Akty 801–840

Transkrypcja

k. 466 (skan 0468, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Dwudziestego Piątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs. y Vice Re-

5gentem Grod. Winn. Stawiwszy się osobiście Urod. Jmć Pan Bene-

6dykt Sidorowicz imieniem y z wyrazney woli Wiell. Jozefa Urba-

7nowskiego Skarbnika Wołyns. Dobr Wsiow Rachny Lasowe, Sle-

8dzie y Zwedenowka w Wdztwie Bracł. a Powiecie Winn. leżących

9Dziedzica uroczyście w pilności onego swiadczy y manifestuie się

10w niżey opisany sposob y owo: Jż Wiell. Urbanowski Skarbnik

11Wołyns. odyskuiąc Dobra swoie Dziedziczne wyżey wyra-

12[reklamant:] żone Wsie

k. 466v (skan 0469, strona lewa)

1żone Wsie Rachny Lasowe, Słedzie y Zwedenowkę Summę Dwa-

2dziescia Tysięcy Złł. Polskich zawodkującym [?] Kontraktem zastawnym mię-

3dzy niegdy JO Xięciem Jgnacym Jozefem Lubomirskim Podstol. W. X. Litt.

4Dobr Rzeczonych pod ten czas Dziedzicem z iedney a Wiell. Michałem y

5Dominiką Mossakowskiemi Podstol. Bracł. Mlli. z Drugiey Strony Ro-

6ku Tysiąc Siedmset Czterdziestego Dziewiątego Dnia Dwudziestego Dzie-

7wiątego Maia w Dąbrowy o przerzeczone Dobra spisanym y zawartym

8w Czwartek zaś na zautrz po Swięcie Nayswiętszey Panny Maryi

9Roku tegoż Aktami Grodu nowego Miasta Korczyn roborowanym

10a Roku także tegoż Dnia Dwudziestego Sierpnia w Grodzie tutey-

11szym Oblatowanym na tychże Dobrach Rachny, Słedzie y Zwe-

12denowka lokowaną y ubespieczoną oraz za reparacyą rzeczo-

13nym Kontraktem oznaczoną Złł. Poll. Trzysta po smierci nie-

14gdy Wiell. Michała y Dominiki Mossakowskich Podstol. Bracł.

15Mlli. Sukcessorom onych należącą po wyszłym ostatnim Trigennium

16praevia avisatione ad nexum Contractus uprzedzaiąc Termin to

17iest sam Dzień Swiętego Jana Chrzciciela, Kontraktem naznaczony

18dla uszanowania uroczystości w Wigilią tegoż Swięta do Rąk y za kwi-

19tem Sukcessorow niegdy Wiell. Mossakowskich Podstol. Bracł. lub o-

20nych Specyalnego Plenipotenta zupełnie, istotnie y realnie oddać

21y wyliczyć chciał y był gotow. Aże ci Sukcessorowie to Wiell. Anto-

22ni y Anna z Mossakowskich Michałowscy Stolnikowie Krakowscy Mlli.

23tudzież Katarzyna y Aniela w Panienskim stanie zostaiące Mossakowskie Pod-

24stolanki Bracł. w Opiece Wiell. Stolnikow Krakows. Mlli. będące ani

25sami przez Siebie ani przez Specyalnego Plenipotenta Swego do podnie-

26sienia y odebrania wyżey wyrażoney Summy wraz z Reparacyą rzeczo-

27ney Dwadzieścia Tysięcy Trzysta Złł. Poll. wynoszący nie stawili się

28y żadney osobie wiadomości nie dali, tedy Urod. Stawiący się pomienioną

29Summę prezentowawszy in Sequestro Officij Sui do wolnego onym za

30poprzedzaiącym dostatecznym Kwitem wyręczenia złożył był y zostawił.

31Lecz gdy y na Dniu Dzisieyszym to iest na zautrz po Swięcie Swiętego

32Jana Chrzciciela tychże Wiell. Sukcessorow choć aż do zachodu Słonca

33oczekiwanych do podniesienia przerzeczoney Summy niebyło y niema,

34Urząd zaś ninieyszy dla niebespieczenstwa od Haydamakow w bliskości gras-

35suiących y rewolucyi Kraiowey dłużey in Sequestro Sui trzymać oney nie-

36chciał, przeto Wiell. Urbanowski Skarbny Wołyns. też samą Summę Dwa-

37dzieścia Tysięcy Trzysta Złł. Poll. do Siebie wyręczyć został przymu-

38szony. Jakoż Urod. Manifestant Jmieniem Wiell. Pryncypała swego uprosiwszy U-

39rzędu o przypieczętowanie Pieczęcią Grodz. miesca tego, onę przypieczęto-

40waną wyręczał y z wyręczoney Urząd zaaresztował, oświadczaiąc iż ka-

41żdego czasu bez naruszenia Pieczęci Grodzkiey Wiell. Skarbny Wołyn-

42ski komu należy oddać iest gotow. Gdy tedy Wiell. Stawiącego się Pryn-

43cypał uczynił to wszystko co pod nie bytność Strony uczynić z Prawa nale-

44żało, Urod. Komparent imieniem y w pilności onego manifestuie się,

45iż się do Possessyi Dobr wyżey wyrażonych Prawnie brać będzie. Be-

46nedykt Sidorowicz. [mpp.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Manifest Benedykta SIDOROWICZA, plenipotenta Józefa URBANOWSKIEGO, skarbnika wołyńskiego, dziedzica wsi RACHNY LASOWE, SŁEDZIE [?] i ZWEDENÓWKA (woj. bracławskie, pow. winnicki) – dalszy ciąg sprawy z aktu 787. Urbanowski odkupuje (wykupuje z zastawu) swoje wsie: suma 20 000 zł pol. była ulokowana kontraktem zastawnym zawartym 29 V 1749 w DĄBROWIE (w rkp. „w Dąbrowy”) między ks. Ignacym Józefem LUBOMIRSKIM, podstolim wielkim litewskim, ówczesnym dziedzicem tych dóbr, a Michałem i Dominiką MOSSAKOWSKIMI, podstolimi bracławskimi; kontrakt roborowano w grodzie Nowego Miasta KORCZYNA w czwartek nazajutrz po święcie NMP 1749 (najpewniej 3 VII 1749 – nazajutrz po Nawiedzeniu, które w 1749 r. przypadło w środę; święto w rkp. nie nazwane) i oblatowano w grodzie winnickim 20 VIII 1749; do tego 300 zł na reparację – razem 20 300 zł. Po wyjściu ostatniego trzylecia (trigennium), po uprzednim wypowiedzeniu, Urbanowski chciał wypłacić sumę w wigilię św. Jana Chrzciciela (23 VI 1770; termin kontraktowy to 24 VI, przesunięty dla uszanowania święta) sukcesorom Mossakowskich: Antoniemu i Annie z Mossakowskich MICHAŁOWSKIM, stolnikom krakowskim, oraz pannom Katarzynie i Anieli MOSSAKOWSKIM, podstolankom bracławskim, będącym pod opieką Michałowskich. Ponieważ się nie stawili, pieniądze złożono w depozycie urzędu (in sequestro officii). Gdy także 25 VI (nazajutrz po św. Janie) do zachodu słońca nikt się nie zgłosił, a urząd z powodu niebezpieczeństwa od hajdamaków grasujących w pobliżu i „rewolucji krajowej” nie chciał dłużej trzymać pieniędzy, Urbanowski musiał je odebrać; za zgodą urzędu miejsce (worek / skrzynkę) zapieczętowano pieczęcią grodzką, a suma pozostaje pod aresztem urzędu – do wydania uprawnionym bez naruszenia pieczęci. Komparent zapowiada, że Urbanowski prawnie obejmie posesję tych dóbr.

Tytuł Michałowskich: tu wyraźnie „Stolnikowie Krakowscy” (dwukrotnie) – rozstrzyga „Stoln. Krakows. [?]” z aktu 787 (do poprawy przy CALOSC).

Odczyty niepewne: „zawodkującym [?]” (może „zawodzącym”, zapewne zniekształcone „zawartym”/„w odkupującym” – sens: kontraktem zastawnym), „Słedzie” (nazwa wsi – por. akt 787, tu zapisana wyraźnie „Sledzie / Słedzie”), „onę [?]” (sumę), nota marginalna pionowa częściowo nieczytelna.

Łacina: in diligentia Sui – „w swojej pilności (staranności)”, tj. dla zachowania terminu; cum Praesentatione Summae – „z okazaniem (złożeniem) sumy”; praevia avisatione ad nexum Contractus – „po uprzednim wypowiedzeniu zgodnie z więzią (treścią) kontraktu”; Trigennium – „trzylecie”; in Sequestro Officii Sui – „w depozycie swojego urzędu”.

Streszczenie

25VI 1770 Benedykt Sidorowicz w imieniu Józefa Urbanowskiego, skarbnika wołyńskiego, zamanifestował, że jego mocodawca, wykupując wsie Rachny Lasowe, Słedzie [?] i Zwedenówkę (pow. winnicki), zastawione kontraktem z 29 V 1749 (Dąbrowa; roborowany w Nowym Mieście Korczynie, oblatowany w Winnicy 20 VIII 1749) przez ks. Ignacego Józefa Lubomirskiego, podstolego wielkiego litewskiego, Michałowi i Dominice Mossakowskim, podstolim bracławskim, chciał w wigilię św. Jana 1770 wypłacić sumę zastawną 20 000 zł wraz z 300 zł na reparacje ich sukcesorom – Antoniemu i Annie z Mossakowskich Michałowskim, stolnikom krakowskim, oraz pannom Katarzynie i Anieli Mossakowskim. Wobec ich niestawiennictwa złożył pieniądze w depozycie grodu; ponieważ i 25 VI nikt się nie zgłosił, a gród z obawy przed hajdamakami nie chciał przechowywać sumy, Urbanowski odebrał ją zapieczętowaną pieczęcią grodzką i pod aresztem urzędu, gotów wydać ją uprawnionym; zapowiedział objęcie posesji tych dóbr.

Transkrypcja

k. 466v (skan 0469, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Dwudziestego Piątego Dnia.

3[reklamant:] Przed Urzędem

k. 467 (skan 0469, strona prawa)

1Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y przedemną

2Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs. y Vice Regen-

3tem Grod. Winn. Osobiście się stawiąc Urod. Jmć Pan Onufry Mo-

4skwicki z zlecenia y wyrazney woli Wiell. Jmć Pana Jgnacego

5Młodeckiego Woyskiego Nowogr. [?] Dobr Wsiow Rososza y Po-

6pudni w Wdztwie Bracł. a powiecie Winn. leżących Arę-

7downego Possessora Juryskwezytora Jmieniem, czyniąc za-

8pobiegaiąc całości Fortuny Wiell. Pryncypała Swego, azeby w czasie

9poznieyszym z niżey wyrażonych przyczyn iakowemu nie-

10podpadł ubliżeniu, takową zawczasu, iako w pierwiastkach ie-

11szcze zaczętego Triennium przed Aktami Ninieyszemi na prze-

12ciwko Wiell. Jmć Panu Antoniemu Dłużewskiemu [?] Woyskiemu

13Krasnostaws. tychże Dobr Rososza y Popudni Zastawnemu

14Possessorowi Jurysdatorowi uroczyście manifestuiąc się

15oświadcza pilność: Jż Wiell. Stawaiącego Pryncypał ma-

16iąc znaczną Summę w Skarbie Wiell. Woyskiego Krasno-

17staws. zaległą, tudzież Decess y różne pretensye z prze-

18szłey iescze Dzierżawy Dobr Rososza pochodzące, gdy tak

19o oddanie pomienioney Summy, iako y bonifikowanie tychże

20pretensyi z znacznym do Polski do tegoż Wiell. Woyskie-

21go Krasnostaws. po razy kilka ieżdżąc Expensem, dopomi-

22nał się y przez Przyiacioł powielokrotnie Satysfakcyi rekwi-

23rował, tedy Wiell. Woyski Krasnostaws. niemaiąc pogotowiu

24na uspokoienie Wiell. Mandanta Summy różnemi onego sposo-

25bami y mitiorowemi [?] zawdzięczenia obowiązkami prosił y o-

26bligował, azeby tu w Kray tuteyszy Ukrainski do wspo-

27mnionych Dobr Rososza dla finalnego zakończenia te-

28go Jnteressu pro Prima Martij Anni Praesentis ziechał,

29gdzieby za wynalezieniem na też Dobra Kontrahenta tak

30Summę oddać, iako y wszelkie bonifikuiąc pretensye final-

31nie zaspokoić, takowyż mogł mieć sposob, co sub honore et

32conscientia bona fide spełnić deklarował y assekurował się,

33takowemi Obligacyami do tego zniewolił, że Wiell. Manifestant

34na fundamencie tak wielce assekurowanych Deklaracyi

35wydźwignienia własności swoiey położywszy nadzieię, do tych-

36że Dobr Rososza o mil kilkadziesiąt z niemałym trudem y Ex-

37pensem oznaczony Termin poprzedzaiąc rad nierad ziechał

38y tegoż Terminu attentować musiał, lecz y na nastąpionym

39Terminie zostawszy omylonym w przybyciu Wiell. Prawo-

40dawcy Swego nietylko z znaczną Stratą niemały czas przy-

41bycia onego oczekiwał, ale y za przybyciem tegoż nic z

42tym, przez niewynalezienie na też Dobra Kontrahenta

43[reklamant:] a z tey

k. 467v (skan 0470, strona lewa)

1a z tey przyczyny niesposobności odzyskania swoiey Summy,

2niedziel kilkanaście z omieszkaniem Jnteressow swoich y opo-

3znieniem w czasie wiośnianym Gospodarstwa, na nadziei osy-

4chał [?], albowiem od czasu przyiazdu ziechałego Mandanta, aż do

5Dnia Dziewiętnastego Maia Anni Praesentis na iedyney zwło-

6ce trzymaiąc y od czasu do czasu uwodząc, gdy iuż żadne-

7go niebyło sposobu oddania Summy, a czas Gospodarstwa

8wiośnianey siewby uchodził y uszedł, dopiero Wiell. Obżałł.

9iuż po uszłym czasie wiośnianym do Trzeletniey Arędo-

10wney Dzierżawy tychże Dobr, dla wybrania swoiey

11należytości per forza obligować począł, y poty onego tak

12Sam przez się iako y przez Przyiacioł tentował y uprasżał

13poki do tey że Dzierżawy, przynaymniey Dobr Rososza nie-

14nakłonił y niewprosił, z tym wszystkim gdy przyszło do spi-

15sania Kontraktu y wyprowadzenia Jnwentarza niepra-

16ktykowane y do wykonania trudne przepisał Punkta; y

17tak w pierwszym o Dobra Rososze w Kluczu Lipowieckim le-

18żące Prawu swemu Zastawnemu podległe Spisanym Kontra-

19kcie oznaczył, azeby Wiell. Mandant w Trakcie Trzeletniey

20Dzierżawy swoiey, za Decess z przeszłey tychże Dobr Dzie-

21rżawy w Roku Tysiąc Siedmset Szesćdziesiątym Osmym

22pod czas Buntow Chłopskich Zachowaney, tudzież za Szko-

23dy przez Gromadę Rososką pod ten czas poczynione, Dwa

24Tysiące Sto Siedmdziesiąt Pięć Złł. y Groszy Dziesięć Polskich

25Trzema Ratami, to iest, corocznie po Złł. Siedmset Dwadzie-

26scia Pięć, Groszy Trzy y Szelągu iednym, od tey Gromady

27Rososkiey wybrał, do ktorego to wypłacenia rzeczoney kwo-

28ty iako taż Gromada przez zniszczenie swoie w czasie tera-

29znieyszym Krytycznym nie iest zdolna, tak żadney nadziei

30na wybraniu tey kwoty pokładać niepodobna. Poddanych

31zaś pieszych y żadney chudoby niemaiących, prawie Chartakow [?]

32za Poiedynkow, Poiedynkow za Parowych, Parowych za Poczwor-

33nych a innych też choć po trosze chudoby maiących więcey

34onym ciągła przypisać kazawszy Jnwentarzem uciążliwie przez

35Siebie wyciągnionym nad [skreślone: mienie] Jch możności w czasie teraznieysz-

36szego niepokoiu z chudoby wyzutych y ze wszystkiego prawie

37ogołoconych podał. Dziesięciny przeszłey od tychże Pod-

38danych Pni Dziewięćdziesiąt Trzy Pień po Złł. Sześć racho-

39wany tymże Jnwentarzem wyciągnął y podał, a Roku te-

40raznieyszego w całey okolicy tameczney Pasieki pospadały

41y chybiły. Stawek także Dworski żadnego (iako w Roku prze-

42szłym Spust swiadczy) awantażu nieczyniący bo pusty do Dzie-

43[reklamant:] rżawy

k. 468 (skan 0470, strona prawa)

1rżawy Wiell. Mandanta tegoż Stawku do Jntraty swoiey żadną

2miarą przyiąć niechcącego, przez mus przyłączywszy, gwał-

3tem prawie onemu narzucił, a Sobie Złł. Poll. Trzysta na Tri-

4ennium porachował y wytrącił. Co większa, Owsa Korcy Dwieście

5Dwadzieścia resztuiących, na ktory Urod. Woyciech Dunin [?] Dy-

6spozytor Rososki z ramienia Wiell. Obżałł. w Dobrach Ro-

7sosza Roku przeszłego Tysiąc Siedmset Szesćdziesiąt Dzie-

8wiątego na Dyspozycyi lokowany z niewiernym Josiem [?] Oby-

9watelem Lipowieckim Podrad czyli Kontrakt o Trzysta Korcy

10spisał y do Magazynu Woyska Rossyiskiego w Miescie Ne-

11mirowie założonego Podwodami Rososkiemi przystawić o-

12bowiązał się, a z tych Trzechset, tylko osmdziesiąt Korcy

13przystawił y oddał, reszte zaś (iako się rzekło Dwieście

14Dwadzieścia Korcy) pozostał winnien do tych czas nieodda-

15nych, azeby Wiell. Mandant post collectionem Segetum w

16czasie Jesiennym z własnego Owsa (ktorego Korzec czasu

17teraznieyszego wiośnianego po Złł. Cztery y więcey pła-

18cić musiał) oddał y własnemi Podwodami do tegoż Maga-

19zynu bez żadney należytey Satysfakcyi przystawił, nad słu-

20szność y sprawiedliwość do nienależytego oddania Wiell. Ma-

21nifestanta tego Długu niewinnego przymusiwszy, takowyż

22zaś na iedyne ubliżenie y niebespieczeństwo onemu zostawił, a

23bardziey gwałtem prawie narzucił. Na ktore to niezwyczay-

24ne Punkta gdy Wiell. Mandant (ile nieżycząc Sobie pod czas te-

25raznieyszey Rewolucyi w Kraiu tuteyszym Ukrainskim Pos-

26sessyi raczey oddania Summy pretenduiąc) żadną miarą

27pozwolić niechciał, y z Kontraktu zrzucał się, tedy tenże W.

28Oskarżony Dobra Wieś Popudnie w Kluczu Bosowskim leżą-

29ce Prawu Swemu także zastawnemu podległe, Kraiem poło-

30żeniem, osiadłością y znaczną Jntratą zaszczycaiące do Dzie-

31rżawy tychże Dobr Wiell. Mandanta Sytuacyi onych niewiado-

32mego, bo w tameczney okolicy niebywałego, z tą uwagą y

33restrykcyą (że ieśliby z wyż wyrażonych Punktow Wiell.

34Mandant na Dobrach Rososza miał iakowy ponieść Decess,

35więc z Dzierżawy Dobr Popudni, byleby więcey ieszcze dodał

36Summy, iedno drugim kompensuiąc nagrodzić sowicie so-

37bie będzie mogł) zachęcał y potym znowu różnemi Deklaracy-

38ami łagodził y tentował, poki więcey ieszcze Summy u Wiell.

39Mandanta niewymogłszy do Spisania Trzeletniego Arędowne-

40go Kontraktu o też Dobra Popudnie nienakłonił. A tak Wiell.

41Mandant niewidząc iuż sposobu odzyskania własności swoiey

42tenże Kontrakt, za poprzedzaiącym wynoszeniem więcey Summy

43rad nierad spisać musiawszy, gdy na Grunt tychże Dobr

44Popudni tak dla obaczenia Sytuacyi onych, iako y wyprowa-

45dzenia Jnwentarza z Wiell. Prawodawcą swoim ziechał, ie-

46dyną tylko dezolacyą y spustoszenie zastał, dopiero gdy

47[reklamant:] gdy do

k. 468v (skan 0471, strona lewa)

1gdy do wyprowadzenia Jnwentarza y zweryfikowania Jntraty

2przyszło, połowę niemał tey że Jntraty Jmportancyi roczney

3korrespondującą bydź uyrzał. O ktorą Redukcyę, podstęp

4y oczewistą Laesyą [?], luboć Wiell. Mandant mowić y upinać

5się począł a w ostatku własności swoiey chciał się wyrzec,

6iednak Wiell. Obżałł. maiąc iuż w Ręku W. Mandanta Summę

7tylko delikatnemi Słowkami łagodząc, podług woli y upo-

8dobania swego bez względu na tak wielkie skrzywdzenie

9Mandanta ieszcze trudnieysze do wypełnienia podał Kondycye:

10iako to wyprowadziwszy Jnwentarz podług swego zastaw-

11nego Jnwentarza, ktory także podług dawnych może ieszcze

12za czasu pokoiu y dawnieyszey Sytuacyi Dobr y Poddaństwa

13wyprowadzonych Jnwentarzow, iest wyprowadzony, a teraz

14na Ludzi uciążliwy, bo ktorzy możnieysi Starzynie [?] pouchodzi-

15li, a ubożsi ktorzy przed tym ciągło mieli teraz pieszemi

16zostali, za ciągłych Wiell. Obżałł. podani, tak W. Jurysdator

17Obżałł. Wiell. Juryskwezytorowi Swemu teraznieyszemu Man-

18dantowi Parowego Złł. Dwadzieścia Siedm, Poiedynkowego Złł.

19Dwadzieścia Groszy Dwadzieścia Sześć, Pieszego Złł. Trzyna-

20ście y Groszy Dwanaście Poll. z powinności swoich czyli

21Pańszczyzny iak przed tym mieli Chudoby roczney Jntraty czy-

22niących tymże Jnwentarzem podał, a w czasie teraznieyszym

23Poddaństwo przez różne uciemiężenia z Chudoby y przeszłey

24Sytuacyi wyzute do wykonania tychże powinności iest bezchu-

25dobne nieiest zdolne. Arędy Karczemney Złł. Poll. Tysiąc

26Pięćset ktorą Jmć Pan Czerniegiewicz [?] Rewizor Skarbu JW.

27Rzewuskich Chor. W. W. X. Litt. [?] Mlli. Klucza Bosowskiego

28Dziedzicow ustanowiwszy y Wiell. Obżałł. przy wyprowadzaniu

29zastawnego Jnwentarza tymże Jnwentarzem podawszy na

30Mieszczan Bosowskich narzucił, że ciż Mieszczanie w Posses-

31syi Wiell. Piątkowskiego [?] zostaiący y od Possessora dependuiący więc

32tey że Arędy, iako uciążliwey żadną miarą przyiąć niechcieli,

33a tak taż Arenda cała ćwierć Roku bo od Dnia Dwudziestego

34Marca Roku ninieyszego iako Kontrakt Wiell. Obżałł. opie-

35wa, aż do Dnia Dziesiątego Miesiąca teraznieyszego Czerwca

36wakować musiała, poniewasz dla zbytniego wyciągnienia nikt

37się oney podiąć nieodważył. Widząc tedy Wiell. Mandant tak zna-

38czny Decess też Arędę za Złł. Poll. Tysiąc Sto z Arędarzem

39Lejbuntkiem [?] zdarzonym rad nierad skontraktować musiał, a

40czas stracony od Srzodopościa to iest a Vigesima Martij ad De-

41cimam Junij z tey że raty wytrącać onemu musi, z ktorey to A-

42rędy Wiell. Juryskwezytor Decessu za Rok teraznieyszy Złł.

43Poll. Szeyset Siedmdziesiąt Pięć niewinnie ponosić bę-

44dzie musiał. Za Reparacyę Budowli, ktorey bonifikacya za-

45[reklamant:] wsze

k. 469 (skan 0471, strona prawa)

1wsze Possessorom oznaczać się zwykła, żadney Wiell. Prawoda-

2wca Wiell. Possessorowi bonifikacyi nieoznaczył, a Dwor, Stanie,

3Szopy, Chlewy, Obory, Ogrody y całe onego Obeyście, oraz Bro-

4war Dworski (ktory zaraz po podaniu Jnwentarza W. Pra-

5wodawcy z okazyi Arędarskiey zgorzał, a za spalenie onego Jmć

6Pan Czerniegiewicz [?] Rewizor Dobr JW. Dziedzicow Satysfa-

7kcyę czyli zapłatę od tegoż Arędarza odebrał) y inne Bu-

8dowle bez ktorey się nigdy obeyść niemożna, do Gospodarstwa

9potrzebne de nova radice własnym Kosztem y Expensem reparo-

10wać musi, y reparuie, owszem ani wolnego kurzenia gorzałki, ani

11warzenia Piwa, ani Braży dla dobytku (co zawsze Possessorowi

12pozwalać się powinno) ani nawet Podwod do wywozu Zboża onemu

13niepozwolił. Na Dyspozytora corocznie po Złł. Poll. Osmdzie-

14siąt, zasług wypłacać się powinnych za ieden tylko Rok płacę ozna-

15czył, za Lat zaś Dwie żadną miarą oznaczyć niechciał, gdzie y

16w tym Wiell. Mandant z własnego Grosza Dyspozytorowi za przy-

17szłe Lat dwie luboć będzie musiał wypłacić zasługi, iednakże

18Sto Szesćdziesiąt Złł. Poll. niewinney straty iako Arędowny Possessor

19ponosić nieiest Obligowany. Lasu co większa na potrzebę Dwor-

20ską to iest na Opał, tylko po fur dwie na Tydzień y to za kwi-

21tami Leśniczego Skarbowego Wiell. Possessorowi wyznaczył, co

22iuż nadzwyczay Kontraktow y praktykę otrzegł [?], bo zawsze Pos-

23sessorowi, iak Dobra przy Lasach trzymaiącemu wolny wrąb na

24Opał pozwalać się powinien, a wreszcie choćby y exagowany [?]

25bywał z tym wszystkim w nayuboższym Domu Gospodarskim

26dwoma Furami na Tydzień osobliwie Zimie obeyść się niepodo-

27bna. Jnnych zaś wiele takowych Punktow, ktorych żadną mia-

28rą wykonać niemożna, z nieznośną krzywdą Possessorską y

29Poddaństwa nadzwyczay y sprawiedliwość przepisawszy, tym-

30że Jnwentarzem uciążliwie wyciągnionym podał. Po ktorego to

31wyprowadzeniu y podaniu zaraz następuiącey nocy przy by-

32tności samegoż Wiell. Obżałł. Jedynastu Gospodarza to iest

33Parowych dwoch, Poiedynkowych Pięciu y Pieszych Czterech

34poszło na Słobodę ze wszelką chudobą. Widząc tedy Wiell.

35Juryskwezytor na pierwszym wstępie Possessyi takowe zadatki

36y znaczny Decess (bo na ieden Rok teraznieyszy przez tych ie-

37dynastu Poddanych zbiegłych z samey Pańszczyzny, prócz

38innych powinności Złł. Dwieście Jedynaście y Groszy Dwadzie-

39scia Osm Poll. ponosić musi straty) gdy Wiell. Prawodawcy

40swego z remonstracyą tey uciążliwości o melioracyę Jnwentarza

41y Kontraktu dopraszał się, Wiell. Oskarżony nietylko melioro-

42wać niechciał, ale nawet Słobodzian na mieyscu tychże y in-

43nych przed tym zbiegłych Poddanych osiadaiących, y osiadać

44[reklamant:] maiących

k. 469v (skan 0472, strona lewa)

1maiących do żadnego Podatku ani Powinności pociągać y uży-

2wać niepozwolił, tymże Jnwentarzem obwarował. Wiell. zaś Mani-

3festanta słownemi tylko Deklaracyami zbywszy, Sam odiechał y

4te Dobra Onemu prawie na pasyą zostawił y narzucił. A że

5Poddaństwo dla takowey uciążliwości zaraz po wyieździe Wiell.

6Obżałł. wszystkie rozchodzić się chciało, y z tą Jmprezą do Wiell.

