochody zgodnie z kontraktem. Przed trzema laty Ledóchowski wykupił od niego dobra i wymógł zapis na sąd polubowny w kilku punktach; Markus wniósł jednak pretensje nie tylko z czasów posesji Wróblewskiego, ale i dzierżawy Brzezińskiego, a sąd – nie bacząc na znaczne nakłady i podwojenie liczby osadzonych poddanych – zasądził niesłusznie zadośćuczynienie i opublikował dekret. Ponadto dyspozytorzy i poddani kossowscy najeżdżali dwór pod nieobecność miecznika (gdy była tylko miecznikowa), wyrywali drzwi i zamki, pobili kijami i zakuli w dyby stangreta, zabrali jego liberię, wyprowadzili 6 wołów, zabronili wypasu, odebrali pastucha i zatrzymali zaległe powinności gromad kossowskiej i pohrebeńskiej. Szkody mają być spisane osobnym regestrem.

Transkrypcja

k. 244 (skan 0247, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca May Piętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną Ja-

4nem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz[kiego]

5Winnick[iego]. Stanowszy oczewisto Woźny G[e]n[era]l[ny] W[oiewódz]twa Bracł[awskiego] y Jnnych Opat[rzny]

6Teodor Janowski w moc wierney y prawdziwey Relacyi swoiey zeznał Jż

7on Roku teraznieyszego Dnia Piętnastego Maja maiąc przy sobie stro-

8nę Szlachty Urod[zonych] Jana Giełowta[?] Stanisława Dębowskiego, dla tym więk-

9szey wagi sobie przydanych do Dobr wsi Miedziakowa[?] ziechał gdzie bę-

10dąc do Dwora Prorogacyą przez JWiel. Kommissarzow wydaną odniosł,

11y tam na stole położywszy y o Essencyi oney prawnie opowiedział tenoris

12sequentis. My Kommissarze Konstytucyą na Seymie extraordynaryinym War-

13szawskim postanowioni y do Akt Grodz[kich] Warszaw[skich] Feria Secunda post Do-

14minicam Oculi Quadragesimalem proxima Anno praesenti Millesimo Septin-

15gentesimo Sexagesimo Octavo do Oblaty podaną wyznaczeni oznay-

16muiemy, ninieyszym listem naszym odroczaym, Jż my z mocy pomienio-

17ney Konstytucyi, względem uznania natury wsi Salnika[?] w W[oiewódz]twie Bracł[awskim]

18leżącey y innych Punktow w pomienioney konstytucyi wyrażonych między

19JW. Adamem Myszką Chołoniewskim Kaszt[elanem] Bełskim a W[ielmożnym] Jmć Panem Jo-

20zefem Czosnowskim St[aros]tą Winn[ickim] niemogąc expedyować Kommissyi y

21na termin tą Konstytucyą oznaczony, to iest Dzień Piętnasty Maja, ś[wię]-

22dla wszczętey Konfederacyi y woiennych czynności zjechać przeto Ter-

23[min] teyże Komissyi wyż przez nas eisdem Jnnotescentijs na czas oznaczyć

24maiący, odraczamy proroguiemy y limituiemy zachowuiąc Stronom

k. 244v (skan 0248, strona lewa)

1naowczas przed nami Komissarzami Termin do rozprawy prawney zawity na-

2co[?] Rękami własnemi podpisuiemy. Dan w Rezydencyach naszych Die Se-

3cunda Maij Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo Anno M[?] Kurdwa-

4nowski Podkomorzy Ziemi Buskiey od R[zeczy]p[ospo]l[i]tey wyznaczony Kommissarz m[anu] p[ro]p[ri]a

5Antoni Węgleński Pisarz Ziemski Bełski Komisarz od Rzeczypltey Wyzna-

6czony m[anu] p[ro]p[ri]a Jakub Moczulski Regent Ziemski G[e]n[era]l[ny][?] W[oiewódz]twa Kijowski Grodzki

7Powiatu Owrucki Kommissarz od R[zeczy]p[ospo]l[i]tey naznaczony m[anu] p[ro]p[ri]a Konstanty Bie-

8łobłocki[?] Podczaszy Smol[eński] Kommisarz od R[zeczy]p[ospo]l[i]tey naznaczony m[anu] p[ro]p[ri]a Po ktorym

9to położeniu on wyż mianowany Woźny Do Akt ninieyszych przyiechaw-

10szy o tym prawdziwą swoią uczynił y zeznał Rel[acyą] o ktorey przyięcie mnie

11Urzędu prosił co y otrzymał. Ill[ite]r[atu]s[?] Rel[ator] Ill[ite]r[atu]s[?] Jgnarus scribendi Crucem San-

12ctam posuit. Teodor Janowski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „349”. Komisja dotyczy sporu Adama Myszki Chołoniewskiego, kasztelana bełskiego (por. akty 220–222, 252), ze starostą winnickim Józefem Czosnowskim o „naturę” (charakter prawny – królewszczyzna czy dobra dziedziczne) wsi Salnik[?] w województwie bracławskim, ustanowionej konstytucją sejmu nadzwyczajnego warszawskiego (1767–1768).

Odczyt: świadkowie „Jana Giełowta[?] Stanisława Dębowskiego” – pierwsze nazwisko niepewne; wieś doręczenia „Miedziakowa[?]” (może Miedzianka/Miedziaków); „Salnika[?]” (w rękopisie „Sałnika”); „ś[wię]-” na końcu wiersza (k. 244) – urwany wyraz (może ‘święta’ albo omyłka pisarza); „Ter-/[min]” – w rękopisie przeniesienie niejasne; „na-/co[?]” (początek k. 244v) – zapewne ‘na co’; inicjał podkomorzego „M[?]”; „Bie-/łobłocki[?]” (w rękopisie litery bliskie „Bietobłocki”); „G[e]n[era]l[ny][?]” – skrót „Gnlld”; formuła podpisu „Mllis Rel. Mllis Jgnarus scribendi” – zapewne ‘Illiteratus Relator, illiteratus, ignarus scribendi’ (relator niepiśmienny).

Objaśnienia: „Prorogacya” – odroczenie terminu; „stronę Szlachty … dla tym większey wagi sobie przydanych” – dwóch szlachciców jako świadków czynności woźnego; „o Essencyi oney prawnie opowiedział tenoris sequentis” – ogłosił prawnie jej treść następującego brzmienia; „Feria Secunda post Dominicam Oculi Quadragesimalem proxima Anno praesenti 1768” – w najbliższy poniedziałek po niedzieli postnej Oculi roku bieżącego, tj. 14 marca 1768; „uznanie natury wsi” – rozpoznanie charakteru prawnego wsi; „dla wszczętey Konfederacyi y woiennych czynności” – z powodu rozpoczętej konfederacji (barskiej) i działań wojennych; „eisdem Jnnotescentijs” – tymiż obwieszczeniami (listami); „limituiemy” – odraczamy; „Termin zawity” – termin ostateczny; „Dan w Rezydencyach naszych Die Secunda Maij 1768” – dan w naszych siedzibach 2 maja 1768; „Crucem Sanctam posuit” – postawił znak krzyża.

Streszczenie

15maja 1768 r. woźny generalny województwa bracławskiego Teodor Janowski zeznał w grodzie winnickim, że tegoż dnia, w obecności szlachciców Jana Giełowta[?] i Stanisława Dębowskiego, doręczył do dworu we wsi Miedziaków[?] i ogłosił list prorogacyjny komisarzy Rzeczypospolitej, wyznaczonych konstytucją sejmu nadzwyczajnego warszawskiego (oblatowaną w grodzie warszawskim 14 III 1768) do rozpoznania natury wsi Salnik[?] w województwie bracławskim i innych punktów sporu między Adamem Myszką Chołoniewskim, kasztelanem bełskim, a Józefem Czosnowskim, starostą winnickim. Komisarze – [M.] Kurdwanowski, podkomorzy buski, Antoni Węgleński, pisarz ziemski bełski, Jakub Moczulski, regent ziemski generalny województwa kijowskiego i grodzki owrucki, oraz Konstanty Białobłocki[?], podczaszy smoleński – nie mogąc z powodu konfederacji i działań wojennych zjechać na termin 15 maja, odroczyli komisję do terminu, który ogłoszą osobnymi obwieszczeniami (list dany 2 V 1768). Woźny niepiśmienny postawił krzyż.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 244v (skan 0248, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca May Szesnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną Janem

4Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz[kiego] Winnick[iego].

5Comparens personaliter W[ielmożna] Jmć Pani Anastazya z Skopowskich[?] Miastkow-

6ska niegdy W[ielmożne]go Floryana Miastkowskiego Sędzica Ziemi Łukowey[?] Małżonka

7pozostała Wdowa części Dobr wsi Torkowa[?] y Sielnicy[?] w W[oiewódz]twie Bracł[awskim] będą-

8cych Dziedziczka Swym y Dzieci swoich Jmieniem ostrzegaiąc całości Substan-

9cyi Honoru y życia magno animi cum dolore p[rze]c[iw]ko Wiel. Jchmć Panom Kazi-

10mierzowi y Antoniemu Szawłowskim Braci między sobą stryieczno rodzo-

11nym Kompanii Pancerney, quam solennissime uskarża zali manifestuie y

12protestuie. Jż ci Wiel. Jchmć oskarżeni subtelnemi z wypiszczenia[?] podcho-

13dząc sposobami, rożne rożnemi czasy, częstokroć wraz większe niechętliwość[?] zna-

14wiaiąc, tak W. Kwerulantce jako y Poddanym Jey nieznośne krzywdy y

15wiolencye czynią, y dotąd uciemiężenia czynić nieprzestaią, his non satia-

16ti, przed Dwiema niedzielami illicite procedendo, nayprzod na Grunt

17części y Poddanych Teyże w nocy z przybranemi Ludźmi napadłszy,

18ze wsi y Chałup Poddanych Jey tylko gonili bili, za niemi strzelali, Żony

19onych y Dzieci poprzestraszali, a iednego Poddanego Jwana Głuchego gło-

20wę skaleczyli razy śmiertelne zadali, dla ktorego ciężkiego zranienia do

21prezenty Grod[zkiey] semimortuus stawiony być niemoże, in loco loci niżey

22wyrażona Wizya przez Woźnego y Szlachtę hoc nefas criminis swiad-

23czy, teyże Samey nocy powtorzone na teyże Samey Części podziałałysię

24akcye[?], bo sine ulla habita ratione na Dwor W. Kwerulantki tumultuose

25napadłszy verbis lasivis, illicitis et scommaticis: ktorych ob reveren-

26tiam wyrazić niepodobna, honbili[?] dyzgustowali szkalowali Samę

27Wiel. Komparentkę zbili Dzieci Jey poprzestraszali Czeladź Dworską

28porozpędzali, gdzie pod ten czas prawarty[?] Hryćko Chomutowski[?] wie-

29lokrotnie notowany, exessant[?] wdrugi[?] szkody za W. Protestantki Rekwizy-

30cyą uskarzeniasię niebył karany y tenże Sam Poddany WW. Obwinio-

k. 245 (skan 0248, strona prawa)

1nych w dalszym czasie Roboczego Matyasza y Syna W. Komparentki

2własnego, widłami Obydwoch bił, y absolutnie sobie bez uwagi wszelkiey

3na Stan Dziecięcia małoletniego Szlacheckiego postępował, więc cokol-

4wiek Wiel. Jchmć Sami lub Ludzie Jch czynią subordynowani, tak Samey

5W. Dziedziczce jako y Poddanym Jey krzywd, przez Bliską Sąsiedztwa

6kollizyę, wiolencyi rożnych spokoynemisię czyniąc y uznaiąc, tym sa-

7mym sposobem, w expensa prawne wprowadzaią do ruiny przyna-

8glaią y ostatnią zgubę wyniszczenia z Substancyi czynią, jakoby po-

9kazuie że Wiel. Antoni Szawłowski pożyczonych Trzynastu Czerwonych

10Złotych, itidem Anno Dziesięciu Złotych Pols[kich] ad multas expostulationes

11nieoddaie y niewypłaca, a zaś W. Kazimierz Szawłowski za Wieprze Kar-

12mne y Krowę to wszystko do krotkiego czasu targiem wziętych dotąd

13Jchmć nieuspokaiaią, naostatek gdy na Dniu Oneygdayszym Czterna-

14tym praesentis Krowa tażSama targiem tylko wzięta lecz niezapłacona,

15ninieyszey W. Komparentki własna, ktorey W. Kazimierz Szawłowski

16ani oddać, ani zapłacić niechciał, Sama nazad przybiegła y ocieliłasię

17tę W. Załączasię[?] iako swoią do Szpichlerza zamknąć kazała, gdzie Wiel.

18Kazimierz Szawłowski wpadłszy z zaciężnemi Ludźmi swemi na Dwor W.

19Protestantki, tam we Dworze Jey, nahayem W. Komparentkę bez względu

20wszelkiego horrendissime zbił, ktora ledwo żywą zostałasię zbita a stra-

21chem przerażona, uciekłszy do Dworu Wgo Łabęckiego salwowałasię

22z resztą zdrowia uchodząc życia, na ten czas Jchmć zaciężni z rozkazu

23kommendy swoiey, Szpichlerz odbili, tełudy[?] od Szpichlerza wzięli,

24Sadła porabierali szkody wiele z legominy[?] y innych wiktuałow poczy-

25nili, de quibus omnibus peractis violentiis renovatisq[ue] magna cum

26querimonia manifestuiesię y protestuie, salva manente praesentis

27ma[nifestati]onis melioratione per aliam citationem cedendas[?], ad interim eand[em]

28actis sui et S[uo]rum nne connotari prosiła co y otrzymała Anastazya Miast-

29kowska. Et incontinenti Stanowszy oczewisto Woźny G[e]n[era]l[ny] W[oiewódz]twa Brac[ławskiego]

30y Jnnych Opat[rzny] Stefan Zozuliński[?] w moc prawdziwey wierney y szcze-

31teczney[?] wizyi swoiey iawnie ustnie y dobrowolnie zeznał Jż on na Affe-

32ktacyą y prawną rekwizycyą W. Jmć Pani Anastazyi z Skopowskich[?] Miast-

33kowskiey Sędzicowey Ziemi Łukowey[?] był w Dobrach wsi Torkowie[?] na Czę-

34ści Teyże W. Rekwirentki Dziedziczney, gdzie będąc a maiąc przytomną

35Szlachtę Urod[zonych] Jchmć Panow Jozefa Rytowskiego[?] y Tomasza Kieyze-

36ra[?] do tego aktu wziętą, był naypierwiey we Dworze, gdzie będąc sły-

37szał od Ludzi y widział Panią Samę nahayem zbitą, Szpichlerz otwar-

38ty, skoble pogięte, z Okrasy Sadeł wieprzowych y innych wiktuałow wy-

39przątniony, itidem Poddanego Jwana Głuchego niemiłosiernie Głowę

40zbitą y skaleczoną, Tudzież Roboczego Matyasza widłami zbitego

41po rożnych ciała mieyscach, oraz y małoletniego W. Miastkowskiego

42W. Rekwirentki Syna widłami z tyłu w kilku mieyscach razy zbi-

k. 245v (skan 0249, strona lewa)

1niate zadane, ktore wszystkie wiolencye y bicia nie przez kogo innego tylko

2przez Samych y Ludzi WW. Szawłowskich Zaciężnych y Poddanych miały być

3zadane y poczynione. oraz tenże Sam Woźny z pomienioną Szlachtą był na

4części wsi Torkowa[?] Wiel. Szawłowskich Dziedziczney u Samych Panow wyże

5wyrażonych Szlachtę Quorumvis[?] n[omi]num[?] Tomaszewskiego Drugalskiego[?] y

6Jnnych Wiel. Dziedzicom sui Juris wiadomą, niemniey Poddanych y w Słu-

7żbie Dworskiey zostaiących Ludzi, jakoto Michałka Stangreta Andrzeia

8Furmana Roboczych Hryćka Chomutyńskiego[?], Andrzeia Kozaka Chwed-

9ka Slepego kozakow aresztował y do rozprawy prawney przyporuczył, kto-

10ryto Woźny Szlachtą z sobą będącą oświadczywszysię ztamtąd powrocił, y

11tu przedemną Urzędem stanowszy tak Wizyi jako y arresztu uczynił y

12zeznał Rel[acyą]. De quo praesens Ejus[dem] Ill[ite]r[atu]s[?] Rel[ator] Ill[ite]r[atu]s[?] qui supra ignarus scriben-

13di Crucem posuit Stefan Zozuliński[?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „350”. Ręka pisarska oddaje „z” literą podobną do „r” (np. „Srawtowskich” = Szawłowskich, „Driedricom” = Dziedzicom, „Zorulinski” = Zozuliński[?]); nazwiska ujednolicono wg tej obserwacji. Szawłowski – por. akt 293 (sędzia kondescensji Szawłowski[?]).

Odczyt: „z Skopowskich[?]”; „Sędzica Ziemi Łukowey[?]” (może Łukowskiey – ziemia łukowska); wsie „Torkowa[?]/Torkowie[?]” i „Sielnicy[?]”; „z wypiszczenia[?]”, „niechętliwość[?] zna-/wiaiąc”, „akcye[?]”, „honbili[?]” (zapewne ‘hańbili’), „prawarty[?]”, „exessant[?] wdrugi[?]”, „tełudy[?]”, „legominy[?]”, „tę W. Załączasię[?]” – wyrazy niepewne; „Hryćko Chomutowski[?]” (k. 244v) i „Hryćka Chomutyńskiego[?]” (k. 245v) – ta sama osoba, forma nazwiska niepewna; świadkowie woźnego „Rytowskiego[?]” i „Kieyzera[?]”; „Quorumvis[?] n[omi]num[?] Tomaszewskiego Drugalskiego[?]” – fragment niejasny (zapewne nazwiska szlachty-świadków aresztu); „cedendas[?]” – może ‘cedendam’.

