Księga grodzka winnicka
1769–1770 (potoczna)

Kontekst historyczny

Winnica 1769–1770: po rzezi, wśród wojsk i zarazy

Księga potoczna grodu winnickiego z lat 1769–1770 zaczyna się pod koniec stycznia 1769 r. i urywa 27 września 1770 r. Blisko tysiąc wpisów – manifestacji, protestacji, relacji woźnych, aresztów i obdukcji – powstało w czasie, gdy Bracławszczyzna liczyła straty po koliszczyźnie, a jednocześnie żyła pod okupacją rosyjską, w cieniu wojny rosyjsko-tureckiej i wciąż tlącej się konfederacji barskiej. Jest to bezpośrednia kontynuacja księgi potocznej z 1768 r., pisana przez tę samą kancelarię i tych samych namiestników burgrabstwa.

Rachunek za rok 1768

Pierwsze miesiące 1769 r. to w grodzie winnickim czas rozliczeń. Wojciech Ignacy Burliński oskarża poddanych z Berezianki i Wetmanki o „okrutne zamordowanie w czasie buntu hajdamackiego” ojca, matki i siostry oraz rozgrabienie majątku, a dziedzica i jego oficjalistów – o przywłaszczenie rzeczy odebranych chłopom (akt 47). Michałowscy skarżą rotmistrza pancernego o uwięzienie i zabór koni „po koliszczyźnie” (akt 173). Szlachta uwolniona „z niewoli moskiewskiej” protestuje przeciw sąsiadom, którzy ją w tę niewolę wydali, i opisuje grabieże wojska rosyjskiego w Wytawie (akt 124). Kahał żorniski oświadcza, że po „hajdamackiej rzezi, która rozproszyła i wyniszczyła mieszkańców”, dwóch pożarach, głodzie, drożyźnie, kosztach wojska i podwód nie jest w stanie płacić pogłównego (akt 772).

Sprawiedliwość wymierzały w tych latach nie sądy grodzkie, lecz „sądy wojskowe partii ukraińskiej” regimentarza Józefa Stempkowskiego w Kodni. W księdze znajdziemy ich ślad: braci Obornickich z Torkowa, którzy napadli w lesie na Żydów jadących z jarmarku w Pieczarze, „stracono potem przez sądy wojskowe partii ukraińskiej”, a poszkodowana wdowa Menia Kołtunka „sama wyjednała w Kodni protekcję” (akty 932 i 934). Kodnia – miejsce masowych egzekucji chłopów po koliszczyźnie – była dla szlachty i Żydów instancją ostatniej nadziei, dla Ukraińców przekleństwem.

Kraj pod obcym wojskiem

Przez cały okres obejmowany księgą po Bracławszczyźnie stały wojska rosyjskie, prowadzące od jesieni 1768 r. wojnę z Turcją. Kwaterunki, furaże, podwody, aresztowania na podstawie „skompilowanych listów” i osadzanie szlachty „u furażerów” (akt 377), gubernatorzy dóbr sprowadzający żołnierzy do rozstrzygania sporów granicznych (akt 838c) – to codzienność, o której opowiadają manifestacje. Konfederacja barska, złamana na Ukrainie w 1768 r., odżyła w 1769–1770 r. w Małopolsce i Wielkopolsce; w aktach winnickich pojawia się głównie jako wspomnienie: podatki „zapłacone częściowo do skarbu, częściowo konfederacji”, pogłówne „za 1768 r.”, straty poniesione „od konfederatów i Moskali”.

Morowe powietrze 1770

Latem 1770 r. do zniszczeń wojennych dołączyła zaraza, która z Mołdawii i obozów wojennych rozlała się na Podole i Ukrainę (a w następnym roku dotarła do Moskwy). W aktach z lipca–września 1770 r. widać ją coraz wyraźniej: strona protestuje „nie w własnym grodzie” z powodu „inkursji” i „zarazy powietrza” (akt 817); rektor jezuitów winnickich nie może stawić się na kondescensję graniczną „dla krajowej rewolucji, niebezpiecznego przejazdu i po wielu miejscach grasującego powietrza” (akt 849); napastnicy wiążą „ludzi na warcie za wsią od grasującego powietrza stojących” (akt 948); pokrzywdzony nie może stawić złapanych sprawców do grodu „dla niebezpieczeństwa od powietrznej zarazy w Winnicy” (akt 958). Ten ostatni wpis nosi datę 27 września 1770 r. – i jest jednym z ostatnich w księdze. Nie wiemy, czy kancelaria przerwała pracę właśnie z powodu zarazy w mieście, ale zbieżność dat jest wymowna.

Dla kogo jest ta księga

Dziewięćset kilkadziesiąt aktów z dwóch lat to najgęstszy zapis życia Bracławszczyzny w całym zbiorze ksiąg winnickich. Oprócz szlachty osiadłej i magnackich oficjalistów występują tu masowo chłopi i Kozacy nadworni z imienia i nazwiska, Żydzi z miasteczek, duchowni uniccy i łacińscy, oficerowie rosyjscy. Indeksy osób i miejscowości tej księgi zostały włączone do wspólnej wyszukiwarki serwisu; do każdej z 24 części dołączono odcinek podcastu.

Konfederację barską i koliszczyznę 1768 r. omawia artykuł wprowadzający do księgi zapisowej 44-1-3; o samej księdze potocznej z 1768 r. – wstęp do 44-1-4.

Literatura: W. Serczyk, Koliszczyzna, Kraków 1968; W. Konopczyński, Konfederacja barska, t. 2, Warszawa 1938; J. Kracik, Pokonać czarną śmierć. Staropolskie postawy wobec zarazy, Kraków 1991; W. Serczyk, Historia Ukrainy, Wrocław 2001; J. Bielecka, Organizacja i działalność kancelarii ziemskich i grodzkich, „Archeion” 1961.