7Mandanta przyszedłszy, iawnie oswiadczało się, więc W. Mandant

8zważywszy tak wielką Extorsyę y dalszą Konsekwencyę, w cza-

9sie ktorey żeby niewinney za te uciemiężenie z cudzey przyczy-

10ny nieprzyszło podpadać odpowiedzi, do tego uyrzawszy że

11żadnych zasiewow ozimych niezastał, a Jarych przez zmitrę-

12żenie Wiell. Jurysdatora czasu Wiośnianego niesiał, y iuż

13po uszłey Wiośnie (iako obydwa Kontrakty o Dobra Rososze

14y Popudnie Dnia Dziewiętnastego Maia Roku teraznieysze-

15go spisane y datowane dostatecznie swiadczą, w ktorych luboć

16W. Obżałł. podług exspiracyi swoich zastawnych Kontraktow za-

17częcie Possessyi o Srzodopościu to iest Dnia Dwudziestego

18Marca Roku tegoż Wiell. Mandantowi oznaczył, że iednak ca-

19łą ćwierć Roku bo od Pierwszego Marca aż do Dnia Dzie-

20więtnastego Maia przez niewynalezienie na też Dobra Kontra-

21henta Wiell. załączegosię [?] na iedynym oczekiwaniu y zwłoce

22czasu wiośnianego utrzymywał, aż dopiero po uszłey Siewbie

23wiośnianey w Possessyą tych Dobr uwiązał, o czym y Jntromis-

24sye w też Dobra wzięte twierdzą) żadną miarą siać niemogł,

25a z tey przyczyny y Pańszczyznę niepotrzebną bydź widział,

26aż z znaczną stratą swoią Parowego na Złł. Poll. Osmnaście,

27Poiedynkowego na Złł. Poll. Czternaście, Pieszego zaś na Złł. Poll.

28Dziesięć (iako Dokument od Gromady Popudziańskiey Dnia

29Dwudziestego Maia Roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset Siedm-

30dziesiątego w Popudni datowany y rękoma tey że Gromady pod-

31pisany Wiell. Mandantowi na Siebie dany swiadczy) rad nie-

32rad żeby się też Poddaństwo nierozchodziło, ogułem zhurto-

33wać przymuszony został. Z ktorego to zhurtowania na

34Parowym Poddanym Złł. Poll. Dziewięć, na Poiedynkowym

35Złł. Poll. Sześć Groszy Dwadzieścia Sześć, na Pieszym Złł. Poll.

36Trzy y Groszy Dwanaście, na Szlachcie zaś Parowych po

37Złł. Poll. Osm, na Poiedynkowych po Złł. Poll. Cztery w Roku

38teraznieyszym Straty y Decessu ponosić musi. A zatym

39Tenże Stawaiący, zważaiąc takowe niepraktykowane

40w Kontraktach Punktow opisanie y uciążliwe Jnwenta-

41rzow wyciągnienie, oraz Suchey Raty na Poddaństwo

42narzucenie, ktore w czasie teraznieyszym zniszczone, z Chu-

43doby wyzute, y ze wszystkiego ogołocone. Jeśliby z wyż wy-

44rażonych przyczyn w czasie poznieyszym rozeyść się mia-

45ło, azeby Wiell. Mandant tak D[…]spowi [?] iak[o] […] odpowiedzi

46za rozeyście się onego niep[odpadał] […] […]u przed A-

47[reklamant:] ktami

k. 470 (skan 0472, strona prawa)

1ktami Ninieyszemi oświadczaiąc pilność y powtornie naprze-

2ciwko temuż Wiell. Woyskiemu Krasnostaws. o tak znaczną

3Krzywdę Wiell. Pryncypała Swego trud Stratę y Expensa, tudzież

4o oczewistą Redukcyę, podstęp y Eluzyę, nie mniey Prowizyą od

5Akta wzięcia Summy zaległą y należącą iak nayuroczyściey

6Jmieniem tegoż Wiell. Pryncypała manifestuiąc się, oto wszyst-

7ko prawnie upomnieć się nie zaniedbać w każdym Sądzie y Urzę-

8dzie Onego ofiaruie z wolnym tego Manifestu przez Jnny ie-

9śli potrzeba będzie poprawieniem. Onufry z Moskwicza Mo-

10skwicki. mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Obszerny manifest Onufrego z Moskwicza MOSKWICKIEGO (wcześniej m.in. namiestnik burgrabstwa winnickiego), plenipotenta Ignacego MŁODECKIEGO, wojskiego „Nowogr.” [?] (skrót niepewny – może nowogrodzkiego), arendownego posesora (dzierżawcy) i „juryskwezytora” (nabywcy prawa) dóbr ROSOSZE (klucz LIPOWIECKI) i POPUDNIA (klucz BOSOWSKI) w woj. bracławskim, pow. winnickim, przeciw Antoniemu DŁUŻEWSKIEMU [?], wojskiemu krasnostawskiemu, zastawnemu posesorowi i „jurysdatorowi” (dającemu prawo) tych dóbr. Młodecki miał w skarbie Dłużewskiego znaczną sumę i pretensje z wcześniejszej dzierżawy Rososzy; wielokrotnie jeździł po nie „do Polski”; Dłużewski zobowiązał go, by na 1 III 1770 przyjechał na Ukrainę, gdzie po znalezieniu kontrahenta na dobra miał oddać sumę. Młodecki przyjechał (kilkadziesiąt mil), lecz Dłużewski zwlekał do 19 V 1770 i – po upływie czasu wiosennego siewu – nakłonił go do trzyletniej dzierżawy najpierw Rososzy, potem Popudni (oba kontrakty z 19 V 1770; posesja liczona od Śródpościa, tj. 20 III 1770).

Zarzuty: w kontrakcie na Rososze obciążył dzierżawcę wybraniem od zniszczonej gromady rososkiej 2175 zł 10 gr (w trzech ratach po 725 zł 3 gr i 1 szelągu) tytułem strat z czasu „buntów chłopskich” 1768 (koliszczyzna) i szkód gromady; wpisał chłopom wyższe powinności (pieszych jako jednosprzężnych itd.); wliczył dziesięcinę z 93 pni pszczół po 6 zł (pasieki w okolicy w tym roku padły); narzucił bezużyteczny staw dworski (odliczając sobie 300 zł na trzylecie); kazał oddać 220 korcy owsa, których dyspozytor Wojciech DUNIN [?] z ramienia Dłużewskiego, zawarłszy w 1769 r. z „niewiernym” (Żydem) Josiem [?], obywatelem lipowieckim, podrad (kontrakt) na 300 korcy, nie dostarczył do magazynu wojska rosyjskiego w NIEMIROWIE. W Popudni zastał tylko dewastację; dochód okazał się o połowę mniejszy; arendę karczemną (1500 zł) narzuconą mieszczanom BOSOWSKIM, podległym posesorowi PIĄTKOWSKIEMU [?], nikt nie przyjął – arenda wakowała 20 III – 10 VI, potem wydzierżawiona arendarzowi Lejbuntkowi [?] za 1100 zł (strata 675 zł); brak bonifikacji za remont dworu, stajni, szop, chlewów, obór i browaru (spalonego z winy arendarza – odszkodowanie wziął rewizor dóbr Rzewuskich, dziedziców klucza bosowskiego, p. CZERNIEGIEWICZ [?]); zakaz wolnego pędzenia gorzałki, warzenia piwa, braży, podwód; tylko 2 fury drewna tygodniowo; brak wynagrodzenia dyspozytora za dwa lata (160 zł). W nocy po wprowadzeniu inwentarza zbiegło na słobodę 11 gospodarzy (2 parowych, 5 jednosprzężnych, 4 pieszych) – strata 211 zł 28 gr rocznie; Dłużewski zabronił obciążać osadzanych słobodzian. Gromada popudniańska (dokument z 20 V 1770) groziła rozejściem, więc dzierżawca obniżył powinności ryczałtem (strata m.in. 9 zł na parowym, 6 zł 26 gr na jednosprzężnym, 3 zł 12 gr na pieszym, 8 i 4 zł na szlachcie). Manifestant zastrzega, by w razie rozejścia się poddanych nie odpowiadał za to, i zapowiada dochodzenie krzywd, prowizji od zaległej sumy itd.

Odczyty niepewne: „Nowogr. [?]” (tytuł Młodeckiego; w tytule marginalnym „W. N. [?]”), „Dłużewskiemu [?]”, „mitiorowemi [?]”, „osychał [?]”, „Chartakow [?]” (może „chatnikow” – chłopi bez sprzężaju), „Starzynie [?]”, „Laesyą [?]”, „Czerniegiewicz [?]”, „Chor. W. W. X. Litt. [?]” (tytuł Rzewuskich), „Piątkowskiego [?]”, „Lejbuntkiem [?]”, „Dunin [?]”, „Josiem [?]”, „otrzegł [?]”, „exagowany [?]”, „załączegosię [?]”; ostatnie wiersze k. 469v częściowo zniszczone (ubytek papieru) – […]. Pionowe noty kolacjonowania na marginesach nieodczytane w całości.

Łacina i terminy: in Diligentia – „dla zachowania pilności (terminu)”; pro Prima Martii Anni Praesentis – „na 1 marca roku bieżącego”; sub honore et conscientia bona fide – „pod honorem i sumieniem, w dobrej wierze”; per forza – „siłą, koniecznie”; post collectionem Segetum – „po zebraniu zbiorów”; a Vigesima Martii ad Decimam Junii – „od 20 marca do 10 czerwca”; de nova radice – „od nowa, od podstaw”; Triennium – „trzylecie”; Laesio – „pokrzywdzenie”; Eluzya – „wykręt”; juryskwezytor / jurysdator – nabywca prawa / dający prawo (tu dzierżawca i wydzierżawiający); Śródpoście – środa w połowie Wielkiego Postu (1770: 21 III; w rkp. utożsamione z 20 III); parowy / poiedynkowy / pieszy – chłop z parą wołów / z jednym zwierzęciem / bez sprzężaju; brażka – wywar gorzelniany na paszę; słoboda – nowa osada zwolniona czasowo z powinności; zhurtować – obniżyć ryczałtem.

Streszczenie

25VI 1770 Onufry Moskwicki w imieniu Ignacego Młodeckiego, wojskiego nowogrodzkiego [?], dzierżawcy dóbr Rososze (klucz lipowiecki) i Popudnia (klucz bosowski), zamanifestował przeciw Antoniemu Dłużewskiemu [?], wojskiemu krasnostawskiemu, zastawnemu posesorowi tych dóbr: Dłużewski, winien Młodeckiemu znaczną sumę, ściągnął go na Ukrainę obietnicą spłaty, przetrzymał do 19 V 1770 i zamiast pieniędzy nakłonił do trzyletniej dzierżawy obu wsi na krzywdzących warunkach – z obciążeniem dawnymi długami zniszczonej gromady (2175 zł z czasu koliszczyzny), zawyżonym inwentarzem powinności, nieoddanym owsem dla magazynu rosyjskiego w Niemirowie, nieprzyjętą arendą karczemną, bez bonifikacji za budynki, bez wolnego propinacji i drewna. Po objęciu dzierżawy zbiegło 11 gospodarzy, gromada popudniańska groziła rozejściem, więc dzierżawca musiał obniżyć powinności. Manifestant zastrzega się od odpowiedzialności za ewentualne rozejście się poddanych i zapowiada dochodzenie strat, kosztów i prowizji od zaległej sumy.

Transkrypcja

k. 470 (skan 0472, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Dwudziestego Piątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs. y Vice Re-

5gentem Grod. Winn. Comparens Pers. Przewielebny w Bogu Jmć

6Xiądz Łukasz Woliński Ordinis Praedicatorum nne Prze-

7wiell. Jmć Xiędza Woyciecha Szybińskiego Przeora et totius

8Communitatis Conventus Morachviensis na przeciwko Wiell. Jmć Pa-

9nu Platerowi Wojewodzie Mscisławs. Dobr Miasta Daszowa

10Dziedzicowi, tudzież WW. Żurownickiemu [?] Mlłm Skrockiemu [?] Re-

11wizorowi y Wolskiemu Gubernatorowi Włości Daszowskiey, nie-

12mniey odważnym Kozakom z swoią Starszyzną y innym Gra-

13cyalistom Szlachcie w orsz przybranym iako też Staroza-

14konnemu Leyzorowi Arędarzowi tegoż Miasta Daszowa y

15Spolnikowi onegoż Josiowi manifestuie żali y protestuie

16się w ten niżey opisany sposob y oto: Jż Przewiell. Jmć

17Xiądz Woyciech Szybiński Przeor Morachwiński, będąc po-

18trzebny na własną Klasztorną potrzebę skupienia Wodki,

19do ktorey kupienia wyprawił Starozakonnych Jankiela

20Jckowicza y Jcka Moszkowicza Obywatelow Morachwiń-

21skich Faktorow Swoich, dawszy onym Pieniądze, a tak

22ciż Faktorowie skontraktowali wodki trzecia Probney wiader

23Sto Trzydzieści, kożde wiadro rachuiąc po Kwart Krolewskiey

24miary Szesnaście u Arędarza Trościanieckiego, a że taż Wod-

25ka stała nie w Trościancu ale w Daszowie, więc dla ode-

26brania tey że Wodki ciż Faktorowie z Stefanem Parobkiem

27Klasztornym poiechali do Daszowa, po wymierzeniu ktorey

28y nalaniu w Beczki gdy z miasta ruszyli y milę uiecha-

29li, tak natychmiast Leyzor Arędarz Daszowski y Spolnik

30Onegoż z Szlachtą Gracyalistami y z Kozakami y Jnnemi o-

31rężnie et hostiliter do tey wiolencyi przybranemi Ludź-

32mi na padłszy iadących nic sobie niewinnych bili, kaleczyli,

33obdzierali y zatki [?] wiader Sto Trzydzieści y Pieniędzy Czer-

34wonych Złł. Siedmdziesiąt Cztery w złocie ważnym o-

35[reklamant:] brączkowym

k. 470v (skan 0473, strona lewa)

1brączkowym własnych Klasztoru Morachwińskiego wydarli a

2potym tak tychże Faktorow, iako też Stefana Parobka Kla-

3sztornego do więzienia wsadzili, a przez te wyżey wyrażone

4zaboy y wiolencye do niemałey Szkody upadku y Expensy

5Przewielebnych Załączych się przyprowadzili, nadto ieszcze

6kiedy Przewiell. Compns był delegowany tak z ustną iako

7też z listowną prosbą od Jmć X. Przeora do WW. Skro-

8ckiego [?] Rewizora y Wolskiego Gubernatora z dopraszaniem

9się o satysfakcyę w tak wielkiey krzywdzie, więc od wyż

10rzeczonych WWiell. Daszowskich Rządcow żadnego w Prosbach

11swoich nieodebrał skutku, owszem honor Religiosis reser-

12want żądaiąc tak listownie iako też ustnie Przewielebnym

13Załącym się calumniose nieprzyzwoite akcye y Konniwencye

14z Żydami. Przeto ote y inne pretensye w czasie Jnkwizycy-

15ami dowieść się maiące żali manifestuie y protestuie się Suo

16et quorum supra nomine. Promittendo hanc Sui honoris et Con-

17ventus injuriam Jure vindicaturos. X. Łukasz Woliński O.

18P. mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Protestacja ks. Łukasza WOLIŃSKIEGO, dominikanina (Ordinis Praedicatorum), w imieniu przeora ks. Wojciecha SZYBIŃSKIEGO i całego konwentu dominikańskiego w MURAFIE (w rkp. „Conventus Morachviensis”, „Przeor Morachwiński”; identyfikacja potwierdzona aktem 819 – „Konwent Murachwiański”). Przeor wysłał żydowskich faktorów klasztoru, Jankiela ICKOWICZA i Icka MOSZKOWICZA, obywateli morachwińskich, z pieniędzmi po wódkę dla klasztoru; zakontraktowali u arendarza TROŚCIANIECKIEGO 130 wiader wódki „trzeciej próby” (wiadro po 16 kwart miary królewskiej). Ponieważ wódka stała w DASZOWIE, faktorzy z parobkiem klasztornym Stefanem pojechali tam; po napełnieniu beczek, milę za miastem, napadli ich zbrojnie arendarz daszowski Lejzor, jego wspólnik Joś, szlachta gracjaliści i kozacy – pobili, obdarli, zabrali 130 wiader (wódkę z zatkami [?]) i 74 czerwone złote w „złocie ważnym obrączkowym” [?], a faktorów i parobka uwięzili. Prośby przeora (ustnie i listownie) do rewizora SKROCKIEGO [?] i gubernatora WOLSKIEGO o satysfakcję nie odniosły skutku; przeciwnie, rządcy daszowscy oszczercze zarzucili zakonnikom nieprzyzwoite konszachty z Żydami. Dziedzic Daszowa: PLATER, wojewoda mścisławski (Konstanty Ludwik Plater – identyfikacja nie z rkp.).

Odczyty niepewne: „Żurownickiemu [?]” i „Skrockiemu [?]” (w tym samym wierszu: „WW. Żurownickiemu [?] Mlłm Skrockiemu [?] Rewizorowi” – możliwe, że chodzi o jedną osobę: „Skrockiemu” z tytułem; zapis niejasny), „zatki [?]”, „obrączkowym” (zapewne dukaty „z obrączką” – rodzaj monety), „honor Religiosis reservant [?]”. Pionowa nota kolacjonowania na marginesie nieodczytana w całości.

Łacina: Comparens Personaliter – „stawiwszy się osobiście”; Ordinis Praedicatorum – „zakonu kaznodziejskiego (dominikanów)”; totius Communitatis Conventus – „całej wspólnoty konwentu”; hostiliter – „po nieprzyjacielsku”; calumniose – „oszczerczo”; Suo et quorum supra nomine – „w imieniu swoim i tych, o których wyżej”; Promittendo hanc Sui honoris et Conventus injuriam Jure vindicaturos – „obiecując, że tę krzywdę swojej czci i konwentu będą dochodzić prawem”.

Streszczenie

25VI 1770 ks. Łukasz Woliński OP w imieniu przeora ks. Wojciecha Szybińskiego i konwentu dominikanów w Murafie zaprotestował przeciw Platerowi, wojewodzie mścisławskiemu, dziedzicowi Daszowa, jego rewizorowi Skrockiemu [?] i gubernatorowi Wolskiemu, kozakom, szlachcie gracjalistom oraz arendarzowi daszowskiemu Lejzorowi i jego wspólnikowi Josiowi: faktorzy klasztorni Jankiel Ickowicz i Icek Moszkowicz z parobkiem Stefanem, wiozący z Daszowa 130 wiader wódki kupionej u arendarza trościanieckiego, zostali milę za miastem napadnięci, pobici, obrabowani z wódki i 74 czerwonych złotych i uwięzieni; rządcy daszowscy odmówili satysfakcji i oczernili zakonników. Konwent zapowiada dochodzenie krzywdy prawem.

Transkrypcja

k. 470v (skan 0473, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Dwudziestego Piątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. y Vice Regentem Grod. Winn. Stawiwszy się oso-

6biście Wiell. Jmć Pan Stanisław Kostka Bielski Miecznik Czer-

7niechows. Dobr Lulińce y Raykowce wraz z Wiell. Małżonką

8swoią Dożywotni Possessor Swym y Wiell. Franciszki z

9Kordzińskich [?] pierwszego Krechowieckiey powtornego zaś Biel-

10skiey Miecz. Czerniechowskiey Małżonki swoiey Jmieniem

11uroczyście na przeciwko Wiell. Michałowi y Tekli pierwszego Gal-

12liczowey powtornego zaś Małżeństwa Janiszewskiey Jani-

13szewskim Skarbnikom Mozyrs. Mlłm skarży y protestuie się

14w niżey opisany Sposob y oto: Jż Wiell. Oskarżeni nie do-

15syć maiąc na dawnieyszych wiolencyach gwałtach y opres-

16syach ktore dawniey poczynione Tranzakcye obszernie

17w sobie opiewaią, nieuważaiąc ani na granice y wyrazne

18Kopce Grunta Lulinieckie y Raykowieckie od Gruntow Le-

19mieszowskich y Jnnych oddzielaiące y używanie z dawien

20dawnych spokoyne poważyli się na Grunta y Sianożęci Lu-

21linieckie y Raykowieckie spokoynie zawsze używane Wo-

22ły zgonami spędzić y spędzonemi Sianożęci więcey iak na

23Dwa Tysiące Kosarzow wypaść, wybić y wytratować, ta-

24dzież Zboża Lulinieckie y Raykowieckie Jarzynne wniwecz

25obrocić, resztę zaś Sianożęci komuś zaprzedawszy (so w cza-

26sie Prawa Chiba Jnkwizycye odkryią) tykami poznaczyć

27[reklamant:] y pozatykać

k. 471 (skan 0473, strona prawa)

1y pozatykać, y tak y na kopicę Siana Wiell. Protestantom Siano-

2żęci Onych własney niezostawić, nadto na Wieś Raykowce Ludzi

3Zbroynych nasyłać, strzelać Ludzi Protestantow bić y wieś na-

4wet samą Raykowce spalić oswiadczać się. O ktore tak użż-

5kie przez wypasienie y wytratowanie Sianożęci y Zboż Lulinie-

6ckich y Raykowieckich skrzywdzenie Wiell. Prott. Swym y

7Wiell. Małżonki swoiey imieniem pko wyżey Obżałł. powtor-

8nie iako nayuroczyściey protestowawszy się, Wołow Sto Siedm

9zgonnych ktoremi Sianożęci y Zboża Lulinieckie y Raykowie-

10ckie wypasione y wytratowane zostały z Szkody y włas-

11nych Lulinieckich gruntow zaiętych przed Urzędem y Akta-

12mi ninieyszemi prezentował, tudzież Haydaia przy nich bę-

13dącego roboczego Marcina y prezentowawszy in Sequestro Offi-

14cij Sui do wolnego komuby należało wyręczenia zostawił. Hay-

15daia wyżey wyrażonego Marcina Urząd wolnego puścił, Wołow

16zaś Sto Siedm ad Sequestrum Sui przyiął. W czym wszystkim

17Wiell. Prott. iterum protestuie się. Stan. Kostka Kaz. Fr. Biel-

18ski Miecz. Czerniechows.

Objaśnienia i tłumaczenia

Protestacja Stanisława Kostki BIELSKIEGO, miecznika czernihowskiego, dożywotniego posesora dóbr LULIŃCE i RAJKOWCE, w imieniu własnym i żony Franciszki z KORDZIŃSKICH [?] (1° v. KRECHOWIECKIEJ), przeciw Michałowi i Tekli (1° v. GALLICZOWEJ, 2° v.) JANISZEWSKIM, skarbnikom mozyrskim (dziedzicom/posesorom LEMIESZÓWKI – por. akty 711–713, 735, 768–769, 790, 797). Janiszewscy, mimo dawnych tranzakcji i wyraźnych kopców oddzielających grunty lulinieckie i rajkowieckie od lemieszowskich, spędzili woły na łąki i zasiewy Bielskich, wypasając siano na ponad 2000 kosarzy (tj. łąki wymagające tylu kosiarzy) i niszcząc zboża jare; resztę łąk komuś sprzedali i oznaczyli tykami (żerdziami), nie zostawiając Bielskim ani kopicy siana; grozili najazdem zbrojnych ludzi, strzelaniem i spaleniem wsi Rajkowce. Bielski przedstawił w grodzie 107 wołów zajętych na szkodzie, wraz z hajdajem (pastuchem wołów) Marcinem; urząd pastucha wypuścił, a woły przyjął w sekwestr.

Odczyty niepewne: „z Kordzińskich [?]” (jak w aktach 788, 797), „ użżkie [?]” (zapewne „uciążliwe”/„ważkie”), „Chiba [?]” (= „chyba”). „Haydaia” – hajdaj, poganiacz / pastuch wołów (ukr. гайдай). „Kosarzow” – miara łąki (ile kosiarzy potrzeba do skoszenia).

Łacina: cum praesentatione Boum – „z okazaniem wołów”; in Sequestro Officii Sui – „w depozycie swojego urzędu”; ad Sequestrum Sui – „do swojego sekwestru”; iterum – „ponownie”.

Streszczenie

25VI 1770 Stanisław Kostka Bielski, miecznik czernihowski, dożywotni posesor Lulińców i Rajkowiec, w imieniu własnym i żony Franciszki z Kordzińskich [?] zaprotestował przeciw Michałowi i Tekli Janiszewskim, skarbnikom mozyrskim: wbrew kopcom granicznym spędzili oni woły na łąki i zboża lulinieckie i rajkowieckie, wypasając siano na ponad 2000 kosarzy, zniszczyli zboża jare, sprzedali resztę łąk i grozili spaleniem Rajkowiec. Bielski przedstawił 107 wołów zajętych na szkodzie wraz z pastuchem Marcinem; gród pastucha zwolnił, woły przyjął w sekwestr.

Transkrypcja

k. 471 (skan 0473, strona prawa)

1[pozostała część strony pusta, przekreślona dużym zawijasem w kształcie litery „Z”]

k. 471v (skan 0474, strona lewa)

1[górne 3/4 strony puste, przekreślone dużym zawijasem w kształcie litery „Z”; niżej zaczyna się wpis nr 789]

Objaśnienia i tłumaczenia

Sam nagłówek (tytuł marginalny) wpisu, którego tekstu nie wprowadzono do księgi: miejsce pozostawione na manifest pozostało puste i zostało przekreślone zawijasem. Nagłówek nie ma numeru marginalnego (następny wpis nosi nr 789); w opracowaniu numerowany kolejno jak inne wpisy niewprowadzone (por. 756, 758, 766, 770, 786).

Odczyty niepewne: „Stuchowskiego [?]” (może „Stachowskiego”), „P. T. [?]” (skrót przed „in Diligentia”, nieczytelny). Łacina: Manifestatio … in Diligentia de expleta Possessione – „manifest … dla zachowania pilności o dopełnionej (4-tygodniowej) posesji”.

Streszczenie

Nagłówek manifestu Stuchowskiego [?] in diligentia o dopełnionej posesji (zapewne 25 VI 1770); tekstu do księgi nie wpisano – miejsce puste, przekreślone.

Transkrypcja

k. 471v (skan 0474, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Dwudziestego Osmego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y Przede-

4mną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs. y

5Vice Regentem Grod. Winn. Osobiście stawiąc przed Akta-

6mi Ninieyszemi Ur. Jmć Pan Stefan Grabowski z wyrazney woli

7JW. Jmć Pana Gabryela Hrabi Krasickiego Starościca Korytni-

8ckiego Dobr Wsi Łużney [?] tu w Wdztwie Bracł. a Powiecie Winn.

9leżących Dożywotniego podług Praw swoich Possessora imie-

10niem w pilności oświadczenie czyniący: Jż Urod. Jmć Pan Antoni

11Woytkowski przez Lat Sześć Wieś Łużne w swoim maiąc zawiady-

12waniu y z tego zawiadywania za Lat Sześć żadnego nieczyniąc Ra-

13chunku, ani do czasu uczynienia Kalkulacyi zostawioney na Gru-

14ncie Chudoby zyskuiąc, żadney dotąd odezwy y wiadomości o Sobie

15nieczyni y do oddania Rachunkow z Prowentow pomienioney

16Wsi Łużny przez Siebie dysponowanych niestaie, więc azeby wspo-

17mniona Chudoba na Gruncie pozostała w czasie teraznieyszey

18publiczney w Kraiu niespokoyności do ostatka nieodpadła, też samą

19Chudobę do Grodu Winn. stawił y prosił mnie Urzędu o przy-

20danie Woźnego do otaxowania Stadniny Urod. Antoniego Woytko-

21[reklamant:] wskiego

k. 472 (skan 0474, strona prawa)

1wskiego przed tym na Dyspozycyi w tychże Dobrach Wsi Łużney

2JWiell. Compntis Pryncypała Dożywotney Possessyi podległych będącego,

3ktorego Ja Urząd zezwoliwszy prosbie przydałem Woźnego Gnłła

4Wdztwa Bracł. y Jnn. Opatr. Jana Łamarowskiego [?] do otaxowa-

5nia tey że Stadniny, ktory przydany w przytomności Urodz. Jch-

6mciow Panow Łazarza Sakiewicza [?] y Wawrzyna Zaborskiego

7Klacz Gniadą z Regestru Lat niemaiącą ze Źrzebięciem takim-

8że za Złł. Poll. Trzydzieści Dwa, Klacz Bułaną także Re-

9gestru Lat niemaiącą ze Źrzebięciem Kasztanowatym itidem

10za Złł. Poll. Trzydzieści Dwa, Klacz Kasztanowatą Lat

11Siedm maiącą ze Źrzebięciem takimże za Złł. Poll. Czterdzie-

12ście, Źrzebicę Gniadą Lat Trzy maiącą za Złł. Poll. Trzy-

13dzieści Dwa, Źrzebię z Kara Gniadego Lat Cztery maiącego

14także za Złł. Poll. Trzydzieści Dwa, Źrzebicę Wilczatą Lat

15Dwie maiącą za Złł. Poll. Czterdzieście otaxował, a po Otaxo-

16waniu tenże Woźny Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy

17się przedemną Urzędem prawdziwey Taxy swoiey u-

18czynił y zeznał Rell. Compns pisać nieumieiący znakiem

19Krzyża S. podpisuie się Stefan Grabowski. + Woźny

20nieumieiący pisać Krzyż S. kładnie Jan Łamarowski [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Stefan GRABOWSKI (niepiśmienny), w imieniu Gabriela hr. KRASICKIEGO, starościca korytnickiego (w tytule marginalnym „S. K.”), dożywotniego posesora wsi ŁUŻNA [?] (w rkp. „Wsi Łużney”, „Wieś Łużne”, „Wsi Łużny”; woj. bracławskie, pow. winnicki), oświadczył, że Antoni WOYTKOWSKI, przez sześć lat zarządzający (dyspozytor) wsią, nie złożył rachunków z dochodów i nie daje znaku życia; aby pozostawiony na gruncie inwentarz (chudoba) nie przepadł w czasie publicznych niepokojów, Grabowski stawił go w grodzie i poprosił o woźnego do otaksowania stadniny Woytkowskiego. Woźny generalny województwa bracławskiego Jan ŁAMAROWSKI [?] (niepiśmienny), w obecności szlachty Łazarza SAKIEWICZA [?] i Wawrzyńca ZABORSKIEGO, otaksował: klacz gniadą (wieku nieznanego) ze źrebięciem – 32 zł; klacz bułaną (wieku nieznanego) ze źrebięciem kasztanowatym – 32 zł; klacz kasztanowatą 7-letnią ze źrebięciem – 40 zł; źrebicę gniadą 3-letnią – 32 zł; źrebię kare-gniade 4-letnie – 32 zł; źrebicę wilczatą 2-letnią – 40 zł (razem 208 zł).