Objaśnienia: „simul cum visione et aresto” – wraz z wizją (oględzinami) i aresztem; „stryieczno rodzeni” – bracia stryjeczni; „Kompanii Pancerney” – (z) towarzystwa chorągwi pancernej; „his non satiati” – nie poprzestając na tym; „illicite procedendo” – postępując bezprawnie; „semimortuus” – na wpół żywy; „in loco loci” – na miejscu; „hoc nefas criminis swiadczy” – świadczy o tym występku; „sine ulla habita ratione” – bez żadnego względu; „tumultuose” – burzliwie; „verbis lasivis, illicitis et scommaticis” – słowami sprośnymi, niedozwolonymi i obelżywymi; „ob reverentiam” – przez uszanowanie; „dyzgustować” – znieważać; „notowany” – (wielokrotnie) oskarżany, znany z występków; „Roboczy” – parobek, robotnik dworski; „Wieprze Karmne” – wieprze tuczne; „Dzień Czternasty praesentis” – 14 bieżącego (maja); „nahay” – nahajka; „horrendissime” – najstraszliwiej; „salwowałasię” – ratowała się ucieczką; „zaciężni” – ludzie najemni (zbrojni); „Okrasa” – omasta, tłuszcz; „de quibus omnibus peractis violentiis renovatisque” – o wszystkie te dokonane i ponowione gwałty; „salva manente praesentis manifestationis melioratione per aliam citationem” – z zachowaniem prawa do poprawienia tej manifestacji w innym pozwie; „ad interim” – tymczasem; „actis sui et Suorum nne” – imieniem swoim i swoich; „Wizya” – oględziny dokonane przez woźnego; „sui Juris” – swojego prawa (zależnych); „aresztować … do rozprawy prawney przyporuczyć” – zatrzymać (oddać pod areszt) do rozprawy sądowej.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

16maja 1768 r. Anastazja ze Skopowskich[?] Miastkowska, wdowa po Floryanie Miastkowskim, sędzicu łukowskim[?], dziedziczka części wsi Torków[?] i Sielnica[?] w województwie bracławskim, manifestowała się w grodzie winnickim imieniem swoim i dzieci przeciw braciom stryjecznym Kazimierzowi i Antoniemu Szawłowskim, towarzyszom chorągwi pancernej, sąsiadom w Torkowie[?]. Przed dwoma tygodniami Szawłowscy z ludźmi napadli nocą na jej część wsi, gonili i bili poddanych, strzelali za nimi, a poddanego Iwana Głuchego tak poranili w głowę, że nie mógł stanąć w grodzie; tej samej nocy wpadli na dwór, lżyli i bili samą manifestantkę, straszyli dzieci, rozpędzili czeladź. Poddany Szawłowskich Hryćko Chomutowski[?] pobił widłami parobka Matyasza i małoletniego syna manifestantki. Antoni Szawłowski nie oddaje pożyczonych 13 dukatów i 10 zł, Kazimierz nie zapłacił za wzięte wieprze tuczne i krowę; gdy 14 maja ta krowa wróciła i ocieliła się, a manifestantka zamknęła ją w spichlerzu, Kazimierz Szawłowski z żołnierzami najemnymi wpadł na dwór i zbił ją nahajką tak, że ledwie żywa schroniła się do dworu Łabęckiego, a jego ludzie rozbili spichlerz i zabrali słoninę i inne zapasy. Woźny Stefan Zozuliński[?] ze szlachtą (Józef Rytowski[?], Tomasz Kieyzer[?]) dokonał wizji – stwierdził pobicie pani nahajką, rozbity spichlerz, rany Iwana Głuchego, Matyasza i syna manifestantki – oraz aresztował na części Szawłowskich ich czeladź i kozaków (stangreta Michałka, furmana Andrzeja, parobka Hryćka Chomutyńskiego[?], kozaków Andrzeja i Chwedka Ślepego).

Transkrypcja

k. 245v (skan 0249, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Szesnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winnick[iemi] y przedemną Ja-

4nem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzk[iego]

5Winnick[iego]. Stanowszy oczewiście Woźny G[e]n[era]l[ny] W[oiewódz]twa Bracł[awskiego] y Jnny[ch] Opat[rzny] Le-

6onty Pilawski w moc wierney Rel[acyi] swoiey iawnie zeznał. Jż on Roku teraz-

7nieyszego Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego Dnia Szesnastego Maja

8na affektacyą y prawną Rekwizycyą W[ielmożnego] Jmć Pana Gabriela Peretiatkowi-

9cza Stol[ni]ka[?] Winn[ickiego] Dobr Stoian zastawnego Possessora, maiąc przy sobie

10stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Ur. Jchmciow Panow Grzegorza Baczyń-

11skiego[?] y Franciszka Orłowskiego, dla większey wiary do tego aktu wziętych

12był w Dobrach wsi Sledziach[?] tu w W[oiewódz]twie Bracł[awskim] leżących, a przed tym do

13klucza Krasniańskiego należących, gdzie będąc Pracowitego Michayła Koło-

14myczuka[?] Poddanego y Josia[?] Arędarza Sledziańskich aktualnych Swiątni

15Boskich Złodziejow u W[ielmożnego] Jmć Pana Michałowskiego tychże Dobr Possessora,

16tudzież Woyta y całey Gromady tameczney, w Grzywnach Prawem opisa-

17nych aresztował y prawnie przyporuczył, ktory areszt tak W. Michałow-

18ski Possessor, jakoteż Woyt y Gromada Sledziańska, na pomienionych Zło-

19dziejow dobrowolnie przyiowszy, onych do rozprawy prawney dotrzymać

20deklarowali y submittowalisię. w czym ow Woźny Szlachtą sobie przy-

21tomną oświadczywszysię ztamtąd powrocił y tu ad Acta przybywszy pra-

22wdziwego Arresztu swego uczynił y zeznał Relacyą. Woźny nieumieiący

23Pisać Krzyż Swięty kładzie Leonty Pilawski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „351”. Ręka oddaje „z” jak „r” i „ł” jak „t” (np. „Ortowskiego” = Orłowskiego, „Kotomyrcuka” = Kołomyczuka[?]).

Odczyt: nazwa wsi „Sledziach[?]/Sledziańskich[?]” (może Śledzie albo Słodzie); „Stol[ni]ka[?] Winn[ickiego]” – w rękopisie „Stolny Winn.” (skrót tytułu Peretiatkowicza, w nagłówku „S. W.”); „Dobr Stoian” – dobra Stojany (potwierdzone w akcie 375: „Dobr wsi Stojan w Wtwie Bracł. a Powiecie Winn.”); w akcie 375 Peretiatkowicz tytułowany „Stolnikiem Zwinogrodzkim” (tu wyraźnie „Stolny Winn.”) – rozbieżność tytułu; w akcie 375 wieś pisana wyraźnie „Słedziach”, „Słedziańskich” (z „ł”); „Baczyń-/skiego[?]”; „Kołomyczuka[?]”; „Josia[?]” – imię arendarza (Żyda?) niepewne.

Objaśnienia: „ex Requisitione” – na żądanie; „affektacya y prawna Rekwizycya” – życzenie i prawne wezwanie; „klucz Krasniański” – klucz dóbr krasnieńskich; „aktualni Swiątni Boskich Złodzieie” – złodzieje (złapani na gorącym uczynku) okradający kościół (świętokradcy); „w Grzywnach Prawem opisanych aresztował y prawnie przyporuczył” – oddał pod areszt pod karą grzywien przewidzianych prawem i prawnie powierzył (ich pieczy); „submittowalisię” – zobowiązali się.

Streszczenie

16maja 1768 r. woźny generalny województwa bracławskiego Leonty Piławski zeznał w grodzie winnickim, że tegoż dnia, na żądanie Gabriela Peretiatkowicza, stolnika winnickiego[?] (w akcie 375 – zwinogrodzkiego), zastawnego posesora dóbr Stojany, w obecności szlachty (Grzegorz Baczyński[?], Franciszek Orłowski) był we wsi Słedzie[?] w województwie bracławskim, należącej dawniej do klucza krasnieńskiego, i aresztował tam złapanych świętokradców – poddanego Michajła Kołomyczuka[?] i arendarza Josia[?] – oddając ich pod straż posesorowi Michałowskiemu, wójtowi i gromadzie pod grzywnami; ci przyjęli areszt i zobowiązali się dostawić ich do rozprawy. Woźny niepiśmienny postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 245v (skan 0249, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Szesnastego Dnia

3Przed Urzędem

4[dalej tekstu nie wpisano; dół strony przekreślony]

k. 246 (skan 0249, strona prawa)

1[strona pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt niewypełniony: po nagłówku, dacie i pierwszych słowach formuły („Przed Urzędem”) pisarz przerwał; k. 246 pozostawiona pusta i przekreślona. Bez numeru marginalnego (po rkp. „351” następuje „352” na k. 247); w opracowaniu numer ciągły 362.

Odczyt: skrót tytułu Hryniewickiego „S. B.[?]” nierozwiązany (może stolnik bracławski); „de nullitate kopiow y Kompromissu” – o nieważność kopii (dokumentów) i kompromisu (zapisu na sąd polubowny).

Streszczenie

Pod datą 16 maja 1768 r. pisarz grodu winnickiego rozpoczął wpis manifestacji Hryniewickiego (S. B.[?]) przeciw Jakubowskiemu o nieważność kopii i kompromisu, lecz poza nagłówkiem i początkiem formuły nic nie wpisał; następna strona (k. 246) została pusta i przekreślona.

Transkrypcja

k. 246v (skan 0250, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Szesnastego Dnia.

3[reszta strony pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat; także górna połowa k. 247]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt niewypełniony: tylko nagłówek i data; strona przekreślona (vacat). Bez numeru marginalnego. „Tegoż” – zapewne tegoż Hryniewickiego co w akcie 362. „W. P.” – wojewoda poznański (ks. Antoni Jabłonowski, por. akt 291).

Streszczenie

Pod datą 16 maja 1768 r. pisarz rozpoczął wpis manifestacji tegoż (zapewne Hryniewickiego, por. akt 362) przeciw księciu Jabłonowskiemu, wojewodzie poznańskiemu, i innym, ale tekstu nie wpisał – strona pusta i przekreślona.

Transkrypcja

k. 247 (skan 0250, strona prawa)

1[górna część strony pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat, por. akt 363]

2Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

3Miesiąca Maij Szesnastego Dnia.

4Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winnick[iemi] y przedemną

5Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz[kiego]

6Winn[ickiego]. Comparens personal[ite]r W[ielmożny] Jmć Pan Tadeusz Szteyn Komornik W[ielkiego]

7X[ię]stwa Lit[ewskiego] Rothmistrz Powiatu Orszan[skiego] Plenipotent JO. X[ię]żny Jmć Barba-

8ry z Zawiszow Radziwiłłowey W[oie]w[o]dziny Nowogrod[zkiey] Dobr Hrabstwa Ber-

9dyczowskiego Dziedziczki przybywszy ex oris W[ielkie]go X[ię]stwa Lit[ewskiego] do tegoż Hrab-

10stwa postrzegłszy w wielu okolicznościach pokrzywdzenia przez Przewie-

11lebnych w Bogu Jmć Xięży Karmelitow Bosych Konwentu Berdyczow-

12skiego uczynione, chcąc utrzymać całość Substancyi JO. X[ię]żny Jmć Pryncy-

13pałki swoiey, a niemogąc Acta Districtus Zytom[ierskiego] w czasie teraznieyszey Re-

14wolucyi y znayduiącychsię tam Woysk Exotycznych adiri, przed Aktami

15Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] solenniter et cum gravi querimonia, z przychyleniemsię

16do dawnieyszych manifestacyi skarży zali y manifestuiesię na p[rze]c[iw]ko Wiel.

17w Bogu Jmć Xiędzu Zwolinskiemu Przeorowi y całemu Konwentowi

18Berdyczowskiemu Jchmć Xięży Karmelitow Bosych w niżey opisany

19Sposob y o to. Jż Jchmć Xięża Karmelici maiąc wieś Skrzydłowkę[?] w Hra-

20bstwie Berdyczowskim w W[oiewódz]twie Kijowsk[im] a Powiecie Zytom[ierskim] leżącą

21na fundusz przez JW. Janusza Tyszkiewicza Woiewodę Kijowskiego za-

22pisaną y tamże stawek mierny, teraz w Leciech kilku niedawno prze-

23szłych uparcie podniostszy groble Młyn Papiernię y Prochownię nigdy

24antiquitus niebywałe postawili, ktorym podniesieniem Futory Poddanym

k. 247v (skan 0251, strona lewa)

1Berdyczowskim jakoto Koroberyn[?], Tedora Berruba[?] Jnnych wiele y Sianożęci

2więcey na kopić Tysiąc zatopili, przytym y Grobelkę Dawną oraz przekopy czy-

3li Row ktore znakiem były granicy zasypali, a w Jnnym znaki podobne uformo-

4wali mieyscu, Drogę Starożytną zaorali, Figurę w Jnnym mieyscu postawili,

5a nie wtym, o ktorym iest wzmianka w Liście Granicznym, nadto tymsię nie-

6kontentuiąc na mieyscach zalanych wodą w Roku teraznieyszym poczęli bro-

7nić Ryb łowienia Poddanym Berdyczowskim, stawszy żyrną[?] płoczącym[?], Czoł-

8ny, więcierze zabieraiąc przez swoich Żołnierzy grabiąc onych bijąc y więżąc

9jakoto Demka Kowala okuwszy w kaydany czas niemały w kordygardzie

10trzymali, Żołnierzy na oppressyą Ludzi JO. Pryncypałki y rożnych wiolencyi

11trzymaią y licencyuią, jako swiadczą manifesta dawniey czynione o rożne

12krzywdy et recenter o zabicie Szlachcica w Berdyczowie na Gruncie JO. Pryn-

13cypałki mieszkaiącego Ur. Mikołaia Łazowskiego[?], tudzież o zabranie Grun-

14tu od miasta Berdyczowa y wsi Ryrtowice[?] y postanowienia na Gruncie

15własnym Berdyczowskim Chałupy do pilnowania stawu w Roku teraznie-

16szym, w ktorym nietylko że JO. Pryncypałce wolności iest łowienia Ryb de iure,

17ale y z tey wielowodney[?] przyczyny że tegoż Stawu Część wielka przez zala-

18nie Futorow y Sianożęci Miasta Berdyczowa na gruncie JO. Pryncypałki zosta-

19ie, co wszystko Favore et Jnjuria Jchmciow Panow Possessorow y Gubernatorow

20Miasta Berdyczowa, sobie appropriaverunt, nad to tymsię ieszcze niekonten-

21tuiąc Szynki wina y Jnnych Trunkow w Klasztorze niemaiąc nato Fundu-

22szem pozwolenia, y nieuważaiąc na Konstytucye liczne zabraniaiące w

23Klasztorach in praeiudicium Dziedzicznych Possessorow szynkowania, po-

24stanowili, rzeczy rożne w Klasztorze przedaią, przeto tak Skarbowi JO. X[ię]żny Jmć

25jako y Obywatelom Berdyczowskim uszczerbek y krzywdę czynią, Tychże

26Obywatelow Berdyczowskich, żadney do Zwierzchności Zamkowey nieczyniąc

27odezwy, gwałtownie do Klasztoru biorą, grabią więżą, biją, Place Rynkowe

28przywłaszczywszy Mosty porobili, Fosy, pokopali, Budynki rożne y Rogat-

29ki na tymże Gruncie przywłaszczonym postawili, y innych wiele krzywd

30y wiolencyi poczynili. O co wszystko tenże Comp[aren]s nomine Cuius Supra

31iteratis manifestowawszy y protestowawszysię vicibus, reservando salvam

32si opus fuerit meliorationem Hanc copiam Actis connotari prosił co y

33otrzymał. Tadeusz Szteyn Komor[nik] W[ielkiego] X[ię]stwa Lit[ewskiego] Rotm[istrz] P[owia]tu Orszan[skiego] Plenipo-

34tent JO. X[ię]żny Jmć W[oiewodziny] Now[ogrodzkiey]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „352”. Gród winnicki przyjmuje manifestację, bo akta grodu żytomierskiego były niedostępne „w czasie teraźniejszej rewolucyi” i z powodu obcych wojsk (konfederacja barska, wojska rosyjskie).

Odczyt: wieś karmelitów „Skrzydłowkę[?]”; „Koroberyn[?], Tedora Berruba[?]” – zapewne nazwy futorów albo nazwiska ich posiadaczy, odczyt niepewny; „stawszy żyrną[?] płoczącym[?]” – fragment niejasny; „Czoł-/ny” – czółna; „Łazowskiego[?]” (w rękopisie „Larowskiego”); „wsi Ryrtowice[?]” – nazwa niepewna; „wielowodney[?]”.

Objaśnienia: „ex oris Wielkiego Xięstwa Litewskiego” – z krain Wielkiego Księstwa Litewskiego; „Acta Districtus Zytomiriensis … adiri” – udać się do akt powiatu żytomierskiego; „Rewolucya” – zamieszki (konfederacja barska); „Woyska Exotyczne” – wojska obce (rosyjskie); „solenniter et cum gravi querimonia” – uroczyście i z ciężką skargą; „stawek mierny” – niewielki staw; „Papiernia” – papiernia (młyn papierniczy); „Prochownia” – wytwórnia prochu; „antiquitus” – od dawna; „Futory” – chutory, zagrody poza wsią; „na kopić Tysiąc” – (łąk) na tysiąc kop siana; „List Graniczny” – dokument rozgraniczenia; „Figura” – krzyż przydrożny (znak graniczny); „więcierze” – więcierze, sieci na ryby; „kordygarda” – odwach, areszt wojskowy; „licencyuią” – pozwalają na swawolę; „recenter” – niedawno; „de iure” – prawnie; „Favore et Injuria” – za przychylnością i z krzywdą; „appropriaverunt” – przywłaszczyli; „in praeiudicium” – ze szkodą; „Rogatki” – szlabany, rogatki celne; „reservando salvam si opus fuerit meliorationem” – zastrzegając prawo do poprawienia (manifestacji), jeśli zajdzie potrzeba.

Streszczenie

16maja 1768 r. Tadeusz Szteyn, komornik Wielkiego Księstwa Litewskiego i rotmistrz powiatu orszańskiego, pełnomocnik ks. Barbary z Zawiszów Radziwiłłowej, wojewodziny nowogródzkiej, dziedziczki hrabstwa berdyczowskiego, przybywszy z Litwy i nie mogąc z powodu rewolucji i obcych wojsk dostać się do akt żytomierskich, manifestował się w grodzie winnickim przeciw ks. Zwolińskiemu, przeorowi, i konwentowi karmelitów bosych w Berdyczowie. Karmelici w swej wsi Skrzydłówka[?] (z fundacji Janusza Tyszkiewicza, wojewody kijowskiego) w ostatnich latach podnieśli groblę małego stawu i postawili niebywały dotąd młyn, papiernię i prochownię, przez co zalali futory poddanych berdyczowskich i łąki na ponad tysiąc kop siana; zasypali dawną groblę i rów graniczny, usypali znaki w innym miejscu, zaorali starą drogę i przenieśli figurę graniczną. Zabraniają poddanym łowić ryby na zalanych gruntach księżnej, ich żołnierze zabierają czółna i więcierze, biją i więżą ludzi (Demka Kowala trzymali w kajdanach w kordegardzie); niedawno zabity został szlachcic Mikołaj Łazowski[?]; zabrali grunt od Berdyczowa i wsi Ryrtowice[?] i postawili chałupę dla stróża stawu. Prowadzą też w klasztorze szynk wina i innych trunków wbrew konstytucjom, ze szkodą skarbu księżnej i mieszczan, porywają mieszczan do klasztoru bez wiedzy zamku, a na przywłaszczonych placach rynkowych porobili mosty, fosy, budynki i rogatki.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 247v (skan 0251, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Szesnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz[kiemi] Winnick[iemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz[kiego]

5Winn[ickiego] Comparens personal[ite]r W[ielmożny] Jmć Pan Tadeusz Szteyn Komornik W[ielkiego]

6X[ię]stwa Lit[ewskiego] Rotmistrz Powiatu Orszan[skiego] niegdy Wiel. Jchmć Panstwa Jana y

7Wiktoryi Szolnekowny[?] Szteynow St[aros]tow Skołatow[skich][?] Mał[żonków] Syn niegdy zaś W[ielmożnego]

k. 248 (skan 0251, strona prawa)

1Antoniego Wilhelma binominis y Krystyny z Małachowskich Szteynow Lut-

2kownikow[?] Regimentu Pieszego Woysk W[ielkiego] X[ię]stwa Lit[ewskiego] Mał[żonków] wnuk niegdy zaś Wiel.

