Księga grodzka winnicka
1768 (potoczna)

Kontekst historyczny

Księga skarg: Winnica 1768 widziana od strony pokrzywdzonych

Ta księga jest bliźniaczką księgi zapisowej 44-1-3: obie prowadziła ta sama kancelaria grodu winnickiego w tym samym roku 1768, często tego samego dnia i przed tym samym namiestnikiem burgrabstwa. Różni je rodzaj wpisów. Do księgi zapisowej trafiały dobrowolne zeznania stron – cesje, zastawy, kwity, intercyzy. Do księgi potocznej (zwanej też relacyjną) wpisywano wszystko, co działo się „na gorąco”: manifestacje i protestacje pokrzywdzonych przeciw sprawcom gwałtów, zajazdów i grabieży; relacje woźnych z wręczenia pozwów, aresztów i wwiązań; obdukcje ran i wizje szkód; manifesty „in diligentia”, w których strona oświadczała, że nie mogła dopełnić czynności z przyczyn od niej niezależnych. Sześćset trzydzieści sześć aktów tej księgi to w ponad dziewięćdziesięciu procentach właśnie manifestacje, relacje i protestacje – kronika kryminalna i wojenna województwa bracławskiego w najgorszym roku jego dziejów.

Zanim wybuchła koliszczyzna

Hajdamacy pojawiają się w tej księdze na długo przed buntem. Już 22 stycznia 1768 r. woźny aresztował w Niemirowie kilku „hajdamaków” – Szkurdenków, Bereżenkę, Złotonoszenkę, Petra Zaporożca – którzy obrabowali wieś Kaczówkę i zabrali ponad trzy tysiące złotych (akt 61). Rozbój na pograniczu był endemiczny; nowe było to, że na wiosnę przybrał kształt powstania. W tym samym czasie w aktach odbija się konfederacja barska: w maju wpisano manifest Józefa Pułaskiego, marszałka związkowego wojska koronnego, przeciw wojskom rosyjskim (akt 346) oraz manifest Mariana Potockiego, marszałka konfederacji ziemi halickiej, o nieważności sejmu 1767–1768 i jego ustaw „wymuszonych przemocą przez posła rosyjskiego ks. Repnina” (akt 366).

Dwa miesiące ciszy i powrót skarg

Po wpisach z 28 maja (akt 403) księga milknie – dokładnie jak jej siostrzana księga zapisowa – i odzywa się dopiero 3 sierpnia 1768 r. Między tymi datami hajdamacy Żeleźniaka i Gonty wymordowali Humań, a wojska rosyjskie zdobyły Bar i Berdyczów. Od sierpnia skargi płyną nieprzerwanie. Ksieni bazylianek winnickich manifestuje o zaginięciu przywilejów fundacyjnych klasztoru, „zabranych przez hajdamaków i wojnę” (akt 409). Paroch unicki tłumaczy, że dłużnik uciekł przed hajdamakami, zostawiając mu piętnaście jałowic (akt 416). Wdowa po pisarzu konsystorza łuckiego, „okrutnie zabitym przez hajdamaków w Humaniu wraz z innymi”, procesuje się o parę karych koni, które zabrał ocalałym sługom wicegerent grodzki (akt 439). Plenipotent podkomorzego krzemienieckiego oświadcza, że królewskie miasto Taraszcza jest spustoszone: dyspozytorzy porzucili zarząd, poddani się rozeszli, Żydów częściowo zmuszono do ucieczki, „częściowo okrutnie zabito”, a hajdamacy wciąż kryją się w lasach, więc nie sposób zapłacić pogłównego ani kwarty (akt 492). W listopadzie Onufry Czajkowski manifestuje o spaleniu i podarciu przez hajdamaków wszystkich dokumentów rodzinnych w kluczu mańkowskim (akt 533) – dla genealoga to gorzkie świadectwo tego, dlaczego tak wiele podolskich i ukrainnych rodów nie potrafi dziś udokumentować swoich przodków.

Co jeszcze jest w tej księdze

Poza koliszczyzną księga pokazuje codzienność, w której przemoc była zwykłym narzędziem polityki majątkowej. Magnaci prowadzą ze sobą małe wojny: Joachim Potocki, podczaszy litewski, ma wysłać dwustu uzbrojonych Kozaków na dobra podkomorzego krzemienieckiego (akt 23); hrabiowie Krasiccy skarżą Stanisława Worcella o „gwałty kozaków i wyręb lasów” (akt 185). Jezuici winniccy, bazylianki, dominikanie i kapituły bronią swoich funduszy; Żydzi-arendarze występują jako aresztowani, wierzyciele i ofiary. Setki relacji woźnych – niemal zawsze niepiśmiennych, podpisujących krzyżykiem – rejestrują wręczanie pozwów po dworach, karczmach i chatach poddanych. Dla badacza rodzin szlacheckich Bracławszczyzny jest to źródło nawet bogatsze niż księga zapisowa: pojawiają się tu nie tylko strony kontraktów, ale i słudzy, gubernatorzy, ekonomowie, kozacy nadworni i chłopi wymieniani z imienia.

Szerszy kontekst roku 1768 – konfederację barską, przebieg koliszczyzny i jej stłumienie – omawia artykuł wprowadzający do księgi zapisowej 44-1-3; dalszy ciąg, lata 1769–1770, opisuje wstęp do księgi 44-1-5.

Literatura: W. Serczyk, Koliszczyzna, Kraków 1968; tenże, Hajdamacy, Kraków 1972; W. Konopczyński, Konfederacja barska, t. 1, Warszawa 1936; J. Bielecka, Organizacja i działalność kancelarii ziemskich i grodzkich, „Archeion” 1961; O. Balzer, Przegląd sądów i urzędów ziemskich i grodzkich, Lwów 1898.