Odczyty niepewne: „Łużna [?]” (nazwa wsi; formy w rkp. „Łużney”, „Łużne”, „Łużny”), „Łamarowski [?]” (może „Lamarowski”), „Sakiewicza [?]”. „z Regestru Lat niemaiąca” – zapewne: bez podanego wieku. Data dzienna: 28 VI 1770 (w nagłówku „Dwudziestego Osmego”).

Łacina: ex parte – „ze strony”; itidem – „tak samo”; Relatio – „relacja”; Comparens – „stawający”.

Streszczenie

28VI 1770 Stefan Grabowski w imieniu Gabriela hr. Krasickiego, starościca korytnickiego, dożywotniego posesora wsi Łużna [?] (pow. winnicki), oświadczył, że były dyspozytor Antoni Woytkowski od sześciu lat nie złożył rachunków i nie odzywa się; dla zabezpieczenia jego stadniny pozostawionej we wsi stawił ją w grodzie, a woźny Jan Łamarowski [?] w obecności szlachty otaksował sześć klaczy i źrebiąt na łącznie 208 zł.

Transkrypcja

k. 472 (skan 0474, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Dwudziestego Osmego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y przede-

4mną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs. y

5Vice Regentem Grod. Winn. Stawiwszy się osobiście Ur.

6Jmć Jan Boniakiewicz Dobr Starostwa Bracł. Ekonom

7Jmieniem y z wyraznego zlecenia JWiell. Michała Jełowickiego Sty

8Bracł. Pana Swego ubespieczaiąc wszelką całość onego uroczy-

9ście w pilności przychylaiąc się do manifestu w Roku przeszłym

10przez Szlachtę y Mieszczan zaniesionego swiadczy y manife-

11stuie się w niżey opisany Sposob y oto: Jż luboć JWiell. Jeło-

12wicki Sta Bracł. Prawu względem płacenia Kwart z Starostw

13y iakim kolwiek imieniem Krolewszczyzn postanowionemu nie-

14unikaiąc płacenia kwarty z Stwa Bracł. Dzierżawie swoiey u-

15przywilegowaney podległego chciałby dosyć uczynić, gdy iednak

16w tymże Starostwie Bracł. na samym prawie Pograniczu Ta-

17tarskim położonym dla rozeyścia y rozbieżenia się Poddań-

18stwa z boiazni Exkursyi Tatarskich, Żydow zaś Arędarzow

19y Mieszczan iednych przez Haydamactwo wybicia y pozabi-

20iania, drugich od czasu ucieczki niepowrocenia się, a ktory

21Poddaństwo y Żydzi do tąd za darowaniem sobie przez JWiell.

22Starostę Bracł. wszelkich danin y powinności pozostali

23[reklamant:] się

k. 472v (skan 0475, strona lewa)

1się codzienne y nieustanne Woysk rożnych Obcych [?] prze-

2chody Stanowiska Zimowe Lokacye y dla Onych do ostat-

3niego poniewolnie wystawiane furaże y Podwody zubożenia

4y wyniszczenia, tak upadły Jntraty y Prowenta, iż z Onych

5nietylko nie JWiell. Sta Bracł. nie partycypuie, ale na-

6wet gdyby mu Samemu pomieszkać czasu iakim w tym Sta-

7rostwie przyszło, przyzwoitego Starościnskiego z Prawa

8Sobie należnego niemogłby mieć wyżywienia, tedy y Kwar-

9ty z tegoż Starostwa Bracł. należącey płacić Sposobu niema,

10ponieważ JWiell. Mandanta Pryncypał z Stwa Bracł. Dzier-

11żawie swoiey podległego oprocz miernych Gruntowych Ex-

12pensow bez ktorych dozor Stwa obeyść się niemoże nic

13z Okoliczności wyżey wyrażonych nie partycypuie. Ur. Sta-

14wiący się Jmieniem y w pilności onego o niemożności płace-

15nia Kwarty powtornie iako nayuroczyściey świadczy y

16Manifestuie się. Jan S. [?] Boniakiewicz.

Objaśnienia i tłumaczenia

Jan BONIAKIEWICZ, ekonom dóbr starostwa bracławskiego, w imieniu Michała JEŁOWICKIEGO, starosty bracławskiego (por. akty 686, 707), przyłączając się do manifestu szlachty i mieszczan z roku poprzedniego (1769), oświadcza, że starosta nie uchyla się od prawa o płaceniu kwarty z królewszczyzn, lecz nie może jej zapłacić: starostwo leży na samym pograniczu tatarskim; poddani rozeszli się i rozbiegli ze strachu przed najazdami tatarskimi, Żydzi arendarze i mieszczanie zostali częściowo wybici przez hajdamaków (1768), częściowo uciekli i nie wrócili, a pozostali, mimo darowania im przez starostę wszelkich danin i powinności, zostali zrujnowani codziennymi przemarszami obcych wojsk, leżami zimowymi, furażami i podwodami. Dochody tak upadły, że starosta nic z nich nie ma, a nawet sam nie mógłby się tam utrzymać; poza drobnymi wydatkami na dozór gruntu nic ze starostwa nie czerpie.

Odczyty niepewne: „Obcych [?]”, inicjał w podpisie „Jan S. [?]”. Kwarta – podatek z królewszczyzn (1/4, faktycznie 1/5 dochodu) na utrzymanie wojska.

Łacina: in Diligentia – „dla zachowania pilności”; S. B. – Starosta Bracławski.

Streszczenie

28VI 1770 Jan Boniakiewicz, ekonom starostwa bracławskiego, w imieniu starosty Michała Jełowickiego zamanifestował o niemożności płacenia kwarty: starostwo na pograniczu tatarskim jest wyludnione (ucieczki przed Tatarami, rzezie hajdamackie, niepowrót zbiegłych), a resztę poddanych i Żydów zrujnowały przemarsze i leże wojsk, furaże i podwody, tak że starosta nie ma z dóbr żadnego dochodu.

Transkrypcja

k. 472v (skan 0475, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Dwudziestego Osmego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgra-

5bs. y Vice Regentem Grod. Winn. Stanowszy oczewisto

6Woźny Gnll Wdwa Bracł. y Jnn. Opatr. Antoni Horo-

7chowski w moc wierney Rell. swoiey dobrowolnie zeznał:

8Jż On Roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset Siedmdzie-

9siątego Miesiąca Czerwca Dwudziestego Drugiego Dnia

10na Rekwizycyą Wiell. Stanisława Worcella Sędziego

11Ziem. Halic. w przytomności Szlachty Urod. Jchmciow

12Panow Pawła Podbielskiego [?] y Mateusza Kalitynskie-

13go był w Dobrach Wsi Koszowey do Klucza Tetyiowskie-

14go należących, gdzie będąc w przytomności Szlachty wyż

15Wyrażonych Wasyla Chworostowego, Pawła Zięcia Wacha-

16rzowego [?] z Bratem Poddanych W. Worcella Sędziego

17Ziem. Halic. Dziedzicznych z Dobr Chmielowskich [?] z

18Bydłem Skarbowym Krowami Czterma y Jałowica-

19mi dwiema do Koszowey zbiegłych z Żonami, Dziećmi,

20Chudobą y wszelkiemi ruchomościami y Sprzętem Gos-

21podarskim u Urod. Jkira [?] administratora Woyta y Gro-

22mady tameyszych aresztował y prawnie przyporęczył, y

23w tym Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się prze-

24demną Urzędem prawdziwego Aresztu Swego uczynił

25y zeznał Rell. de qua praesens Ejusdem Mllis Rell. Wo-

26[reklamant:] żny

k. 473 (skan 0475, strona prawa)

1żny nieumieiący pisać Krzyż Swięty kładnie Antoni Ho-

2rochowski. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Relacja woźnego generalnego województwa bracławskiego Antoniego HOROCHOWSKIEGO (niepiśmienny; por. akt 693 – wizja kopca z ramienia Worcella) o areszcie dokonanym 22 VI 1770 na rekwizycję Stanisława WORCELLA, sędziego ziemskiego halickiego (por. akty 693, 729, 737), w obecności szlachty Pawła PODBIELSKIEGO [?] i Mateusza KALITYŃSKIEGO: we wsi KOSZOWA [?] (w rkp. „Wsi Koszowey”), należącej do klucza TETYJOWSKIEGO (Ledóchowskich – por. akty 715, 727–729), aresztował poddanych dziedzicznych Worcella z dóbr „Chmielowskich” [?] – Wasyla CHWOROSTOWEGO [?], Pawła, zięcia WACHARZOWEGO [?], z bratem – zbiegłych z żonami, dziećmi, chudobą, ruchomościami i sprzętem gospodarskim oraz z bydłem dworskim (4 krowy i 2 jałowice), i oddał ich pod poręczenie administratorowi IKIROWI [?] (?), wójtowi i gromadzie miejscowej.

Odczyty niepewne: „Koszowa [?]” (forma w rkp. wyraźna „Koszowey”; identyfikacja miejscowości niepewna), „Podbielskiego [?]”, „Wacharzowego [?]”, „Chmielowskich [?]” (może „Chmielowski[ch]” – dobra Worcella), „Jkira [?]” (imię/nazwisko administratora), nota pionowa na marginesie.

Łacina: ex parte – „ze strony, z ramienia”; Relatio de qua praesens Ejusdem Nobilis Relatio – „o czym niniejsza relacja tegoż szlachetnego”.

Streszczenie

28VI 1770 woźny Antoni Horochowski zeznał, że 22 VI 1770, na żądanie Stanisława Worcella, sędziego ziemskiego halickiego, w obecności szlachty Pawła Podbielskiego [?] i Mateusza Kalityńskiego, we wsi Koszowa [?] (klucz tetyjowski) aresztował zbiegłych tam z żonami, dziećmi i dobytkiem (oraz z 4 krowami i 2 jałowicami dworskimi) poddanych Worcella – Wasyla Chworostowego i Pawła, zięcia Wacharzowego [?], z bratem – i oddał ich pod poręczenie administratora, wójta i gromady.

Transkrypcja

k. 473 (skan 0475, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Trzydziestego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grod. Winn. y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgra-

5bs. y Vice Regentem Grod. Winn. Stanowszy oczewiscie

6Woźny Gnll Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Eliasz Pozulin-

7ski [?] w moc prawdziwey wierney y skuteczney Rell. swoiey

8iawnie ustnie y dobrowolnie zeznał: Jż On Roku teraznie-

9szego Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego Die Vigesi-

10ma Octava Junij na affektacyą y prawną Rekwizycyą Jmć

11Pana Michała Kompana Gubernatora Lipowieckiego maiąc

12przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urod. Jana

13Kurowskiego y Samuela Berezowskiego dla tym większey

14Sobie wiary użytych był w Dobrach Wsi Łozowie w Pos-

15sessyi WW. Mariana Chorążego Winn. y Franciszka Pod-

16stolego Bracł. Grocholskich, a zastawszy Praesentes Woy-

17ta y Gromadę tameyszą u tychże roboczych Andryia

18Kryworuczenka y Stepana Paprockiego Zięcia Podda-

19nych [?] za Excess Kradzieży Skor pod czas Jar-

20marku Lipowieckiego popełniony aresztował, ktory to A-

21reszt Woyt y Cała Gromada tameysza benevole przy-

22iowszy pomienionych Ludzi do rozprawy Prawney do-

23trzymać deklarowali y Submittowali się, a tak On Wo-

24żny tąż Stroną Szlachty Sobie przytomną oświadczywszy

25się z tamtąd odiechał y tu ad Acta przybywszy praw-

26dziwą Aresztu swego uczynił y zeznał Rell. de

27quo praesens Ejusdem Mllis Rell. Mllis Jgnarus scriben-

28di Crucem S. ponit Eliasz Pozuliński [?]. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Relacja woźnego generalnego województwa bracławskiego Eliasza POZULIŃSKIEGO [?] (niepiśmienny) o areszcie dokonanym 28 VI 1770 na rekwizycję Michała KOMPANA, gubernatora LIPOWIECKIEGO, w obecności szlachty Jana KUROWSKIEGO i Samuela BEREZOWSKIEGO: we wsi ŁOZOWA (w rkp. „w Dobrach Wsi Łozowie”), w posesji Mariana [?], chorążego winnickiego, i Franciszka, podstolego bracławskiego, GROCHOLSKICH, zastawszy wójta i gromadę, aresztował u nich robotników Andrzeja KRYWORUCZENKĘ i Stepana PAPROCKIEGO za kradzież skór podczas jarmarku w LIPOWCU; wójt i gromada dobrowolnie przyjęli areszt i zobowiązali się stawić aresztowanych do rozprawy prawnej.

Odczyty niepewne: „Pozuliński [?]” (nazwisko woźnego; może „Kozuliński”), „Zięcia Poddanych [?]” (sens niejasny – może „zięcia [poddanego]”), imię chorążego „Mariana” (w akcie 738 „Marcin”, chorąży winnicki – do sprawdzenia). Nota pionowa na marginesie nieodczytana.

Łacina: ex parte – „z ramienia”; Die Vigesima Octava Junii – „dnia 28 czerwca”; Praesentes – „obecnych”; Excessus – „występek”; benevole – „dobrowolnie”; ad Acta – „do akt”; Nobilis ignarus scribendi Crucem Sanctam ponit – „szlachetny, nie umiejąc pisać, kładzie krzyż święty”.

Streszczenie

30VI 1770 woźny Eliasz Pozuliński [?] zeznał, że 28 VI 1770, na żądanie Michała Kompana, gubernatora lipowieckiego, ze szlachtą Janem Kurowskim i Samuelem Berezowskim, we wsi Łozowa (posesja Grocholskich – chorążego winnickiego i podstolego bracławskiego) aresztował robotników Andrzeja Kryworuczenkę i Stepana Paprockiego, oskarżonych o kradzież skór na jarmarku lipowieckim; wójt i gromada przyjęli areszt i zobowiązali się stawić ich do sądu.

Transkrypcja

k. 473 (skan 0475, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Trzydziestego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. y Vice Regentem Grod. Winn. Stanowszy oczewi-

6ście Woźny Gnll. Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Eliasz

7Pozuliński [?] w moc prawdziwey wierney y skuteczney Rell.

8swoiey iawnie ustnie y dobrowolnie zeznał: Jż On Roku

9teraznieyszego Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego Die Vi-

10gesima Octava Junij Pozew Grod. Winn. autentyczny

11na Membranie pisany odniosł do Dobr Wsi Łozowa Pos-

12[reklamant:] sessyi

k. 473v (skan 0476, strona lewa)

1sessyi WWiell. Mariana Chorążego Winn. y Franciszka Pod-

2st. Bracł. Grocholskich y tam ten Pozew we Dworze tameyszym

3do Rąk Ur. Russatskiemu [?] Rewizorowi tychże Dobr oddał y przy

4oddaniu onego od kogo po kogo y w iakiey Sprawie pisany

5był prawnie publikuiąc do wiadomości podał, ktorego Pozwu

6tenor sequitur Ejusmodi: Jozef z Obor Kolumna Czosnowski

7Rotmistrz Chorągwi Pancerney Winnicki Ułanowski etc. Sta.

8Ur. Janowi vel alias nnis [?] Russatskiemu [?] Pozwanemu z oso-

9by y ze wszystkich gnltr Dobr leżących ruchomych y Summ

10Pieniężnych powagą J. K. Mci a moią Starościńską z Pra-

11wa mi pozwoloną władzą przykazuię abyś Ur. Przede-

12mną Samym lub Sądem moim Grodz. Winn. na Roczkach

13Grod. Winn. w ten czas gdy tu Sprawa z Regestru Sobie

14należytego do Sądzenia przypadnie y przywołana będzie

15Sam oblicznie y zawicie stanął, a to na Jnstancyą Jnstyga-

16tora Sądowego y Jego Delat. Jmć Pana Michała Kompa-

17na Aktora, ktory Aktor przychylaiąc się do Prawa Pospo-

18[litego] [?] y Samey słuszności Wmci do poniesienia Win Pra-

19wnych za nieuczynienie Satysfakcyi z Złoczyńcow Pe-

20tra Szewca, Andryia Kryworuczenka, swego Zięcia y Stepana

21Paprockiego tegoż Zięcia Poddanych Łozowskich w kradzie-

22ży popełnionych excessach pod czas Jarmarku w Lipow-

23cu iako to Skor y innych fantow Żydowskich a do Wmci

24Decyzyi maiącego na ten czas Rządy wspomnionych Dobr

25przez Aktora rekwirowanych y żadney Satysfakcyi ani

26rezolucyi nieodebrania, owszem iakoweś przegrożki

27na Jmć Aktora czynienia, zadawania niesłuszne Obie-

28kcye y Jnne nienależytości tak dyffamuiąc wyrządzałeś,

29co wszystko czasu Sprawy Jnkwizycyą prawnie dowiedzio-

30ne będzie. Ktory to Aktor na Termin wyż oznaczony Wmci

31pozywa. Tis pariturus. Datt. w Winnicy Die Vige-

32sima Sexta Junij Millesimo Septingentesimo Septua-

33gesimo Anno. de quo praesens Ejusdem Mllis Rell. Mllis

34qui supra Jgnarus scribendi Crucem S. ponit. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Relacja woźnego generalnego województwa bracławskiego Eliasza POZULIŃSKIEGO [?] (niepiśmienny; ten sam co w akcie 809), który 28 VI 1770 doręczył we dworze we wsi ŁOZOWA, w posesji Mariana [?], chorążego winnickiego, i Franciszka, podstolego bracławskiego, GROCHOLSKICH, do rąk rewizora dóbr Jana RUSSATSKIEGO [?] pozew grodzki winnicki (na pergaminie) starosty winnickiego Józefa z Obór Kolumny CZOSNOWSKIEGO (rotmistrza chorągwi pancernej, starosty winnickiego, ułanowskiego), wydany w Winnicy 26 VI 1770, na roczki grodzkie winnickie – na instancję instygatora sądowego i jego delatora Michała KOMPANA (gubernatora lipowieckiego). Zarzuty: Russatski, sprawujący rządy w dobrach łozowskich, mimo żądania nie dał satysfakcji za kradzieże skór i innych fantów żydowskich, popełnione podczas jarmarku w Lipowcu przez poddanych łozowskich – Petra SZEWCA, jego zięcia Andrzeja KRYWORUCZENKĘ i Stepana PAPROCKIEGO (również zięcia Szewca), a nadto groził powodowi i zniesławiał go (por. areszt sprawców – akt 809).

Odczyty niepewne: „Russatski [?]” (nazwisko rewizora; „vel alias nnis [?]” – formuła „lub innego imienia” po imieniu Jan), „Prawa Pospo[litego] [?]” (w rkp. skrót „Ptte-”), imię chorążego „Mariana”.

Łacina: tenor sequitur ejusmodi – „treść następuje taka”; vel alias nominis – „albo innego imienia”; Tis pariturus – „masz być posłuszny (stawić się)”; Datum w Winnicy Die Vigesima Sexta Junii Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Anno – „dan w Winnicy 26 czerwca 1770 r.”; R. G. W. – Roczki Grodzkie Winnickie.

Streszczenie

30VI 1770 woźny Eliasz Pozuliński [?] zeznał, że 28 VI 1770 doręczył we dworze w Łozowej (posesja Grocholskich) rewizorowi Janowi Russatskiemu [?] pozew starosty winnickiego Józefa Czosnowskiego (Winnica, 26 VI 1770) na roczki grodzkie winnickie z instancji instygatora i Michała Kompana, gubernatora lipowieckiego – o niewydanie sprawiedliwości za kradzież skór i fantów żydowskich na jarmarku lipowieckim przez poddanych łozowskich (Petra Szewca, Andrzeja Kryworuczenkę, Stepana Paprockiego) oraz o groźby i zniesławianie powoda.

Transkrypcja

k. 473v (skan 0476, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Trzydziestego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs.

5y Vice Regentem Grod. Winn. Stawiwszy się osobiście Ur. Jmć

6Pan Antoni Zawadzki imieniem y z wyraznego rozkazu JWiell.

7Michała Jełowickiego Sty Bracł. Dobr Klucza Medow-

8[reklamant:] skiego

k. 474 (skan 0476, strona prawa)

1skiego Prawem Swoim Possessora uroczyście na przeciwko JO Xięciu

2Jmci Antoniemu Jabłonowskiemu Woiewodzie Poznańskiemu

3Dobr Klucza Lipowieckiego Possessorowi, tudzież Jmć Panu

4Kompanowi Gubernatorowi Lipowieckiemu protestuie y re-

5protestuie się w niżey opisany Sposob y oto: Jż JO Xiąże

6Jmć Wda Poznań. niedosyć maiąc na tym, że Jmć Pan

7Kompan Gubernator Lipowiecki czyli z rozkazu JO. Pana

8Swego czyli też z Swego Domysłu y do czynienia Krzywd

9gwałtow y wiolencyi przyzwyczaienia się na Lasy Me-

10dowskie Dzienną y Nocną porą gwałtownie Ludzi Klucza Lipo-

11wieckiego nasyła, y na tychże wycinać one pustoszyć y de-

12zolować a Ludzi Medowskich Urod. Skarżącego się Leśniczego

13y Pobereżnikow bić y kaleczyć każe, iakoż więcey Tysią-

14ca Dębow, w Czarnym zaś Lesie kilkaset sztuk Drzewa w

15tych czasiech Ciż Lipowieccy Ludzie wycięli, a Ur. Stawią-

16cego się Leśniczego Medowskiego y Pracowitych Wasyla

17Stryjka [?] y Antona Pobereżnikow subordynowani od Jmć

18Pana Kompana za to iż Szlachty Dwoch Lipowieckich Czyn-

19szowych zastawszy onych w Lesie Medowskim z Drzewem

20iuż narąbanym chciał zabrać do Medowki [?], ciężko zbili y

21iuż na Smierć pokłuć y pozabiiać chcieli, ale ieszcze pokrywa-

22iąc [?] te bez Prawia y gwałtowności Pana Kompana Czy-

23niąc [?] Manifestem swoim niesłusznie y niesprawiedliwie

24JWiell. Protta Pryncypała, opisywać zleca zadaiąc niena-

25leżnie [?] niby przez Poddanych Medowskich zabicie iakiegoś

26Daniły Kudły, wiarołomną Uczynką [?] iakoby zabitego w Li-

27powcu uczynić kazawszy. A luboć naieżdżaiący [?] dzienni czyli

28nocni Domow y Gruntow Szlacheckich do woli naiecha-

29nych Prawem z życiem swoim oddani, gdy iednak y

30przy naieździe Lasow Medowskich to się niestało, tedy Urod.

31Załączy się tak o Dezolowanie Lasow Medowskich Siebie

32Kompeta [?] y Pobereżnikow zbicie y na Smierć zabić pre-

33tendowanie iako też o niesłuszne Manifestem opisanie

34y Obiekcyi niesprawiedliwey inkwizycyami dowieść się

35niemogącey, Swym y ktorym wyżey Jmieniem przeciwko tym-

36że Obżałł. powtornie iako nayuroczyściey świadczy y Pro-

37testuie y reprotestuie się. Antoni Zawadzki.

Objaśnienia i tłumaczenia

Antoni ZAWADZKI, leśniczy dóbr klucza MEDOWSKIEGO [?] (w rkp. „Medowskiego”, „Lasy Medowskie”, „do Medowki [?]”), w imieniu Michała JEŁOWICKIEGO, starosty bracławskiego, posesora tego klucza, reprotestuje przeciw ks. Antoniemu JABŁONOWSKIEMU, wojewodzie poznańskiemu, posesorowi klucza LIPOWIECKIEGO, i jego gubernatorowi Michałowi KOMPANOWI: ludzie z klucza lipowieckiego, nasyłani dniem i nocą, wycięli ponad 1000 dębów w lasach medowskich i kilkaset sztuk drzewa w „Czarnym Lesie”; gdy leśniczy chciał zabrać do Medówki [?] drewno narąbane przez dwóch szlachciców czynszowych z Lipowca, ludzie Kompana ciężko pobili jego i pobereżników (strażników leśnych) Wasyla STRYJKA [?] i Antona, chcąc ich zakłuć. Kompan, by ukryć te gwałty, oczernił w swoim manifeście starostę Jełowickiego, zarzucając poddanym medowskim zabójstwo niejakiego Daniły KUDŁY w Lipowcu (por. manifest Kompana – nie odnaleziony w niniejszym tomie). Zawadzki protestuje o dewastację lasów, pobicie i groźby zabicia oraz o oszczerczy manifest.

Odczyty niepewne (wiersze środkowe aktu pisane skrótowo i niestarannie): „Medowski [?]” / „Medówka [?]” (nazwa klucza i wsi – może Miedówka / Medówka), „Stryjka [?]”, „pokrywaiąc [?]”, „Czyniąc [?]”, „nienależnie [?]”, „Uczynką [?]”, „naieżdżaiący [?]”, „Kompeta [?]” (zapewne „sam [siebie] … i pobereżników”), nota marginalna. Sens ogólny pewny.

Łacina / terminy: protestuie y reprotestuie – „wnosi protest i protest wzajemny (odpowiedź na manifest strony przeciwnej)”; pobereżnik – strażnik leśny / polowy; szlachta czynszowa – drobna szlachta osiadła na gruntach pańskich za czynszem.

Streszczenie

30VI 1770 Antoni Zawadzki, leśniczy, w imieniu Michała Jełowickiego, starosty bracławskiego, posesora klucza medowskiego [?], zaprotestował przeciw ks. Antoniemu Jabłonowskiemu, wojewodzie poznańskiemu (klucz lipowiecki), i jego gubernatorowi Michałowi Kompanowi: ludzie lipowieccy wycięli ponad tysiąc dębów i kilkaset drzew w lasach medowskich, a gdy leśniczy chciał zabrać drewno szlachcie czynszowej, pobili jego i pobereżników; Kompan zaś w swym manifeście fałszywie obwinił poddanych medowskich o zabójstwo Daniły Kudły w Lipowcu.

Transkrypcja

k. 474 (skan 0476, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Trzydziestego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y prze-

4[reklamant:] de mną

k. 474v (skan 0477, strona lewa)

1de mną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs.

2y Vice Regentem Grod. Winn. Stanowszy oczewisto Woźny

3Gnll. Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Trochim Żytowski w moc

4wierney Rell. swoiey dobrowolnie zeznał: Jż On Roku na

5Akcie wyrażonego Dnia Dwudziestego Osmego Marca na

6Prawne wezwanie JWiell. Michała Jełowickiego Sty Bracł.

7Dobr Klucza Medowskiego [?] Possessora maiąc przy Sobie

8Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urod. Jchmciow Pa-

9now Jozefa Makoskiego [?] y Michała Tomczykowskiego [?] dla

10tym większey wiary do tego Aktu użytych schodził do Lasow

11Medowskich Dębowych y Czarnych, gdzie zszedłszy wi-

12dział oglądał y obrachował Dębow grubych po kto-

13rych tylko pnie pozostały wyciętych Tysiąc; w czarnym

14zaś Lesie drzewa rożnego rodzaiu Grubego Sztuk Sto,

15a drobnego Sztuk kilkaset y Chrustu bardzo wiele wy-

16ciętego, a to wszystko przez Ludzi Klucza Lipowieckiego, co

17widziawszy y oglądawszy Szlachtą Sobie Przytomną oświa-

18dczywszy się z tamtąd odiechał y tu przybywszy praw-

19dziwey Wizyi przedemną Urzędem uczynił y zeznał Re-

20lacyą, O czym ninieysze tegoż Woźnego zeznanie, ktory

21nieumieiący Pisma Krzyż kładnie Trochim Ży-

22towski. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Relacja woźnego generalnego województwa bracławskiego Trochima ŻYTOWSKIEGO (niepiśmienny) o wizji przeprowadzonej – według tekstu – 28 marca 1770 (w rkp. wyraźnie „Marca”; wpis do akt dopiero 30 VI 1770, razem z reprotestacją w akcie 811) na wezwanie Michała JEŁOWICKIEGO, starosty bracławskiego, posesora klucza MEDOWSKIEGO [?], w obecności szlachty Józefa MAKOSKIEGO [?] i Michała TOMCZYKOWSKIEGO [?]: w lasach medowskich dębowych naliczył 1000 wyciętych grubych dębów (zostały tylko pnie), w „Czarnym Lesie” 100 sztuk grubego drzewa różnego rodzaju, kilkaset sztuk drobnego i bardzo wiele chrustu – wszystko wycięte przez ludzi klucza LIPOWIECKIEGO (ks. Jabłonowskiego). Por. akt 811.