3Jana y Ludowiki z Tyszkiewiczow Małachowskich Mał[żonków] St[aros]tow Smotryckich Pra-

4wnuk, Dawniey zaś JWW. Antoniana[?] y Krystyny z Szwykowskich Tyszkiewi-

5czow Marszałkow Nadwornych W[ielkie]go X[ię]stwa Lit[ewskiego] Mał[żonków] Praprawnuk, swym y Wiel.

6Mikołaia y Jgnacego Szteynow St[aros]tow Skołatow[skich][?] Braci swoich Rodzonych Młod-

7szych Jmieniem przybywszy ex oris W[ielkie]go X[ię]stwa Lit[ewskiego] w Kraie tuteysze, quam primum

8o wypadłym Dekrecie w Trybunale Koron[nym] Lwowskim między Jchmciami Obżał[owanymi]

9niżey wyrażonemi z iedney, a JO. X[ię]żną Jmć Barbarą z Zawiszow Radziwiłłową

10Woiewodziną Nowogrod[zką] Dobr Hrabstwa Berdyczowskiego Dziedziczką y Jnne-

11mi z drugiey strony dowiedziećsię mogł, tak zaraz postrzegaiąc Laesionem sui y

12Braci swoich Rodzonych, quo ad obiectam Sterilitatem, jakoby Niegdy Wiel.

13Ludowiki Tyszkiewiczowny Marszałkowny Nadworney W[ielkie]go X[ię]stwa Lit[ewskiego] Prababki

14ninieyszego Komparenta, in Votis za niegdy W. Janem Małachowskim Starostą

15Smotryckim będącey, gravi cum querimonia solenniter na p[rze]c[iw]ko Wmu Panu Kazi-

16mierzowi Słotwinskiemu Cześ[nikowi] Zytom[ierskiemu] niegdy WW. Jozefa Sięgniew[?] y Maryan-

17ny z Woroniczow Słotwinskich Skarbn[ików] Owruckich Mał[żonków] Synowi, y Bogumile

18ny[?] z Woroniczow Primo Wołkowskiey Secundo zaś voto Pęgłowskiey[?] po-

19zostałey Wdowie y Sukcessorom Oney ex utroq[ue] spłodzonym Thoro, skarży zali ma-

20nifestuie y protestuiesię w ten sposob y o to. Jż tenże Jmć Obżałowany zwspoł

21z Konsukcessorami swemi instytuowawszy akcyą JO. X[ię]żnie Jmć Barbarze z Zawi-

22szow Radziwiłłowey Woiew[odzinie] Nowogr[odzkiey] o Exdotacyą ex Substantia Paterno[...][?]

23cą na Trybunał Koronny Lwowski, gdzie circa agitationem causae śmieli y

24ważylisię niegdy W. Ludowikę Tyszkiewiczowną Janową Małachowską Staro-

25ściną Smotrycką Prababkę ninieyszego Komparenta, a Siostrę Rodzoną niegdy

26W. Zuzanny Tyszkiewiczowny Janowey Filonowey[?] Woroniczowey Podstoliny

27Pinskiey Antecessorki Jchmć Obżał[owanych] ex uno Łożnym[?] Thoro spłodzoną chcąc

28y dla siebie więcey ampliare substancyi pro Sterili potwarzyć[?], jakoż ipso fa-

29cto Quaestionem Sterilitatis Oneyże w Dekret Trybunał[u] Koron[nego] Lwowski[ego]

30w Roku przeszłym Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Siodmym Die Undecima

31Maij na W[oiewódz]twie Kijowsk[im] cura et peculio sui wtorywszy[?], przez co Honor

32W[ielmożne]go Komparenta z Bracią Onego denigrasti[?], a przez to od Substancyi a-

33equali lance należącey oddalić usiłuie, jako tedy też niegdy W. Ludowika

34Tyszkiewiczowna Janowa Małachowska Starościna Smotrycka Antecessor-

35ka W. Comparenta była Siostrą rodzoną niegdy W. Zuzanny Tyszkiewi-

36czowny Janowey Filonowey[?] Woroniczowey Podstol[iny] Pinskiey Antecessor-

37ki Jchmciow obżałowanych, a Corką JWW. Antoniana[?] y Krystyny z Szwy-

38kowskich Tyszkiewiczow Marszałkow Nadw[ornych] W[ielkie]go X[ię]stwa Lit[ewskiego] Mał[żonków] niewątpli-

39wie, tak W. Comparens z Bracią swoiemi Rodzonemi directa linea po-

40chodzący, tęż swoią procedencyą Dokumentami Autentycznemi in Foro

41Fori probować oświadczasię, żeby iednak jakowego z tego zarzutu Steri-

42litatis nieponiosł tym większego pokrzywdzenia de insubsistentia

43ac invaliditate wspomnionego Dekretu cum laesione Juris naturae

k. 248v (skan 0252, strona lewa)

1et affinitatis wypadłego, iteratis contra Eosdem inculpatos ratione prae-

2missorum omnium queritur et manifestatur vicibus. Offerendo se cum Jis-

3dem M[anifesta]tis[?] inculpatis Jure acturum, hanc vero breviter scriptam actis

4praesentibus cum reservata melioratione praesentis ma[nifestati]onis connota-

5ri prosit co y otrzymał. Tadeusz Szteyn Komornik W[ielkiego] X[ię]stwa Lit[ewskiego] Rotm[istrz]

6Po[wia]tu Orszan[skiego]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „353”. Spór genealogiczny: Słotwińscy i Woroniczowie (potomkowie Zuzanny z Tyszkiewiczów Woroniczowej) w procesie z ks. Barbarą Radziwiłłową przed Trybunałem lwowskim zarzucili, że jej siostra Ludwika z Tyszkiewiczów Małachowska była bezpotomna (sterilis), co godziło w prawa potomków Ludwiki – Szteynów (por. akt 364 – ten sam Tadeusz Szteyn jako plenipotent Radziwiłłowej).

Odczyt: nazwisko matki „Szolnekowny[?]” (w rękopisie „Srolnekowny” – ręka pisze „z” jak „r”); „St[aros]tow Skołatow[skich][?]” – w rękopisie „Sttow Skołatowz.”; „Lutkownikow[?]” – (zapewne) ‘porucznikow’ lub ‘lutnikow’ – stopień w regimencie pieszym niepewny; imię „Antoniana[?]” (może ‘Antoniego Jana’); „Sięgniew[?]”; „Bogumile-/ny[?]” – rozbicie imienia niejasne (może ‘Bogumile Annie’); „Pęgłowskiey[?]” (w rękopisie „Puglowskiey/Pęglowskiey”); „ex Substantia Paterno[...][?]/cą” – zakończenie wyrazu nieodczytane (może ‘Paterno-Avita’ lub nazwa); „Filonowey[?]” – może drugie imię męża (Jan Filon Woronicz); „ex uno Łożnym[?] Thoro” – zapewne ‘ex uno legitimo thoro’ (z jednego prawego łoża); „potwarzyć[?]”, „wtorywszy[?]” (zapewne ‘wtrąciwszy’), „denigrasti[?]” (zapewne ‘denigrarunt’ – oczernili); „M[anifesta]tis[?]” – skrót „Mtis”.

Objaśnienia: „binominis” – dwojga imion; „ex oris” – z krain; „quam primum” – jak tylko; „Laesio” – pokrzywdzenie; „quo ad obiectam Sterilitatem” – co do zarzuconej bezpłodności (bezpotomności); „in Votis za … będącey” – będącej w małżeństwie z…; „ex utroque spłodzonym Thoro” – zrodzonym z obu małżeństw; „Exdotacya” – wyposażenie (posagowe) z majątku; „ex Substantia Paterna” – z majątku ojcowskiego; „circa agitationem causae” – przy rozpatrywaniu sprawy; „ampliare substancyi” – powiększyć (swój udział w) majątku; „ipso facto” – samym faktem; „Quaestio Sterilitatis” – kwestia bezpotomności; „Die Undecima Maij” – dnia 11 maja (1767); „cura et peculio sui” – swoim staraniem i kosztem; „aequali lance” – równą miarą; „directa linea” – w linii prostej; „procedencya” – pochodzenie; „in Foro Fori” – przed właściwym sądem; „de insubsistentia ac invaliditate … Dekretu cum laesione Juris naturae et affinitatis wypadłego” – o bezzasadność i nieważność dekretu wydanego z naruszeniem prawa natury i pokrewieństwa; „iteratis … queritur et manifestatur vicibus” – ponownie skarży się i manifestuje; „Offerendo se cum Iisdem inculpatis Jure acturum” – zapowiadając, że będzie się z nimi prawować; „hanc vero breviter scriptam” – tę zaś krótko spisaną (manifestację).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

16maja 1768 r. Tadeusz Szteyn, komornik WXL i rotmistrz orszański (syn Jana i Wiktorii Szteynów, starostów skołatowskich[?], wnuk Antoniego Wilhelma i Krystyny z Małachowskich, prawnuk Jana i Ludwiki z Tyszkiewiczów Małachowskich, starostów smotryckich, praprawnuk Antoniego[?] i Krystyny ze Szwykowskich Tyszkiewiczów, marszałków nadwornych litewskich), imieniem swoim i młodszych braci Mikołaja i Ignacego, manifestował się w grodzie winnickim przeciw Kazimierzowi Słotwińskiemu, cześnikowi żytomierskiemu (synowi Józefa i Marianny z Woroniczów, skarbników owruckich), oraz Bogumile z Woroniczów 1° v. Wołkowskiej, 2° v. Pęgłowskiej[?] i jej spadkobiercom. W procesie wytoczonym ks. Barbarze z Zawiszów Radziwiłłowej o wyposażenie z majątku ojcowskiego pozwani uzyskali w Trybunale lwowskim (11 V 1767, z województwa kijowskiego) zapis kwestii bezpotomności Ludwiki z Tyszkiewiczów Małachowskiej – rodzonej siostry ich antecesorki Zuzanny z Tyszkiewiczów Woroniczowej, podstoliny pińskiej – chcąc przez to powiększyć swój udział w majątku. Szteyn, jako jej potomek w prostej linii, zapowiada udowodnienie pochodzenia autentycznymi dokumentami i protestuje przeciw nieważnemu, krzywdzącemu dekretowi.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 248v (skan 0252, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Siedmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz[kiemi] Winnick[iemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz[kiego]

5Winn[ickiego]. Stawiwszysię osobiście JW. Jmć Pan Maryan z Potoka Potocki Mar-

6szałek Konfederacyi Ziemi Halickiey ten solenny zanosi manifest. Bo-

7gu znaiącemu skrytości Serc Ludzkich wiadome iest, ale niech będzie nie-

8tayno wszystkim wspoł Obywatelom, y owszem całey Europie, że nie inaczey wszed-

9łem w Konfederacyą ostatnią, tylko dla obrony Religii Swiętey Katolickiey kil-

10kuset Lat przeciągiem w Oyczyźnie moiey utwierdzoney, a od Lat pięciu[?]

11od Dyssydentow attakowaney, dla ocalenia Praw, Swobod y wolności naszych

12potłumionych y zniszczonych, tudzież Fortun Szlacheckich y Jmion

13uciemiężonych. Niemniey dla rozeznania Pretensyi Jchmciow Panow

14Dyssydentow y uczynienia Jm według Prawa sprawiedliwości należytey

15bez wzruszenia pokoiu w Oyczyźnie trwaiącego. Dałasię poznać moia

16w Radomiu gorliwość, przy formowaniu Konfederacyi generalney, nie po-

17rażona wprowadzeniem Woyska Rossyiskiego do Miasta uszykowaniem Jego

18do formalnego boiu, y pogrożkami Jmć Pana Kara Pułkownika Tegoż Woy-

19ska. Niechciałem przystąpić do niey aż za upewnieniem że Prawa nasze

20o Religii Swiętey niebędą w niczym odmienione. Dopiero za poprzedzaiącym

21manifestem JO. X[ię]cia Jmć Radziwiłła Marszałka tey generalney Konfederacyi

22in ordine nienaruszenia Praw Religią Katolicką zachowuiących uczynio-

23nym, Podpis moy y prawie wszystkich Jchmciow wspoł Kolegow /: wyiąwszy

24bardzo małą liczbę niektorych :/ nastąpił. Nieprzemogła tey gorliwości we

25mnie y w Obywatelach Ziemi Halickiey przytomność Woyska Rossyiskie-

26go pod Kommendą X[ię]cia Chwabutow[?] Majora Woysk Rossyiskich względem

27zalecenia w Jnstrukcyi jak naymocnieyszego o całości Swiętey Religii Katoli-

28ckiey. Patrzałem bez żadnego pomieszania, jako Nieprzyiacielska zemsta

29za tę naszą ku prawosławney wierze miłość, y moie y iednomyślnych

30wspoł Obywatelow pustoszyła Dobra. Jechałem na Seym w nieprzeko-

31nanym umyśle bronienia wiary Swiętey Oyczyzny Praw y Swobod wolno-

32ści Polskich. Bolałem y boleię ze wszystkiemi Cnotliwemi nad krzywdą

33JW. Czackiego Podczaszego Koron[nego] w własnym Domu Jego za gorliwość

34wiary Swiętey wartą Moskiewską y zniszczeniem Dobr udręczonego,

35y w tym niegodziwym Areszcie dotąd zostaiącego, bolałem także nad krzy-

36wdą Wmć Pana Kożuchowskiego Konsyliarza generalney Konfederacyi

k. 249 (skan 0252, strona prawa)

1dla teyże samey Cnoty na drodze w Warszawie z Karety własney wywleczo-

2nego y w Obozie Moskiewskim więzionego. Pokazałasię iaśnie w mnie po-

3winna o Całości Swiętey Religii troskliwość, gdy życie y Fortunę w Obronie

4Jey Offiaruiąc, naymnieyszego uszczerbku czynić niedopuszczałem publicz-

5nie na Sessyach o wyzwolenie zacnych Więźniow domagałemsię. Ale przy-

6szedł nieszczęśliwy moment, ktorym przenikniona drży dotąd Serce, moment

7cały Swiat zadziwiaiący y potomnym wiekom żałosną pamięć zostawiaią-

8cy, że z Stolicy publicznego bespieczenstwa, z mieysca obradom poswięconego

9Woysko Moskiewskie z woli JO. X[ię]cia Jmć Repnina Posła Rossyiskiego całą

10Warszawę otoczywszy y wszystkie ulice Miasta napełniwszy, naypierwsze

11ozdoby Senatu JO. X[ię]dza Jmć Sołtyka Biskupa Krakowskiego, JW. Jmć X[ię]-

12dza Załuskiego Biskupa Kijowsk[iego], JW. Jmć Pana Rzewuskiego W[oie]w[o]dy Krako-

13wskiego Hetmana Polnego Koron[nego] y nieodrodnego Syna Jego Starostę Doliń-

14skiego Posła Podolskiego zaszczyt stanu Rycerskiego w nocy gwałtownie

15z Pałacow wzięto y pierwey do Oborow, a potym do Kraiu Rossyiskiego za-

16wiezło, gdzie dotąd Zacne Osoby żadney winie niepodlegaiące, ani w niczym

17nieprzekonane za iedną obronę Wiary Swiętey wolności y Praw Staropol-

18skich y za sprzeciwieniesię projektom pomienionego X[ię]cia Jmć Repnina

19te zaszczyty Oyczyzny naszey, potępiaiącym haniebną cierpią niewolę.

20Niedość na tym gdy ten zuchwały postępek Moskiewski bespieczenstwo

21publiczne y Prawa Narodow gwałcący, milczenia w nas sprawić niemogł

22Czytana była publicznie w Senacie od X[ię]cia Jmć Repnina takowa dekla-

23racya grożąca wszystkim Senatorom, Ministrom y Posłom Polskim szko-

24dliwemu usiłowaniu Jego dla Oyczyzny naszey sprzeciwiaiącymsię ciężez-

25nemi[?] karami Obelgami ściśleyszym więzieniem y batożkami, a to dopiero

26przymusiło wszystkich do głębokiego milczenia, ale nie na tym się skończyła

27złość y grubiaństwo Tyrana tego przyniewolił mnie bowiem y Jnnych

28wielu Posłow do dania na siebie takowego Cyrografu. Daię ten Rewers

29na siebie JO. X[ię]ciu Jmć Repninowi Pełnomocnemu Posłowi Nayiaśn[ieyszey]

30Jmperatorowey Jmć Rossyiskiey iż żadney konwersacyi z sprzeciwiaiące-

31miz[?] Punktom y Projektom Tegoż X[ię]cia Jmć Repnina do Konstytucyi

32podanym, Osobami, także Senatorami y Ministrami, jakoteż Posłami

33Polskiemi y Cudzoziemskiemi, z innemi oraz niebędącemi na funkcyi

34a przeciwnemi tymże projektom Obywatelami, mieć niebędę bez wia-

35domości y pozwolenia JO. X[ię]cia Jmć Repnina, żadnego Punktu z Jnstru-

36kcyi Ziemi Halickiey promowować niebędę y w niczym woli JO. X[ię]cia Jmć

37Repnina niesprzeciwięsię, opisuiącsię karą Rygoru utraty Szlachectwa

38Fortuny y życia, tudzież pod Obowiązkiem kary korporalney na cosię

39podpisuię. A po wymuszeniu takowych Cyrografow odemnie y od

40innych wielu Posłow, to wszystko stanowiono na tymże Seymie wszyst-

41ko X[ię]ciu Repninowi podobało, dopiero po rozwiązaniu teyże Konfederacyi

42Cyrograf ten w Rezydencyi Warszawskiey X[ię]cia Jmć Repnina przez Jmć

43Pana Poninskiego Marszałka Konfederacyi Wieluńskiey prezentowa-

44ny mi y podarty został. Wyznaczono mnie potym niechcącego do

k. 249v (skan 0253, strona lewa)

1Delegacyi, na ktorey wszystko decydował zdaniem swoim X[ią]że Repnin Po-

2seł Rossyiski, a my tylko smutnemi nieszczęśliwych Tych Jego dla Oyczy-

3zny wyrokow musieliśmy bydź Swiadkami, ponieważ sprzeciwiaiących ła-

4iał szkalował y słowami nayniep[r]zystoynieyszemi gromił, a chociaż wszys-

5cy Delegowani inaczey zgodziliśmysię, y decydowali, takasię iednak stało jak

6On Sam chciał. Patrzaliśmy tedy z żalem nieporownanym na punkta wia-

7rę wolności y rowność Szlachecką obalaiące, w głębokim milczeniu, albowiem

8wszystkie perswazye y prozby nasze, ktore Samym nawet pozwolone są nie-

9wolnikom, z fukaniem, łaianiem, groźbą y ostatnią wzgardą odrzucane

10były, Z taką więc gwałtownością, obelgą Senatorow y Posłow odgrażaniem wię-

11zienia zetyszego[?] y okrutnieyszego, niżli go przezacni Więźniowie wyż wyra-

12żeni doznawać mogą, przechwalaniemsię Dobra pustoszyć, batożkami karać,

13y naywiększe zelżywości wyrządzać, Xiążę Repnin Poseł Rossyiski Seym ten

14zakończył[?], Głosow nikomu niepozwalaiąc y wszystkim surowo milczeć przyka-

15zuiąc. Przeto z obowiązku Sumienia Miłości Boga y Oyczyzny, przeciwko

16wszystkim ustawom Seymu tego, mocą iednowładną y wolą JO. X[ię]cia Jmć

17Repnina Posła Rossyiskiego z upadkiem wiary Swiętey y wolności z poni-

18żeniem Stanu Szlacheckiego, z przymuszeniem wolnego Narodu do nieprzy-

19zwoitey podległości, z przywłaszczoney sobie wymuszoney na nas Gwarancyi

20nastąpionym, a nie z naszego zdania Rady y woli postanowionym mani-

21festuięsię y protestuię, a za nieważną mieć Ją chcąc przy Obronie Wiary Swię-

22tey y wolności, przy ocaleniu Praw Starodawnych życie łożyć y krew wylać

23oświadczamsię. M. Potocki m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „354”. Manifest jednego z przywódców konfederacji barskiej, Mariana Potockiego (marszałka konfederacji ziemi halickiej), przeciw ustawom sejmu 1767–1768 (sejm Repninowski, gwarancja rosyjska); bezpośrednio następuje jego łacińska wersja (akt 367 = rkp. 355), pomocna przy odczycie.