Odczyty niepewne: „Medowskiego [?]” (nazwa klucza), „Makoskiego [?]”, „Tomczykowskiego [?]”; data dzienna wizji – „Dwudziestego Osmego Marca” (wyraźne, choć nietypowo odległe od daty wpisu).

Streszczenie

30VI 1770 woźny Trochim Żytowski zeznał, że (28 III 1770) na wezwanie Michała Jełowickiego, starosty bracławskiego, ze szlachtą Józefem Makoskim [?] i Michałem Tomczykowskim [?] obejrzał lasy klucza medowskiego [?] i stwierdził wycięcie przez ludzi klucza lipowieckiego 1000 grubych dębów oraz w Czarnym Lesie 100 grubych i kilkuset drobnych drzew i wiele chrustu.

Transkrypcja

k. 474v (skan 0477, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Trzydziestego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem

5Burgrabs. y Vice Regentem Grod. Winn. Compns Pers.

6Wiell. Jmć Pan Maciey Borowski Cześnik Dobrzyński

7Dobr Wasylowki y Jnnych Części Swoich wraz z Wiell.

8Małż. swoią Dziedzic Swym y tey że Wiell. Wiktoryi z Bo-

9hdaszewskich Borowskiey Cześn. Dobrzyń. Żony swoiey

10Jmieniem przychylaiąc się do dawnieyszych Manifestow

11y Protestacyi swoich solennissime na przeciwko WW. Jchmć

12Panom Kaietanowi y Jozefowi Bohdaszewskim Łow-

13czym [?] Mścisł. Braci Żony swoiey Rodzonym żali ma-

14nifestuie oraz na Protestacye przeciwko Sobie niesłusznie za-

15niesione reprotestuie się oto: Jż Jchmć Obżałł. niedo-

16syć że Sami luboć rownie z WW. Protestantami będąc Dzie-

17dzicami Części swoiey Dobr Wasylowki, też Dobra abso-

18lutnie dezoluią, Lasy Rubią [?], na Stronę zaprzedaią y z

19tąd pożytki Sobie odbieraią, Stawy wystawiaią, Pro-

20[reklamant:] cesyą

k. 475 (skan 0477, strona prawa)

1cesyą [?] od Summy Trzynastu Tysięcy Sześciuset Złł.

2u Wiell. Jaroszyńskiego Podstolego Winn. za

3przedanie Części Dobr Tywrowa niegdy rownie

4na Wiell. Protestantow należącey, Sami na

5Siebie odbieraią, nawet za Opieki Wiell. Kom-

6parenta urzędownie zapisaney Wiell. Kaietan

7Bohdaszewski Złłtych Sześćset z Arędy wy-

8brał, Chałup Dwie na Wsi rozebrawszy w Sa-

9dzie własnym Wiell. Protestantow od X. X.

10WW. Rodzicow wydzielonym y znacznym

11Kosztem wyperfekcyonowanym przestawić ka-

12zał, Szczepy powycinał, Fedka Woyta trzy ra-

13zy pokładaiąc okrutnie zbił, y ze Wsi wypędził

14a zaś Wiell. Jozef Bohdaszewski Jwanka

15Chłopca Służącego niemiłosiernie w Sadzie

16zbił, Dziewczynę Sibirkę [?] na Ogrodzie

17przez WW. Protestantow własnym nasieniem

18zasianym, koniecznie zbić usiłował, co więk-

19sza tychże Wiell. Protestantow dawniey z

20Dobr Wasylowki gwałtownie wypędziwszy

21niemały czas w Areszcie trzymawszy y te-

22raz gdy Ci Protestantes do Swoiey włas-

23ności iechali, tedy Wiell. Jozef Boh-

24daszewski Postupajła [?] Kozaka swego za

25to że do Komparenta nie strzelił tyran-

26nissime zbił, Konie Kiiem wypędził y tak

27Jchmć Obżałł. WW. Protta od Ich Wła-

28sności gwałtownie oddaliwszy Część Onych

29Dziedziczną na Kozakow obrociwszy ie-

30szcze Manifestami Swemi niby Dezo-

31[reklamant:] lacyą

k. 475v (skan 0478, strona lewa)

1lacyą Dobr y zabranie Jntrat, contra

2omnem evidentiam zadaią. O ktorą

3gwałtowną Expulsyą y niewinną Cyr-

4kumskrypcyą tudzież ozabranie Pasie-

5ki własney Compntis oney niekarmienie y

6zniszczenie Tenże Compns powtorną Solen-

7ną cum reprotestatione zanosi Protestacyą.

8Maciey Mat. [?] Borowski. mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Remanifestacja Macieja BOROWSKIEGO, cześnika dobrzyńskiego (por. akt 799 – sprawy części WASYLÓWKI i Zarwanki), w imieniu własnym i żony Wiktorii z BOHDASZEWSKICH, współdziedziców części dóbr WASYLÓWKA, przeciw jej rodzonym braciom Kajetanowi i Józefowi BOHDASZEWSKIM (tytuł „Łowczym [?] Mścisł.”; w tytule marginalnym „Ł. M.”), z przychyleniem się do dawniejszych manifestów i z reprotestacją na protesty Bohdaszewskich. Zarzuty: Bohdaszewscy, choć są tylko współdziedzicami, niszczą dobra, rąbią i sprzedają lasy, budują stawy, sami pobierają prowizję od sumy 13 600 zł u JAROSZYŃSKIEGO, podstolego winnickiego, za sprzedaną część dóbr TYWROWA, należną także Borowskim (por. akty 781–782 – Tywrów); Kajetan, mimo urzędowo zapisanej opieki Borowskiego, wybrał 600 zł z arendy, rozebrał dwie chałupy we wsi i kazał je przenieść do sadu wydzielonego Borowskim przez rodziców i kosztownie urządzonego, wyciął szczepy (drzewka owocowe), trzykrotnie okrutnie zbił wójta Fedka i wypędził go ze wsi; Józef zbił służącego chłopca Iwanka w sadzie i usiłował zbić dziewczynę Sibirkę [?] na ogrodzie obsianym przez Borowskich; wcześniej wypędzili Borowskich z Wasylówki i trzymali w areszcie, a gdy ci teraz jechali do swej własności, Józef okrutnie zbił swego kozaka Postupajłę [?] za to, że nie strzelił do Borowskiego, i wypędził kijem jego konie; odsunąwszy Borowskich od ich części, oddali ją kozakom, a w manifestach przypisują im dewastację dóbr i zabranie dochodów. Borowski protestuje o wypędzenie, „cyrkumskrypcję” (obmowę) oraz zabranie, niekarmienie i zniszczenie jego pasieki.

Odczyty niepewne: „Łowczym [?] Mścisł.” (tytuł Bohdaszewskich), „Rubią [?]”, „Procesyą [?]” (zapewne „Prowizyą” – odsetki), „Sibirkę [?]”, „Postupajła [?]” (imię/przydomek kozaka), „Mat. [?]” w podpisie (drugie imię). „X. X. WW. Rodzicow” – zapewne „ś.p. (świętej pamięci) rodziców”.

Łacina: Comparens Personaliter – „stawiwszy się osobiście”; solennissime – „najuroczyściej”; Protestantes – „protestujący”; tyrannissime – „najokrutniej”; contra omnem evidentiam – „wbrew wszelkiej oczywistości”; Expulsio – „wypędzenie”; Circumscriptio – „podejście, oszukańcze obejście, oczernienie”; cum reprotestatione – „z reprotestacją”.

Streszczenie

30VI 1770 Maciej Borowski, cześnik dobrzyński, w imieniu własnym i żony Wiktorii z Bohdaszewskich, współdziedziców części Wasylówki, ponowił manifesty i reprotestował przeciw jej braciom Kajetanowi i Józefowi Bohdaszewskim: dewastują wspólne dobra, sprzedają lasy, pobierają sami prowizję od 13 600 zł za część Tywrowa sprzedaną Jaroszyńskiemu, wybrali 600 zł z arendy, rozebrali chałupy, wycięli drzewka w sadzie Borowskich, pobili wójta Fedka i służbę, wcześniej wypędzili i więzili Borowskich, a teraz oddali ich część kozakom, sami zaś oskarżają Borowskich o dewastację. Borowski protestuje też o zniszczenie swej pasieki.

Transkrypcja

k. 475v (skan 0478, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Trzydziestego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi

4Grod. Winn. y przedemną Woyciechem

5Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgra-

6bs. y Vice Regentem Grod. Winn.

7Stanowszy oczewisto Woźny Gnll. Wwa Bracł.

8y Jnn. Opatr. Matiasz Ostrowski ktory w moc

9wierney Relacyi Swoiey dobrowolnie zeznał:

10Jż On Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesią-

11tego Die Trigesima Junij na affektacyą

12y Prawną rekwizycyą Wiell. Jmć Pana

13Stanisława Mączyńskiego Skarbnika Bra-

14cławskiego maiąc przy Sobie Stronę Szla-

15chty Ludzi wiary godnych Urod. Jchmciow

16[reklamant:] Panow

k. 476 (skan 0478, strona prawa)

1Panow Dominika Szklińskiego y Antoniego

2Ławtowskiego był w Kancellaryi Grod. Winn.

3gdzie będąc rekwirował wydania Sobie Kon-

4traktu między Wiell. Michałem Zaleskim

5Łowczym Zwinogrod. z iedney, o Dobra

6Wieś Strzeczyńce [?], a Wiell. Stanisławem

7Mączyńskim Dziedzicem Ninieyszym

8Rekwirentem z Drugiey Strony Spi-

9sanego, tudzież Jntromissyi w też Dobra

10temuż Służącey y Jnnych Tranzakcyi

11względem Dobr Wsi Strzeczyńce [?] nastą-

12pionych, a że pomienione Tranzakcye tak

13Kontrakt iako y Jntromissya czyli Posses-

14sya y Jnne przez Ur. Jana Gozdowi-

15cza y Jakoba Nowalskiego Palestrantow

16Grod. Winn. w Protokule Burgrabs-

17kim y Regentowskim a Die Prima Janua-

18rij Anno Millesimo Septingentesimo Se-

19ptuagesimo usque ad Actum Praesentem

20diligentissime kweerendowane nieznaydu-

21ią się, przeto de non Reperti iisdem Tran-

22sactionibus Tenże Woźny Szlachtą So-

23bie Przytomną oświadczywszy się prze-

24de mną Urzędem prawdziwey Re-

25[reklamant:] kwizycyi

k. 476v (skan 0479, strona lewa)

1kwizycyi Swoiey uczynił y zeznał Re-

2lacyą, ktory iako nieumieiący pisać

3Krzyżem Swiętym podpisuie się. +

4[reszta strony pusta, przekreślona dużym zawijasem w kształcie litery „Z”]

Objaśnienia i tłumaczenia

Relacja woźnego generalnego województwa bracławskiego Matiasza OSTROWSKIEGO (niepiśmienny) o rekwizycji dokonanej 30 VI 1770 na żądanie Stanisława MĄCZYŃSKIEGO, skarbnika bracławskiego, obecnego dziedzica wsi STRZECZYŃCE [?], w obecności szlachty Dominika SZKLIŃSKIEGO i Antoniego ŁAWTOWSKIEGO: w kancelarii grodu winnickiego zażądał wydania kontraktu zawartego o tę wieś między Michałem ZALESKIM, łowczym zwinogrodzkim (por. akt 684), a Mączyńskim, intromisji (wwiązania) Mączyńskiego w te dobra i innych tranzakcji ich dotyczących. Palestranci grodu winnickiego Jan GOZDOWICZ i Jakub NOWALSKI, przeszukawszy najstaranniej protokoły burgrabskie i regentowskie od 1 I 1770 do dnia rekwizycji, nie znaleźli tych tranzakcji – stąd relacja „de non reperto” (o nieznalezieniu).

Odczyty niepewne: nazwa wsi „Strzeczyńce [?]” (w rkp. trzykrotnie, forma podobna do „Strzelczyńce”/„Szreczyńce”). Po relacji druga połowa k. 476v pozostała pusta i przekreślona.

Łacina: Die Trigesima Junii – „dnia 30 czerwca”; a Die Prima Januarii Anno 1770 usque ad Actum Praesentem – „od 1 stycznia 1770 do niniejszego aktu”; diligentissime – „najstaranniej”; kweerendowane (quaerere) – „poszukiwane”; de non Reperti iisdem Transactionibus – „o nieznalezieniu tychże tranzakcji”.

Woźny „Matiasz Ostrowski” – w akcie 816 ten sam woźny podpisany „Matiasz Ostrogski”; forma nazwiska do ujednolicenia [?].

Streszczenie

30VI 1770 woźny Matiasz Ostrowski zeznał, że na żądanie Stanisława Mączyńskiego, skarbnika bracławskiego, ze szlachtą Dominikiem Szklińskim i Antonim Ławtowskim, zażądał w kancelarii grodu winnickiego wydania kontraktu z Michałem Zaleskim, łowczym zwinogrodzkim, o wieś Strzeczyńce [?], intromisji i innych tranzakcji tej wsi dotyczących; palestranci Jan Gozdowicz i Jakub Nowalski po przeszukaniu protokołów od 1 I 1770 ich nie znaleźli.

Transkrypcja

k. 477 (skan 0479, strona prawa)

1[nagłówek działu:] Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąc Lipiec

3Roku tysiąc siedmset siedmdziesiątego

4Miesiąca Julii Trzeciego [?] Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winn. y

6przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrab-

7stwa y Wiceregentem Grodu Winnickiego. Comparens personaliter

8W. JP. Jan Beszyński Cz. Płocki W. JPana Jgnacego Beszyńskie-

9go Cz. Pł. Oyca swoiego Dobr części wsi Kliszczowa tu w

10Wdztwie Bracł. a Powiecie Winn. Sytuowanych, zastawnego Prawami

11też części wsi Kliszczowa iemu służącemi ubespieczonego Possesso-

12ra Jmieniem y z wyrazney woli Jego przychylaiąc się do Prawa po-

13spolitego naiazdow wioleney y gwałtownego z Dobr wyrzucenia

14surowie zabraniaiącego, praecavendo omnimode integritati substan-

15tiae tak w summach Pieniężnych Kapitalnych iako y prowi-

16zyonalnych na teyże części wsi Kliszczowa ubespieczonych, tu-

17dzież w zbożach y wszelkich prowentach z wspomnioney części

18wynikaiących solennie y iako nayuroczyściey na przeciwko

19W. JPanu Michałowi Żaboklickiemu Łow. Żyd. pomienioney

20wsi części Kliszczowa W. JP. Cześnika Płockiego Oyca swoiego

21nexu in quo juris fundamento wdzieraiącemu się oppressorowi

22manifestuie y protestuie się w niżey opisany sposob y oto:

23Jż W. Łowczy Żyd. ufadowawszy się na nowo wyprokurowanym

24iakowymś prawie, zatrzymawszy pewną summę przez zastaw

25na też Dobra części wsi Kliszczowa daną y na onyże ubes-

26pieczoną, prokuruiąc dla siebie u rożnych media y onemi na-

27rabiaiąc, wystarawszy się ludzi w wszelką broń opatrzonych na

28wyż rzeczoną część naiechał y gwałtem z tey części W. Jgnace-

29go Beszyńskiego zastawnego Possessora wygnał y też część in-

30debite et illegaliter in sui possessionem obiął, przy ktorym obię-

31ciu zasiewy y nadsiewy zboż rożnych tak iarych iako ozi-

32mych, to iest nadsianey Pszenicy ozimey insuper korcy osm,

33korzec a florenis dziewięć, Żyta Ozimego korcy piętnaście, ko-

34rzec a florenis siedm, Jęczmienia korcy Czterdzieści, korzec

35a florenis cztery, Owsa korcy pięćdziesiąt, korzec a florenis

36cztery, Jarey pszenicy korcy pięć, korzec a florenis dziewięć,

37Grochu korzec ieden a florenis dziesięć, Prosa korzec ieden

38[reklamant:] a florenis

k. 477v (skan 0480, strona lewa)

1a florenis sześć, Konopnego nasienia korcy cztery, korzec a floren-

2is siedm, Lnianego nasienia półkorca [?], a florenis dwadzieścia, za-

3siewy Ogrodowe plus minus na Czerwonych Złotych dwadzie-

4ścia ogarnął et in sui commodum bezprawnie obrocić poważ-

5ył się, do ktorych zasiewow tak wiosnianych iako ozi-

6mych Chudobą własną W. Comparentis Oyca Pługow na zimę

7dwanaście a florenis trzy, Radeł dwadzieścia dwie a groszy

8dziesięć, Bron osimnaście a groszy dziesięć, na wiosnę

9zaś Pługow Czterdzieści a florenis Cztery, Bron Dworskich

10trzydzieści a groszy piętnaście wyrobić kazał, a W. Obża-

11łowany przy obięciu bezprawnym tey części te wszystkie

12wyrobione y zasiane Role (proprio usui) et fructui przywła-

13szczył. Oprocz tego przez gwałtowny naiazd y wypędzenie

14sprzęty domowe, Drob y naczynia rożne gospodarskie y do

15Gospodarstwa należące roztrąsnione y rozkradzione przez

16rożnych ludzi oraz Poddanych. Części teyże wsi Kliszczo-

17wa zboża dla poratowania y zapomożenia ze Dworu

18W. Comparentis Oyca dawane y pożyczone z niemałą

19szkodą zostały, a dystament niedobrany z Arędy wyż wspo-

20mnioney części złotych Polskich Czterysta dwadzieścia

21trzy y groszy dwadzieścia dwa W. Obżałowany sobie ap-

22propriari y wybrać nienależycie usiłował, zgoła narzy-

23cie [?] czuwaiąc niesłusznemi podstępami summy oryginal-

24ney pierwszey podług kurrencyi płaci się maiący tysię-

25cy szesnaście y prowizyi od summek pewnych ut patebit

26z dokumentow, tudzież summy oryginalney powtorney

27przez W. Mariannę Żaboklicką Woy. Zwin. [?] zaciąg-

28nioney a na tęże części wsi Kliszczowa assekurowaney

29y zapisaney złotych Polskich dziewięćset wraz z prowizyą

30za lat kilka należącą, na terminie ani sam przez się wy-

31płacić ani wypłacić W. Woy. Żaboklickiey dopuścił,

32ktora planacya między W. Comparentis Oycem z iedney a

33W. z sobą Obżałowanym z drugiey strony w pewnych

34kategoriach nastąpiona y spisana, sprzeciwiaiące się

35wszystkim punktom oney złamał y iak zwykł nie

36dotrzymał, ktorych to ostatniey naiazdow expulsyi y

37wszelkich krzywd iako sam dawniey (używaiąc rożnych

38prawnych niegodziwie czyniąc iako y nieprawnych secundum

39mos suum sposobow) pragnął tak y teraz dogadzaiąc

40żądaniom swoim ostatniego ubostwa y mizeryi iest przy-

41czyną, przez co chudobę bydła rożne y wszelkie domowe

42sprzęty pod gwałtowność niebespieczeństwa podaną wpół

43[reklamant:] darmo

k. 478 (skan 0480, strona prawa)

1darmo pozbywać W. Ego Comparentis Oyciec y sam z Małżonką

2swoią cudze kąty nawiedzać musiał y do tych czas tułaiąc się. O co

3wszystko et singula a naiechanie gwałtowne y bezprawne z Czę-

4ści wsi Kliszczowa wypędzenie do ostatniey mizeryi przypro-

5wadzenie y o wszelkie wyżey wyrażone krzywdy wiolencye

6oppressye y caetera idem W. Comparens powtornie imieniem

7W. Ego JP. Jgnacego Beszyńskiego Oyca swoiego oświadczaiąc

8wszelkich krzywd prawnie upomnieć się nie zaniedbać na prze-

9ciwko temuż W. JP. Michałowi Żaboklickiemu Łow. Żyd.

10iako oppressorowi salva manente hujus manifestationis

11si opus fuerit melioratione manifestuie y protestuie się pro-

12sząc hoc totum actis connotari co y otrzymał. Jan Be-

13szyński. mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Jan BESZYŃSKI, cześnikowic płocki (w rkp. „Cz. Płocki”), w imieniu ojca Ignacego BESZYŃSKIEGO, cześnika płockiego, zastawnego posesora części wsi KLISZCZÓW (woj. bracławskie, pow. winnicki; por. akty 683, 692 – suma 16 000 zł na Kliszczowie, areszt Piotra Potockiego), przeciw Michałowi ŻABOKLICKIEMU, łowczemu żydaczowskiemu. Żaboklicki, opierając się na nowo „wyprokurowanym” prawie, zatrzymał sumę zastawną, najechał zbrojnie część Kliszczowa, wypędził Beszyńskiego i bezprawnie objął ją w posesję, zagarniając zasiewy (m.in. pszenica ozima 8 korcy po 9 zł, żyto ozime 15 korcy po 7 zł, jęczmień 40 korcy po 4 zł, owies 50 korcy po 4 zł, pszenica jara 5 korcy po 9 zł, groch 1 korzec 10 zł, proso 1 korzec 6 zł, konopie 4 korce po 7 zł, siemię lniane – 20 zł, zasiewy ogrodowe ok. 20 czerwonych złotych) i role wyrobione chudobą Beszyńskiego (zimą 12 pługów po 3 zł, 22 radła po 10 gr, 18 bron po 10 gr; wiosną 40 pługów po 4 zł, 30 bron dworskich po 15 gr). Sprzęty domowe, drób, naczynia rozkradli ludzie i poddani; Żaboklicki usiłował też przywłaszczyć niedobrany z arendy dystament 423 zł 22 gr. Nie wypłacił ani nie dopuścił do wypłaty sumy pierwotnej 16 000 zł z prowizjami ani drugiej sumy 900 zł zaciągniętej przez Mariannę ŻABOKLICKĄ, wojską zwinogrodzką [?], złamał zawartą z Beszyńskim „planację” (ugodę); przez to Beszyńscy musieli wyzbyć się za bezcen chudoby i sprzętów, a ojciec z żoną tułają się po cudzych kątach. Manifestant zastrzega dochodzenie wszystkich krzywd.

Odczyty niepewne: data dzienna „Trzeciego [?]” (słowo częściowo zamazane kleksem; następny wpis – 4 VII), „Ātmo [?]” (znak na lewym marginesie), „ufadowawszy [?]” (= „ufundowawszy”), „półkorca [?]”, „narzycie [?]”, „Woy. Zwin. [?]” (tytuł Marianny Żaboklickiej), nota pionowa (nazwisko kolacjonującego). Nowa ręka pisarska od początku lipca 1770.

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; praecavendo omnimode integritati substantiae – „zabezpieczając na wszelki sposób całość majątku”; nexus in quo juris fundamento – „więź (prawo), na jakiej podstawie prawnej”; indebite et illegaliter in sui possessionem – „nienależnie i nielegalnie w swoje posiadanie”; insuper – „ponadto”; a florenis – „po (tyle) złotych”; proprio usui et fructui – „na własny użytek i pożytek”; appropriari – „przywłaszczyć”; ut patebit – „jak się okaże”; secundum mos suum – „wedle swego zwyczaju”; et singula – „i poszczególne”; salva manente hujus manifestationis si opus fuerit melioratione – „z zastrzeżeniem poprawienia tego manifestu, jeśli zajdzie potrzeba”; hoc totum actis connotari – „aby to wszystko zapisano w aktach”.

Streszczenie

3[?] VII 1770 Jan Beszyński, cześnikowic płocki, w imieniu ojca Ignacego, cześnika płockiego, zastawnego posesora części Kliszczowa, zamanifestował przeciw Michałowi Żaboklickiemu, łowczemu żydaczowskiemu: ten, nie zwróciwszy sumy zastawnej (16 000 zł i 900 zł zaciągniętych przez Mariannę Żaboklicką) i łamiąc ugodę, najechał zbrojnie część Kliszczowa, wypędził Beszyńskiego, zagarnął zasiewy jare i ozime oraz role wyrobione jego sprzężajem, pozwolił rozkraść sprzęty i usiłował zabrać zaległość z arendy; Beszyńscy zostali doprowadzeni do nędzy i tułaczki.

Transkrypcja

k. 478 (skan 0480, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Czwartego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winn.

4y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabstwa y Wice Regentem Grodu Winn. Stanowszy

6Oczywisty Woźny Generał Wdztwa Bracł. y innych O-

7patrzny Matiasz Ostrogski [?] w moc wierney relacyi swoiey

8dobrowolnie zeznał: Jż on Roku wyż na Akcie wyrażonego

9Dnia dwudziestego pierwszego Czerwca na prawne wezwanie

10JO Xięcia Jmci Janusza Tomasza Swiatopełka Czetwertyńskie-

11go P. B. [?] Mci maiąc przy sobie Szlachty ludzi wiary go-

12dnych Urod. Jmciow Panow Bazylego Sterzikowskiego [?]

13y Stefana Szaykowskiego [?] dla tym większey wiary do tego

14Aktu użytych był w Dobrach Wsi Bitkach [?] do Klucza Dasza-

15wskiego należący, gdzie będąc pracowitych Andria Lewczen-

16ka, Kiryła Jwana y Petra Lisoczków [?] Syna Lewczenkowego,

17Wasyla Kurtę [?] z Dobr Wsi Teodorowki JO Rekwirenta Dzie-

18dziczney naiezdnikow y Pasieki Teodorowieckiey Rabownikow

19u Urod. Dubowskiego [?] Admistratora Biteckiego [?] aresztował

20y prawnie przyporęczył, ktory Arestt Urod. Dubowski [?] Jmie-

21niem JW. Platerow Woiewodow Mścisławskich Małżonkow

22[reklamant:] Dobrowolnie

k. 478v (skan 0481, strona lewa)

1Dobrowolnie przyiowszy pomienionych Arestowanych do

2rozprawy Prawney dotrzymać deklarował y obowiązał się,

3a tak on Woźny Szlachtą sobie przytomną oświadczywszy

4się z tamtąd odiechał y tu przybywszy przedemną Urzę-

5dem prawdziwego Arestu uczynił y zeznał Relacyą, o

6czym ninieysze tegoż Woźnego zeznanie, ktory nie umie-

7iący pisma Krzyż kładnie Matiasz Ostrogski [?]. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Relacja woźnego generalnego województwa bracławskiego Matiasza OSTROGSKIEGO [?] (niepiśmienny; zapewne ten sam co „Matiasz Ostrowski” w akcie 814) o areszcie dokonanym 21 VI 1770 na wezwanie ks. Janusza Tomasza Świętopełka CZETWERTYŃSKIEGO, podkomorzego bracławskiego [?] (w rkp. „P. B. Mci” – por. akt 690, podkomorzy bracławski Czetwertyński), w obecności szlachty Bazylego STERZIKOWSKIEGO [?] i Stefana SZAYKOWSKIEGO [?]: we wsi BITKI [?] (w rkp. „w Dobrach Wsi Bitkach”), należącej do klucza DASZOWSKIEGO (dobra PLATERÓW, wojewodów mścisławskich – por. akt 803), aresztował chłopów z dziedzicznej wsi Czetwertyńskiego TEODORÓWKA – Andrzeja LEWCZENKĘ, Kiryła Iwana [?] i Petra LISOCZKÓW [?] (syna Lewczenki), Wasyla KURTĘ [?] – oskarżonych o najazd i rabunek pasieki teodorowieckiej, i oddał ich pod poręczenie administratorowi bitkowskiemu [?] DUBOWSKIEMU [?], który w imieniu Platerów przyjął areszt i zobowiązał się stawić ich do rozprawy prawnej.

Odczyty niepewne: „Ostrogski [?]”, „Bitki [?]” / „Biteckiego [?]”, „P. B. [?]” (tytuł Czetwertyńskiego), „Sterzikowskiego [?]”, „Szaykowskiego [?]”, „Kiryła Jwana [?]”, „Lisoczków [?]”, „Kurtę [?]”, „Dubowskiego [?]”.

Łacina: ex requisitione – „na żądanie”; Opatrzny – tytuł woźnego (providus).

Streszczenie

4VII 1770 woźny Matiasz Ostrogski [?] zeznał, że 21 VI 1770, na wezwanie ks. Janusza Tomasza Świętopełka Czetwertyńskiego, ze szlachtą Bazylim Sterzikowskim [?] i Stefanem Szaykowskim [?], we wsi Bitki [?] (klucz daszowski Platerów) aresztował chłopów z Teodorówki Czetwertyńskiego (Andrzeja Lewczenkę, Kiryła Iwana [?], Petra – syna Lewczenki, Wasyla Kurtę [?]), oskarżonych o rabunek pasieki teodorowieckiej; administrator Dubowski [?] przyjął areszt w imieniu Platerów.

Transkrypcja

k. 478v (skan 0481, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Czwartego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi

4Winnick. y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Na-

5miesnikiem Burgrabstwa y Wice Regentem Grodu Winn.

6Osobiście stanowszy W. JPan Piotr Barczewski M. Zw. [?]