Odczyt: „od Lat pięciu[?]”; „X[ię]cia Chwabutow[?] Majora” – nazwisko rosyjskiego majora niepewne (w wersji łacińskiej „Principe Hwabutow[?] Majore”, akt 367); „ciężez-/nemi[?]” – zapewne ‘ciężkiemi’; „z sprzeciwiaiące-/miz[?]” – zakończenie wyrazu niepewne; „Poninskiego” – marszałek konfederacji wieluńskiej (Adam Poniński; potwierdzone w wersji łacińskiej, akt 367 – „Poninski Marescalcum Confoederationis Terrae Velun.”); „zetyszego[?]” – przymiotnik niepewny (może ‘cięższego’); „zakończył[?]” – w rękopisie po słowie „Seym ten” wyraz przy końcu wiersza niewyraźny; „Oborow” – obozów. Notka marginesowa „Legi cum Copia Zawadzki” – kolacjonowanie z kopią (por. akty 58–76 – „Legi cum Copia”).

Objaśnienia: konfederacja generalna radomska 1767 (marszałek ks. Karol Radziwiłł „Panie Kochanku”) – zawiązana pod naciskiem wojsk rosyjskich (płk Karr); „Dyssydenci” – innowiercy (prawosławni i protestanci), których równouprawnienia żądała Rosja; Kajetan Sołtyk, biskup krakowski, Józef Andrzej Załuski, biskup kijowski, Wacław Rzewuski, wojewoda krakowski i hetman polny koronny, oraz jego syn Seweryn, starosta doliński, poseł podolski – porwani w nocy 13/14 X 1767 i wywiezieni do Kaługi; Czacki – Michał Czacki, podczaszy koronny (internowany); Kożuchowski – konsyliarz konfederacji generalnej (uwięziony); „Delegacya” – delegacja sejmowa 1767–1768, która pod dyktatem Repnina przygotowała ustawy (prawa kardynalne, gwarancja rosyjska); „Cyrograf/Rewers” – pisemne zobowiązanie posła; „mocą iednowładną” – przemocą jednej osoby; „Gwarancya” – rosyjska gwarancja ustroju Rzeczypospolitej (traktat 1768).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

17maja 1768 r. Marian z Potoka Potocki, marszałek konfederacji ziemi halickiej, wniósł w grodzie winnickim uroczysty manifest. Oświadczył, że przystąpił do konfederacji radomskiej tylko w obronie wiary katolickiej, atakowanej przez dysydentów, oraz praw i wolności szlacheckich; w Radomiu, mimo wprowadzenia wojsk rosyjskich i gróźb płk. Karra, podpisał akt dopiero po manifeście ks. Radziwiłła gwarantującym nienaruszalność praw katolickich. Opisuje pustoszenie dóbr przez Rosjan, uwięzienie Czackiego, podczaszego koronnego, i Kożuchowskiego, konsyliarza konfederacji, a zwłaszcza nocne porwanie przez wojsko Repnina biskupów Sołtyka i Załuskiego oraz Wacława i Seweryna Rzewuskich i wywiezienie ich do Rosji. Repnin groził w senacie karami, więzieniem i batogami, a od posłów, w tym Potockiego, wymusił cyrografy posłuszeństwa (przytoczony tekst rewersu); na delegacji sejmowej sam rozstrzygał wszystko, łajając sprzeciwiających się. Potocki protestuje przeciw wszystkim ustawom tego sejmu, uchwalonym przemocą Repnina ze szkodą wiary, wolności i równości szlacheckiej oraz z narzuconą gwarancją, uznaje je za nieważne i deklaruje gotowość oddania życia w obronie wiary i dawnych praw.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 249v (skan 0253, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maja Siedmnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz[kiemi] Winnick[iemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz[kiego]

5Winnick[iego]. Personaliter veniens Ill[ustrissi]mus M[agnifi]cus Marianus a Potok Potocki Ca-

6stell[anides] Lubacz[oviensis] Confoederationis Jnclytae Terrae Haliciensis Marschalcus

7solenniter Eodem coram Officio et Actis questus manifestatusq[ue] est in hunc

8modum. DEO arcana penetranti Cordium bene notum est sit quoque

9omnibus Concivibus, imo universae Europae. Quia non alio fine in ulti-

10mam hanc ingressus sum Confoederationem, nisi ob Defensionem Sanctae

11Catholicae fidei a multis Saeculis in Patria mea stabilitae et Confirma-

12tae, a quinque vero Annis per Dissidentes perturbatae, ac dilaceratae, ob

13integrationem Legum, Statutorum libertatis nostrae, cassatorum et An-

14nihilatorum, tum deniq[ue] Bonorum haereditariorum ac inclyti nominis

15Poloni oppressi, cum declaratione faciendi Justitiam Dissidentibus

16juxta Leges antiquas, non perturbando quidquam Tranquilitatem pu-

17blicam adusq[ue] perseverantem, conservationemq[ue] unanimitatis cum

18Dissidentibus Eisdem desiderando. Sincerus Zelus meus innotuit Ra-

19domi incipiente fieri hac generali Confoederatione. Exercitu Rossico

k. 250 (skan 0253, strona prawa)

1in praefata Urbe collocato, minisq[ue] Domini Karo Colonelli hujus Exercitus

2imperterritus et immutatus: nec prius praefatam acceptavi Confoederationem

3nisi certior factus Leges nostras pro Orthodoxa Fide immutabiliter per-

4severaturas, antecedente ma[nifestati]one Celsissimi Principis Radziwiłł Marschal-

5ci Confoederationis pro integritate Legum, Religionis Catholicae et pro Jlli-

6us totali conservatione. Declaratio mea et fere Omnium /: paucis exce-

7ptis :/ cum subscriptione facta, enarrabit Posteritati Saeculorum Zelum

8meum, et Totius Confoederati Congressus, in Defendendo et sustinendo San-

9ctam Fidem. Non fregit Constantiam meam, et eximiorum Civium

10Terrae Haliciensis multitudo assistentis Exercitus Moschovitici, sub Duce

11Principe Hwabutow[?] Majore Exercitus Rossici, Omniquo[?] potuimus me-

12liori modo audacia, ac fortitudine Jntegritatem Religionis Sanctae Catholi-

13cae defendendam et sustinendam Instructione insinuavimus. Jntuebar

14absq[ue] animi tristitia, quomodo rabies, ac insuperata malitia vindictam

15de Zelo Nostro sumendo, mea, ac eximiorum virtute praestantium Ci-

16vium devastabat Bona; Jter pro Comitiis arripui impavidus et in-

17victo animo praeseferens Defensionem Sanctae fidei, Patriae Constitu-

18tionum antiquarum, ac libertatis. Dolebam cum omnibus super Jnju-

19ria Ill[ustrissi]mi Czacki Pocillatoris Regni in Domo propria sub custodia Mo-

20schovitica detenti, oppressi, molestati, superq[ue] Depopulationem ac anni-

21hilationem Bonorum Ejus, hac unice de causa, quia Sanctam Regni ac

22Jntegritatem fidei Catholicae tuebatur, ob idq[ue] pro Comitiis non admissus

23huiusq[ue] detentus est. Dolebam pariter super Jnjuria Perill[ust]ris Kożuchow-

24ski Consiliarii Generalis Confoederationis ob Eandem laudatam ratio-

25nem in media via Varsaviae de propria Rheda per Moschos extracti, et

26incarcerati. Hac de causa publice ac patetice initio Comitiorum appa-

27ruit cura et Sollicitudo nostra; declaratus est Debitus noster pro tu-

28enda Sancta Fide Zelus, cum periculo vitae ac Bonorum nostrorum,

29Sacrificando nosmetipsos, ut Eam ne minimum quidem detrimentum

30sinamus pati; Quomq[ue][?] Sollicitudinem nostram in publicis Conventi-

31onibus aperuimus, declaravimus, eliberationem quoque Jnsignium Car-

32ceratorum importune urgebamus[?]. Haec cum ita fuerint, venit tempus,

33cujus memoria Dolore contritus animus huiusq[ue] tremit, Orbis in ad-

34miratione haeret, tempus omnibus abhinc Saeculis infauste memora-

35bile, cum e medio Comitiorum prima Senatus decora Celsissimum

36Principem Sołtyk Episcopum Cracoviensem, Jll[ustrissi]mum Załuski Episcopum

37Kijoviensem, Jll[ustrissi]mum Rzewuski Palatinum Cracoviensem Campestrem

38Regni Exercitus Ducem, et Filium Ejus Capitaneum Dolinensem

39Legatum Podoliae, Gloriam Equestris Ordinis, violenter acceptos tem-

40pore nocturno e Palatiis eduxerunt e Varsavia; Circumdantibus

41totam hanc Urbem Militibus, Omnesq[ue] Ejus Vicos ac plateas implen-

42tibus. Hoc subsecuto, dum necdum impositum fuit, audacibus silenti-

43um lecta est publice in Senatu declaratio Celsissimi Principis

44Repnin Legati Magnae Imperatricis Rossiae: promittens Omnibus

k. 250v (skan 0254, strona lewa)

1Senatoribus Ministris et Legatis Polonis Maligno conatui Ejusdem Principis

2Repnin Contrariis, graviores poenas, Contumelias et Sequestrationes, nec non

3verbera, et flagella Moschovitica, quibus minis coacti fuerant omnes ad

4tacendum. Sed necdum finita fuit Malitia Legati Rossici, varios animad-

5hibuit modos, coegitq[ue] me, et alios Legatos ad dandas sponsiones horrendi

6sequentis Tenoris. Ego Jnfrascriptus spondeo vovco[?] Celsissimo Principi Rep-

7nin Legato Magno Serenissimae Jmperatricis Rossiae, Quia nullam conte-

8ligentiam[?], neque privata colloquia sine speciali notitia Ejusdem Princi-

9pis habebo, cum Omnibus Senatoribus, Ministris Legatis Polonis et Exteris

10aliisq[ue] his, quicunq[ue] contrarii fuerint punctis et propositionibus in Ordi-

11ne Constitutionum per Eundem Principem porrectis, neque Jpsemet Omni-

12moda Ejus voluntati resistam, neq[ue] ullam ex Jnstructione Terrae Haliciensis

13propositionem promovere curabo, idq[ue] spondeo, sub amissione Nobilitatis

14Bonorum, sub poenis Corporalibus, et privatione vitae; Jn quorum fidem

15manu propria me subscribo. Hisce elicitis Sponsionibus, Omnes questiones

16gravissimas alto solvebamus silentio. Delegavit me post haec quamvis

17invitum, ad componendas et condendas Leges Jdem Celsissimus Princeps

18Repnin, quas propria absoluta Authoritate, secundum velle sui statu-

19ere ausus est, Ego autem cum Caeteris Sociis meis Tristis fui Testis Spe-

20ctatorq[ue] horrendorum et infelicium Decretorum Ejus, quia contradi-

21centes inhonestissimis et indecentissimis vere Rossicis tractabat perseque-

22baturq[ue] verbis, declarando omnino mentem suam, etiamsi omnes Delegati

23Contrarium statuerint exequi; Nihil quidquam validum nihil conside-

24randum nostri sensus fuit, tantummodo absoluta adimpleta est Ejus

25voluntas. Spectabamus tandem, cum summo animi Dolore quomodo

26statuerentur Leges, in ruinam, oppressionem, et annihilationem Fidei, li-

27bertatis et Praerogativarum Nobilitatis Polonae; Reflexiones, remonstrati-

28ones, suppliciisq[ue] preces nostrae, Jpsis quoq[ue] permissae Mancipiis, contumelia,

29opprobrio, et reprehensione sunt abiectae. Peractis taliter rebus, continua

30Comminatione, Senatoris Legatos, non solum poena Contumeliosissima; et

31Crudelissimo Carcere, devastationeq[ue] Bonorum /: quemadmodum praefa-

32ti Magni Reipublicae Proceres sunt experti et experiuntur :/ iteranda

33verum etiam /: quod vel maxime dolendum :/ verberibus et flagellis Mo-

34schoviticis deterrendo, Generali dissoluta Confoederatio, deinde Comitia

35infeliciter sunt finita; nulli libera voce permissa, sed silentio Cuili-

36bet sub poenis expressis imposito sopitis quibus. Sponsio mea superius

37praefata, in Palatio Celsissimi Principis Repnin Varsaviae per Jll[ustrissi]mum

38Poninski Marescalcum Confoederationis Terrae Velun[ensis] mihi praesen-

39tata est Dilacerata. Quapropter Conscientia, Amore DEI et Patriae du-

40ctus, contra Omnia talia Statuta Comitiorum Eorundem, violenter, sub

41Armis Exercitus Rossici, absoluta potestate Celsissimi Principis Rep-

42nin Magni Legati Rossiae cum detrimento Fidei, Libertatis et Legum

43nostrarum, cum inhonesta liberae Gentis Servitute, per Abusum No-

44bis elicitae, Sibiq[ue] appropriatae Guarantiae subsecuta absq[ue] nostro li-

45bero Consensu facta et Stabilita quam solennissime manifestor et pro-

46testor Jn defensionem Fidei Libertatis Legum et Praerogativarum

47Nobilitatis Polonae, Sanguinem et Vitam Offerre paratus M. Potocki m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „355”. Łacińska wersja manifestu z aktu 366 (rkp. 354), wpisana tego samego dnia. Pozwala rozstrzygnąć odczyty polskiej wersji: marszałek konfederacji wieluńskiej to Poniński (nie „Pomiński”); rosyjski major „Hwabutow[?]” (w wersji polskiej „Chwabutow[?]”).

Odczyt: „Ca-/stell[anides] Lubacz[oviensis]” – w rękopisie „Ca-/stell. Lubaczov.” (kasztelanic lubaczowski); „Hwabutow[?]”; „Omniquo[?]” – zapewne ‘omnique quo’; „Quomq[ue][?]” – zapewne ‘Quamque/Quumque’; „urgebamus[?]” (w rękopisie „uraeimus”); „vovco[?]” – zapewne ‘voveo’; „conte-/ligentiam[?]” – zapewne ‘intelligentiam’ (porozumienie); „Senatoris” – zapewne ‘Senatores’; „sopitis quibus” – (zapewne) ‘sopitis quibusque’.

Tłumaczenie (streszczające): „Bogu, który przenika tajniki serc, dobrze wiadomo, a niech wiedzą też wszyscy współobywatele, owszem cała Europa, że nie w innym celu przystąpiłem do tej ostatniej konfederacji, jak dla obrony świętej wiary katolickiej, od wielu wieków w mej ojczyźnie ustanowionej, a od pięciu lat przez dysydentów zakłócanej… W Radomiu, gdzie stało wojsko rosyjskie, nie przestraszyły mnie groźby pana Karra, pułkownika tego wojska… Bolałem nad krzywdą Czackiego, podczaszego koronnego… i Kożuchowskiego, konsyliarza generalnego konfederacji, na środku drogi w Warszawie wyciągniętego z karety przez Moskali… Nadszedł czas, którego wspomnienie przyprawia o drżenie, a świat o zdumienie, gdy spośród sejmu pierwsze ozdoby senatu – ks. Sołtyka, biskupa krakowskiego, Załuskiego, biskupa kijowskiego, Rzewuskiego, wojewodę krakowskiego, hetmana polnego koronnego, i jego syna, starostę dolińskiego, posła podolskiego – porwano nocą z pałaców i wywieziono z Warszawy… Odczytano w senacie deklarację ks. Repnina, posła wielkiej imperatorowej Rosji, grożącą senatorom i posłom karami, sekwestrami, batogami i chłostą moskiewską… Zmusił mnie i innych posłów do złożenia przyrzeczenia następującej treści: »Ja niżej podpisany przyrzekam ks. Repninowi, że nie będę miał porozumienia ani prywatnych rozmów bez jego wiedzy z senatorami, ministrami i posłami przeciwnymi jego projektom, nie sprzeciwię się jego woli ani nie będę popierał żadnego punktu instrukcji ziemi halickiej, pod utratą szlachectwa, dóbr, karami cielesnymi i utratą życia«… Wyznaczył mnie wbrew woli do delegacji, na której sam stanowił prawa… Moje przyrzeczenie zostało mi w pałacu ks. Repnina w Warszawie podarte przez Ponińskiego, marszałka konfederacji ziemi wieluńskiej. Dlatego, wiedziony sumieniem, miłością Boga i ojczyzny, przeciw wszystkim ustawom tego sejmu, uchwalonym przemocą pod bronią wojska rosyjskiego… oraz przeciw przywłaszczonej gwarancji, ustanowionej bez naszej wolnej zgody, jak najuroczyściej manifestuję się i protestuję, gotów oddać krew i życie w obronie wiary, wolności, praw i prerogatyw szlachty polskiej.”