7Za poprzedzaiącym Manifestem iż z Kraiu zatamowania

8przez inkursie teraznieysze, przyiazdu także z Kraiu zarazy

9powietrza nie w własnym Grodzie ta zanosi się Protest na

10przeciwko JO. Xięciu Jmci Franciszkowi Lubomirskiemu

11Miecznikowi K. Barskiemu S. [?] nie mniey W. Stra-

12szyńskiemu [?] Skarbnikowi Żytomirskiemu Ekonomowi

13Dobr Starostwa Barskiego y Urod. JP. Murzykowi [?]

14Milicyi Nadworney tegoż JO Xięcia Jmci Rotmistrzowi

15także Urod. Szlachcie Chorągwi Polskich y Cudzoziem-

16skiego zaciągu, Pracowitym Kozakom Starostwa Barskiego

17do Osob więcey sta sprowadzonym y pod komendę wyż

18wyrażonego Murzenka [?] na niżey opisaną wiolencyą or-

19dynowanym teraz po Jmionach y przezwiskach niewia-

20domym przychylaiąc się do odendy [?] w Roku teraznieyszym

21dnia dwudziestego siodmego Junij w Grodzie tuteyszym

22zapisaney żali y protestuie się oto: Jż Urod. JP. Mur-

23zenko Rotmistrz znać z rozkazu Pana swego czyli zam-

24kowey zwierzchności w Roku tysiąc siedmset [skreślone: Sześć-]

25dziesiąt dziewiątym Jesienną porą po razy dwa z ludźmi

26wyżey nadmienionemi w oręż rożny przybranemi w

27[reklamant:] Liczbie

k. 479 (skan 0481, strona prawa)

1w Liczbie Osob Sto pod komendą swoią będącemi

2na Wieś Łopatynce [?] naiechał pierwszy dnia piątego Sep-

3tembris za życia y Possessyi uprzywilegowany W. JP. Woy-

4ciecha Barczewskiego Miecznika Zwinog. Oyca teraznieyszego

5Protestanta tychże Dobr niewątpliwy też wieś Łopatyn-

6ce [?] naiechawszy z tą komendą swoią ludzi służących

7we Dworze znayduiących się y Poddanych na wsi w

8Domach y przy Obyściach ich zdybanych bili y rozga-

9niali, Podwody z Miodami y innemi rzeczami do Dobr

10Maianowa [?] Dziedzicznych wyprawione zawrociwszy ze

11wszystkim zabrali, we Dworze y po wsi razne wiolencye

12czynili, o ktorych wiolencyach W. JPan Woyciech Bar-

13czewski Miecz. Zwinog. S. P. [?] iakby nateraz zdrowie u

14Doktora w Braiłowie będący od ludzi swoich pobitych

15y rozpędzonych dowiedziawszy się zaltrowany bardzey

16został, a potym w półtory niedzieli czyli w tydzień z tym

17się zrastał [?] światem. Powtornie w niedziel kilka tenże

18Urod. JPan Murzenko [?] z temiż ludźmi czyli w takiey Ko-

19mendzie swoiey będącemi Czernemi iuż po Przywileiu od Nay-

20iaśnieyszego Stanisława Augusta Krola Polskiego

21Pana naszego Miłościwego na dzierżawę tychże dobr

22na Osobę teraznieyszego W. Protestanta szczodrobliwie

23konferowanym też dobra Wieś Łopatynce [?] podobnież

24naiechał y podobnie pierwszym czynił wiolencye y przy

25obydwoch naiazdach przy każdym z osobna po niedziel

26trzy z wyż wyrażonemi ludźmi Sta Barskiego wyrażony

27we Łopatyńcach [?] siedział y do Sustentacyi ludzi swoich

28y koni poddaństwo Łopatynieckie [?] przymuszał, przez tego

29Ludzi y Koni sześcioniedzielnego wiktowania tenże Urod.

30Murzenko [?] Rotmistrz z folwarku Łopatynieckiego [?] wziął

31Wieprzow nadwornych Dużych po lat cztery maiących

32dwa po złł. Pol. osmnaście, Lochę starą iedną złł. P. dziewięć,

33Podswinkow trzy po złł. Pol. cztery, kur starych trzy-

34[dzieści] [?] po złł. Pol. sześć, Gęsi sześć po złł. iednemu, Kaczek dzie-

35sięć po groszy dwadzieścia, kur Dworskich y Jndyczych [?]

36trzydzieści po groszy piętnaście, Sztukę Wołową niewy-

37prawną iedną złł. P. dwanaście, Skurę koniecą [?] iedną złł.

38sześć, Miodu Patoki [?] ieden złł. Pol. sto dwadzieścia

39sześć, Pług bez żelaz z kołami y z snasią [?] iedne złł. Pol.

40[reklamant:] Osm

k. 479v (skan 0482, strona lewa)

1Osm, Spiżę iedną złł. ieden y gro. dziewiętnaście [?], Studzien [?] żelaznych

2dwa po złł. P. dwa y g. osmnaście, Butelek Czarnych dwie

3po groszy trzynaście, Zegar [?] szklanny ieden złł. y g. piętnaście,

4Radeł czyli worow Arszynow [?] Czterdzieści po g. dziesięć,

5Karabin złł. P. dwadzieścia y cztery, Kuntusz nowy Francuskie-

6go sukna złł. P. dziewięćdziesiąt, Ul [?] pięćdziesiąt po g.

7piętnaście, zboża w ziarnie ze Spichlerza Żyta korcy Osm-

8dziesiąt po złł. P. iedynaście, Pszenicy korcy dwadzieścia

9po złł. P. szesnaście, Owsa kor. Czterdzieści po złł. P. cztery,

10z Gumna Mału [?] [skreślone: …] pół kopy złł. P. dziesięć, Jarzy-

11ny rożney Ogrodowey dwa dużych po złł. Pols. pięćdziesiąt,

12Cebuli [nad wierszem: korzec] Dymki złł. P. dziesięć, Siana we Dworze wozow dwa-

13dzieścia po złł. P. osm, Siana w Polu kopic sto po złł. P.

14dwa z okazyi zaboru tegoż Siana zdechło Bydła sztuk pięć-

15dziesiąt po złł. P. dwadzieścia y cztery, Grochu kopic osmna-

16ście po złł. P. szesnaście, Grochu w snopach kop trzy po złł.

17P. szesnaście, Krzesel skurzanych dwie, Sit dwie złł. P. cztery,

18Konopi Maciorki [?] niemłoconych kop dziesięć po złł. P. siedm,

19Hreczki w ziarnie kopy siedmdziesiąt cztery po złł. pięć, Ję-

20czmienia kor. dwadzieścia po złł. P. pięć, Prosa kor. dwadzie-

21ścia po złł. P. pięć, Lnu kopę iedną złł. P. sześć, Tiutunu kotek [?]

22siedm po złł. P. dziesięć. Tenże Rotmistrz Sad za Dworem

23będący z frukto [?] obrywać y trząść y wiele drzewa rodzayne-

24go powycinać kazał y porwał złł. P. sto osm, Sadzawek dwie

25rozkopać y z rybą [?] kazał po złł. pięćset, Piekarnię, Jzb dwie

26y kuchnią w Sieniach między temiż Jzbami z drzewa budo-

27wane, Staynię, Szopę y Loch rozebrać y popalić dopuścił

28złł. P. trzysta, Jzb w Dworze zruynować, w tychże w sieniach

29drzwi powycinać y tychże dach z snopkow obedrzeć zlecił.

30Płoty wszystkie iakoto Ogrodzenie dziedzińca, Ogrody, Obory

31y Gumno porozbierać y popalić niezabronił y tak Dwor

32Folwark ze wszystkim spustoszył, prócz tych krzywd y wi-

33olencyi także zaborow we Dworze poczynionych Podda-

34nych Łopatynieckich [?] na ich Dobytku tenże JP. Rotmistrz

35pokrzywdził y u tychże porabował. U Wasyla Kryworu-

36czki [?] Swinię starą iedną złł. P. dziesięć, podswinkow

37dwa po złł. P. cztery, Barana iednego złł. P. dziewięć,

38Gęś iedną złł. P. ieden, Kurę iedną z groszy piętnaście, u

39Woyciecha Mazura Podswinkow dwa po złł. P. cztery,

40[reklamant:] u Petra

k. 480 (skan 0482, strona prawa)

1u Petra Kryworuczki Swinię starą iedną złł. P. dziesięć, Pod-

2swinkow trzy po złł. cztery, u Hrynka Gura [?] Gęś iedną, u Se-

3mena Nabobeckiego [?] Barana iednego, u Kifora [?] Barana iednego

4Lwider [?] Łatny [?] złł. dwa, u Jwana Sadowego Swin starych trzy,

5u Martina Owcę iedną złł. P. osm, u Ostapa Owcę iedną, Gęś

6iedną, u Burgasa [?] Gęsi dwie, u Sznaydra [?] Kożuch ieden złł. P.

7dwadzieścia y cztery, y z okazyi tak tych wiolencyi iako też

8y zaborow Sustentowania Ludzi przez tychże wymyślnego [?]

9Poddanych dwoch precz poszło a inni znacznie zubożeli. Ten-

10że JP. Rotmistrz Obwiniony podczas pierwszego y powtorne-

11go naiazdow Poddanych Łopatynieckich [?] do robocizn do in-

12nych Dobr gonić kazał, to iest dla młocenia zboż do Myśy-

13rowa [?] a do Robot innych do Baru gonił a przeto też Pod-

14daństwo Łopatynieckie [?] zasiewow Jesiennych omieszkali y

15nie niepośli [?] także Czynsze od Gromady y Rałę [?] od Arędarza

16należące iako Jnwentarz y Kontrakt opiewa tenże Rotmistrz

17wybrał, Poddanych Maianowskich [?] do młocenia zboż sprowa-

18dzonych y Stangryta tamże Żołnierze y Kozacy bili y dwoch

19ludzi postrzelili y czaprak [?] z Stangryta Stangrytka wzięli złł. P.

20dziesięć. Z okazyi tych naiazdow y wiolencyi W. Załączy się

21zapobiegaiąc dalszym podobnym stracie [?] y expensować musiał

22złł. Pol. Tysiąc dziewięćset dziewięć, iako osobnym Regestrem

23w Sądzie należytym remonstrowana będzie. O co tenże teraz

24stawaiący protestuie się. Piotr Samson [?] Barczewski. mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Protestacja Piotra Samsona [?] BARCZEWSKIEGO, miecznika zwinogrodzkiego [?] (w rkp. „M. Zw.” [?]; por. akt 798 – Piotr Barczewski, miecznik zwinogrodzki), wnoszona w grodzie winnickim, a nie we właściwym grodzie (barskim/latyczowskim?), z powodu zatamowania drogi przez obecne najazdy (inkursje) i zarazę (powietrze) – z przyłączeniem się do wcześniejszego manifestu z 27 VI 1770 – przeciw ks. Franciszkowi LUBOMIRSKIEMU, miecznikowi koronnemu, staroście barskiemu [?] (w rkp. „Miecznikowi K. Barskiemu S.”), jego ekonomowi dóbr starostwa barskiego STRASZYŃSKIEMU [?], skarbnikowi żytomierskiemu, MURZENCE [?] (w rkp. też „Murzykowi [?]”), rotmistrzowi milicji nadwornej księcia, oraz szlachcie chorągwi polskich i cudzoziemskiego autoramentu i kozakom starostwa barskiego (ponad 100 osób). Jesienią 1769 r. Murzenko dwukrotnie najechał wieś ŁOPATYŃCE [?] – po raz pierwszy 5 IX 1769, za życia ojca protestanta, Wojciecha BARCZEWSKIEGO, miecznika zwinogrodzkiego, uprzywilejowanego posesora tej wsi (królewszczyzny): bito służbę i poddanych, zabrano podwody z miodem wysłane do dziedzicznych dóbr MAJANÓW [?]; Wojciech, przebywający wtedy na leczeniu u doktora w BRAIŁOWIE, wstrząśnięty wiadomością zmarł po półtora tygodnia. Drugi najazd nastąpił po nadaniu dzierżawy Piotrowi przywilejem króla Stanisława Augusta. Za każdym razem Murzenko siedział we wsi po trzy tygodnie, utrzymując ludzi i konie kosztem poddanych, i zabrał z folwarku inwentarz (wieprze, lochę, prosięta, drób, miód, pług, sprzęty, karabin, nowy kontusz z sukna francuskiego, zboże ze spichlerza, siano, groch, len, hreczkę, tytoń itd. – z cenami), ogołocił sad, rozkopał dwie sadzawki z rybą, kazał rozebrać i spalić piekarnię, dwie izby z kuchnią, stajnię, szopę, loch, płoty, zrujnować dwór; zabrał też dobytek poddanym (wymienieni z imienia: Wasyl i Petro KRYWORUCZKA, Wojciech MAZUR, Hrynko GURA [?], Semen NABOBECKI [?], Kifor [?], Iwan SADOWY, Martin, Ostap, BURGAS [?], SZNAJDER [?]). Poddanych gnano do młocki w MYSZYROWIE [?] i do robót w BARZE, przez co zaniedbali zasiewy jesienne; rotmistrz wybrał czynsze gromady i opłatę od arendarza; żołnierze i kozacy pobili poddanych majanowskich i stangreta, dwóch ludzi postrzelili. Szkody i koszty – 1909 zł, wg osobnego rejestru.

Odczyty bardzo niepewne w wyliczeniach: „Łopatyńce [?]” (w rkp. „Zopatynce”/„Łopatynce”, „Łopatyńcach”, „Łopatynieckie”), „Maianów [?]”, „Murzenko [?]” / „Murzyk [?]”, „Straszyński [?]”, „M. Zw. [?]” (urząd), „odendy [?]” (= „manifestu”?), „zrastał [?]” (= „rozstał się ze światem”), „Studzien [?]” (np. „sztućców”?), „Arszynow [?]”, „Mału [?]”, „Maciorki [?]”, „kotek [?]”, „frukto [?]”, „Rałę [?]”, „Myszyrowa [?]”, nazwiska poddanych z [?]; liczby i ceny odczytywane w miarę pewnie, sumy częściowe nie sprawdzane.

Łacina / terminy: inkursye – „najazdy (tu: konfederackie / wojenne)”; powietrze – „zaraza”; milicya nadworna – prywatne wojsko magnackie; autorament cudzoziemski – formacje typu zachodniego; sustentacya – „utrzymanie”; wiktowanie – „żywienie”; podswinek – prosię; hreczka – gryka; tiutun – tytoń; remonstrować – „wykazać”.

Streszczenie

4VII 1770 Piotr Samson [?] Barczewski, miecznik zwinogrodzki [?], zaprotestował (w grodzie winnickim z powodu najazdów i zarazy) przeciw ks. Franciszkowi Lubomirskiemu, miecznikowi koronnemu, staroście barskiemu, jego ekonomowi Straszyńskiemu [?] i rotmistrzowi milicji nadwornej Murzence [?]: jesienią 1769 Murzenko z ponad setką żołnierzy i kozaków dwukrotnie najechał wieś Łopatyńce [?] (por. akt 798 – „Starosta Łopatyński [?]”; dzierżawę Barczewskich – najpierw jego ojca Wojciecha, który z wrażenia zmarł, potem jego samego z przywileju królewskiego), za każdym razem stacjonował po trzy tygodnie na koszt poddanych, zabrał inwentarz folwarku i dobytek chłopów, zniszczył sad, sadzawki i zabudowania dworskie, gnał poddanych do robót w innych dobrach i wybrał czynsze; straty – 1909 zł.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 480 (skan 0482, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Szostego Julii Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnick.

4y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabstwa y Vice Regentem Grodu Winnickiego. Osobiście

6stawiwszy się Urod. JP. Zawadzki imieniem y z wyrazney

7woli W. Ego JP. Antoniego Młyńskiego Łowczego Liwskiego [?]

8widząc być oczywiście bez żadney słuszney przyczyny ze wszy-

9tkiey prawie fortuny ruchomey y nieruchomey W. Pryncypa-

10ła swego zgrabionego y wniwecz obroconego referuiąc się do

11Manifestu niedawno przed Aktami autentycznemi tera-

12znieyszemi co nomine uczynionego solennie przed temiż Aktami

13przeciwko W. JP. Jozefowi Jwanowskiemu Cześn. Nowog. Dobr

14JW. Ossolińskiego Wdy Wołyńskiego Komisarzowi, oraz W.

15Potempskiemu [?]

k. 480v (skan 0483, strona lewa)

1Potempskiemu [?] Ekonomowi Chmielnickiemu y innym adheren-

2tom, tudzież Urod. JP. Stryjeckiemu [?] Chorągwi Nadworney Towarzy-

3szowi Polskiey Rotmistrzowi, Michałowi Kowalskiemu [?] nad Kozakami Zam-

4ku Chmielnickiego Pułkownikowi, Juskiemu [?] Leśniczemu, Ła-

5zowskiemu [?] Pisarzowi Maydańskiemu, Tyszkiemu [?] Wkomisarza [?]

6Pisarzowi, iako też przewiele Kozakom Nadwornym Zamku

7Chmielnickiego y innych kondycyi Ludziom w liczną kupę zebra-

8nym liczbą więcey iako sto osob przenoszącym Pracowitego Da-

9niła Kniażuka [?] poddanego do Gruntu wsi Koziny [?] należącego,

10przed dwoma Rokami odmowionego Człowieka exekwuiącego [?]

11na Służbie u W. Jwanowskiego będącego, a teyże kupie między

12sobą maiącym, Dworu wsi Lelotki [?] do Starostwa Sokołow-

13skiego [?] należący gwałtownym naiezdnikom, a przez W. Jwano-

14wskiego nastanym bespieczeństwa publicznego gwałcicielom, iako

15też y innym Krzywdzicielom swoim Skarżyć, Manifestować y

16protestować się w ten niżey opisany sposob. Y oto: Jż W. Jwano-

17wski nie uważaiąc narodne [?] rozkazy, y Listy JW. Ossolińskich

18Panow y Dobrodz. ktoremi ninieyszego Manifestanta Pryncy-

19pałowi za Arąd życiem dla utrzymania od kleski publiczney

20przez Bunty Chłopskie wszczynaiącey się w Starostwie Chmiel-

21nickim, y za prawowite usługi oświadczone, so temi Listami

22względy Pańskie, ku nadgrodzeniu nie pokazuiąc żadney dyspo-

23zycyi JW. Wdy Wołyńskiego Pana y Dobrodz. ku Skrzywdzeniu

24skrzywdzeniu [?] Manifestantis Pryncypała, lecz tylko zatrzawszy [?]

25wiele Przyiazn z Urod. JP. Jozefem Krasnosielskim y zapatrzywszy

26się na Manifest tegoż JP. Krasnosielskiego niesprawiedliwie prze-

27ciwko teraznieyszemu protestantowi wyłuszczony a przed Akta-

28mi Grodu Latyczowskiego w Roku teraznieyszym Tysiąc

29siedmset siedmdziesiątym uczyniony po wyfeorowaniu [?] y usta-

30pieniu z Zamku Manifestanta do wsi Hołodek [?] niedopuszczo-

31nego lecz od fortuny wszystkiey w Chudobie y rzeczach rożnych

32znaczne summę wynoszących oddalonego, ktorą fortunę W. Ego

33Jwanowski niezrazu [?] nayprzod Dyspozytora z Kozakami we

34Dworze Hołodkowskim [?] osadził y tymże aby sianem y obrokiem

35aby Konie paśli y dla siebie wszelki supplement z Pracy Manife-

36stanta brali dopuścił, przezimowania zaś Bydła zabroniwszy

37y wszystkie dobytki aby się wniwecz obrociły pod strażą trzyma-

38iące, pretensye przez pułczwarta miesiąca z Urod. JP. Krasnosiel-

39skim według iego Manifestu niesłusznie zbierał, y żeby ten

40Manifest mogł utrzymać, Ludzi każdey kondycyi rożney do spisania

41supplik namawiał y przymuszał, a inne sam spisywał, a niżeli

42te pretensye wyłuszczywał, trzymaiąc w Aresztu ścisłym pod

43[reklamant:] wartą

k. 481 (skan 0483, strona prawa)

1Wartą Dzienną y Nocną wszystkie chudoby y Dobytki we Wsi Ho-

2łodkach [?] do tego przyprowadził, że Bydło Rogate y nierogate

3niektore wyzdychało, a inne to iest zboża w ziarnie za gotowy

4Grosz skupione po pustym stoiny pozostałych [?] Gorzałki powy-

5chały y powyciekały. Woły ktore nie pozdychały na goły [?]

6Stoie chodząc zchudzone zostały, Pasieki pospadały, trunki

7w Lochach wniwecz się obrocity, wyłuszczywawszy tedy y

8na Papier spisawszy wymyślne pretensye na kilkadziesiąt

9Tysięcy, iak powiadaią, wynoszące, tychże pretensyi Manife-

10stantowi Pryncypałowi dlatego podobno aby się potym nie

11wstydził przepisać na drugą rękę y komunikować nie

12chciał, ani Dyspozycyi JW. Wdy Wołyńskiego Pana y Dobr.

13iakoby mogł mieć na Piśmie nie pokazał y Listu od JW.

14Wdy Woł. Pana y Dobrodz. świeżo do Manifestanta pisa-

15nego a pod Kopertą W. Jwanowskiego zapieczętowanego na

16samym wyieździe z Chmielnika z Expedycyą przysłanego

17nie oddał, lecz myśląc o iakowey ś zdradzie Manifestanta,

18do Zamku koniecznie zwabić usiłował, ktora zdrada że

19według myśli pomienionego W. Jwanowskiego do skutku nie

20przyszła, iakowej niechcąc uwiedziony przyiąwszy do Siebie

21na Służbę Pracowitego Daniła Kniażuka [?] poddaństwa Manifestan-

22ta według prawa y ustanowionych Laudow Wdztwa Podol.

23y innych podpadłego od żony swey y Dziedziczney Podda-

24ństwa Protestanta zbiegłego na rzecz swego Pana przechwal-

25kami czuwaiącego bez attestacyi dotąd trzymanego ktorego

26za rekwizycyami nie oddawszy, lecz aby mogł y żonę iego do

27siebie tenże Jwanowski odebrać z Ludźmi w liczną kupę zebra-

28nemi na Dwor wsi Lelotki [?] tumultem nastał, ktory nasta-

29nie gwałtownie napadłszy Dwor z Obysciem w Oterzu [?] ob-

30toczywszy w tymże dworze, [nad wierszem: Podwor[?]] za wydaniem trzeciego Ordynansu dro-

31gami powybiiawszy y wyłamawszy do Pokoiow wpadłszy Ludzi

32Protestantis Pryncypała salwuiących iego y swoie zdrowie okrut-

33nissime pobiiawszy y na dwor powyprowadzawszy powią-

34zali, a Protestantis Pryncypała wziowszy w Areszt y na dwor

35wyprowadziwszy podobnym sposobem traktowali, gdzie wyż wy-

36rażony Urod. Gurski [?] ze Sztucca do Protestantis Pryncypała

37wystrzelił na ostatek zaś gdy nie było komu bronić Skrzynie

38y Sepety poodbiiawszy a z naywiększey nie ktore podlejsze

39rzeczy powyrzucawszy Prawowitą Łukę [?] Petrykowną [?] Prawowi-

40tego Daniła Kniażuka żonę Dobr części Koziny [?] dziedziczney

41Gruntowi należącą poddankę w niebytności męża iey za

42[reklamant:] Kłucznicę

k. 481v (skan 0484, strona lewa)

1Kłucznicę służącą violenter porwawszy do wyż pomienioney

2Skrzyni włożywszy zamknęli, ktorą Skrzynię z rożnemi rze-

3czami pozabierawszy y Szkody znaczne poczyniwszy tym tumul-

4tem do Zamku Chmielnickiego zaprowadzili. Wiele zaś Jwa-

5nowski nie należycie sobie postępuiąc na Prawo gle teraznie-

6szego Czasu stante revolutione nie uważaiąc zagrabiwszy

7bezprawnie całą substancyą in varia materia et forma

8we Wsi Hołodkach [?] iako y w Zamku Chmielnickim poło-

9żonego skupionego Hanyżu [?] po złł. trzydzieści y dwa kamieni

10trzydzieści siedm, y Dzieżki [?] będące y one wniwecz obrociwszy

11a z Lelotki [?] wiele rzeczy gwałtownie zabrawszy Generała Woźnego

12Opatrznego Maciejа Łucaka [?] we wsi Lelotce [?] mieszkaiącego

13dla urzędownego Arestu z Szlachtą podług prawa do Zam-

14ku Chmielnickiego posłanego do Turmy porwać kazał a Szlach-

15tę zelżywszy ze Schodow trącać zamierzył się. Gdy zaś od zwierzchności

16chności Starostwa Sokołowskiego [?] z iakowey przyczyny tako-

17wa wiolencya czynił pytano odpowiedział temi słowy każą

18tym aby y Dwor spalono, iskliby się bynie [?] bronił JP. Młyński.

19Odieżdżaiąc zaś z Chmielnika pomieniony W. Jwanowski zosta-

20wił Dyspozycyą swoią Komisarskie aby Warty do Pasiek

21y innych dobytkow W. Protestanta były ustawicznie dawane

22y Dotąd pilnowane y nie nie wydaiąc, służących Protestan-

23ta Ludzi w Dyby pozabiiali, a na reszcie nie kontentuiący się

24Szkodami y wiolentiami wyżey wyrażonemi Powtorną wio-

25lencyą w Dobrach Wsi Lelotki [?] czyniąc Nocnym sposobem

26W. Potempski [?] na też Dobra Ludzi kilkudziesiąt nastawszy

27Dnia trzydziestego Junij Wołow trzydzieści pięć za ktore da-

28wano po złł. P. dziewięćdziesiąt Protestanta własnych nie-

29wiadomie zabrać kazał, ktore do Wsi Myśnika [?] odegnano.

30Co wszystko iako bezprawnie W. Jwanowski czynić ważył

31się y Jego Adherenci ważyli się. Dla tego ninieyszy Pro-

32testant ratione praemissorum et aliorum furius oretenus [?] di-

33cendorum przeciwko tym wszystkim wyżey wyrażonym obżało-

34wanym y innym swego Czasu specyfikować się maiącym

35powtornie iako nayzolenniey żali się, Protestuie y Manifestuie

36zostawuiąc sobie salwę przyczyniaiącą lub inszego manife-

37stu według potrzeby czyniącą, ofiaruiąc takową Krzywdę

38wszędzie gdzie tylko można będzie windykować. Jan

39Zawadzki. mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Jan ZAWADZKI (w nagłówku „Urod. JP. Zawadzki”, podpis „Jan Zawadzki”) w imieniu Antoniego MŁYŃSKIEGO, łowczego liwskiego [?] (w tytule marginalnym „Ł. L.” [?]), odwołując się do wcześniejszego manifestu, protestuje przeciw Józefowi IWANOWSKIEMU, cześnikowi nowogrodzkiemu, komisarzowi dóbr OSSOLIŃSKIEGO, wojewody wołyńskiego (starostwo CHMIELNICKIE, zamek w Chmielniku), POTEMPSKIEMU [?], ekonomowi chmielnickiemu, STRYJECKIEMU [?], rotmistrzowi chorągwi nadwornej, Michałowi KOWALSKIEMU [?], pułkownikowi kozaków zamku chmielnickiego, JUSKIEMU [?], leśniczemu, ŁAZOWSKIEMU [?], pisarzowi majdańskiemu, TYSZKIEMU [?], pisarzowi wicekomisarza [?], kozakom nadwornym i innym (ponad 100 osób), w tym zbiegłemu poddanemu Danile KNIAŻUKOWI [?] z KOZINY [?]. Treść: Młyński, nagradzany listami Ossolińskich za arendę i usługi w czasie „buntów chłopskich” (koliszczyzny) w starostwie chmielnickim, po złożeniu zarządu („wyfeorowaniu” [?]) i ustąpieniu z zamku do wsi HOŁODKI [?], został przez Iwanowskiego – w zmowie z Józefem KRASNOSIELSKIM, który wniósł przeciw niemu manifest w grodzie latyczowskim w 1770 r. – odcięty od całego majątku: we dworze hołodkowskim osadzono dyspozytora z kozakami, dobytek trzymano pod strażą przez trzy i pół miesiąca, bydło i woły padały lub chudły, zboże, gorzałka i trunki się zmarnowały, pasieki padły; Iwanowski zbierał przeciw Młyńskiemu pretensje (rzekomo na kilkadziesiąt tysięcy), zmuszając ludzi do pisania suplik, nie okazał dyspozycji wojewody ani nie oddał listu wojewody do Młyńskiego, próbował zwabić go zdradą do zamku. Przyjąwszy na służbę zbiegłego Kniażuka, Iwanowski z tłumem najechał dwór we wsi LELOTKA [?] (starostwo SOKOŁOWSKIE [?]), wyłamał drzwi, pobił i powiązał ludzi, aresztował Młyńskiego, a GURSKI [?] strzelił do niego ze sztućca; porwano żonę Kniażuka, Łukę [?] PETRYKOWNĘ [?] (klucznicę Młyńskiego), zamkniętą w skrzyni, i zabrano skrzynie do zamku chmielnickiego; zagarnięto majątek w Hołodkach i w zamku (m.in. 37 kamieni skupionego „hanyżu” [?] po 32 zł); woźnego generalnego Macieja ŁUCAKA [?] z Lelotki, wysłanego z aresztem, kazano wtrącić do więzienia (turmy), a szlachtę zelżono; zapytany przez zwierzchność starostwa odpowiedział, że każe spalić dwór, jeśli Młyński będzie się bronił. Po wyjeździe Iwanowskiego warty nadal pilnowały dobytku, służbę zakuwano w dyby; 30 VI 1770 Potempski [?] w nocy zabrał 35 wołów (po 90 zł) i odegnał je do wsi MYŚNIK [?]. Protestant zastrzega dalsze manifesty i dochodzenie krzywd.

Odczyty bardzo niepewne (gęste pismo, liczne skróty): „Ł. L. / Łowczego Liwskiego [?]”, „Jwanowski [?]” (forma raczej pewna), „Potempski [?]”, „Stryjecki [?]”, „Kowalski [?]”, „Juski [?]”, „Łazowski [?]”, „Tyszki [?]”, „Kniażuk [?]”, „Kozina [?]”, „Lelotka [?]”, „Sokołowskie [?]” (starostwo), „Hołodki [?]”, „narodne [?]”, „wyfeorowaniu [?]”, „Oterzu [?]”, „Gurski [?]”, „Łuka [?] Petrykowna [?]”, „Hanyżu [?]” (może anyżu), „Dzieżki [?]”, „Łucak [?]”, „Myśnik [?]”, „furius oretenus [?]” (zapewne „fusius oretenus dicendorum” – „szerzej ustnie do powiedzenia”). Odczyt częściowy (#PARTIAL) – sens ogólny pewny, szczegóły wyliczeń i niektóre nazwy do weryfikacji.

Łacina: co nomine – „w tym imieniu”; violenter – „gwałtem”; stante revolutione – „w czasie trwającego przewrotu (zamieszek)”; in varia materia et forma – „w rozmaitej materii i postaci”; ratione praemissorum et aliorum fusius oretenus dicendorum – „z powodu powyższego i innych rzeczy, które szerzej zostaną powiedziane ustnie”; salwa – „zastrzeżenie”; windykować – „dochodzić”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

6VII 1770 Jan Zawadzki w imieniu Antoniego Młyńskiego, łowczego liwskiego [?], dawnego zarządcy w starostwie chmielnickim, zaprotestował przeciw Józefowi Iwanowskiemu, cześnikowi nowogrodzkiemu, komisarzowi dóbr Ossolińskiego, wojewody wołyńskiego, ekonomowi Potempskiemu [?] i innym oficjalistom oraz kozakom zamku chmielnickiego: Iwanowski w zmowie z Józefem Krasnosielskim zajął i zmarnował majątek Młyńskiego w Hołodkach [?], zbierał przeciw niemu wymyślone pretensje, a następnie z ponad setką ludzi najechał dwór w Lelotce [?], pobił i powiązał służbę, aresztował Młyńskiego (strzelano do niego), uprowadził klucznicę – żonę zbiegłego poddanego – i zabrał rzeczy do zamku; woźnego z aresztem kazał uwięzić; 30 VI 1770 Potempski [?] zabrał nocą 35 wołów. Protestant zapowiada dochodzenie krzywd.

Transkrypcja

k. 482 (skan 0484, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Szostego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnick.

4y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem

5Burgrabstwa y Vice Regentem Grodu Winnick. Comparens

6Personaliter Przew. w Bogu JX. Benedykt Chmielowski Ord.

7Praedicator. nomine Nayprzewielebnieyszego JX. Woyciecha

8Stołwińskiego [?] S. Theologii Doktora Prowincjała Prowincii

9Ruskiey Z. S. O. Dominika, tudzież Przewielebnego JX. Woy-

10ciecha Szybińskiego S. Theologii Lektora Superiora Kon-

11wentu Murachwiańskiego et totius Communitatis ejusd. Con-

12ventus Murachwiensis Manifestuie y Protestuie się oto: Jż

13Jako Jus Patronatus w Dobrach Dziedzicznych kazdego

14Klasztoru a osobliwie tych gdzie nie iest erygowany Przeoraty [?]

15ale tylko Superioraty czyli Vicariatus nie do kogo innego

16należy tylko ta władza ściąga się w prowincyi zwierzchności

17ktora zasczycony iest kazdy naypr. wiel. JX. Prowincjał

18natenczas będący, a chociaż z dobroczynnie od Nayprzewiel.

19JX. Prowincjała dla pomnożenia nieustaiącey Chwały Bo-

20ga pozwolone bywa czasem XX. Superiorom dawanie

21Prezenty, te iednak prezenty w czasie przyszłym y sposobnym

22powinny być approbowane od Nayp. w Bogu JX. Prowincj-

23ała iako naywyższą nad Klasztorami y Dobrami Klasztor-

24nemi władzę y Starszeństwo maiącego. Aże Wielebny Maciey

25Frucewicz [?] od lat kilkunastu dostawszy seductive Prezenty

26na Parochią wsi Gołęczyńce [?] Dziedziczney JXX. Domini-

27kanow Konwentu Murachwiańskiego od JX. Gedeona Swi-

28tkiego [?] natenczas Superiora Konwentu Murachwiańskiego,

29a o approbatę od Nayprzewielebnych JXX. Prowincjałow dotychczas

30nie starał się, ani też oną Potwierdzoną ma, a nadto ieszcze

31przez tak długi czas JXX. Superiorowie Konwentu Murachw.

32przypatrzyli się do statecznie Obyczaiom nieprzyzwoitym te-

33goż Macieja Frucewicza [?] ktory by w czasie otrzymanego y

34Bogu poświęconego Kapłańskiego Stanu bardzo szpetny,

35przeto do nullitate teyże prezenty owemuż Maciejowi Fruce-

36wiczowi [?] Kiby [?] służący nomine quorum supra Manifestuie

37y Protestuie się, ktoren Manifest Actis Connotari prosił co y

38otrzymał. X. Benedykt Chmielowski Promotor Ro[sarii] [?] Z. P. [?]

Objaśnienia i tłumaczenia

Ks. Benedykt CHMIELOWSKI, dominikanin (Ordinis Praedicatorum), promotor różańca [?], w imieniu prowincjała ruskiej prowincji dominikanów ks. Wojciecha STOŁWIŃSKIEGO [?], doktora teologii, oraz superiora konwentu MURAFSKIEGO (w rkp. „Konwentu Murachwiańskiego”, „Conventus Murachwiensis” – por. akt 803, gdzie odczytano „Morachwiński”) ks. Wojciecha SZYBIŃSKIEGO, lektora teologii, i całej wspólnoty, oświadcza: prawo patronatu (prezentowania proboszczów) w dobrach dziedzicznych klasztorów – zwłaszcza tam, gdzie nie ma przeoratu, a jedynie superiorat (wikariat) – należy do prowincjała; superiorzy mogą czasem za jego zgodą wydawać prezenty, ale te muszą być potem zatwierdzone przez prowincjała. Ks. Maciej FRUCEWICZ [?] przed kilkunastu laty podstępnie (seductive) uzyskał od ówczesnego superiora murafskiego ks. Gedeona ŚWITKIEGO [?] prezentę na parafię (cerkiew? – „Parochia”, zapewne unicka) we wsi GOŁĘCZYŃCE [?], dziedzicznej wsi dominikanów murafskich, lecz o aprobatę prowincjałów się nie starał i jej nie ma; nadto superiorzy przez lata obserwowali jego obyczaje, bardzo szpetne dla stanu kapłańskiego. Dlatego manifestant protestuje o nieważność (nullitas) tej prezenty.

Odczyty niepewne: „Stołwińskiego [?]”, „Przeoraty [?]”, „Frucewicz [?]” (nazwisko księdza), „Gołęczyńce [?]” (nazwa wsi), „Świtkiego [?]”, „Kiby [?]” (zapewne „niby służący” / „któryby”), formuła podpisu „Promotor Ro[sarii] [?] Z. P. [?]”. „Wielebny” (nie „Przewielebny”) i „Parochia” sugerują duchownego unickiego (paroch). Miejscowość MURAFA – identyfikacja na podstawie form „Murachwa/Murachwiański” (konwent dominikanów w Murafie, woj. bracławskie).

Łacina: Comparens Personaliter – „stawiwszy się osobiście”; Ordinis Praedicatorum – „zakonu kaznodziejskiego”; S. Theologiae Doctor / Lector – „doktor / lektor świętej teologii”; Provincia Russiae – „prowincja ruska”; et totius Communitatis ejusdem Conventus – „i całej wspólnoty tegoż konwentu”; Jus Patronatus – „prawo patronatu”; Vicariatus – „wikariat”; seductive – „podstępnie, przez uwiedzenie”; ad nullitatem – „do nieważności”; nomine quorum supra – „w imieniu tych, o których wyżej”; Actis connotari – „zapisać w aktach”.

Streszczenie

6VII 1770 ks. Benedykt Chmielowski OP w imieniu prowincjała ks. Wojciecha Stołwińskiego [?] oraz superiora ks. Wojciecha Szybińskiego i konwentu dominikanów w Murafie zamanifestował o nieważność prezenty na parafię we wsi Gołęczyńce [?] (dziedzictwo konwentu), wydanej przed kilkunastu laty ks. Maciejowi Frucewiczowi [?] przez ówczesnego superiora ks. Gedeona Świtkiego [?] bez aprobaty prowincjała, do którego należy prawo patronatu; wskazano też na naganne obyczaje Frucewicza.

Transkrypcja

k. 482v (skan 0485, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Szostego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic.

4y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem

5Burgrabstwa y Vice Regentem Grodu Winnickiego.

6Stanowszy Oczywiście Woźny Generał Wdztwa Bracł.

7y innych Opatrzny Marek Rzeszolański [?] in vim veri

8ac fidelis relationis palam, publice libereque recognovit: Jż

9On Roku teraznieyszego Tysiąc siedmset Siedmdziesiątego

10Dnia [poprawione: Trzydziestego] Junij maiąc przy sobie Stronę Szlachty

11ludzi wiary godnych Urod. JPP. Kazimierza Czabanowicza [?]

12y Stanisława Komorskiego [?] był w Dobrach Miasteczku

13Daszowie gdzie będąc w Zamku u W. Cujusvis nominis

14Wolskiego Gubernatora Daszowskiego Starozakonnych Ley-

15zera y Josia Arędarzow Daszowskich nie mniey Koza-

16kow Tameyszych przyaresztował y prawnie przyporę-

17czył, a to na Jnstancyą WW. OO. XX. Dominikanow Kla-

18sztoru Murachwiańskiego, ktoren to Arest W. JP. Wolski

19Gubernator Daszowski libere przyiął spondendo se do

20rozprawy Prawney onych postanowić. O czym Szlach-

21tą sobie przytomną zaświadczywszy się tu przedemną U-

22rzędem prawdziwego Arestu swego relatią zeznał de quo

23praesens ejusd. Ministerialis relatio, ignarus literarum signum

24S. Crucis Posuit Marek Rzeszolański [?]. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Relacja woźnego generalnego województwa bracławskiego Marka RZESZOLAŃSKIEGO [?] (niepiśmienny) o areszcie dokonanym (data dzienna poprawiona w rkp., zapewne 30 VI 1770) w zamku w miasteczku DASZÓW, w obecności szlachty Kazimierza CZABANOWICZA [?] i Stanisława KOMORSKIEGO [?]: u gubernatora daszowskiego WOLSKIEGO (imię nieznane – „cujusvis nominis”) aresztował Żydów LEJZORA i JOSIA, arendarzy daszowskich, oraz tamtejszych kozaków – na instancję dominikanów klasztoru MURAFSKIEGO (w rkp. „Murachwiańskiego”); gubernator dobrowolnie przyjął areszt, zobowiązując się stawić ich do rozprawy. Dalszy ciąg sprawy z aktu 803 (napad na faktorów klasztoru i zabór wódki).

Odczyty niepewne: „Rzeszolański [?]” (nazwisko woźnego), „Czabanowicza [?]”, „Komorskiego [?]”, „affem [?]” w tytule (zapewne „ad affectationem” – na żądanie); data dzienna aresztu poprawiona („Trzydziestego” nad skreśleniem).

Łacina: in vim veri ac fidelis relationis palam, publice libereque recognovit – „mocą prawdziwej i wiernej relacji jawnie, publicznie i dobrowolnie zeznał”; cujusvis nominis – „jakiegokolwiek imienia”; libere – „dobrowolnie”; spondendo se – „ręcząc, zobowiązując się”; de quo praesens ejusdem Ministerialis relatio, ignarus literarum signum S. Crucis posuit – „o czym niniejsza relacja tegoż woźnego, który nie znając pisma, postawił znak krzyża świętego”.

Streszczenie

6VII 1770 woźny Marek Rzeszolański [?] zeznał, że (30 VI 1770), ze szlachtą Kazimierzem Czabanowiczem [?] i Stanisławem Komorskim [?], w zamku w Daszowie aresztował u gubernatora Wolskiego arendarzy daszowskich Lejzora i Josia oraz miejscowych kozaków – na instancję dominikanów murafskich (por. akt 803); gubernator przyjął areszt i zobowiązał się stawić ich do sądu.

Transkrypcja

k. 482v (skan 0485, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiąt

2Miesiąca Julii Dziewiątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winn.

4y przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem

5Burgrabstwa y Vice Regentem Grodu Winnickiego

6Stanowszy Oczywiście Woźny Generał Wdztwa Bracł.

7y innych Opatrzny Jan Stebelski [?] w moc wierney Rell. swoiey

8[reklamant:] dobrowolnie

k. 483 (skan 0485, strona prawa)

1dobrowolnie zeznał: Jż On Roku teraznieyszego tysiąc siedmset

2Siedmdziesiątego Dnia trzeciego Lipca na affektacyą y Prawną

3rekwizycyą W. JP. Michała Hryniowieckiego [?] St. [?] Barskiego

4Dobr Wsi Andruszowki Dziedzica y innych maiąc przy sobie Stro-

5nę ludzi wiary godnych Urod. JPP. Jana Konsidrackiego [?] y Lu-

6[nad wierszem: kasza [?]] Ciworskiego [?] maioris evidentioris testimonii gratia do tego

7Aktu użytych był w Dobrach Wsi Pliskowie [?] gdzie będąc na-

8samprzod Urod. Jaworskiego Dyspozytora y Gracyalistę cujus-

9vis nominum Perekładowskiego [?] Mroczkowskiego [?] y innych Szlachty

10Gracyalistow, nadto Petra zaiącia [?] Atamana Hryćka Ryba-

11ka Ostapcowego [?] Łabuńskiego [?] y Jnnych Kozakow Pliskow-

12skich na wszelką wiolencyą, katowanie, zboże, palenie śmy-

13now [?] Budynkow y Jnnych Ludzi Andruszowskich Licencyowanych [?]

14y Jnnych Jmć Pana Drzewieckiego Komisarza we Dworze Pliskowskim

15ad Praesens znayduiącego się y u Gromady tameyszey Aresztował,

16ktory Arest tenże Wiel. Drzewiecki na Wiel. Pana Swego bene-

17wole przyiowszy, iako y Gromada Pliskowska Pomienionych Wio-

18latorow Szlachtę y Kozakow każdego z Osoby do rozprawy

19prawney dotrzymać deklarowali y Submittowali się, a tak

20On Woźny Szlachtą sobie przytomną oświadczywszy się przede-

21mną Urzędem uczynił y zeznał prawdziwego Arestu rell.

22Mllis ignarus Scribendi signum Crucis posuit Jan Ste-

23becki [?]. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Relacja woźnego generalnego województwa bracławskiego Jana STEBELSKIEGO [?] (niepiśmienny) o areszcie dokonanym 3 VII 1770 na rekwizycję Michała HRYNIOWIECKIEGO [?] („St. [?] Barskiego” – urząd niepewny), dziedzica wsi ANDRUSZÓWKA, w obecności szlachty Jana KONSIDRACKIEGO [?] i Łukasza [?] CIWORSKIEGO [?]: we wsi PLISKÓW [?] (w rkp. „w Dobrach Wsi Pliskowie”) aresztował dyspozytora JAWORSKIEGO, gracjalistów (szlachtę osiadłą „z łaski”) PEREKŁADOWSKIEGO [?] i MROCZKOWSKIEGO [?] oraz kozaków pliskowskich – Petra [?], atamana Hryćka RYBAKA, ŁABUŃSKIEGO [?] (syna Ostapca [?]) i innych – za gwałty, katowanie, zabór zboża i palenie budynków ludzi andruszowskich; areszt przyjął komisarz DRZEWIECKI, przebywający we dworze pliskowskim, w imieniu swego pana, a gromada pliskowska zobowiązała się stawić aresztowanych do sądu. Od 9 VII 1770 namiestnik pro tunc Michał JEDLECKI.

Odczyty niepewne: „Stebelski [?]” (w rkp. tu „Stebecki”, w akcie 822 „Stebelski”), „Hryniowiecki [?]”, „St. [?] Barskiego”, „Pliskowie [?]”, „Konsidrackiego [?]”, „Łukasza [?] Ciworskiego [?]”, „Perekładowskiego [?]”, „Mroczkowskiego [?]”, „Petra zaiącia [?]”, „Ostapcowego [?] Łabuńskiego [?]”, „śmynow [?]”, „Licencyowanych [?]”.

Łacina: majoris evidentiorisque testimonii gratia – „dla większego i oczywistszego świadectwa”; cujusvis nominis – „jakiegokolwiek imienia”; ad Praesens – „obecnie”; benevole – „dobrowolnie”; Nobilis ignarus scribendi signum Crucis posuit – „szlachetny, nie umiejąc pisać, postawił znak krzyża”.

Streszczenie

9VII 1770 woźny Jan Stebelski [?] zeznał, że 3 VII 1770, na żądanie Michała Hryniowieckiego [?], dziedzica Andruszówki, ze szlachtą Janem Konsidrackim [?] i Łukaszem [?] Ciworskim [?], we wsi Plisków [?] aresztował dyspozytora Jaworskiego, szlachtę gracjalistów i kozaków pliskowskich (m.in. atamana Hryćka Rybaka), sprawców gwałtów na ludziach andruszowskich; komisarz Drzewiecki i gromada przyjęli areszt.

Transkrypcja

k. 483 (skan 0485, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dziewiątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickie

4y przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Bur-

5grabstwa y Vice Regentem Grodu Winnickiego Comparens

6personaliter Urod. JP. Jan Cebrzeski [?] imieniem W. JP. Michała

7Hryniowieckiego [?] St. [?] Bar. Dobr Wsi Andruszowki Dziedzica

8y W. JP. Kazimierza Rembeka [?] Generała Adiu[tanta] [?] JKMci tychże

9Dobr zastawnego Possessora postrzegaiąc wszelkiey całości Sub-

10stancyi Pryncypałow swoich a zapobiegaiąc dalszego wydar-

11cia Gruntow Andruszowskich przez niżey wyrażonych Obżałł.

12nie mniey udaiąc się ad asyllam Sacro Sanctae Justitiae w

13krzywdach Ludziom Andruszowskim y Skarbowi Pryncypa-

14tow Comparentis poczynionych Solennie naprzeciwko JPanu

15Jozefowi lub innego Jmienia Jakubowskiemu Podstol. [?] Comor. [?]

16Dobr Wsi Plisk[owa] [?]

k. 483v (skan 0486, strona lewa)

1Dobr Wsi Pliskowa [?] Dziedzicowi, nie mniey Urod. JPP. cujusvis

2nominum Drzewieckiemu Komisarzowi, Jaworskiemu Podstaro-

3ściemu Pliskowskiemu, także Urod. Perekładowskiemu [?], Ja-

4worskiemu [?], Mroczkowskiemu [?] y Jnnym Szlachcie Gracyalistom,

5iako też Pracowitym Petrowi Zaiącowi [?], Atamanowi Hryćkowi

6Rybakowi y innym Kozakom tak Pliskowskim iako też y

7innych Państw na niżey wyrażoną wiolencyą przysposobio-

8nym y zaciągnionym, oraz Całey Gromadzie Pliskowskiey na

9te naiazdy Gruntow Andruszowskich, Palenie młynow, zboż

10tratowanie zebranym y spędzonym do osob plus minus dwoch-

11set skarzy, Manifestował y Protestował się, oto: Jż Wiel.

12Drzewiecki Komisarz nim sam w tuteyszy kray przybył

13wprzod gdzyś [?] zwolił y z rozkazu Wiel. Jakubowskiego czyli swym

14domysłem wydał takową Dyspozycyą do Urod. Jaworskiego

15Dyspozytora, azeby Kozakow swoich Pliskowskich zebrawszy

16na Grunta tamte Andruszowskie naiechał, ktory czyniąc

17do Dyspozycyi W. Komisarza zebrawszy uzbroiowanych w

18Oręże y Spisy Kozakow prawie po pod samo wieś Andruszow-

19kę podiechał Kozakom Strzylać [?] poleciwszy do bitwy y ludzi Andru-

20szowskich kazał Zwrzc [?] na pniu będące wytratował y

21nie mało Szkody we zbożu poczynili. Teraz zaś przybywszy

22sam W. Drzewiecki z Urod. Perekładowskim do Wsi Plisko-

23wa natychmiast Kozakow wszystkich Pliskowskich y latą [?]

24Gromadę także y innych Państw ut fertur z Lipowca, Lenic [?]

25y Strzyżałowa [?] Szlachty y Kozakow zaciągnąwszy na dniu o-

26negdayszym to iest secunda Novembris [?] praesentis na głośną Gro-

27madę pliskowską z Kosami, Cepami y Kijami spędził a z spę-

28dzonemi y Kozakami sobie przysposobionemi w Oręż uzbroio-

29nemi na też Grunta gwałtownym sposobem naiechał a naie-

30chawszy Siana po między zbożem przez Ludzi Andruszowskich

31ukoszone więcey na kopic pięćset zgromadzić y na wozy zabierać,

32a z zabranym przez pola y zboża prowadzić kazał y tak czy-

33niąc zboża Ludzi Andruszowskich wytratować do reszty usi-

34łował, nie dość na tym ale ieszcze młyn pod samą Wsią An-

35druszowką nazywaiący się Sawin, Poddanego Andru-

36szowskiego y Domostwa tego Młynarza naiechawszy w

37koło młyn y domostwo ludźmi otoczywszy Młyn zna-

38czną Jntratę czyniący, chałupę, Spichlerz y tok ze Stoga-

39mi zapalić kazał, a tak w tym zapaleniu Młyn cały z wszy-

40stkim y Zboże w nim do mełcia zwiezione od rożnych to iest wy-

41miaru więcey Ćwiert. sześćdziesiąt Suromki [?] Arędarskiey

42Ćwiert. dwadzieścia Pszenicy Hospodyna [?] Andruszowskiego

43Ćwiert. osmiu Żyta tegoż Ćwiert. sześciu Samego Mielnika [?]

44chałupa z Całym Onego sprzętem domowym Gospodarskim

45[reklamant:] Spichlerz

k. 484 (skan 0486, strona prawa)

1Spichlerz ze zbożem y wszelką w nim zachowaną ruchomością

2Tok z zbożem w Stogach będącym to iest w Spichlerzu

3Pszenicy korcy osm, Żyta korcy dziesięć, Hreczki korcy pię-

4tnaście, Jęczmienia korcy cztery, Jagieł korcy pięć, Grochu kor-

5cy trzy y inne rzeczy, w Toku zboża w snopie będącego Żyta kop

6trzydzieści y pięć, Pszenicy kop trzydzieści, Prosa kop dwadzie-

7ścia, Fanty rożne w Spichlerzu y chałupie pogorzało zgoła

8Mielnik ten na tysiące trzy Szkody ponosi, Sam zaś iuż

9Mielniczkę z Dziećmi y Siostrą Samego Mielnika nim

10mieli palić Gospodarza w Domu nie zastawszy w chałupie

11pod parszy [?] spalić umyślili y to by się zapewnie było stało, gdy-

12by ludzie przechodzące Szlakiem z potrzeby swey do Lipowca ida-

13cy nie trafili, tego prozbą [?] obrali [?] nie wyperswadowali y zapar-

14tych Więźniow nie wypuścili, Urod. Ciesielską [?] we Wsi An-

15druszowce mieszkaiącą idącą ze Młyna bez winnie na-

16drodze dognawszy zbili y ledwie co żywą zostawili. Także

17Hryćko Mielnika mieszkającego [?] nazwiskiem Jur [?] prawie we wsi

18Andruszowce będącego Tok cały ze zbożem to iest pszeniey kop

19czterdzieści, żyta kop pięćdziesiąt, Stodołę dobrze wyfundo-

20waną Chlewy y Szopy blisko będące spalili, Szkody takowey

21temu nie mało uczynili, a za tym ażeby tęga takowe niesłychanie

22niesłuszne y bezprawne nie działy się, powtornie Jmieniem Pryn-

23cypałow swoich o te krzywdy y inne czasu prawa Comparantis

24wyrazić się maiące Manifestowawszy się in Verificationem praemissorum

25stawił przedemną Urzędem Opatrznego Jana Stebelskiego [?] au-

26tentycznego y przysięgłego, ktory w moc wierney y prawdziwey

27rell. swoiey zawicie y dobrowolnie zeznał iż On Roku tera-

28znieyszego Tysiąc siedmset siedmdziesiątego dnia Szostego Lip-

29ca na affektacyą y Prawną Rekwizycyą W. JP. Michała Hry-

30niowieckiego [?] Sty [?] Barckiego [?] Maiąc przy sobie Stronę ludzi

31wiary godnych Urod. JPP. Łukasza Ciesielskiego [?] y Jana Kadrac-

32kiego [?] maioris Evidentiorisque Testimonii gratia do tego Aktu u-

33żytych był y zjechał na Grunt Pola Andruszowskiego Ozi-

34mym zbożem y Jarym zasiane, także na miejsce gdzie Młyn

35spalony został, gdzie będąc widział wszędy miejsce dure [?] gdzie

36młyn stał, a tylko pogorzelisko świeże zastał y ieszcze dopala-

37iące się, także łany y Pola Ludzi Andruszowskich blisko wsi bę-

38dące zbożem Ozimym y Jarym zasiane iuż do żęcia porz-

39maiącym [?] stratowane wytarte y do żęcia z nich zboża y

40pożytku niepodobne, co widziawszy y oglądawszy Szlachtą

41sobie przytomną oświadczywszy się przedemną Urzędem

42przybywszy tu do Akt uczynił y zeznał prawdziwey wizyi

43rell. prosił tak Urod. Comparens Manifestacyi iako y Woźny

44wizyi rell. Copia actis Annotari y otrzymali Jan Cebrzeski [?].

45[mpp.] [?]

k. 484v (skan 0487, strona lewa – pierwszy wiersz)

1Woźny nieumieiący pisać Krzyż S. kładzie Jan Stebelski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Jan CEBRZESKI [?] w imieniu Michała HRYNIOWIECKIEGO [?] (urząd: „St. Bar.” / „S. B.” / „Sty Barckiego” – zapewne stolnik [?] barski), dziedzica wsi ANDRUSZÓWKA, i Kazimierza REMBEKA [?], generała-adiutanta [?] JKMci, zastawnego posesora tych dóbr, manifestuje przeciw Józefowi JAKUBOWSKIEMU („Podstol. [?] Comor. [?]” – tytuł niepewny), dziedzicowi wsi PLISKÓW [?], komisarzowi DRZEWIECKIEMU, podstarościemu (dyspozytorowi) JAWORSKIEMU, gracjalistom PEREKŁADOWSKIEMU [?], MROCZKOWSKIEMU [?] i innym, kozakom (Petro ZAJĄC [?], ataman Hryćko RYBAK) z Pliskowa i innych dóbr oraz całej gromadzie pliskowskiej (ok. 200 osób). Najpierw dyspozytor Jaworski z rozkazu komisarza najechał z uzbrojonymi kozakami grunty andruszowskie i stratował zboże; potem Drzewiecki, przybywszy z Perekładowskim do Pliskowa, zebrał kozaków i gromady (także z Lipowca, Lenic [?], Strzyżałowa [?]) i z kosami, cepami i kijami najechał grunty: kazał zabrać ponad 500 kopic siana skoszonego przez andruszowian i wieźć je przez zboża; podpalił młyn „Sawin” pod Andruszówką wraz z domostwem młynarza, chałupą, spichlerzem i tokiem (spłonęło zboże do mielenia – m.in. 60 ćwierci żyta arendarskiego [?], 20 ćwierci pszenicy gospodarza andruszowskiego, ziarno w spichlerzu i snopy na toku; szkoda młynarza ok. 3000 zł); chciano spalić żywcem żonę młynarza z dziećmi i siostrą, co udaremnili przechodzący szlakiem do Lipowca; pobito Ciesielską [?], spalono tok, stodołę, chlewy i szopy Hryćka JURA [?]. W dowód stawiono woźnego Jana STEBELSKIEGO [?] (por. akt 821), który 6 VII 1770 ze szlachtą Łukaszem CIESIELSKIM [?] i Janem KADRACKIM [?] oglądał świeże, dopalające się pogorzelisko młyna i stratowane łany ozime i jare, niezdatne do żniw.