Objaśnienia: „Personaliter veniens” – przybywszy osobiście; „Pocillator Regni” – podczaszy koronny; „Rheda” – kareta; „Campestris Regni Exercitus Dux” – hetman polny koronny; „Legatus Podoliae” – poseł (ziemi) podolskiej; „Mancipia” – niewolnicy; „Guarantia” – gwarancja (rosyjska).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

17maja 1768 r. Marian z Potoka Potocki, kasztelanic lubaczowski, marszałek konfederacji ziemi halickiej, wniósł w grodzie winnickim łacińską wersję swego manifestu (por. akt 366): wszedł do konfederacji radomskiej tylko w obronie wiary katolickiej i wolności, nie ulegając groźbom płk. Karra; boleje nad uwięzieniem Czackiego i Kożuchowskiego oraz porwaniem przez Rosjan biskupów Sołtyka i Załuskiego oraz Rzewuskich; opisuje wymuszone przez ks. Repnina przyrzeczenia posłów (przytacza ich tekst), jego dyktat na delegacji sejmowej i zakończenie sejmu w przymusowym milczeniu; jego przyrzeczenie podarł mu Poniński, marszałek konfederacji wieluńskiej. Protestuje przeciw wszystkim ustawom sejmu i narzuconej gwarancji rosyjskiej i deklaruje gotowość oddania krwi i życia za wiarę i wolność.

Transkrypcja

k. 251 (skan 0254, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Siedmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz[kiemi] Winnick[iemi] y przedem-

4ną Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa

5Grodz[kiego] Winn[ickiego]. Comparens personal[ite]r W[ielebny] Jmć X[ią]dz Baryli Janowicz Pa-

6roch Wsi Pisarzowki, zapobiegaiąc wszelkiey całości zdrowia Zycia Hono-

7ru y Fortuny swoiey w ktorey, azeby w dalszym czasie jakowego nieponio-

8sł upadku. a tym bardziey, udaiącsię ad Asyllum Sacro Sanctae Justitiae

9solennie y z wielkim żalem na p[rze]c[iw]ko Wmu Panu Kaietanowi Sobanskiemu

10Cześ[nikowi] Latyczow[skiemu] Dobr wsi Pisarzowki suo Juris titulo Possessorowi ma-

11nifestuięsię w ten sens y o to. Jż Wmć Obwiniony, wszedłszy tylko w posses-

12syą Dobr Wsi Pisarzowki, zaraz jakoweś pretensye niesłuszne y niespra-

13wiedliwe, tak do Antecessora jakoteż y do ninieyszego Komparenta nie so-

14bie niewinnego wynaydować począł, rożne motiva do kłotni dawać

15Surowością Dworską wdzięcznie[?] tak służącym Ludziom, jako y Same-

16mu Wielebnemu Komparentowi, Sam przez się jakoteż y Ludzi swoich

17groził, potym Ludzi służących Wielebnego Komparenta bić od służby

18oddalał, y rożne krzywdy wyrządzać oświadczałsię. Sianożęci Pola po-

19dług Erekcyi sobie służącey y daney od JOO. Kollatorow poodbierał,

20y prawie co Rok po Roku takie obelgi y uciemiężenie W. Obwiniony

21czyni y czynić nieprzestaie, tudyż z własney Rezydencyi Wielebnego Za-

22łuiącegosię[?] wygnać, y z ostatniey krwawym potem nabytey Fortuny

23wyzuć[?] domagasię: przechwałki na zdrowie y życie czyni grabieżą gro-

24zi, jakoż w Roku przeszłym Prosa kilkadziesiąt kop wyrosłego[?] leżącego

25na pomiecie[?] bydłem y końmi Dworskiemi, tudzież y Chłopskiemi

26Bydłem z przykazu swego, spaść y wniwecz obrocić dopuścić rozka-

27zał, azeby ninieyszego Komparenta do ostatney ruiny przyprowa-

28dzić, jakoż Rok po Roku Hreczki Prosa Pszenice y inne rożne zboża

29na pniu stoiące wypasać y tratować dopuszcza, y coraz więcey a więcey

30krzywd y oppressyi Wiel. Obwiniony przymnaża, na zdrowię y życie tak

31Samego Komparenta jako y Małżonki Jego przechwałki czyni, rozga-

32mi y więzieniem grozi, jakoż y swoiey zadze zadosyć uczynił, kiedy

33Wielebnego Komparenta Żonę do Dworu wziąć kazał, y tam przez Dni

34pięć więził w areszcie ściśłym trzymał, rozgami nie sobie niewin-

35ney odgrażał nieżyciem straszył, ktora w tym areszcie przestra-

36szona tak została, że do tychczas do zdrowia przyść niemoże y led-

37wie z tymsię Swiatem nierozstanie. O ktore krzywdy spasienia zboż

38tudzież o odebranie Pol y Sianożęci, niemniey o Jnkarceracyą Żony y

39o Jnne pretensye Wielebny Komparent, contra praenominatum

40inculpatum manifestatur vice X. Baryli Janowicz Paroch De-

41renowski[?] y Pisarzowski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „356”. Ręka pisze „z” podobnie do „r” („Pisarrowki” = Pisarzowki, „Baryli” – forma imienia Bazyli).

Odczyt: „wdzięcznie[?]” – wyraz niepewny (może ‘codziennie’); „Za-/łuiącegosię[?]” – zapewne ‘żałującegosię’ (skarżącego się, por. akty 347, 349, 352); „wyzuć[?]”; „wyrosłego[?]” (w rękopisie „wyrzstego”); „na pomiecie[?]” – zapewne ‘w pokosie, na pokosach’; „Paroch De-/renowski[?] y Pisarzowski” – podpis: paroch (parafii) Derenowskiej[?] i Pisarzowskiej; nazwa pierwszej parafii niepewna.

Objaśnienia: „Paroch” – proboszcz cerkwi greckokatolickiej (unickiej); „ad Asyllum Sacro Sanctae Justitiae” – do schronienia przenajświętszej sprawiedliwości; „suo Juris titulo” – z tytułu swego prawa; „Erekcya” – akt erekcyjny (uposażenie) parafii; „JOO. Kollatorowie” – jaśnie oświeceni kolatorzy (patroni) cerkwi; „krwawym potem nabyta Fortuna” – majątek zdobyty ciężką pracą; „Hreczka” – gryka; „na pniu stoiące” – nieskoszone; „Jnkarceracya” – uwięzienie; „contra praenominatum inculpatum manifestatur vice” – manifestuje się przeciw wymienionemu obwinionemu po raz (wtóry).

Streszczenie

17maja 1768 r. ks. Bazyli Janowicz, paroch (unicki) we wsi Pisarzówka, manifestował się w grodzie winnickim przeciw Kajetanowi Sobańskiemu, cześnikowi latyczowskiemu, posesorowi Pisarzówki. Sobański od objęcia wsi szuka zaczepek wobec parocha i jego poprzednika: grozi jemu i jego ludziom, bije i odpędza służbę, odebrał pola i sianożęci nadane cerkwi aktem erekcyjnym przez kolatorów, chce go wygnać z rezydencji i pozbawić majątku. W zeszłym roku kazał spasać bydłem i końmi dworskimi i chłopskimi kilkadziesiąt kop zżętego prosa, a co roku pozwala wypasać i tratować grykę, proso, pszenicę i inne zboża na pniu. Grozi parochowi i jego żonie rózgami i więzieniem, a żonę parocha kazał zabrać do dworu i przez pięć dni trzymał w ścisłym areszcie, strasząc rózgami i śmiercią, tak że dotąd nie odzyskała zdrowia. Paroch protestuje o spasienie zbóż, odebranie pól i sianożęci, uwięzienie żony i inne krzywdy.

Transkrypcja

k. 251 (skan 0254, strona prawa, dół)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Siedmnastego Dnia

k. 251v (skan 0255, strona lewa)

1Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz[kiemi] Winnick[iemi] y przedemną

2Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu

3Winnick[iego]. Comparens personal[ite]r Urod[zony] Andrzey Brudnicki nne et ex spe-

4ciali Commisso Wiel. Michała z Grabowa Grocholskiego Sędziego Ziem[skiego]

5Bracł[awskiego]: Dobr wsiow Oczeretney y Lulinice[?] Dziedzica praecavendo omni-

6modae, Eorumq[ue] Bonorum et Subditor[um] integritati Ejusq[ue] Principalis sui,

7solennie na p[rze]c[iw]ko JOX. Jmć Jabłonowskiemu Woiewodzie Poznan[skiemu] Dobr Mia-

8sta Lipowca suor[um] Jurium Possessorowi Panu niemniey Ur. Cyprianowi[?]

9Dąbrowskiemu Gubernatorowi Lipowieckiemu skarży zali y

10manifestuiesię w ten sposob y o to. Jż Jchmć Obżałowani a praecipue Urod[zony]

11Dąbrowski Gubernator, niekontentuiącsię dawnemi wielokrotnie rożne-

12mi czasy krzywdami, tak przez siebie Samego, jako przez Ludzi Lipo-

13wieckich violenter podziałanemi, ale y teraz czynić usiłuie, kiedy na

14wiele rekwizycyi w krzywdzie znaczney, Poddanym Wiel. Compti[s] Pryn-

15cypała, od Ludzi Lipowieckich poniesioney żadney satysfakcyi nieczyni,

16jakoto Roboczemu Jwanowi Bermestnemu[?] Poddanemu z Dobr wsi Oczeretney

17należnego Długu Złotych Dwadzieścia od Żyda Rzeźnika Lipowieckiego na-

18leżącego oddać nieprzymusił, y jeszcze upominaiącemusię o Złotych Dwadzieścia

19u tegoż Żyda y rekwiruiącemu o satysfakcyą u Urod[zonego] Dąbrowskiego Obżał[owanego]

20Jmć Obwiniony zamiast dania satysfakcyi, biciem Temuż Poddanemu

21odgrażał, y oddać wyż wyrażonego Długu niekazał, Roboczemu Jwanowi

22Litwinikowi[?] nulla habita ratione, wołow parę gwałtownie wziąć y

23zagrabić usiłował, y na żadną rekwizycyą, oddać rekuzował, przez co

24wielki uszczerbek y nieznośną krzywdę w robocie /: ile w teraznieyszym

25czasie :/ temuż Poddanemu uczynił. Roboczego Jwana Kosego[?] z Dobr

26wsi Lulinice[?] będącego w Mieście Lipowcu na Jarmarku, gdzie Ro-

27boczy Maxym Tkacz Poddany Lipowiecki podmowiwszy aby Klacz swo-

28ią na konia Jego mieniał, na co Jwan Kosy[?] pozwolił, ale iednak posta-

29nowiwszy między sobą tę umowę przy Ludziach Jnnych, że do trzech

30Dni tego konia trzymać powinien, a to dla wyprobowania y wymiar-

31kowania czyli niejest kaliką, iżeliby był kaliką y niepodobał sobie

32tedy Trzeciego Dnia odprowadzić do Lipowca y temuż Maxymowi Tka-

33czowi oddać, a swoią Klacz rursus do siebie odebrać, tak sobie przyrze-

34kli, jakoż przybywszy do Domu swego do Dobr wsi Lulinice[?] y nara-

35iutrz[?] pomiarkowawszysię że został znacznie ukrzywdzony, y oszukany

36zaczym zaraz tegoż konia do Lipowca podług umowy między sobą

37postanowioney odwiodł y oddawał, a o swoią Klacz o oddanie rekwiro-

38wał Ur. Dąbrowski Obwiniony oddać niekazał y owszem in vim wy-

39mienia satysfakcyi stoma Plagami odgrażał, y Poddanym Lipo-

40wieckim bić y Siermięgę zedrzeć dysponował, y z tymże koniem

41skaleczonym rursus do Lulinic odprawił, ktoregoż tenże Jwan

42Kosy[?] niedoprowadził bo mu w Drodze zdochł, temi tak znaczne-

43mi niekontentowawszysię krzywdami Jmć Obwiniony więcey po-

44mnażać myśl swoią natęża, gdy przechwałki rożne na Podstaro-

45ściego czyni, łapać więzić bić oświadczasię, przez co trudno do Wsi

k. 252 (skan 0255, strona prawa)

1sprowadzić Podstarościego y utrzymać można. y Jnne nieznośne krzyw-

2dy Poddanym tak Oczeretniańskim jako y Lulinieckim czynić przez

3Ludzi y Kozakow Lipowieckich dopuszcza. Zatym tenże Comp[aren]s Jmie-

4niem Pryncypała swego, iterato et protestatur manifestatur vice salva

5manente melioratione si opus fuerit. Andrzey Brudnicki.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „357”. Ręka pisze „z” jak „r” (np. „Lulinice” zapisane „Lulinice/Luliniec”, „Oczeretney” – „Ocrretney”).

Odczyt: imię gubernatora „Cyprianowi[?]” (w rękopisie „Uz cyiwisino-/…”, odczyt bardzo niepewny); wieś „Lulinice[?]” (w rękopisie „Lulinice/Lulinic/Lulinieckim” – może Luliniec); poddani „Bermestnemu[?]”, „Litwinikowi[?]”, „Kosego/Kosy[?]” – nazwiska niepewne; „nara-/iutrz[?]” – zapewne ‘nazajutrz’; „in vim wymienia satysfakcyi” – zapewne ‘zamiast (dania) satysfakcji’.

Objaśnienia: „nne et ex speciali Commisso” – imieniem i ze szczególnego zlecenia; „praecavendo omnimodae Eorumque Bonorum et Subditorum integritati Ejusque Principalis sui” – zabezpieczając całość wszelką tych dóbr, poddanych i swego mocodawcy; „suorum Jurium Possessor” – posesor z tytułu swoich praw; „a praecipue” – a zwłaszcza; „Gubernator” – zarządca dóbr (tu miasta Lipowca); „Roboczy” – chłop pańszczyźniany, robotnik; „kalika” – kaleka (koń wadliwy); „Plagi” – razy, uderzenia (kara chłosty); „Siermięga” – sukmana chłopska; „iterato … manifestatur vice salva manente melioratione si opus fuerit” – ponownie protestuje i manifestuje się z zachowaniem prawa do poprawienia (manifestacji), gdyby zaszła potrzeba.

Streszczenie

17maja 1768 r. Andrzej Brudnicki, imieniem Michała z Grabowa Grocholskiego, sędziego ziemskiego bracławskiego, dziedzica wsi Oczeretna i Luliniec[?], manifestował się w grodzie winnickim przeciw ks. Jabłonowskiemu, wojewodzie poznańskiemu, posesorowi miasta Lipowca, a zwłaszcza przeciw gubernatorowi lipowieckiemu Dąbrowskiemu. Gubernator nie daje satysfakcji za krzywdy poddanych Grocholskiego: nie zmusił Żyda-rzeźnika lipowieckiego do oddania 20 zł długu poddanemu Iwanowi Bermestnemu[?] z Oczeretnej, a skarżącemu groził biciem; poddanemu Iwanowi Litwinikowi[?] chciał zabrać parę wołów; gdy Iwan Kosy[?] z Luliniec[?] na jarmarku w Lipowcu zamienił klacz na wadliwego konia tkacza Maksyma (z prawem zwrotu w trzy dni) i odprowadził konia, Dąbrowski nie kazał oddać klaczy, groził mu stu plagami, kazał zedrzeć z niego siermięgę i odesłał go z okaleczonym koniem, który padł w drodze. Grozi też podstarościemu łapaniem, więzieniem i biciem, a ludziom i Kozakom lipowieckim pozwala krzywdzić poddanych oczeretniańskich i lulinieckich.

Transkrypcja

k. 252 (skan 0255, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Siedmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną

4Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu

5Winnick[iego]. Comparens personal[ite]r Urod[zony] Andrzey Brudnicki nne et ex

6speciali commisso Wmu Pana Michała Swidzinskiego Stol[ni]ka Zwinogr[odzkiego]

7Dobr wsiow części Hubnika y Hłuboczka Dziedzica jak tylko o krzyw-

8dzie znaczney, Poddanych Wiel. Pryncypała swego dowiedziećsię mogł,

9tak zaraz hoc in passu postrzegaiąc całości Tychże Poddanych Ejusdem

10Principalis sui coram Actis Castr[ensibus] Capit[aneatus] Vinn[icensis] solennie na p[rze]c[iw]ko Wmu Panu

11Ruckiemu[?] Cześ[nikowi] Drwin[?] niemniey Kozakom pos-

12cuiusvis nominis /: Jmć Obwinionemu lepiey wiadomym, na niżey wyrażo-

13nych y nazwiskach Jmć Obwinionego lepiey wiadomym :/ przez Wiel. Cześ[nika][?] przybranym y przyspo-

14sobionym Poddaństwa Compti[s] Pryncypała przyczynione krzywdy, w niżey opisa-

15nym, z wielkim żalem manifestuie y protestuiesię w ten niżey opisa-

16ny sposob y o to. Jż Wiel. Obwiniony mniey uważaiąc na prawo pospolite, kto-

17re wszystkich zaborow y grabieży surowo zabronić śmiały wszystkię[?]

18nescitur qua de causa Poddanych W[ielmożne]go Compti[s] Pryncypała na Jarmarku

19w Mieście Teplike będących nic nikomu niewinnych ani żadney oka-

20zyi do kłotni daiących z Kozakami tumultuarie napadać, łapać, ko-

21nie Woły zabierać, Jakoto Semena Zabołotniuka Wołu iednego, Danita Czor-

22nobija Wołow parę Poddanych Hubnickich, a zaś roboczych Terepy koni

23Trzy, Michałka Cwikuna[?] koni Dwa, Olexy, konia iednego Poddanych

24Hłuboczańskich nulla habita ratione gwałtownie sposobem grabieżnym

25wziął, pieniądze u tychże Poddanych Kozakom violento modo y Jnnych

26rzeczy wiele porabierać dopuścił, żadney satysfakcyi na wiele Rekwi-

27zycyi od Wiel. Compti[s] Pryncypała czynionych nieuczynił, przez ktore

28zabranie koni Wołow /: ile w czasie Wiosny :/ w Sianiu zboża Jarzynnego

29Poddani Compti[s] Pryncypała, wielki uszczerbek ponosić muszą bo

30orać y zasiewać zboża Jarzynnego niemogli; a zatym tenże Comparens

31uciekaiącsię ad Asyllum Sacro Sanctae Justitiae powtornie o tak nieslu-

32szne zagrabienie Poddanych Compti[s] Pryncypała queritur et manifesta-

33tur salva huius manifestationis melioratione vel per editam ci-

34tationem correctione si opus fuerit Andrzey Brudnicki

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „358”. Wiersze 6–7 tekstu (po „Kozakom pos-”) zawierają w rękopisie powtórzenie („na niżey wyrażo-/nych y nazwiskach … lepiey wiadomym”) – przepisano możliwie wiernie, z ujednoliceniem w nawiasie.

Odczyt: nazwisko obwinionego „Ruckiemu[?]” (nagłówek i tekst – może Rucki/Ruszki); tytuł „Cześ. Drwin[?]” niejasny (może omyłkowo za ‘Owruckiemu’ – cześnik owrucki); „śmiały wszystkię[?]” – zapewne zniekształcone; „Danita Czornobija” – w rękopisie „Danita Czor-/nobija” (może imię Danyło); „Terepy” – zapewne imię lub przezwisko poddanego; „Cwikuna[?]”.