Odczyty niepewne: „Cebrzeski [?]” (komparent; w nagłówku forma podobna do „Celrzenski”), „Hryniowiecki [?]”, „Rembek [?]”, „Generała Adiu[tanta] [?]”, „Podstol. [?] Comor. [?]”, „Pliskowa [?]”, „Zwrzc [?]” (wyraz nieczytelny, po nim luka w wierszu), „latą [?]”, „Lenic [?]”, „Strzyżałowa [?]”, data „secunda Novembris [?]” (w kontekście lipca bardziej prawdopodobne „secunda praesentis” – sens: „onegdaj”), „Suromki [?]”, „Hospodyna [?]”, „pod parszy [?]”, „prozbą obrali [?]”, „Ciesielską [?]”, „Jur [?]”, „porzmaiącym [?]”, „dure [?]”. Woźny w akcie 821 zapisany „Stebecki”, tu „Stebelski”.

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; ad asylum Sacrosanctae Justitiae – „do schronienia najświętszej sprawiedliwości”; cujusvis nominis – „jakiegokolwiek imienia”; ut fertur – „jak mówią”; praesentis – „bieżącego (miesiąca)”; in Verificationem praemissorum – „na potwierdzenie powyższego”; majoris evidentiorisque testimonii gratia – „dla większego i oczywistszego świadectwa”; Copia actis annotari – „wpisać kopię do akt”.

Streszczenie

9VII 1770 Jan Cebrzeski [?] w imieniu Michała Hryniowieckiego [?], dziedzica Andruszówki, i jej zastawnika Kazimierza Rembeka [?] zamanifestował przeciw Józefowi Jakubowskiemu, dziedzicowi Pliskowa [?], jego komisarzowi Drzewieckiemu, dyspozytorowi Jaworskiemu, gracjalistom i kozakom oraz gromadzie pliskowskiej: najechali zbrojnie grunty andruszowskie, stratowali zboża, zabrali ponad 500 kopic siana, spalili młyn Sawin z domostwem młynarza i zbożem (szkoda ok. 3000 zł), chcieli spalić rodzinę młynarza, pobili kobietę i spalili zabudowania gospodarza. Woźny Jan Stebelski [?] potwierdził wizją z 6 VII 1770 pogorzelisko młyna i stratowane pola.

Transkrypcja

k. 484v (skan 0487, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dziewiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winn.

4y przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Bur-

5grabstwa y Vice Regentem Grodu Winn. Comparens

6Personaliter Urod. Anna ad Praesens Butkiewiczowa

7niegdy Urod. Mitkowskiego Małż. teraz zaś Urod. But-

8kiewicza Małż. w Assystencyi wyż nadmienionego Męża swe-

9go Czyniąca w Pilności Manifestuie się, Jż lubo dla niebez-

10piecznego w Barze [?] teraznieyszym zamieszkania przymuszona

11Sieroctwem dopuscić po śmierci Pierwszego Męża za Męż

12Jednakże Prawu Pospolitemu zadosyć Czyniąc ktore Obo-

13wiązuie wdowy po śmierci Mężow przedwyięciem Kolwiek [?]

14Regestra Rzeczy pozostałych zaprzysiądz gdy Regestr Rzeczy

15pozostałych y Expensy rzetelnie spisawszy do Kancellaryi Grodz.

16Winn. Przyniosła y prosiła Urzędu ninieyszego o wysłu-

17chanie Juramentu na rzetelność spisanego niżey Regestru

18ktorą Urod. Stawaiącey Urząd żądaniu zadosyć Czyniąc

19w Przytomności Opatrznego Michała Radlinskiego Generała

20Wdztwa Bracł. y urod. JP. Antoniego Bautrowskiego [?] y Do-

21minika Glińskiego [?] y Jnnych Wiele w Kancellaryi Grodz. Winn.

22znayduiących się, Juramentu na tę Rotę Jako Regestr niżey

23na Karcie pozostałych y Expensy w tymże Regestrze Wyra-

24żoney po śmierci Urod. Mitkowskiego rzetelnie spisany

25iest każdą rzecz z Regestru tegoż dystynctim Czytaiąc Juramen-

26taz Urod. Stawaiąca flexis ad Jmmaginem Crucifixi Genibus

27temi Słowy Rzekąc tak mi Boże Dopomoż y Niewinna

28Męka Jezusa Chrystusa wykonała, wysłuchał, po ktorym Jura-

29mencie po ktorym Juramencie taż Urod. Stawaiąca y po-

30wtornie w pilności swey oświadczywszy się a iż pisać nie

31umieiąca Krzyżem S. podpisuie się Anna Butkiewiczowa +

32Jako y Assystent Małżonki Swey podpisuię się

33Józef Butkiewicz mp.

34[reklamant / nagłówek pod tekstem:] Regestr Rzeczy Mitkowskiego

k. 485 (skan 0487, strona prawa; nr karty w rkp. 485)

1Regestr Bydła Rogatego Koni Owiec Trzody Chlewney

2zboża Ozimego w zasiewie y innych Ruchomości post fata JP. Józefa

3Mitkowskiego pozostałych tudzież pieniędzy post obitum onegoż zey

4expensowanych Jakoteż na długach y gotowiznie będących a

5na Żonę tegoż y Dzieci succesive spadłych Die Septima Julii

6Tysiąc siedmset siedmdziesiątego Roku w Żomierkach [?] na Grun-

7cie spisany. Naprzod par Czterdzieści Wołow Roboczych dwana-

8ście krow Doynych z Cielętami trzy Krowa [?] Doyna bez cie-

9lęcia iedna Jałowniku po Lat dwie maiącego sztuk Cztery

10Koni w rożney maści pięć Owiec sztuk iedynaście Maciorz [?]

11z prosiętami sztuk iedynaście Zyta dni sześć pszenicy dni trzy

12Suknia Karmazynowa Wilkami podszyta iedna Sukien [?]

13Mundurowych [?] Para iedna Kuntusz ciemno zielony Biały [?]

14Kitaykiem podszyty ieden Pas ieden Czapka Axamitna iedna

15Czapka Sukienna iedna Ładownica Srebrna iedna Pa-

16łasz ieden Pistolet ieden Blacha z misurką [?] iedna Woz

17na Cztery Konie Kowany y z Szleią [?] Obity ieden Szory na

18parę Koni Bekiesza zielona Barankami podszyta Obie [?] do

19nowey Roboty trzy Mis Obrzezkowych [?] trzy Kitmisków [?]

20sześć Talerzy Osm Opończa iedna. z tych Ruchomości przedała

21Zupan Karmazynowy za złł Czterdzieści Pas za złł Trydzieści

22y sześć Czapkę Axamitną za złł Piętnaście te wzięte pieniądze we-

23szły w expens pieniędzy. Expens pieniędzy post fata tegoż

24za lekarstwa złł siedm za Pogrzeb w Niemirowie złł sto Trydzie-

25ści y dziewięć w Czerniszczach [?] na Cechu [?] złł trzy za Czytanie

26Psałterza złł dwa za Robienie trumny złł siedm Cyrulikowi złł

27Czternaście za Krwi puszczenie temuż złł dwa w Niemirowie

28podczas pogrzebu wyexpensowała złł. pięć Teresi będącey na

29Wołyniu [?] za Kamlot data złł trzydzieści y pięć Hanusi złł ieden

30Na drogę Wołyńską [?] wyexpensowała złł. dwadzieścia y ieden

31Po śmierci Parobkowi za Rok Tysiączny siedmsetny sześćdziesią-

32ty [?] dziewiąty dopłaciła złł szesnaście Parobkowi drugiemu

33Data in vim Zasługi złł Czternaście za Owsa Ćwiert [?] dwie na za-

34siew [?] aż [?] dwa y g. Osmnaście złł pięć y g. sześć za Sol wyda-

35ta złł siedm Stadnikowi za dozwanie [?] Koni złł ieden za Siemię

36Konopne na nasienie złł pięć y g. sześć za Guzikow [?] tuzin [?]

37do Kaftanika złł ieden y Groszy piętnaście za zrobienie Kafta-

38nika Krawcowi złł dwa za Kamlot y Sukienki zrobienie dla

39Dziedziczka [?] złł iedynaście y Groszy piętnaście za Piwo [?] złł Czte-

40ry za Gazę złł Cztery za pieprzu ćwierć funta złł dwa y g. sześć [?]

41za Chustkę złł sześć na Trzewiki złł sześć za Zwierciadło g. try-

42naście za Nożyki Gro. trynaście za Drzewie [?] złł Cztery za ro-

43bienie Obicia

k. 485v (skan 0488, strona lewa)

1bienie Obicia złł siedm za Robienie płotna złł trzy y gro. dziewięć

2na naprawienie woza Groszy dwadzieścia za zrobienie Latow [?] dwoch

3do Woza y Skobla [?] gro. piętnaście za Szkło iedne [?] Szybę [?] gro. dwadzieścia

4y sześć za Robienie Wasąga złł za Reperacyą Ogrodu y Lewady złł

5pięć za Terdaszę [?] dwie trzy złł za Spodnicę Kamlotową złł Osmnaście

6za Płotna Szwabskiego łokci Czternaście złł Osmnaście od Roboty

7Salopow z tegoż płotna złł za Owsa Ćwiert Cztery dla Koni w zimie

8złł pięć y Groszy sześć za Gordelki [?] do Chodowania [?] Kiezot [?] złł ie-

9den y Groszy dwadzieścia y dwa za Ryby bez post złł Cztery za

10Trunek przez Niebosczyka Męża brany złł trydzieści y sześć na

11Drogę Wołyńską powtornie złł Osm za Spust Gorzałki na Wo-

12łyń dla Pisarzow złł szesnaście Jn summa faciunt expensy złł Pol.

13Czterysta Osmdziesiąt y sześć y Groszy dwadzieścia osm.

14Pieniądze w gotowiznie y na długach. w Gotowiznie złł P.

15sto sześć na Długach. u Jwela [?] złł P. sto siedmdziesiąt y Jmo-

16ta [?] Jwankowskiego złł P. dwadzieścia y osm u Jankiela Kolizuka [?]

17złł P. trydzieści y ieden y u Bazylka Stolarczyka złł dwanaście

18u Pawła Lubczyka [?] złł dwanaście u Jarmy [?] Tartasa [?] złł

19Czternaście Efficit summy Trzysta Siedmdziesiąt y trzy.

Objaśnienia i tłumaczenia

Manifest „in diligentia” (dla zachowania terminu) Anny BUTKIEWICZOWEJ, wdowy po Józefie MITKOWSKIM, obecnie żony Józefa BUTKIEWICZA (który asystuje i podpisuje się): z powodu niebezpieczeństw obecnego zamieszkania i sieroctwa zawarła powtórne małżeństwo, lecz – zgodnie z prawem, które obowiązuje wdowy do zaprzysiężenia rejestru rzeczy pozostałych po mężu – przyniosła do kancelarii grodzkiej rejestr i złożyła przysięgę na jego rzetelność (na klęczkach przed krucyfiksem) w obecności woźnego generalnego Michała RADLIŃSKIEGO oraz szlachty Antoniego BAUTROWSKIEGO [?] i Dominika GLIŃSKIEGO [?]. Rejestr spisany 7 VII 1770 w Żomierkach [?] (wieś zamieszkania Mitkowskich – nazwa niepewna) obejmuje inwentarz (40 par wołów roboczych, 12 krów dojnych z cielętami, jałowiec, 5 koni, 11 owiec, maciory), zboże w zasiewie, ubiory (suknia karmazynowa podszyta wilkami, kontusz, pas, czapka aksamitna, bekiesza), broń (pałasz, pistolet, ładownica srebrna), wóz kowany; sprzedaż żupana, pasa i czapki; wydatki pogrzebowe (pogrzeb w NIEMIROWIE 139 zł, lekarstwa, cyrulik, czytanie psałterza, trumna), zapłaty czeladzi, wydatki na podróże na WOŁYŃ (do córki Teresy) – razem 486 zł 28 gr; gotówka 106 zł i długi u Żydów i chłopów – razem 373 zł.

W rkp. „w Barze [?] teraznieyszym zamieszkania” – odczyt wyrazu niepewny (może „w czasie”); sens: z powodu niebezpiecznych czasów (po koliszczyźnie i wojnie). Nazwisko pierwszego męża w rkp. wyraźnie „Mitkowski” (tak też w nagłówku pod tekstem „Regestr Rzeczy Mitkowskiego”).

Odczyty niepewne: „Bautrowskiego [?]”, „Glińskiego [?]”, „Żomierkach [?]”, „Krowa [?]”, „Maciorz [?]”, „Sukien [?] Mundurowych [?]”, „Biały [?]”, „misurką [?]” (misiurka – rodzaj hełmu), „Szleią [?]”, „Obie [?]”, „Obrzezkowych [?]”, „Kitmisków [?]”, „Czerniszczach [?] na Cechu [?]”, „Wołyniu [?]” (w rkp. „Wotyniu” – ł podobne do t), rok „sześćdziesiąty [?] dziewiąty” (zasługi parobka za 1769), „Ćwiert [?]”, „dozwanie [?]”, „Dziedziczka [?]”, „Piwo [?]”, „Latow [?]”, „Skobla [?]”, „Szkło iedne [?] Szybę [?]”, „Terdaszę [?]”, „Gordelki [?] do Chodowania [?] Kiezot [?]”, wierzyciele „Jwela [?]”, „Jmota [?] Jwankowskiego”, „Kolizuka [?]”, „Lubczyka [?]”, „Jarmy [?] Tartasa [?]”. Kwoty w rejestrze odczytane bez sprawdzenia sumy (suma podana w rkp.: 486 zł 28 gr).

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; ad Praesens – „obecnie”; in Diligentia – „dla zachowania pilności (terminu)”; cum Juramento – „z przysięgą”; distinctim – „wyraźnie, po kolei”; flexis ad Imaginem Crucifixi Genibus – „zgiąwszy kolana przed wizerunkiem Ukrzyżowanego”; post fata / post obitum – „po śmierci”; successive – „kolejno, w następstwie”; Die Septima Julii – „siódmego dnia lipca”; in vim Zasługi – „tytułem zasługi (zapłaty)”; In summa faciunt – „razem czynią”; Efficit summy – „wynosi sumy”.

Streszczenie

9VII 1770 Anna Butkiewiczowa, wdowa po Józefie Mitkowskim, obecnie żona Józefa Butkiewicza, zaprzysięgła w grodzie winnickim (w obecności woźnego Michała Radlińskiego) rejestr inwentarza, ruchomości, wydatków (pogrzeb w Niemirowie, zapłaty, podróże na Wołyń – razem 486 zł 28 gr) oraz gotówki i długów (373 zł) pozostałych po pierwszym mężu, spisany 7 VII 1770 w Żomierkach [?].

Transkrypcja

k. 485v (skan 0488, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dziewiątego Dnia

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y Vice Re-

5gentem Grodu Winn. Osobiscie Postanowiwszy się Urod. JP.

6Jakob Wasylkowski Jmieniem z Wyraźney Woli JW. Krasickie-

7go Hrabi Star. Kor. Dob. Wsi Łużny vigore prawa sobie

8służącego Possesora Pana zapobiegaiąc substancyi tegoż Pryn-

9cypała swego solennie w pilności Prko Urod. [nad wierszem: Jozefowi] Cybulskiemu ma-

10nifestuie się, o to iż Urod. Cybulski lubo miał Dyspozycyą od

11JW. Comitis Pryncypała do Spuszczenia Dobr Wsi Łużny w

12Arędowną possessyą z tym Jako do Dobrego Sługi należy aby

13bez Szkody Całości possessyi Panskiey Ostrzeżeniem Jednakże

14pomnieyszym listem JW. Krasickiey do Urod. Obłatt [?] pisanym zaka-

15zał aby nikomu wzmiankowanych Dobr Wsi Łużny nie wypu-

16szczał a przecie Urod. Cybulski nie tylko Listowney dyspo-

17[reklamant:] zycyi

k. 486 (skan 0488, strona prawa; nr karty w rkp. 486)

1Dyspozycyi Kapuiący [?] pierwsze zlecenie spreniewierzył bowiem Łużne

2nie postawszy wprzod punktow przez W. Possessora podanych

3y pretendowanych do Kontraktu y z obuch stron w ktorych do JW.

4Pryncypała Comparentis bez Woli Panskiey w Arędownę

5W. JP. Ostrowskiemu S. N. [?] puścił possessyą, aliter dni robocze

6nad dyspozycyą Panską Zbyt tanio ustąpił W. Possessorowi

7Albowiem po Groszy osm dzień Ciągłego y Pieszego poddanych

8Chociaż w Dyspozycyi miał zlecenie od JW. Pryncypała Comitis

9aby dzień Ciągłego po groszy dwanaście a pieszego po Gros. Osm

10za Arędował Jako ad Usum [?] wyprowadzony Jnwentarz za

11Urki [?] Odbierki [?] Zadwski [?] Obuski [?] Zażynki [?] Obżynki Stoki [?] Szarwarki

12Motki [?] Kury podroż Szlachty Gruntowey Robienie Krup y Kasz [?]

13Łowienie Ryb wstawie [?] spustnym [?] y inne powinności gratis usui [?]

14dla possessora zostawił y nie do Jntraty Skarbowey nie wciągnął

15Arędę Karczemną przy wyprowadzeniu Jntraty tak zdeter-

16kował [?] iż W. Possessor odmieniwszy Kontrakt oryginalny ex

17parte Skarbu Arędarzowi Karczemnemu Dany ma Arę-

18dy [?] ad Usum [?] więcey dwiescie złł P. przez ktorą nieostrożność

19Urod. Obratowanego [?] Skarb JW. Pryncypała Comitis iest zawarty

20przez Urod. Cybulskiego ktory lubo miał Dyspozycyą JW.

21Pryncypała Comitis aby Kontraktu nie podpisywał dotąd pokiby pun-

22ktow iałowice [?] wyżey wyrażonych Kontraktowych JW. Pryncypałowi

23nie przysłał y w nim Punkta Szkodzące Skarbowi JW. Krasickie-

24go y Obowiązności wątpliwe w sobie zawieraiące, a przecie upor-

25czywie y bezprawnie bo bez woli JW. Krasickiego Kontrakt pod-

26pisał, Jnwentarz podług swego upodobania wyprowadził y

27Wieś Łużne w Possessyą podał, Bydło nierogate Krowy Jało-

28wnik owce bez ceny przedał Pasiekę Skarbową zniszczył, Las

29dla przyiacioł swoich do Łużny należący wycinać dopuszczał

30Urod. Cybulski y inne Krzywdy w Dobrach JW. Pryncypała Comitis

31poczynił, A zatym Urod. Ninieyszy stawaiący tak o nieważność

32przedaży Bydła Skarbowego Jakoteż o nieważność zawartego

33Kontraktu o Dobra Wieś Łużne z tym Oświadczeniem iż JW.

34Krasicki Jako Gotow był na Dobra Wieś Łużne Jmportowaną

35Summę W. Skarbn. Nowogrodzkiemu oddać tak y Każde-

36go Czasu oddać powtornie manifestuie się Jakub Wasylkowski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Jakub WASYLKOWSKI w imieniu hrabiego KRASICKIEGO, starościca [?] korytnickiego (w rkp. „Star. Kor.”; por. akt 806 – Gabriel hr. Krasicki, starościc korytnicki, i taksa stadniny w ŁUŻNEJ [?]), dziedzica wsi ŁUŻNA [?] (w rkp. „Łużny”, „Łużne”), manifestuje przeciw Józefowi CYBULSKIEMU, dyspozytorowi: choć miał polecenie wydzierżawić wieś bez szkody, a list hrabiny KRASICKIEJ zakazywał jej puszczania komukolwiek, wypuścił Łużną w arendę W. OSTROWSKIEMU, skarbnikowi [?] nowogrodzkiemu, bez zgody pana; zaniżył cenę dni robocizny (8 gr za dzień sprzężaju i pieszy zamiast 12 i 8 gr), zostawił dzierżawcy darmo powinności chłopskie (szarwarki, kury, podróże, robienie kasz, łowienie ryb itd.), źle ustalił arendę karczemną (dzierżawca zyskał ponad 200 zł), podpisał kontrakt ze szkodliwymi punktami wbrew zakazowi, sprzedał bez taksy bydło, owce i jałowiznę, zniszczył pasiekę i pozwalał wycinać las przyjaciołom. Komparent manifestuje o nieważność sprzedaży bydła i kontraktu, deklarując gotowość zwrotu skarbnikowi nowogrodzkiemu wniesionej sumy.

Odczyty niepewne: „Star. Kor. [?]”, „Łużny/Łużne” (nazwa ujednolicona Łużna [?]), „Obłatt [?]” (adresat listu hrabiny – może pisarz/komisarz), „Kapuiący [?]”, „S. N. [?]” (Ostrowski – zapewne skarbnik nowogrodzki, por. koniec aktu), „ad Usum [?]”, nazwy powinności „Urki [?] Odbierki [?] Zadwski [?] Obuski [?] Zażynki [?] … Stoki [?] … Motki [?]”, „wstawie [?] spustnym [?]”, „usui [?]”, „zdeterkował [?]” (= zdeterminował?), „Arędy [?]”, „Obratowanego [?]” (może „obwinowanego” = obwinionego), „iałowice [?]” (wyraz niepewny, może błąd pisarza). Imię hrabiego w akcie nie podane – Gabriel na podstawie aktu 806.

Łacina: vigore prawa – „mocą prawa”; Comitis (w rkp. „Comptis”) – „hrabiego”; Comparentis – „komparenta (stawającego)”; aliter – „inaczej, ponadto”; ad Usum [?] – „do użytku”; ex parte Skarbu – „ze strony skarbu”; gratis – „darmo”.

Streszczenie

9VII 1770 Jakub Wasylkowski w imieniu hr. Krasickiego, starościca [?] korytnickiego, zamanifestował przeciw dyspozytorowi Józefowi Cybulskiemu, który wbrew zakazowi wydzierżawił wieś Łużną [?] skarbnikowi nowogrodzkiemu Ostrowskiemu na niekorzystnych warunkach (zaniżona robocizna, darowane powinności, arenda karczemna), sprzedał bydło skarbowe, zniszczył pasiekę i dopuszczał wyrąb lasu – o nieważność kontraktu i sprzedaży.

Transkrypcja

k. 486v (skan 0489, strona lewa)

1[strona pusta, przekreślona dużym zawijasem]

k. 487 (skan 0489, strona prawa; nr karty w rkp. 487)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dziewiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winn.

4Y Przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Bur-

5grabstwa y Vice Regentem Grodu Winn. Comparens

6Personaliter Urod. Jakub Jastrzębski Jmieniem JW. Mniszka Chorą-

7żego Nadwor. Koron. Dobr Klucza zastawnego y Dożywotniego Possesora

8Pana y innych Solennie na y Prko JW. Chołoniewskiemu Kasztelanowi

9Buskiemu Dob. Klucza Janowskiego Dziedzicowi Panu Urod.

10Białobłockiemu Kommisarzowi, Dybrowskiemu [?] Gubernatorowi

11Wzmiankowanych Dobr y innym zali Protestuie y reprotestuie się

12o to iż JW. Chołoniewski bez względu na Kopce znaki Graniczne

13Grunta pola Lasy Sianożęci sadzki [?] Pasieczyska Stawki

14spokoynie zdawno do Dobr Klucza Supronowskiego y Sosen-

15skiego używane oddzić [?] Dysponował, a co większa Kradcy [?]

16od Seum [?] Klucza Janowskiego dogadzaiąc żądaniom Pod-

17danstwa Klucza Janowskiego ale nie bez zysku Swego w La-

18sach Janowa Pobliższych y własnych bawić się aby przez

19dopuszczenie spustoszenia Lasow nie byli naganieni od

20JW. Chołoniewskiego Pana Swoiego Kazać Drzewa kniążą [?]

21ile zechcą, tedy w lasach Supronowskich nie tylko za

22znaki Graniczne ale po pod same wsie pomiędzy pola y Sia-

23nożęci ludzi Klucza Supronowskiego y teraz ieszcze używa-

24ne nie tylko Poddanstwu Klucza Janowskiego, ale z

25Cudzych Wsiow biorąc zato donatywy Jmść PP. Leśniczo-

26wie ichże dozwalaią, Drzewa z pnia rznąć las pustoszyć

27Sianożęci zawalać zboże tratować pozwalaią, a ieszcze ma-

28nifestem dnia dwudziestego drugiego Julii [?] Jmieniem JW. Kaszt.

29Buskiego zaniesionym Anno Currenti JW. Pryncypałowi Comitis ir-

30realiter [?] kde [?] Objicere ważą się. Jakoby przez Dzierżawcow y Arę-

31darzow Dobr Klucza Supronowskiego zdezolowane są co iest

32niesprawiedliwie, bo Jak mogli las Dzierżawcy dezolować y

33[reklamant:] co wyinać

k. 487v (skan 0490, strona lewa)

1co wyinać Kiedy Janowscy ludzie po pod samą wieś Supronow

2Maydan y Sosenkę Drzewa rąbaią a gdy się Jaki Poddany Klu-

3cza Supronowskiego pokaże do lasu to zaraz Pobereżniky [?] bi-

4cie twierdzą [?] biią odzienie zdzieraią woły y konie zabieraią Czego

5dowodem iest widendo [?] nomine JW. Kasztelana Buskiego Die

6dwudziestego Martii Anno Currenti zaniesiona ex Fictione Wołow

7sześć w własnym lesie Supronowskim zabranych, a gdy dla

8ocalenia y niedopuszczenia iuż w aktualnem używaniu lasow Su-

9pronowskich trafię [?] z Lasow własnych Dobr Klucza Supro-

10nowskiego, Jakowych Gwałtownikow y Dezolatorow Lasow, wypę-

11dzić z Lasu y Bydło iako prawo mieć chce ile że iuż nie raz

12oto bywaią strofowani Poddani Janowscy aby się nie odważa-

13li do Grodu zapędzić, to Jmść Obżałowani pretext zaboru acii [?]

14na Drogach y niby w Lasach Janowskich formuią, bicie wię-

15zienie ludzi nienależycie zadaią y choć ktory Człowiek dla kra-

16dzieży będzie przytrzymany tedy Jmść Kradzey [?] Uwikłaiąc [?] od u-

17czynienia sprawiedliwości zaraz ludzi Klucza Supronowskiego

18niewinnych aby choć winny Człowiek Janowski Jako Prawowity [?]

19Stasiuk [?] Jakowiński [?] na Kradzieży w łowieniu Ryb w stawie

20Supronowskim złapany y trzymany był wypuszczony, Grabią [?]

21[...] y niesprawiedliwie o Jnkarceracyą manifestuiąc się, Prawowi-

22tego Pantalego [?] Wtarny [?] Sadek swoy Byrszczego [?] z tegoż Sadu

23wziętego do Janowa odartego y wsadzonego Urod. Kradzey [?] dze-

24latorem lasu w Manifeście Swym niesprawiedliwie opisuią, w

25Lasach własnych Supronowskich przez wyraźne znaki Gra-

26niczne y dawno używane do Supronowa należących wiele nie-

27prawnie czynią y tym używanie stwierdzaią lasy także przywła-

28szczaią nie dość maiąc na tym Pobereżnikow ze Wsi Salnicka [?]

29subordynuią, ktorzy nie tylko y polana drew w własnym lesie So-

30senskim wycinać, nawet bronią leżącego, aliter czasu niedawnego Ja-

31dących [?] Prawowitego Jacka Olejnika poddanego Lisiowskiego z Sy-

32nem swoim wiozącego Drwo do Lisiowki w własnym lesie

33Lisiowskim rąbane bo w Sianożęciach ludzi Klucza Sosenskiego

34na Szlaku [?] iuż przed samą Wsią Lisiowką dognawszy koni

35troie z wozami Szlami [?] łańcuchami [?] y łatą [?] uprzężą woz z chlebem

36siekier dwie świt dwie gwałtownie porwali Prawowitych Ja-

37cka Olejnika y Syna iego Okrutnie bijąc koni z wozami do

38Janowa zapędzili y przez niedziel dwie robiące Końmi tak

39ciężko że aż koń ieden zdechł y tychże koni ani na Requizy-

40cyą nie oddaią ani w Grodzie przeyiną [?]. Woły y inne bydło

41bez pastuchow puszczaią aby zboża Sosen-

42skie y Lisiowskie tratowały y spasały iako niedawnego Czasu

43[reklamant:] Wołow sześć

k. 488 (skan 0490, strona prawa; nr karty w rkp. 488)

1Wołow sześć ze zboża zaięte ktore za przybłędne sądzono we dwo-

2rze Sosenskim że się nikt [?] nie odezwał ile w sam Jarmark

3ale na zaiutrz ludzie Sioray [?] y Pobereżnicy Salnicy [?] z bronią

4y spisami wpadłszy na własne Pola Lisiowskie z Trzody

5Wołow parę zaiąwszy do satnika [?] zagnali skryższe [?], a tamtąd nie

6oddali Trzodę Owiec troie rozstratowali końmi ludzi y pastuchow

7pobili y na polach uganiaiąc się za ludźmi zboże tratowali na

8Orzących ludzi Lisiowskich napadłszy woły z pługa wyprzę-

9gowali, przy tym gwałtownym naieździe spisę od tychże

10Wiolatorow odebrano było, potym znowu ci ludzie Salnicy [?]