Objaśnienia: „hoc in passu” – w tym miejscu, w tej sprawie; „coram Actis Castrensibus Capitaneatus Vinnicensis” – przed aktami grodzkimi starostwa winnickiego; „cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia; „nescitur qua de causa” – nie wiadomo z jakiej przyczyny; „tumultuarie” – burzliwie, z hałasem; „Roboczy” – poddany pańszczyźniany; „zboże Jarzynne” – zboże jare (siane wiosną); „ad Asyllum Sacro Sanctae Justitiae” – do schronienia przenajświętszej sprawiedliwości; „salva huius manifestationis melioratione vel per editam citationem correctione si opus fuerit” – z zastrzeżeniem prawa poprawienia tej manifestacji lub jej korekty w wydanym pozwie, gdyby zaszła potrzeba.

Streszczenie

17maja 1768 r. Andrzej Brudnicki, imieniem Michała Świdzińskiego, stolnika zwinogrodzkiego, dziedzica części wsi Hubnik i Głuboczek, manifestował się w grodzie winnickim przeciw Ruckiemu[?], cześnikowi [?], i Kozakom przez niego przybranym. Na jarmarku w miasteczku Teplik Kozacy bez powodu napadli na poddanych Świdzińskiego i zagrabili: Semenowi Zabołotniukowi wołu, Danile[?] Czornobijowi parę wołów (poddani hubniccy), parobkom głuboczańskim – Terepie trzy konie, Michałkowi Cwikunowi[?] dwa konie, Oleksie jednego konia, a także pieniądze i inne rzeczy; mimo wielu upomnień obwiniony nie dał satysfakcji. Ponieważ stało się to wiosną, poddani nie mogli orać i siać zbóż jarych, ponosząc wielkie szkody.

Transkrypcja

k. 252 (skan 0255, strona prawa, dół)

k. 252v (skan 0256, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Siedmnastego Dnia

3[reszta strony pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt niewypełniony: pisarz wpisał nagłówek z numerem „359” (na k. 252), a na k. 252v tylko datę; stronę przekreślił. Numer „359” skreślono i nadano go następnemu aktowi (k. 253 – manifestacja Jełowieckiego, akt 372). W opracowaniu numer ciągły 371.

Odczyt: skrót tytułu „P. W.[?]” nierozwiązany (może podczaszy/podstoli winnicki); nazwisko obwinionych „Krzewskim” czytelne.

Streszczenie

Pod datą 17 maja 1768 r. pisarz grodu winnickiego rozpoczął wpis manifestacji imieniem Jaroszyńskiego (P. W.[?]) przeciw Krzewskim i innym, ale tekstu nie wpisał – strona pusta i przekreślona, a numer aktu przeniesiono na następny wpis.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 253 (skan 0256, strona prawa)

1[górna część strony pusta, przekreślona – ciąg dalszy skreślenia po akcie 371]

2Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

3Miesiąca Maij Dwudziestego Dnia

4Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winnick[iemi] y przedemną

5Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Gro-

6du Winnick[iego]. Osobiście stanowszy Ur. Jmć Pan Andrzey Brudnicki Jmie-

7niem y z wyraźnego zlecenia JW. Jmć Pana Michała Bożeca[?] Jełowic-

8kiego Bracł[awskiego] St[aros]ty postrzegaiąc wszelkiey całości Tegoż, na p[rze]c[iw]ko W. Jmć Pa-

9nu Stanisławowi Nowowieyskiemu manifestuięsię o to. Jż Wmć Pan

10Nowowieyski przeszły St[aros]ta Bracł[awski], zamyślaiąc Starostwo Bracł[awskie] zbyć,

11czyli po nastąpionym iuż między sobą a JWiel. Pryncypałem mandato

12o zbycie Prawa na też Starostwo Kontrakcie, tak Żydow Miesczan jako

13y Poddaństwo tegoż Starostwa wymyślnemi podatkami y nigdzie nie-

14praktykowanemi uciemiężył, konie Woły Chudobę porabierał, też Podda-

15ństwo, całego wspomnionego Starostwa do ustawicznych y codziennych

16robocizn zażywał, tak że żaden z Poddanych niemiał czasu na zimę y

17ziarna zboża posiać, y tak wszystkie Poddaństwo w gospodarstwie opu-

18ściłosię nieśiejąc nic na zimę gdy zaś przyszło do wspomnionego Kontra-

19ktu, tenże Wiel. Nowowieyski Jnwentarz St[aros]twa Bracł[awskiego] przez siebie

20spisany z Jntratą w tymże wyrażoną remonstruiąc, przyrzekał rzeczy

21y affidował, słowy kredyt koniecznie za sobą pociągaiącemi, że ten Jnwen-

22tarz podany, Rękoma Stron Obydwoch podpisany, sprawiedliwie spisany

23y intrata w nim wyrażona, przy weryfikacyi na gruncie zupełnie po-

24każesię bez żadnego decessu, y tym sposobem JWiel. teraznieyszego St[aros]tę

25Bracł[awskiego] do postanowienia Summy tak znaczney, osobnym Skryptem wy-

26rażoney y zapłacenia Oney uprowadził. a gdy JW. St[aros]ta teraznieyszy Bracł[awski]

27dla spisania albo raczey dla zweryfikowania Jnwentarza wspomnio-

28nego na Grunt Dobr Starostwa Bracł[awskiego] Kommissarza swego zesłał y

29ten pilnie y rzetelnie intraty wszelkie tegoż Starostwa skonnotował

30dopiero pokazałosię podstępne podanie Jnwentarza po ktorym Wmć Pan

k. 253v (skan 0257, strona lewa)

1Nowowieyski Poddanych pieszych nie ciągła niemaiących za Pługowych

2innych iuż dawno w Starostwie nieznayduiącychsię do Jntraty połkładł,

3z iedney Chałupy, coraz inaczey przezywaiąc Chłopa po kilka czynszow

4napisał na czym decessu na kilkanaście Tysięcy. Do Aręd porękawiczne[?]

5Swiętczne za czeluyą[?] y Jnne przyłączył y skomputował, a przeto y na

6Arędach na kilka Tysięcy wypada decessu, Spasty stawow położył Złotych Pols[kich]

7Tysiące Cztyrysta Czterdzieści, z ktorych żadnego Stawu w Starostwie Bracł[awskim]

8nie ma aby kiedy był spuszczany przez Horodnickiego[?], ktory w Lustracyi

9przeszłey Złotych Pols[kich] Sto rachowany Maydan Potażny, położył Złotych Pols[kich] Ty-

10siące, a ten żadney nieczyni Jntraty, Maydany Saletrzane przyłączył do Long-

11sige[?], a ten żadney nieczyni Jntraty, Maydany Saletrzane przyłączył do lon-

12gu[?], te ustać muszą bo iuż ziemi na Saletrę zdatney niestaie, na ktorych

13teraz więcey Tysiąca Złotych Pols[kich] Decessu, a w Maysze[?] ten daley robićsię nie-

14będzie na ktorym utraty Złotych Pols[kich] Pięćset Dziesięciny przeszłey nigdy

15tyle niebywało, ile teraz podano, y w następuiące czasy niespodziewaiący[?] Sta-

16wszczyzny płacenia niebywało przed tym zwyczaiu, a tu podana. Łanow

17trzy na zimę dla JWiel. St[aros]ty przy spisywaniu Kontraktu zasiać deklaro-

18wał, a niezasiał, owszem z podanego praesuperantis[?] Jnwentarza poka-

19zuiesię y oczewiście wypada decessu na Złotych Pols[kich] Dwadzieścia y kilka

20Tysięcy, Po uczynionym zaś Cessyi y uzysku[?] zupełnym z Starostwa

21Bracł[awskiego] tenże W. Nowowieyski, maiąc tylko pozwoloną zmaiętę[?] do młoce-

22nia y wywozu zboża, ziechawszy z Lwowa do Bracławia[?] Ludzi wszyst-

23kich uciemiężać począł, w drogę z Potażami powyganiał, bić kaleczyć po-

24kazał[?], Dwiście kijow dawać kazał w ktory drodze z okkazyi przeładowania

25podwod y niemiłosiernego pędzenia koni y Wołow kilkanaście zdechło

26przez ktore Ludzi bicie y uciemiężenie poddanych, kilkunastu ciągłych

27gospodarow precz poszło, porzuciwszy Chudoby po ktorych W. Nowowiey-

28ski Woły Chudoby y inne sprzęty pozostałe porabierał, Ludzi kilkunastu

29Poddanych St[aros]twa Bracł[awskiego] do Gdańska wywiozł, przez tego wymogł skrypt

30od JW. Pryncypała Compti[s] z Obowiązkiem wydania Ludzi, ale ci Ludzie

31St[aros]twa Bracł[awskiego] Dziedzicami, przez lat kilka starych y niepłatni powsta-

32wali dobrowolnie y przeto JW. Pryncypał Compti[s] Onych wydać niemo-

33że jako Krolewskich, Lasy St[aros]twa Bracł[awskiego] Sąsiadom w okolicy będącym

34rąbać z pnia pozwalał, a Kozakow tegoż Starostwa Ur. Kommissarzowi

35JW. Pryncypała Compti[s] iuż po skończoney swoiey possessyi niedał y

36wszystkich u siebie trzymał, podobno umyślnie dlatego, aby Lasy wspo-

37mnione temiż niebyły bronione y Poddaństwo uciemiężone, a przeto

38Lasu Dębowego więcey iak na milę wycięto. Papierow do Starostwa

39Bracł[awskiego] należących mianowicie Granic tychże Dobr okazuiących, podług

40Obowiązku Kontraktu nieoddaie, a przeto JW. St[aros]ta obiaśnienia w tych-

41że Granicach dla bronienia Gruntow potrzebnego niema. Bratko-

42zakowey[?] poddanych St[aros]twa Bracł[awskiego] własney to iest Janczarek więcey

43Sta Sztuk Wmć Pan Nowowieyski upakowawszy w Skrzynię w no-

44cy wywiozł y zabrał, za konie Kozakow na rozjezd postanych[?] własne na

k. 254 (skan 0257, strona prawa)

1tymże rozjezdzie przez stronę przeciwną zabrane, a potym za poprzedza-

2iącą na walor tychże koni przez Kozakow wykonaną przysięgą zapła-

3cone tenże Wmć Pan St[aros]ta przeszły wziął około Siedmiu Tysięcy y tych pie-

4niędzy do tych czas Kozakom nieoddał, Stoły stołki dawnych Starostow[?] Sta-

5rostow porabierać, klamki od Drzwi poodrywać kazał, naczynia Drewniane

6Potażne Wmć Pan Nowowieyski słowny był JWiel. Starości ustąpić, ile zdolni[?]:

7orowane ustąpił, o Popioły pozostałe, lubo czynił Rekwizycyę, ale tych mało

8coś zostało, y to Ludziom niepopłowne[?], Wieprze Chudze w Młynach pozosta-

9łe nie niewarte iuż po zawartym Kontrakcie nad Opis tegoż Kontraktu Miel-

10nikom rozdane pozdychały, zboża także po ustąpionym Prawie Arędarzom

11na gorzałki narzucał y o te upominasię przez co Arędarze mieli zatrudnie-

12nie w gospodarstwie y bez gorzałki Sami siedzieli, przez Niedziel kilkana-

13ście y niemało potracali; Zaczym teraznieyszy manifestant Jmieniem JW.

14Pryncypała swego, te czyni oświadczenie, że tenże o wyż wyrażone pokrzy-

15wdzenia y decessa prawnie czynić niezaniedba z wolnym poprawieniem

16tey manifestacyi Andrzey Brudnicki m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „359” (nowy numer po skreśleniu numeru przy akcie 371). Potwierdza akty 282, 291, 300: Michał Bożyc Jełowicki – starosta bracławski po cesji Stanisława Nowowiejskiego (cesja i kontrakt zawarte na kontraktach lwowskich).

Odczyt: drugie imię „Bożeca[?]” (Bożyc, por. akty 282, 291, 300); „porękawiczne[?] Swiętczne za czeluyą[?]” – nazwy opłat (świątecznych, porękawicznego) niepewne; „Horodnickiego[?]” – w rękopisie „Horodnickiego” (może lustrator albo dawny dzierżawca); wiersze „do Long-/sige[?] … do lon-/gu[?]” – pisarz powtórzył zdanie („a ten żadney nieczyni Jntraty, Maydany Saletrzane przyłączył”), przepisano wiernie; „w Maysze[?]”; „niespodziewaiący[?] Sta-/wszczyzny” – może ‘niespodziewaiąc się’; „praesuperantis[?]”; „uzysku[?]”; „zmaiętę[?]” – może ‘zmiętę’ (?), wyraz niejasny; „do Bracławia[?]” – w rękopisie „do Bratowia”; „pokazał[?]” – zapewne ‘kazał’; „Bratko-/zakowey[?]” – wyraz niejasny (może ‘broni kozackiey’); „postanych[?]” – zapewne ‘posłanych’; „zdolni[?]”, „niepopłowne[?]”.

Objaśnienia: „Decessa” – ubytki (różnica między dochodem deklarowanym w inwentarzu a rzeczywistym); „Inwentarz z Intratą” – spis dóbr z wyliczeniem dochodów; „affidować” – zapewniać; „słowy kredyt koniecznie za sobą pociągaiącemi” – słowami budzącymi bezwzględne zaufanie; „weryfikacya na gruncie” – sprawdzenie na miejscu; „Skrypt” – zobowiązanie (dłużne); „poddani piesi … nie ciągła niemaiący” – chłopi bez sprzężaju (pańszczyzna piesza); „Pługowi” – posiadający sprzężaj; „czynsz” – opłata pieniężna; „Arędy” – arendy (dzierżawy karczem, młynów); „Spasty stawów” – dochód z odłowu (spuszczania) stawów; „Lustracya” – rewizja dochodów królewszczyzny; „Maydan Potażny” – zakład produkcji potażu; „Maydany Saletrzane” – zakłady wyrobu saletry; „Dziesięcina” – dziesięcina (opłata z pasiek, zbiorów); „Stawszczyzna” – opłata od stawów (?); „Łany” – łany (pola); „Cessya” – ustąpienie prawa do starostwa; „Potaże” – potaż (wywożony transportami do Gdańska); „podwody” – obowiązek dostarczenia wozów i koni; „Ludzie Krolewscy” – poddani dóbr królewskich (starostwa); „Lasy … rąbać z pnia” – wycinać do gołej ziemi; „rozjezd” – patrol, posterunek konny; „Janczarki” – długie strzelby; „Mielnicy” – młynarze; „Arędarze” – dzierżawcy karczem.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

20maja 1768 r. Andrzej Brudnicki, imieniem Michała Bożyca Jełowickiego, starosty bracławskiego, manifestował się w grodzie winnickim przeciw Stanisławowi Nowowiejskiemu, byłemu staroście bracławskiemu. Nowowiejski, zamierzając zbyć starostwo (i już po zawarciu kontraktu z Jełowickim), obciążył Żydów, mieszczan i poddanych niebywałymi podatkami, zabierał konie, woły i dobytek i zmuszał do ciągłej robocizny, tak że poddani nie zasiali ozimin. Przy kontrakcie zapewniał, że podpisany przez obie strony inwentarz z intratą jest rzetelny, i nakłonił Jełowickiego do zobowiązania się na znaczną sumę; tymczasem weryfikacja komisarza wykazała zawyżenia: poddanych pieszych wpisał jako pługowych, z jednej chałupy po kilka czynszów, dopisał opłaty do arend, wpisał 1440 zł ze spustu stawów, których nie spuszczano, majdan potażny za 1000 zł (w lustracji 100 zł), nieczynne majdany saletrzane, dziesięcinę, stawszczyznę; nie zasiał obiecanych trzech łanów – ubytek wynosi ponad 20 tysięcy zł. Po cesji, mając jedynie prawo do wymłócenia i wywozu zboża, przyjechał ze Lwowa, gnał ludzi z potażami (bito ich, kazał dać 200 kijów, padło kilkanaście koni i wołów), przez co kilkunastu gospodarzy zbiegło, a ich dobytek zabrał; kilkunastu poddanych wywiózł do Gdańska; pozwalał sąsiadom wyrąbywać lasy (wycięto ponad milę lasu dębowego), zatrzymał Kozaków starostwa i dokumenty graniczne, wywiózł nocą w skrzyni ponad sto janczarek, zatrzymał ok. 7000 zł należnych Kozakom za konie, kazał zabrać stoły i stołki, pozrywać klamki, nie oddał naczyń potażnych i popiołów, rozdał młynarzom wieprze, które padły, i narzucił arendarzom zboże na gorzałkę. Manifestant zapowiada proces o te krzywdy i ubytki.

Transkrypcja

k. 254 (skan 0257, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Dnia

3[reszta strony pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt niewypełniony, bez numeru marginalnego: tylko nagłówek i data, strona przekreślona. „Tegoż p[rze]c[iw]ko Temuż” – imieniem tegoż J. M. B. Jełowickiego, starosty bracławskiego, przeciw temuż S. Nowowiejskiemu (por. akt 372).

Streszczenie

Pod datą 20 maja 1768 r. pisarz rozpoczął wpis manifestacji imieniem Michała Bożyca Jełowickiego, starosty bracławskiego, przeciw Stanisławowi Nowowiejskiemu o najście na zamek bracławski, lecz tekstu nie wpisał – strona pusta i przekreślona.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 254v (skan 0258, strona lewa)

1[górna część strony pusta, przekreślona – ciąg dalszy skreślenia po akcie 373]

2Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

3Miesiąca Maja Dwudziestego Dnia.

4Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną

5Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz[kiego]

6Winnick[iego]. Osobiście stanowszy Ur[odzeni] Jchmć Panowie Woyciech Grabasin-

7ski y Kazimierz Żuralski[?] Swym y Jnnych Szlachty Jchmciow w Dobrach

8Starostwie Bracł[awskim] na Czynszu mieszkaiących, niemniey Sławetnych An-

9dryi Tychoninko Tymko Zaworotny Semen Hudyma Sobko Maruś[?]

10Łucko[?] Mieszczanie St[aros]twa Bracł[awskiego] Swym y innych mieszczan tak Chrze-

11ścian iako y Żydow, także poddanych ogulnie wszystkich tegoż St[aros]twa

12Bracł[awskiego] przez niżey wyrażonego nieznośnie pokrzywdzonych Jmieniem

13w tak znacznych krzywdach y ostatnim zniszczeniu naszym z pła-

14czem tu Niebo Rzecz zanosząc y przed Aktami ninieyszemi z żalem

15naprzeciwko Wmu Panu Stanisławowi Nowowieyskiemu Stolnikowi Owruck[iemu]

16manifestuiąsię o to. Jż Wmć Pan Nowowieyski Stolnik Owrucki Staro-

17stwo Bracł[awskie] Possessyi na ten czas dożywotniey uprzywileiowaney JWo

18Jmć Pana Mikołaja Swięcickiego podległe w swoią dzierżawę odebrawszy

19czynsze podatki robocizny y inne powinności w tym kraiu y Starostwie

20tymże nigdy niepraktykowane na Mieszczan y Poddaństwo włożył, do

k. 255 (skan 0258, strona prawa)

1wypłacania y odbywania danin y robocizn niezwyczaynych exekucyami

2Kozakow nadwornych biciem y więzieniem, tychże mieszczan y Podda-

3nych z znacznym uciśnieniem przymuszał, y to wszystko na swoy poży-

4tek obracał, a po nabyciu na też Starostwo Przywileiu od Nayiaśniey-

5szego Krola Jegomości Pana Naszego Miłościwego, takowe sobie Konfirmo-

6wanego y po nastąpioney z opisaniem wszystkich Jntrat y powinności

7od Mieszczan y Poddaństwa, także Szlachty na Czynszu mieszkaiących

8należących tegoż St[aros]twa Bracł[awskiego] Lustracyi, z Jndagacyi mieszczan Gromad

9w każdey wsi z osobna, na Gruncie ściśle examinowaney przez Wiel. Dworzani-

10na Pruszewicz[?] Kommissyi Skarbowey spisaney, y przez podaiącego Jnwen-

11tarz sprawiedliwie podług zwyczaiu Kraiowego skonnotowane, że wszystkę

12uroczystością zaprzysiężoney tenże Wmć Pan Nowowieyski St[aros]ta Bracł[awski] Podat-

13ki Jntraty y robocizny od Mieszczan y Poddaństwa; mało nie we Dwoie więk-

14cey nad Opis wspomnianey Lustracyi wymagał, przez tego tak za possessyi

15swoiey Arędowney, iako y po nabyciu Starostwa Woły konie brał, Podatko-

16wania częste rożne wymyślne, darmoszczyzny, Palenia popiołow y inne ro-

17boty prócz wspomnianych rożnych Podatkow wkładał y wymuszał, do pła-

18cenia y robienia tych wymyślnemi karami y groźbą przymuszał, Grzywi[?]-

19go woły konie krowy Kozuchy Czaboje[?] boty kosule stężki Bekiesy[?] Zy-

20to Sol Sadło Frukta Sadowe y inne rzeczy niezliczone wszelkiego rodza-

21ju będące na Ludzi y Mieszczan narzucał, y co było warto Złotych Dzie-

22sięć po Złotych Trzydzieści brał, y temi sposobami, Ludzi iednych ogołocił,

23drugich do ostatniego ubostwa y nędzy przyprowadził, u ktorych z całego

24St[aros]twa nad Jntraty podług Kraiowego zwyczaiu należące, około Sta Tysięcy

25Złotych Polskich wziął y na swoy pożytek obrocił, ktore to pokrzywdzenia szkody

26y pretensye każda zniszczonego Osobnym Regestrem, czasu swego remonstro-

27wane Jnkwizycyą z Swiadkow y Jndagacyą z każdego z osobna ukrzywdzo-

28nego wypytane, dowiedzione y wyprobowane, y Juramentem choć była

29przez każdego z ukrzywdzonych potrzeba ożarywała[?], winkowane[?] po-

30twierdzone będą. Po zbyciu zaś tegoż St[aros]twa Wmć Pan Nowowieyski Stol-

31nik Owrucki, przed wyiazdem z tegoż niezmierne uciemiężenie Podda-

32nych y Mieszczan czynił, Onych Dzień y noc do ro-

33boczyzn rożnych, młocenia worenia[?] popiołow palenia, pędzić kazał, do

34tychże po kilkadziesiąt Kozakow ustawicznie posyłał, ktory z Kozakami

35tegoż Wgo Nowowieyskiego Ludzi bili, mordowali, zęby wybijali Starym

36brody wyrywali; naostatek Sami niewytrzymawszy ucinać y krzywdy

37musieli, y gdyby byli cokolwiek cierpiey przy tymże Wmć Panu Nowo-

38wieyskim dłużeysię utrzymać mogli, tobysię było całe St[aros]two rozeszło

39o ktorym ile zbytego rozgłosiąsię Wiel. Nowowieyski nietrwał. o ktorym

40Kozakow St[aros]twa Bracł[awskiego] na iedyne uciemiężenie Ludzi przez Wgo Nowowiey-

41skiego obrocenia a od pilnowania Lasow tegoż St[aros]twa oderwania y od-

42dalenia Poddaństwa Dobr w Sąsiedztwie z tymże St[aros]twem leżących y

43graniczących, także y z podał sytuowanych dowiedziawszysię wszysc[y]

44ogulnie na spustoszenie y wycięcie Lasow tychże udalisię y przez drze-

45wa z Lasow Czarnych na Opał y budowle zdatnego wycięto Samych

k. 255v (skan 0259, strona lewa)

1Dębow na budowle y na Kremiesniczy[?] robocie zgodnych na kilkanaście

2Tysięcy, wycięli, y tak Lasy St[aros]twa Bracł[awskiego] przez obrocenie Kozakow na

3bicie y uciemiężenie Ludzi, a odwrocenie od pilnowania Tychże wy-

4cięte y spustoszone zostały. A przeto teraz Stawaiące Jmieniem wyż wy-

5rażonych tę zanoszą manifestacyą z wolnym oney, co do gruntowych

6y Jnnych Krzywd poprawieniem. Comparentes Krzyżem Swiętym

7podpisuiąsię Woyciech Grabasinski + Kazimierz Żuralski[?] + Andryi

8Tychoninko + Tymko Zaworotny + Semen Hudyma + Sobko Ma-

9ruś[?] + Łucko[?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „360”. Por. akt 372 (manifestacja nowego starosty M. B. Jełowickiego przeciw Nowowiejskiemu – te same zarzuty: niezwyczajne podatki, robocizny, potaż, Kozacy, wycinka lasów). Tu Nowowiejski tytułowany stolnikiem owruckim; starostwo bracławskie wcześniej w dożywotniej posesji Mikołaja Święcickiego, od którego Nowowiejski je dzierżawił (arenda), potem uzyskał przywilej królewski.

Odczyt: nazwiska szlachty „Grabasinski” (tekst „Grabosin-/ski”, podpis „Grabasinski”) i „Żuralski[?]” (tekst i podpis „Zuralski/Zurulski” – ręka pisze „z” podobnie do „r”, możliwe też Żurawski); mieszczanie „Maruś[?]”, „Łucko[?]” (podpis „Lucko”); „Pruszewicz[?]” – nazwisko dworzanina Komisji Skarbowej niepewne; „Grzywi[?]-/go” – wyraz niejasny (może ‘Grzywnami’ albo ‘krzywo’); „Czaboje[?]”, „Bekiesy[?]” – nazwy odzieży niepewne; „ożarywała[?], winkowane[?]” – fragment niejasny (może ‘okazywała, wynikowane’); „worenia[?]” – może ‘worania’ (orania); „ucinać” (zapewne ‘uciekać’); „o ktorym ile zbytego rozgłosiąsię Wiel. Nowowieyski nietrwał. o ktorym” – fragment składniowo niejasny, przepisany wiernie; „z podał sytuowanych” – zapewne ‘z opodal sytuowanych’; „Kremiesniczy[?] robocie” – może ‘kremieniczney/krzemieniczney’ (?), wyraz niepewny.

Objaśnienia: „Szlachta na Czynszu mieszkaiąca” – szlachta czynszowa, osiadła na gruntach starostwa za czynszem; „Sławetni” – tytuł mieszczan; „z płaczem tu Niebo Rzecz zanosząc” – wznosząc sprawę z płaczem do Nieba; „Possessya dożywotnia uprzywileiowana” – dożywocie nadane przywilejem królewskim; „daniny y robocizny” – świadczenia w naturze i pańszczyzna; „exekucye Kozakow nadwornych” – egzekucja (ściąganie) przez nadwornych Kozaków; „Lustracya” – rewizja dochodów królewszczyzny; „Jndagacya” – przesłuchanie; „Dworzanin Kommissyi Skarbowey” – urzędnik Komisji Skarbu Koronnego; „darmoszczyzny” – bezpłatne roboty; „palenie popiołow” – wypalanie popiołu na potaż; „narzucać” – przymusowo sprzedawać (po zawyżonych cenach); „Kozuchy … boty kosule stężki” – kożuchy, buty, koszule, pasy (?); „Frukta Sadowe” – owoce; „Juramentem … potwierdzone” – potwierdzone przysięgą; „Lasy Czarne” – lasy liściaste (gęste); „Comparentes Krzyżem Swiętym podpisuiąsię” – stawający podpisują się krzyżem (niepiśmienni).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

20maja 1768 r. szlachcice Wojciech Grabasiński i Kazimierz Żuralski[?] imieniem szlachty czynszowej starostwa bracławskiego oraz mieszczanie Andryj Tychoninko, Tymko Zaworotny, Semen Hudyma, Sobko Maruś[?] i Łucko[?] imieniem mieszczan (chrześcijan i Żydów) i wszystkich poddanych starostwa manifestowali się w grodzie winnickim przeciw Stanisławowi Nowowiejskiemu, stolnikowi owruckiemu. Nowowiejski, wziąwszy starostwo w dzierżawę od dożywotniego posesora Mikołaja Święcickiego, a potem uzyskawszy przywilej królewski, nałożył niebywałe czynsze, podatki i robocizny, ściągane przez nadwornych Kozaków biciem i więzieniem; mimo lustracji spisanej przez dworzanina Komisji Skarbowej wymagał prawie dwa razy więcej, zabierał woły i konie, wymyślał darmoszczyzny, palenie popiołu, narzucał ludziom po zawyżonych cenach kożuchy, odzież, zboże, sól, słoninę, owoce itp., wybierając ponad należne dochody około 100 000 zł. Przed wyjazdem, po zbyciu starostwa, gnał ludzi dniem i nocą do młocki i palenia popiołu, a jego Kozacy bili ludzi, wybijali zęby, wyrywali starcom brody, tak że wielu uciekło i całe starostwo omal się nie rozeszło. Kozacy starostwa, odwróceni od pilnowania lasów, nie bronili ich przed sąsiadami, którzy wycięli lasy, w tym dęby na budulec wartości kilkunastu tysięcy. Komparenci, niepiśmienni, podpisali się krzyżami.

Transkrypcja

k. 255v (skan 0259, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzk[iemi] Winnick[iemi] y przedemną Janem

4Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego.

5Comp[aren]s Personal[ite]r Ur. Jmć Pan Jozef Pogorzelski Jmieniem Wiel. Jmć Pana Gabri-

6ela Peretyatkowicza Stolnika Zwinogr[odzkiego] Dobr wsi Stojan w W[oiewódz]twie Bracł[awskim]

7a Powiecie Winn[ickim] leżących Zastawnego Possessora y całey Gromady Stoiańskiey

8naprzeciwko JW. Jmć Panu Mossakowskiemu Generałowi Woysk Koron[nych] Dobr wsi Słe-

9dzi w W[oiewódz]twie Tymże Sytuowanych Dożywotniemu y Wiel. Michałowskie-

10mu Arędownemu Possessorom, niemniey Pracowitemu Michaytowi Koło-

11myicukowi aktualnemu Złodzieiowi Poddanemu y Niewiernemu Josio-

12wi Arędarzowi onego Przewodcy, Słedziańskim, żalił, manifestował y prote-

13stowałsię o to. Jż pomienieni Obżał[owani] Michayło Kołomyicuk y Jos Arędarz Słe-

14dziańscy, nieuważaiąc etiam na mieysca Bogu poswięcone w Roku niedaw-

15no przeszłym Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Siodmym tempore Authumna-

16li nocnym sposobem na Cerkiew Stojańską nasłdory[?], Dzwonow Dwa spi-

17zowych, ieden Duży a drugi Sredni valoris Talerow bitych Czterdzieści

18z Dzwonicy furtivo modo pobrać, a pobrane we wsi Słedziach w Kar-

19czmie u Niewiernego Josia Arędara Słedziańskiego przez długi czas prze-

20chowywać, a potym na kilkadziesiąt Sztuk potłuc połamać et in nihilum

21obrocić ważylisię, o czym dowiedziawszysię, Hospodyny y Gromada Stojań-

22ska a bardziey wytrząsszy kawałki tychże Dzwonow iuż potłuczonych gdy

23bonis mediis chcieli obyść Satysfakcyi z pomienionych Złodzieiow tak

24Arędarza jako y Poddanego Słedziańskich u Wiel. Michałowskiego tych

25Dobr Possessora rekwirowali Wiel. Obżał[owany] żadney satysfakcyi uczynić nie-

26chciał y owszem Woznemu y Szlachcie z Arsztem na tychże Złodzie-

27iow przybyłym odgrażał. A zatym ninieyszy Comp[aren]s uciekaiącsię do

28Swiętey Sprawiedliwości, o tak Wielką krzywdę Bogu uczynioną naprzeciwko

29wyż wyrażonym Obżałowanym, powtornie manifestowawszysię prze-

30demną Urzędem y Aktami ninieyszemi w przytomności wielu Jchmciow

31w Kancellaryi będących kawał Dzwonu mnieyszego potłuczonego pre-

32zentował y nazad do siebie wyprzysięgszysię[?] Officium praesens kwitował[?]

33J. Pogorzelski

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „361”. Związany z aktem 361 (rkp. 351): areszt tych samych świętokradców (Michajło Kołomyczuk – tu „Kołomyicuk”, i arendarz Josio, Żyd – „Niewierny”) we wsi Słedzie, w posesji Michałowskiego. Wieś Stojany potwierdzona (w akcie 361 – „Dobr Stoian”). Peretiatkowicz tytułowany tu „Stolnikiem Zwinogrodzkim” (w akcie 361 – „Stolny Winn.”).

Odczyt: skrót tytułu w nagłówku „S. Z.[?]” (litera podobna do „D”); „Słedzi/Słedziach/Słedziańskim” – wyraźnie z „ł” (może Słodzie/Śledzie); „nasłdory[?]” – wyraz niejasny (może ‘naszedłszy’); „Arsztem” – areszt (omyłka pisarza); „wyprzysięgszysię[?] Officium praesens kwitował[?]” – zakończenie niejasne (może ‘wyprosiwszy się, Officium praesens kwitował’ – pokwitował urząd z prezentacji).

Objaśnienia: „Pracowity” – tytuł chłopa; „aktualny Złodziey” – złodziej schwytany z łupem; „Niewierny” – Żyd; „Przewodca” – herszt, prowodyr; „tempore Authumnali” – w porze jesiennej; „Dzwony spiżowe” – dzwony z brązu; „valoris Talerow bitych Czterdzieści” – wartości 40 talarów bitych; „furtivo modo” – ukradkiem, złodziejskim sposobem; „in nihilum obrocić” – obrócić wniwecz; „Hospodyny” – gospodarze (chłopi); „bonis mediis” – dobrymi (polubownymi) środkami; „Arszt/Areszt” – zatrzymanie (por. akt 361); „Officium” – urząd (grodzki).

Streszczenie

25maja 1768 r. Józef Pogorzelski, imieniem Gabriela Peretiatkowicza, stolnika zwinogrodzkiego, zastawnego posesora wsi Stojany w województwie bracławskim i powiecie winnickim, oraz całej gromady stojańskiej, manifestował się w grodzie winnickim przeciw Mossakowskiemu, generałowi wojsk koronnych, dożywotniemu, i Michałowskiemu, arendownemu posesorowi wsi Słedzie[?], a także przeciw poddanemu Michajłowi Kołomyczukowi i arendarzowi Żydowi Josiowi ze Słedzi[?]. Jesienią 1767 r. złodzieje ci nocą zabrali z dzwonnicy cerkwi stojańskiej dwa spiżowe dzwony (duży i średni, wartości 40 talarów), przechowywali je w karczmie Josia, a potem potłukli na kilkadziesiąt kawałków. Gdy gospodarze i gromada stojańska, odnalazłszy kawałki, żądali satysfakcji, posesor Michałowski odmówił i groził woźnemu i szlachcie, którzy przybyli z aresztem (por. akt 361). Pogorzelski zaprezentował w kancelarii grodzkiej kawałek mniejszego potłuczonego dzwonu i zabrał go z powrotem.

Transkrypcja

k. 255v (skan 0259, strona lewa, dół)

k. 256 (skan 0259, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną Ja-

4nem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu

5Winnickiego. Comparens personal[ite]r Ur. Jmć Pan Jozef Jżbicki[?] Jmieniem y

6z wyraźnego zezwolenia WW. Jchmć Panstwa Samuela y Maryanny z

7Czarnotowskich[?] Jlnickich Cześnikow Busk[ich] Małż[onków]: zapobiegaiąc wszelkiey

8całości, azeby w potomnych czasiech WW. Compti[s] Pryncypałowie w Sub-

9stancyi swoiey iakowego niemieli uszczerbku, solennie przed Aktami ni-

10nieyszemi in Diligentia manifestuięsię o to: Jż WW. Jlniccy Mał[żonkowie] ma-

11iąc rożne Dokumenta sobie służące tak do Dobr Korninskich[?] w W[oiewódz]twie

12Kijowsk[im] leżących stosuiącesię jakoto Kontrakty Zapisy Prawa Oryginal-

13ne y manifest niegdy Wiel. Konstantego Proskury Woysk[iego] Owruck[iego] p[rze]c[iw]-

14ko Wiel. Janowi Proskurze Podcz[aszemu] Kijowsk[iemu] Stryiowi swemu o Dobra wyż rze-

15czone y Jnne Tranzakcyi do tychże Dobr klucza Korninskiego[?] należące, iako-

16też Ordynans od JOX. Jmć Sanguszkowi M[arszałku] W[ielkim] W[ielkiego] X[ię]stwa Lit[ewskiego] Wiel. Jlnickie-

17mu Cześ[nikowi] Busk[iemu] protune y teraz Ekonomowi Klucza Jlinieckiego[?] wydany

18do rozgraniczenia Dobr pomienionych Tychże JOXiąg Jmć Dziedzicznych

19z Dobrami kluczem Kalnickim[?] także kwit Oryginalny od niedawno wspo-

20mnioney JOX. Jmć M[arszałka] W[ielkiego] X[ię]stwa Lit[ewskiego] po uczynioney kalkulacyi z Jntrat Klu-

21cza Jlinieckiego[?] za Lat Dwanaście nastąpiony, a Wiel. Compti[s] Pryncy-

22patom służący y inne rożne Fasyculy[?] Dokumenta pod czas zamieszka-

23nia gdy Dwor w Dobrach wsi Raykach Possessyi Dożywotniey tychże

24Wiel. Pryncypałow Compti[s] podległych Ogniem był zburzony ze wszyst-

25kim pogorzały gdzie pomienionych Dokumentow żadnym sposobem

26/: ile z nagłego razie :/ od tego ognia ochronić niepodobna było. Dla

27czego Jdem Gn[er]o[sus][?] Comp[aren]s powtornie zapobiegaiąc całości Pryncypałow

28swoich oraz oświadczaiąc że każdego czasu ciż WW. Pryncypałowie prae-

29missam Documentorum Conflagrationem Juramento Corporali po-

30twierdzą Itaq[ue] Eorundem quorum supra nne Jn Diligentia manifesta-

31vit J. Jżbicki[?] m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „362”. Nagłówek bez numeru wpisany na dole k. 255v, tekst z numerem „362” na k. 256.

Odczyt: komparent „Jżbicki[?]” (w rękopisie „Jrbicki/Jzbicki” – ręka pisze „z” jak „r”; zapewne Iżbicki); nazwisko rodowe Marianny „Czarnotowskich[?]” (może Czarnołuskich); dobra „Korninskich[?]” (w rękopisie „Korninskich/Korninskiego” – zapewne Kornin w województwie kijowskim); „Klucza Jlinieckiego[?]” (w rękopisie „Jlnieckiego/Jlinieckiego” – może klucz iliniecki, Ilińce); „kluczem Kalnickim[?]” (w rękopisie „Kalnickim/Halnickim”); „Fasyculy[?]” (fascykuły); „Gn[er]o[sus][?]” – skrót „Gnūs”.

Objaśnienia: „in Diligentia” – manifestacja zabezpieczająca (w pilności); „Ordynans” – rozkaz, polecenie; „protune” – (pro tunc) ówczesnemu; „Ekonom” – zarządca klucza dóbr; „kalkulacya z Jntrat … za Lat Dwanaście” – obrachunek dochodów za 12 lat; „Possessya Dożywotnia” – dożywocie; „z nagłego razie” – z nagłego przypadku; „praemissam Documentorum Conflagrationem Juramento Corporali potwierdzą” – wspomniane spalenie dokumentów potwierdzą przysięgą cielesną (osobistą); „Itaque Eorundem quorum supra nne In Diligentia manifestavit” – tak więc imieniem tychże, jak wyżej, w pilności się zamanifestował.

Streszczenie

25maja 1768 r. Józef Iżbicki[?], imieniem Samuela i Marianny z Czarnotowskich[?] Ilnickich, cześników buskich, złożył w grodzie winnickim manifestację zabezpieczającą: w pożarze dworu we wsi Rajki (dożywociu Ilnickich) spłonęły ich dokumenty – kontrakty, zapisy i oryginalne prawa dotyczące dóbr Kornin[?] w województwie kijowskim, manifest Konstantego Proskury, wojskiego owruckiego, przeciw stryjowi Janowi Proskurze, podczaszemu kijowskiemu, o te dobra, ordynans ks. Sanguszki, marszałka wielkiego litewskiego, wydany Ilnickiemu jako ekonomowi klucza ilinieckiego[?] do rozgraniczenia dóbr książęcych z kluczem kalnickim[?], oraz oryginalny kwit księcia po obrachunku dochodów klucza za 12 lat. Ilniccy gotowi są potwierdzić spalenie dokumentów przysięgą.

Transkrypcja

k. 256 (skan 0259, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dwudziestego Piątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną Ja-

4nem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu

5Winn[ickiego]. Comparens personal[ite]r Urod[zony] Jmć Pan Antoni Liminski Gubernator

6Miasta Żywotowa Jmieniem y z wyraźney woli Wmć Pana Jgnacego

7Cieszkowskiego Podczaszego Czernichowsk[iego] Sędziego Konfederacyi W[oiewódz]twa

8Bracł[awskiego] Pryncypała swego przychylaiącsię do zaniesionego Arestu na

9Złoczyńcow z Klucza Niemirowskiego Dobra wieś Rastowce[?] y Robocze-

10go Martyna Kozaka rabuiących solennie przed Aktami ninieyszemi

11Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] na p[rze]c[iw]ko JW. Jmć Panu Potockiemu Krayczemu Koron[nemu]

12Starości

k. 256v (skan 0260, strona lewa)

1Starości Leżayskiemu Panu, tudzież Wiel. Jchmć Panom Żułtowskim

2Kommiss[arzom] y Rząd[com] Klucza Niemirowskiego maiącym manifestował y protesto-

3wałsię w niżey opisany sposob y o to. Jż Jchmć Obżałowani a osobliwie Wiel.

4Kommissarz y Gubernator mniey zważaiąc zaszłych Krokow prawnych y

5zaniesionego aresztu, lecz bardziey, niewiedzieć z Jakowych przyczyn, prywat-

6nym sposobem z woli własney y Zwierzchności Zamku Niemirowskiego

7bez attencyi strony, bez konfessaty korporalnych y Dekretu czyli to potra-

8cić, czyli tychże Złoczyńcow powypuszczać ważylisię, a takowym sposo-

9bem niewiadomie uczynionym, Roboczemu Martynowi Kozakowi zna-

10czną szkodę przy Rabunku przez tych Złoczyńcow uczynioną dosyć

11sprawiedliwey satysfakcyi drogę zamknęli, oświadczeniami Listowne-

12mi tylko nadzieię nadgrody ukrzywdzonym czynili, a w samey rzeczy

13od dopełnienia skutkiem uchylilisię, y tak do kosztow znacznych

14tegoż Roboczego Martyna przyprowadzili. A zatym tenże Ur. mani-

15festant przychylaiącsię do wyż namienionego Aresztu Jmieniem Pry-

16cypała swego deklaruie szkod poddanego Rastowieckiego dochodzić,

17y tey sprawy niezaniechać, mocą teraznieyszego oświadczenia kto-

18rego do Akt o przyięcie prosił co y otrzymał J. A. Liminski m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „363”.

Odczyt: wieś „Rastowce[?]” (w rękopisie „Rastowce”, przymiotnik „Rastowieckiego”) – nazwa niepewna; „Żułtowskim” – zapewne Żółtowscy (por. 44-1-3, akt 257 – dożywocie Żółtowskich); „J. A. Liminski” – podpis z dwoma inicjałami (J[ózef]? A[ntoni]); tytuł Potockiego w nagłówku „JW. Potockiemu”, w tekście „Krayczemu Koron[nemu] Starości Leżayskiemu” (por. akt 253 – J. Potocki, krajczy).

Objaśnienia: „Gubernator Miasta” – zarządca miasta prywatnego; „Sędzia Konfederacyi” – sędzia sądu konfederackiego (konfederacja barska w województwie bracławskim); „przychylaiącsię do zaniesionego Arestu” – nawiązując do wniesionej wcześniej relacji aresztu; „Roboczy” – chłop pańszczyźniany; „Rządcy Klucza” – administratorzy dóbr; „bez attencyi strony” – bez względu na stronę (poszkodowaną); „bez konfessaty korporalnych” – bez zeznań (przesłuchania) cielesnych, tj. bez tortur/badania; „potracić” – stracić (wykonać karę śmierci); „nadgroda” – wynagrodzenie szkody.

Streszczenie

25maja 1768 r. Antoni Limiński, gubernator miasta Żywotowa, imieniem Ignacego Cieszkowskiego, podczaszego czernichowskiego i sędziego konfederacji województwa bracławskiego, nawiązując do wcześniejszego aresztu na złoczyńców z klucza niemirowskiego, którzy ograbili poddanego Martyna Kozaka ze wsi Rastowce[?], manifestował się przeciw Potockiemu, krajczemu koronnemu i staroście leżajskiemu, oraz Żółtowskim, komisarzom i rządcom klucza niemirowskiego. Obwinieni, nie zważając na kroki prawne i areszt, z własnej woli i władzy zamku niemirowskiego, bez udziału strony, bez przesłuchania i wyroku, wypuścili złoczyńców, zamykając poszkodowanemu drogę do satysfakcji i narażając go na koszty, a dawali tylko listowne obietnice odszkodowania. Manifestant zapowiada dochodzenie szkód poddanego.

Transkrypcja

k. 256v (skan 0260, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przede-

4mną Janem Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodu Winn[ickiego]. Osobiście postanowiwszysię Wiel. Jmć Pan Bogumił

6Pawłowski Miecznik Chełmski Swym y W. Maryanny z Winarskich

7Pawłowskiey Mieczn[iczki] Chełm[skiey] Małż[onki] swey tudzież Wmć Panny Joresaty[?] Wi-

8narskiey Stol[ni]k[ówny] Bielskiey w opiece swoiey zostaiącey jakoteż Wmć Pan

9Jgnacy Winarski Stol[ni]k Bielski postrzegaiąc całości substancyi swoiey

10solennie in diligentia sui manifestuiąsię o to. Jż Wiel. ma[nifest]antes maiąc

11sobie przysądzoną Summę Dwadzieścia Dziewięć[?] Tysięcy Złotych Polskich

12Dekretem Kondescensoryalnym z mocy Dekretu Ziemi Łuckiego mię-

13dzy teraznieyszemi manifestuiącemisię z iedney a WW. Bogusza-

14mi y Małachowskiemi z drugiey strony na Gruncie Dobr wsi Mało-

15tert Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego Dnia Pierwszego Marca

16ferowanym do zapłacenia przed Aktami Łuckiemi w Pierwszy Poniedzia-

17łek po Swiętey Troycy oznaczoną, a że dla odebrania teyże Summy na

18Termin dla rozruchow Polszcze nastąpionych y grassuiącego Exotyczne-

19go Woyska Moskiewskiego y Jch Okrucienstw wyrządzanych bespiecz-

20nego y wolnego przeiazdu niespodziewaiącsię dla czego aby żadney

21niepopadli sukkubicyi y uszczerbkowi substancyi swoiey powtornie

22manifestuiąsię Bogumił Pawłowski Jgnacy Jordan Winarski

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „364”.

Odczyt: kwota „Dwadzieścia Dziewięć[?] Tysięcy” – w rękopisie „Dwadzieścia Dziewięć(?) Tysięcy” (drugie słowo niepewne); imię panny „Joresaty[?]” (może Teresy); wieś „Mało-/tert” – Małotert w województwie wołyńskim, powiecie łuckim (potwierdzone w akcie 379); Bogusze tytułowani w akcie 379 „Podk[omorzymi] Podol[skimi]”[?]; „Stol[ni]k Bielski” – stolnik bielski (Bielsk Podlaski).

Objaśnienia: „in diligentia sui” – w pilności (manifestacja zabezpieczająca) swojej; „Dekret Kondescensoryalny” – dekret wydany przez sąd kondescensji (zjazd sądu na grunt sporny); „z mocy Dekretu Ziemi Łuckiego” – na podstawie dekretu sądu ziemskiego łuckiego; „Pierwszy Poniedziałek po Swiętey Troycy” – w 1768 r. 30 maja (Trójca Święta 29 maja); „rozruchy w Polszcze” – konfederacja barska i walki; „grassuiące Exotyczne Woysko Moskiewskie” – grasujące obce wojsko rosyjskie; „sukkubicya” – przegrana sądowa, utrata (succumbentia).

Streszczenie

25maja 1768 r. Bogumił Pawłowski, miecznik chełmski, imieniem swoim, żony Marianny z Winarskich i panny Joresaty[?] Winarskiej, stolnikówny bielskiej, będącej pod jego opieką, oraz Ignacy Jordan Winarski, stolnik bielski, złożyli w grodzie winnickim manifestację zabezpieczającą. Dekretem kondescensyjnym, wydanym z mocy dekretu sądu ziemskiego łuckiego na gruncie wsi Małotert 1 marca 1768 r. w sprawie z Boguszami i Małachowskimi, przysądzono im sumę 29 000[?] zł, płatną przed aktami łuckimi w pierwszy poniedziałek po Trójcy Świętej. Z powodu rozruchów w Polsce i grasowania obcego wojska rosyjskiego nie mogą bezpiecznie dojechać na termin, więc zastrzegają, by nie ponieść z tego tytułu przegranej ani szkody.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 257 (skan 0260, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną Janem

4Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu Winnick[iego]

5Osobiście postanowiwszysię Wmć Pan Mikołay Winarski Stolnikowicz Bielski

6ostrzegaiąc całości Substancyi swoiey solennie in Diligentia sui manifestu-

7iesię o to: Jż W. manifestans zachowuiąc we wszystkim Prawo pospolite lubo

8by chciał zadosyć uczynić Dekretowi Kondescensoryalnemu na Gruncie Dobr

9wsi Małotert w W[oiewódz]twie Wołyń[skim] a Powiecie Łuckim sytuowanych z mocy De-

10kretu Ziem[skiego] Łuckiego, między sobą manifestuiącymsię y Jnnemi wspoł Konsuk-

11cessorami swemi z iedney a WW. Boguszami Podk[omorzymi][?] Podol[skimi][?] y Małachowskiemi

12w Roku teraznieyszym Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmym Dnia Pierw-

13szego Marca ferowanemu, y Przysięgę sobie manifestantowi tymże Dekre-

14tem oznaczoną przed Aktami Łuckiemi w pierwszy poniedziałek po Swiętey

15Troycy iako zadney[?] substancyi po Smierci niegdy Wgo Daniela Piaskowskiego[?]

16St[ol]n[i]ka Wendyń[skiego] pozostałey nieparticypował wykonać, że iednak zamieszanie

17w Koronie Polskiey nastąpiło y Exotycznego Woyska Rossyiskiego w W[oiewódz]twie

18naybardziey Wołyń[skim] uwiiaiącegosię częstokrotnie pełnione y wyrządzane

19nad Obywatelami Korony Polskiey Okrucienstwa y Zaboie, o wolnym y bez-

20piecznym przeiezdzie ninieyszego manifestanta niezapewniaią y owszem

21onego zabraniaią, przeto ażeby in praemissis iakowemu niepopadł uszczerb-

22kowi Substancyi swoiey tę powtorną zanosi manifestacyą oświadczaiąc

23każdego czasu nadmienioną wypełnić przysięgę M. Jordan Winarski m[anu] p[ro]p[ri]a

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „365”; bez nagłówka marginalnego. Uzupełnia akt 378 (ta sama sprawa kondescensji w Małotercie – Winarscy i współspadkobiercy vs Bogusze i Małachowscy).

Odczyt: tytuł Boguszów „Podk.[?] Podol.[?]” – skrót niepewny (może podkomorzowie podolscy); „iako zadney[?] substancyi” – może ‘iako żadney’ (że w żadnym majątku nie partycypował) – przysięga dotyczyła zapewne nieuczestniczenia w spadku; „Daniela Piaskowskiego[?] St[ol]n[i]ka Wendyń[skiego]” – nazwisko i tytuł niepewne (w rękopisie „Daniela Piaskowskiego … Stlny Wendyn.”); „uwiiaiącegosię” – zapewne ‘uwijającego się’.

Objaśnienia: „in Diligentia sui” – w pilności swojej (manifestacja zabezpieczająca); „Prawo pospolite” – prawo powszechne; „Konsukcessorowie” – współspadkobiercy; „Przysięga … oznaczona” – przysięga nakazana dekretem; „nieparticypował” – nie uczestniczył (w majątku); „Korona Polska” – Królestwo Polskie; „Exotyczne Woysko Rossyiskie” – obce wojsko rosyjskie; „Zaboie” – zabójstwa; „in praemissis” – w powyższych sprawach.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

25maja 1768 r. Mikołaj Jordan Winarski, stolnikowicz bielski, złożył w grodzie winnickim manifestację zabezpieczającą: chciałby wykonać dekret kondescensyjny wydany 1 marca 1768 r. na gruncie wsi Małotert (województwo wołyńskie, powiat łucki) z mocy dekretu sądu ziemskiego łuckiego w sprawie jego i współspadkobierców z Boguszami i Małachowskimi i złożyć nakazaną przysięgę przed aktami łuckimi w pierwszy poniedziałek po Trójcy Świętej (że nie uczestniczył w majątku po zmarłym Danielu Piaskowskim[?], stolniku wendeńskim[?]), lecz zamieszanie w Koronie i okrucieństwa oraz zabójstwa popełniane przez wojska rosyjskie, zwłaszcza na Wołyniu, uniemożliwiają mu bezpieczny przejazd. Zastrzega, że przysięgę złoży w każdym czasie (por. akt 378).

Transkrypcja

k. 257 (skan 0260, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Osmego

2Miesiąca Maij Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz[kiemi] Winn[ickiemi] y przedemną Janem

4Jedleckim Jnstygatorem y Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu Winnick[iego]

5Stanowszy oczewisto Woźny G[e]n[era]l[ny] W[oiewódz]twa Bracł[awskiego] y Jnnych Opat[rzny] Jan Sawicki

6w moc skuteczney Rel[acyi] swoiey iawnie zeznał Jż on Roku Miesiąca y Dnia na

7akcie wyrażonych na affektacyą y prawną Rekwizycyą Wiel. Łęczynskiego[?]

8Cześ[nika] Bracł[awskiego] był w Kancellaryi Grodz[kiey] Winn[ickiey] gdzie będąc rekwirował pre-

9zenty Wołow Wiel. Łęczynskiego[?] przez Wiel. Nowowieyskiego zabranych

10y przez Ur. Jchmć Panow Michała Stefanowicza y Andrzeia Brudnickie-

11go Palestrantow Grodz[kich] Winn[ickich] od Dnia Szesnastego Maja aż do Dnia

12Dwudziestego Piątego tegoż Miesiąca Maja ani praesentis w Protoko-

13le wyżey nadmieniony prezenty Wołow, ani w Aktach nieznaydując[y]się

14przeto de non reperta Eadem transactione Szlachtą sobie przytomną

15oświadczywszysię przedemną Urzędem prawdziwey Rekwizycyi uczynił

16y zeznał Rel[acyą]. De quo praesens Ill[ite]r[atu]s[?] Rel[ator] Ill[ite]r[atu]s[?] qui supra Jan Sawicki +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „366”. Związany ze sporem o starostwo bracławskie (akty 372–374 – Nowowiejski). Prezenta – zapewne zapisana w aktach „prezentacja” (okazanie) zabranych wołów, którą miał wnieść Nowowiejski lub jego palestranci.

Odczyt: nazwisko „Łęczynskiego[?]” (por. akt 341 – Jerzy Łęczyński[?], cześnik bracławski); fragment „ani praesentis w Protoko-/le wyżey nadmieniony prezenty Wołow, ani w Aktach nieznaydując[y]się” – składnia zawiła, przepisano wiernie; formuła końcowa „Mllis Rel. Mllis” – zapewne ‘Illiteratus Relator, illiteratus’ (niepiśmienny, krzyż).

Objaśnienia: „Rekwizycya” – urzędowe żądanie (tu: poszukiwanie w aktach); „Prezenta Wołow” – wpis o przedstawieniu (prezentacji) wołów w urzędzie; „ex parte” – ze strony; „Palestranci” – praktykanci kancelaryjni, pełnomocnicy sądowi; „Protokoł” – brulion akt; „de non reperta Eadem transactione” – o nieznalezieniu tej czynności (wpisu); „De quo praesens … qui supra” – o czym niniejsza (relacja); relator niepiśmienny jak wyżej (krzyż).

Streszczenie

25maja 1768 r. woźny generalny województwa bracławskiego Jan Sawicki zeznał w grodzie winnickim, że tegoż dnia, na żądanie Łęczyńskiego[?], cześnika bracławskiego, był w kancelarii grodzkiej i szukał wpisu prezenty wołów zabranych Łęczyńskiemu[?] przez Nowowiejskiego, która miała być wniesiona przez palestrantów Michała Stefanowicza i Andrzeja Brudnickiego; od 16 do 25 maja wpisu tego nie znalazł ani w protokole, ani w aktach, co poświadczył wobec szlachty. Relator niepiśmienny postawił krzyż.