11Orzącemi [?] Trzodę Lisiowską zaiąć chcieli ktorey Trzody gdy za-

12łoże [?] nie dano oni Wołow Cztery Lisiowskich zaięli z własne-

13go Gruntu Lisiowskiego a szkody w zbożu przez bydło pod-

14ieney [?] nagradzać zwierzchności Salnicka [?] nie każe y owszem

15Dębinę y Brzezinę po pod samą wieś Klucza Sosen-

16skiego Ludzie Salnicy wycinaią, a gdy Ludzie Lisiowscy

17wyiadą do własnego Lasu to Pobereżnicy Salnicy biią

18y Grabią Sianożęci do Sosenki należące wyżey na kopie

19pięćset ludzie Salnicy wykosili upornie do czego ymiesio [?]

20item [?] protestuie się Jakub Jastrzemski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Jakub JASTRZĘBSKI (podpis „Jastrzemski”; por. akt 685 – „Jastrzębski [?]” za Mniszcha) w imieniu Adama MNISZCHA, chorążego nadwornego koronnego, zastawnego i dożywotniego posesora klucza SUPRUNOWSKIEGO (i SOSENSKIEGO [?]), protestuje przeciw Adamowi Myszce CHOŁONIEWSKIEMU, kasztelanowi buskiemu, dziedzicowi klucza JANOWSKIEGO, jego komisarzowi BIAŁOBŁOCKIEMU i gubernatorowi DYBROWSKIEMU [?]: kasztelan każe odebrać grunty, lasy, sianożęci, pasieczyska i stawki od dawna używane przez klucz suprunowski; leśniczowie janowscy, biorąc „donatywy”, pozwalają poddanym janowskim i obcym rąbać lasy suprunowskie aż pod same wsie (Suprunów, Majdan, Sosenki [?]), a pobereżnicy biją ludzi suprunowskich, zdzierają odzież, zabierają woły i konie; manifest Chołoniewskiego z 22 VII [?] (zapewne VI) b.r. fałszywie obwinia dzierżawców suprunowskich o dewastację lasów, a manifest z 20 III b.r. – o zabór 6 wołów; Janowscy uwalniają złodzieja Stasiuka [?] złapanego na kradzieży ryb w stawie suprunowskim; pobereżnicy ze wsi SALNICA [?] pobili i obrabowali Jacka OLEJNIKA, poddanego z LISIÓWKI, i jego syna (zabrali 3 konie z wozami, 2 siekiery, 2 świty; konie przez 2 tygodnie zamęczane w Janowie, jeden padł); bydło janowskie wypuszczane w zboża sosenskie i lisiowskie; ludzie salniccy najechali pola lisiowskie, zabrali woły, poturbowali pastuchów, wyprzęgli woły z pługa, wycinają dębinę i brzezinę, wykosili ok. 500 kop siana.

Nazwy: SALNICA [?] (w rkp. „Salnicy”, „ze Wsi Salnicka [?]”; litera S podobna do L – w kilku miejscach odczyt „Lutnicy/Sulnicka”) – wieś klucza janowskiego (Janów = Iwanów nad Bohem [?]); SOSENKI [?] (w rkp. „Sosenkę”, „Klucza Sosenskiego”, „Sianożęci do Sosenki należące”) i LISIÓWKA – wsie po stronie suprunowskiej; MAJDAN („Supronow Maydan” – może Majdan suprunowski). Data manifestu Chołoniewskiego „dwudziestego drugiego Julii” niemożliwa przy akcie z 9 VII – może błąd pisarza (Junii).

Odczyty niepewne: „Dybrowskiemu [?]”, „sadzki [?]”, „oddzić [?]”, „Kradcy/Kradzey [?]”, „od Seum [?]”, „kniążą [?]”, „irrealiter [?] kde [?]”, „Pobereżniky [?] bicie twierdzą [?]”, „widendo [?]”, „trafię [?]”, „acii [?]”, „Uwikłaiąc [?]”, „Prawowity [?] Stasiuk [?] Jakowiński [?]”, „Grabią [?]”, „Pantalego [?] Wtarny [?] Sadek swoy Byrszczego [?]” (fragment niezrozumiały), „Jadących [?]”, „na Szlaku [?]”, „Szlami [?] łańcuchami [?] y łatą [?]”, „przeyiną [?]”, „nikt [?]”, „Sioray [?]”, „do satnika [?] … skryższe [?]”, „Orzącemi [?]”, „założe [?]”, „podieney [?]”, „ymiesio [?] item [?]”.

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; Anno Currenti – „roku bieżącego”; Comitis – „hrabiego” (Mniszech jako hrabia); Objicere – „zarzucać”; ex Fictione – „z fikcji, zmyślenia”; Die … Martii – „dnia … marca”; nomine – „w imieniu”; item – „także”; protestuie y reprotestuie się – „protestuje i reprotestuje”.

Streszczenie

9VII 1770 Jakub Jastrzębski w imieniu Adama Mniszcha, chorążego nadw. kor., posesora klucza suprunowskiego, zaprotestował przeciw Adamowi Chołoniewskiemu, kasztelanowi buskiemu (klucz janowski), komisarzowi Białobłockiemu i gubernatorowi Dybrowskiemu [?]: Janowscy przywłaszczają lasy i sianożęci suprunowskie, wyrąbują lasy, biją i grabią poddanych z Lisiówki i Sosenek [?] (m.in. Jacka Olejnika z synem), zabierają bydło, tratują zboża, wykosili 500 kop siana, a w swoich manifestach fałszywie obwiniają dzierżawców suprunowskich.

Transkrypcja

k. 488 (skan 0490, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dziewiątego Dnia.

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winn.

4y przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem

5Burgrabstwa y Vice Regentem Grodu Winn.

6Comparens Pltr. Urod. JP. Adam Popławski Cześni. Gosty.

7Jmieniem z Wyraźnego zlecenia W. JP. Stanisława Fortu-

8nata Nowowiyskiego Stol. Owruc. Dobr Rozkopancy [?] y

9Pantowki do Klucza Pohrebyskiego należących, zastaw-

10nego Possesora przestrzegaiąc tegoż Całości W. Pryncypała

11swego, Solennis-

12[reklamant:] swego Solennissime

k. 488v (skan 0491, strona lewa)

1swego Solennissime na y Prko JW. JPP. Stanisławowi y Katarzy-

2nie z Hrab. Radziwiłłow Rzewuskim ChWLit. [?] pomienio-

3nych Dob. Dziedzicom szczegulnie Jako Panom, a mianowicie

4Prko W. Grodeckiemu Kommisarzowi y Urod. Czernigowiczowi [?]

5Rewizorowi świadczy y manifestuie się, o to iż lubo JWW.

6Rzewuscy ChWLit. [?] za Kontraktem Rzetelnym Zastawnym

7Roku Tysiąc siedmset sześćdziesiątego osmego w Lwowie spisa-

8nym puszczaiąc W. Pryncypałowi Comitis Dobra Rozkopańce [?]

9y Pantowkę w Summie Osimdziesiąt tysięcy złł Pol.

10opisali się bez wyciągania nad zwyczay Kraiu Jnwentarz

11Poddanstwa przez Kommissarzow y Rewizorow swoich spisać

12Kozakow Osmiu na Usługi Possesorskie podać Arędę Kar-

13czemną Corocznie ze Skarbu stanowić y od wszelkich Jm-

14pedymentow od kogokolwiek zachodzących W. Possessora

15zastępywać, iednakże Urod. Czernikowicz Rewizor iuż po

16terminie possessyi Roku tegoż dnia dwudziestego piątego

17Marca [?] zaczętey ziechawszy na Grunt Dobr wyż wyrażo-

18nych spisuiąc Jnwentarz podawszy nie tylko ciągła nad

19słuszność poprzypisywał a przeto Czynsz y powozy czyli

20podwody powiększył ale też Kozakow wszystkich na

21Czynsz po złł kilkadziesiąt podał z tym absolutnym wy-

22rażeniem y arcy opacznym dołożeniem, że lubo Kontraktem

23Osmiu Kozakow do Usług Possessorskich są wyrażeni, y tak

24od Kommendy [?] Pohrebyskiey Jakoteż y od Jntraty są excypo-

25wani, Jednak Jakoby W. Pryncypał Comitis podania sobie

26tych Kozakow odstąpił y Czynsz na nich niesłusznie wło-

27żony benewole przyimie, przeciw Urod. Obżał. w tymże Pun-

28kcie praesumptive porwała [?] oraz nakazuie aby nie inszych

29tylko w Jnwentarzu Kozakami nazwanych a na Czynsz

30po kilkadziesiąt złł popisanych na Kozactwie postanowić

31można chociaż onych do Jntraty liquidował, Jakoż W.

32Pryncypał Comitis nie mogąc się obeyść bez usługi Gron-

33towey kilku na Kozactwie postanowić musiał przez co na

34Jntracie z nich liquidowaney przez wszystkie Czasy szkodzie.

35Co większa tenże Urod. Rewizor pomienionym inwentarzem

36Arędę Karczemną Wsi Roskopańcy [?] na złł P. Tysiąc pięć-

37set a Wsi Pantowki na złł P. dwa tysiące trzysta, tak

38wyciągnął iaka nigdy niebywała ani bydź może nastąpio-

39na, w tym z wyrazow Rzeczkich [?] gdy wskroś wewnętrzne

40Oyczyzny zamieszanie a potym zaraz Bunty Chłopskie na

41Ukrainie nastąpiły tedy poddani iedni z Czynszami pouchodzili

k. 489 (skan 0491, strona prawa; nr karty w rkp. 489)

1dzili, drudzy zas Daninę y robociznę porzawodzili [?] Żydzi z Aręd

2raz o S. Janie Krzcicielu drugi raz w Adwencie Roku tegoż tysiąc

3siedmset sześćdziesiątego osmego ze wszystkim powiekali [?], że ledwie

4połowę [?] W. Possessor z Aręd partycypował na roczne nie mały czas

5tez Arędy wakowały a onych Skarb JWW. Dziedziców stanowić za-

6niedbał dla czego zaraz bez Kontraktow W. Possessor na Poddanych

7tameyszych narzucił ale ci aniżeli podeymowali takowyi Summy

8Jaka przez Urod. Rewizora wyciągniona była ale też oney dotąd

9nie wypłacili. Na ostatek gdy po wyszłym więcey Roku posses-

10syi zastawney czasie, nastąpił zwyczayny termin stanowienia

11Aręd w Całym Kluczu Pohrebyskim od Swięta S. Jana Chrzciciela

12Roku tysiąc siedmset sześćdziesiątego dziewiątego tedy ani W. Gro-

13decki Kommisarz ani Urod. Czernikowicz Rewizor według obo-

14wiązku Kontraktu JWW. Dziedziców żadną miarą w Dobrach

15przerzeczonych Arędy stanowić nie chcieli, Widząc Oczywiście

16za nigdy tak utrzymana bydź nie może iak w początku

17była wyciągniona. Żeby tedy taż Aręda tak znaczna czyli

18znamowy [?] czyli z postrachow nie wakowała więc W. Possessor

19uważaiąc tak okropne Czasy przechody y ucieczki woyskowe

20od palnienie [?] ludzi od chudoby y chleba niedostatek lasu Ra-

21bunki y postrachy Haydamackie nawet nie ustępnie [?] przeze-

22nań [?] tęczas Osmierzenia [?] Buntow (dla ktorych Żaden Żyd Arę-

23dy podiąć się niechciał, a ieśliby ktoren podeymował iedno z

24znaczną defalką to z wielkiemi warunkami, że choć umierz [?]

25to żeby Gromada rzeczy iego dotrzymała, rzynk [?] prowadziła

26zato płaciła y zato wszystko odpowiadała y inne z rzyby [?] Gro-

27mad podawał Kadysyi [?] zaczym z tych y innych Przyczyn

28W. Possessor przez delegowanego Przyiaciela zwielką trudno-

29ścią y mozołą [?] a większą ieszcze stratą swoią Arędę Roz-

30kopańską za złł P. Osmset a Pantowiecką za złł Tysiąc pięć-

31set Jwanowi Łysemu [?] z Parchomem Synem y Jwanowi Hapy-

32szowi [?] z Hryckiem zięciem Poddanym tameyszym Gronto-

33wym zawsze Skarbowi JWW. Dziedziców odpowiedzi mogącym

34puścić musiał. Przecież w Roku teraznieyszym gdy się Bun-

35ty lepiey uśmierzyły y zwyczayny Żydow Cmulaiące [?] przywro-

36cił się [?] (ktorzy chłopow naybardziey na Arędzie uśpić [?] nie

37mogą) tedy z przedaniem drew sobie na dworskie potrzeby

38od Gromady Jnwentarzem wyznaczonych ledwie na obydwoch

39wsiach złł P. Trzy tysiące Czterysta Raty od Ylka [?] Moszko-

40wicza

k. 489v (skan 0492, strona lewa)

1wicza Narus [?] zwanego wyciągnął, y tak corocznie deffekt w A-

2rędzie ponosić musi. Przytym maiąc sobie Pańszczyzny [?] na złł P.

3dwa tysiące sto szesnaście y groszy dwadzieścia y sześć, a pod-

4wody złł P. Czterysta dwanaście Jnwentarzem wyliquidowany,

5pierwey dla Buntow Chłopskich potym dla ustawicznego

6przez Woysko Brania podwod, a stąd przez niesposobność

7Gospodarowania etiam w Pańszczyźnie znaczny ponosi detry-

8ment. Nadto nie gdy W. Szczabucki [?] Possessor wsi Szaran-

9ski [?] do Klucza Pohrebyskiego należący z Kozakami y kilku-

10dziesiąt podwodami naiechawszy, Młyn Rozkopański na

11Grobli Zozulińska [?] zwany będący Gwałtownie zabrał y do

12Szarańskiey [?] przewiozł tedy Jmść Obżałowani Ani wsparcia

13od tey Jmpedycyi nie dali ani władzą swoią ile między

14dobrami unius Dominii Restytucyi tego młyna nie nakaza-

15li, y tak W. Pryncypał Comitis Jmieniem W. Pryncy-

16pała swego tak o wyciągnienie nad słuszność Jnwenta-

17rza tudzież o niedotrzymanie Punktow w Kontrakcie opisa-

18nych niemniey o niekorrespondencyą Summy y inne wyż

19Wyrażone Krzywdy powtorną Solenną Contra quos supra

20zanosi Manifestacyą Adam Popławski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Adam POPŁAWSKI (w rkp. „Poptawski” – ł zapisane jak t; „Cześni. Gosty.” – cześnik gostyński) w imieniu Stanisława Fortunata NOWOWIEJSKIEGO (w rkp. „Nowowiyski”), stolnika owruckiego, zastawnego posesora wsi ROZKOPAŃCE [?] i PANTÓWKA należących do klucza POHREBYSZCZAŃSKIEGO, manifestuje przeciw dziedzicom Stanisławowi i Katarzynie z Radziwiłłów RZEWUSKIM (tytuł „ChWLit.” / „CzWLit.” – zapewne chorążowie wielcy litewscy [?]), komisarzowi GRODECKIEMU i rewizorowi CZERNIKOWICZOWI (raz „Czernigowicz”): według kontraktu zastawnego spisanego we LWOWIE w 1768 r. (suma 80 000 zł) dziedzice mieli spisać inwentarz bez wyciągania ponad zwyczaj, dać 8 kozaków do usług posesora, ustalać arendy karczemne i bronić posesora od przeszkód; tymczasem rewizor przy spisie (25 III [?] 1768) zawyżył robocizny, czynsze i podwody, wpisał kozaków na czynsz, zawyżył arendy (1500 zł Rozkopańce, 2300 zł Pantówka); po zamieszaniach w kraju i buntach chłopskich na Ukrainie (koliszczyzna 1768) poddani uciekli, Żydzi arendarze zbiegli, arendy wakowały; dziedzice nie ustalili arend od św. Jana 1769, więc posesor wydzierżawił je chłopom (Iwanowi ŁYSEMU [?] z synem Parchomem i Iwanowi HAPYSZOWI [?] z zięciem Hryćkiem) za 800 i 1500 zł, a w 1770 r. uzyskał ledwie 3400 zł od Ilka [?] MOSZKOWICZA; pańszczyzna (2116 zł 26 gr) i podwody (412 zł) przez bunty i podwody wojskowe nieściągalne; ponadto W. SZCZABUCKI [?], posesor wsi SZARAŃKA [?], zabrał zbrojnie młyn rozkopański na grobli ZOZULIŃSKIEJ [?], a pozwani nie dali pomocy. Manifestacja o zawyżenie inwentarza, niedotrzymanie kontraktu i „niekorespondencję sumy”.

Odczyty niepewne: „Rozkopańce [?]” (w rkp. „Rozkopancy”, „Roskopańcy”, „Rozkopańce”, przym. „Rozkopański”), „ChWLit. [?]”, „Czernigowicz [?]”, „Marca [?]”, „Kommendy [?]”, „porwała [?]”, „Rzeczkich [?]”, „porzawodzili [?]”, „powiekali [?]” (= pouciekali?), „połowę [?]”, „znamowy [?]”, „od palnienie [?]”, „nie ustępnie [?] przezenań [?] … Osmierzenia [?]”, „umierz [?]”, „rzynk [?]”, „z rzyby [?] … Kadysyi [?]”, „mozołą [?]”, „Łysemu [?]”, „Hapyszowi [?]”, „Cmulaiące [?] przywrocił się [?]”, „uśpić [?]”, „Ylka [?] Moszkowicza Narus [?]”, „Pańszczyzny [?]”, „Szczabucki [?]”, „Szaranski/Szarańskiey [?]”, „Zozulińska [?]”.

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; Solennissime – „najuroczyściej”; Comitis – „hrabiego”; benevole – „dobrowolnie”; praesumptive – „samowolnie, z uzurpacją”; etiam – „także”; unius Dominii – „jednego władztwa (pana)”; Contra quos supra – „przeciw tym, co wyżej”.

Streszczenie

9VII 1770 Adam Popławski w imieniu Stanisława Fortunata Nowowiejskiego, stolnika owruckiego, zastawnego posesora Rozkopaniec [?] i Pantówki (klucz pohrebyszczański), zamanifestował przeciw dziedzicom Stanisławowi i Katarzynie z Radziwiłłów Rzewuskim oraz ich komisarzowi Grodeckiemu i rewizorowi Czernikowiczowi: inwentarz spisany po kontrakcie lwowskim z 1768 r. (80 000 zł) zawyżył powinności i arendy, kozacy zostali wpisani na czynsz, po koliszczyźnie arendy i pańszczyzna nie przynoszą dochodu, a młyn rozkopański zabrał zbrojnie posesor Szarańki [?] – o niedotrzymanie kontraktu i niekorespondencję sumy.

Transkrypcja

k. 489v (skan 0492, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dziewiątego dnia

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winn. y

4przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Bur-

5grabstwa y Vice Regentem Grodu Winnickiego Compar.

6Pltr. Urod. JP. Adam Popławski Cześnik Gostyński

7nnet ex speciali Comisso JW. Ignacego Na Swidnie y Odrzy-

8wole Swidzinskiego Star. Lit. Rotmistrza Ch. Pan. W. Kor. [?]

9a prima notitia

k. 490 (skan 0492, strona prawa; nr karty w rkp. 490)

1a prima notitia o protte. przez W. JP. Jakuba Sochę Szymanow-

2skiego Subdelegata Grodzkiego Latyczow. Jmieniem JO. Xcia Jmci

3Antoniego Lubomirskiego Wdy Lubel. prko JW. Pryncy-

4patowi Comitis w Grodzie ninieyszym Roku teraznieysze-

5go dnia dwudziestego trzeciego Junii na pazno [?] zaniesiony

6samemi wymyślonemi Obiekcyami napełniony, tak zaraz

7cmundiuiąc [?] od tey więc y oczewistą Krzywdę JW. Pryn-

8cypała swego długi Czas zamilczoną coram Ara Justitiae

9oświadczaiąc Solennissime na y prko JO. X. Antoniemu Lubo-

10mirskiemu Wdzie Lubel. Dob. Uładowski z przyległościa-

11mi teraznieyszemu Dziedzicowi szczegulnie JO. a miano-

12wicie na y prko Urod. W. JP. Jakubowi Szymanowskiemu Sub-

13delegatowi Grodzkiemu Latyczowskiemu Plenipotentowi, tę protte zanoszącemu

14Gorańo [?] ponum [?] Pornańskiemu [?] Ekonomowi Białowskiemu [?]

15Czaykowskiemu Pisarzowi Maydanskiemu y Barani-

16wiczowi Leśniczemu, Uładowskim niemniey Poddanstwa

17Kozakom Pobereżnikom tychże Dobr Jntruzorom y

18Wiolatorom zali protestuie y Reprotestuie się, otoż Jż lubo

19Granica Czyli odwod Wgo X. Litt. z Koroną Polską Roku

20tysiąc pięćset Czterdzieści y Szosto nastąpiony Aktami

21Metryki tak Korons. Jako też W. X. Litt. Aktoryzowany Sia-

22nu [?] Grontow Woniaszynckich [?] Sstwa Lityń. z Grontami Klu-

23cza Uładowskiego ciągnącego się y tez Grota [?] dystyngwuiąc

24wyraźnie obiaśnia że taż Sciana [?] zaczowszy od wierzchowiny

25kioto [?] wpadaiącego Morowa [?] Potoka Lasem Czarnym Grędu [?]

26do Łozy Dołhoy wyży Uroczyszcza teraz Wsi Brusłinko-

27wa będącey to iest do Jaru Łozami zarosłego Krynicę y Staw

28Łozowaty zwany na sobie maiącego blisko w Rzeczkę Bobr-

29kę Czyli Bobrowkę na Wschód płynącą ku wierzchowi-

30nie iey wpadaiącego ktora Rzeczka Bobrka Czyli Bo-

31browka od zachodu między wschod zimowy w Gronta Uła-

32dowskie ciągnie się y wyżey w Dubie [?] pomienioney Granicy

33za Budkę [?] Kropiwną [?] Jndigitat [?] od tego wyścia dołhy

34tory [?] Czyli Jaru prosto wierzchowiny Bobrki, daly [?] przez

35Suchodolski [?] potok Lasem do wyścia Szitawinskiego [?] Po-

36toku w Rzeczkę z Hanki [?] wpadaiącego do pięty Jowiniey [?]

37extendnieiąc [?] podług ktorey Starożytney Granicy z zna-

38kow naturalnych dawnieysi Dziedzice Klucza Uładowskie-

39go JWW. Piaseczyńscy [?] y Jnnych Successor W. Xiążę Lowi-

40cki [?] Kanclerz Lit. y JO. Xiążę Wdy Lubelski Juryzdater [?] spokoynie

41zażywali

k. 490v (skan 0493, strona lewa)

1zażywali y nie tylko nigdy za Dukt [?] wyżey wyrażony w Grontu St.

2Lityńskiego nie wdzierali się, chociaż Jeszcze za Dziedzictwa W. Xiążęcia

3Radziwiłłowskiego [?] Maydan Uładowski tamże za Rzeką Bobrką

4wyżey Lewia [?] Dołhych Łoz, gdzie iest y teraz był założony y palo-

5ny aliter Sam W. Radziwiłłowski natenczas [?] Ł. B. [?] Manifestem swoim

6Roku tysiąc siedmset pięćdziesiątego piątego dnia siodmego Ma-

7ja w Aktach ninieyszych zaniesionym pomieniony Dukt y znaki

8wyż wyrażone przyznał do piero po nabyciu Dobr Uładowski przez

9JO. X. Wdy Lubel. Dyspozytorowie Onego zaniechawszy Lasow Uła-

10dowskich bardzo obszernych y nieprzerąbanych aż za Rzeczką Bobr-

11ką y Dołhe tory przestąpiwszy naturalne znaki Graniczne nigdy zatrzeć się

12nie mogące nie maiąc podobieństwa żadnego innych znakow przeciwko O-

13czywistości, w Las własny Sstwa Lityń. od wielu nie tykany arcy

14wyborny y zyteczny pierwey trzciową [?] ludziom nie tylko Klucza Uładow-

15skiego, aliter Klucza Pikowskiego w Stepach Sytuowanego [?] wdzie-

16rać się kazali a potym od puttrzecia Roku violenta fronte [?] cumu-

17mineulo [?] Kozakow y Pobereżnikow umyślnie uzbroionych zrazu po

18sto siekier a teraz puttora sta z Rożnych Sąsiedzkich Dobr ponay-

19mowanych wprowadzili, ktorzy pustoszyli od Rzeczki Bobrki y

20Jaru Dołhe [?] torzysko [?] wanego [?], wszystek Las JW. Lityński czyli Wo-

21niaszyński! pominąwszy pola Orane y Sianożęci tak zamkowe [?] ia-

22ko y Poddanstwa ab Ovo et ab Ipsius do Brusłinowa używane,

23z iedney strony Szyki [?] od Szlaku z Brusłinowa do Janowa idą-

24cego będące, a z drugiey Zahorzykow Kut zwane, aż do Samych po-

25miarkow [?] pol ornych Brusłinowskich w pień wycięli y w Kru-

26potych [?] miejscach Budy postawiwszy mieszkania sobie zatoczyli

27nawet iedną chałupę nad Rzeczką Bobrką pa [?] Gronie [?] Lityń-

28skim pobudowali Sianożęci iedne porozrąbywali y powytłukali y

29powykaszali Bydłu zas Brusłinowskiemu własnego ich

30Pastwiska zabraniaiąc, nawet Cypel Lasu pomiędzy Pola Bru-

31słinowskie Jarem pod Samą Wieś Brusłinow do Starostwa Li-

32tyńskiego należące ciągnący się teraz wycinaią Pasieki [?] Księdza

33Parocha Brusłinowskiego Ritus Graeco unito z kraju w tymże

34Cyplu będącą obrabuią, niektorzy zas za Zahorzykow Kut prze-

35stąpiwszy Las Brusłinowski rąbaią ktorego Jeszcze na pul

36ćwierci mili wszerz, a na ćwierć mili wzdłuż do Szczętu wy-

37cięli y wypalili na ćwierć zas mili teraz wycinaią y wypalaią

38przeco szkody naymniey na sto tysięcy uczynili. Jeżeli zas ktory

39poddany Brusłinowski swoią nawet do tego lasu przypuszcza-

40iąca Orzący [?] iako koszyny [?] na potrzebę wytnie albo z porzuco-

41ny młodey lipiny Łyko chce udrzeć tedy Leśniczy y Pobere-

42żnicy Uładowscy tak tych iako też innych chłopow bez przyczyny

43były złapali na pniu połukadaiąc [?], okrutnie biią, Siekiery zabie-

44raią

k. 491 (skan 0493, strona prawa; nr karty w rkp. 491)

1zabieraią, że ledwie iest taki Człowiek w Brusłinowie żeby go nie

2bito a siekier na kilkadziesiąt zabrano y tak bezpiecznie rznuiąc

3wszystek las Brusłinowski aż do Rzeczki Zharku [?], nad ktorą

4Wieś Brusłinow siedzi wyciąć timerarie [?] praesumią a sami

5Maydanniey widząc tę gwałtowność oświadczaią się żeby nie-

6radzi oczywiście cudzego lasu pustoszyć tylko ich Rządy

7Koniecznie przymuszaią ktorymi postępkami zgorszony nie-

8wierny Todrys Sulimowicz przedtym w Brusłinowie a teraz

9w Kamenohorce [?] Uładowskiey Arędę trzymaiący, iadących Lu-

10dzi St. Lityńskiego grabi y rabuie y inne niezliczone Krzywdy

11tak Jmść Dyspozytorowie iakoteż ludzie Klucza Uładowskiego

12Dobrom y Poddanstwu St. Lityńskiego ustawicznie Czynić nie

13przestaią. Co wszystko JW. St. Lityński przez zwykłą swoią spra-

14wiedliwości y Szukanie w Sąsiedztwie przyiazni cierpliwości mogąc

15ile w czasie teraznieyszego w Oyczyznie zamieszania bardziey

16o publicznym Ratunku aniżeli o prywatney rzetęcyi myśląc

17iak tylko w Roku Tysiąc siedmset sześćdziesiątym osmym Dnia

18dziewiętnastego Grudnia w Początkach wycinania Lasu Bru-

19słinowskiego o tę Gwałtowną Jntruzyą wraz z Wizyą wyciętych

20lasow przed Aktami ninieyszemi Uzaliwszy [?] tak więcey publicznych

21Skarg nie zanosząc tylko listownie Kilkakroć razy o sprawie-

22dliwość y Zakazanie tey Gwałtowności Obyczaia JO. Xiążąt Wodow [?]

23Lubelsk. rekwirował, ale do tąd żadney rezolucyi doczekać się nie

24może lubo pewien iest tych względow ktorych sama Sprawie-

25dliwość spodziewać się każe, w tym Urod. JP. Szymanowski

26Subdelegat Grodz. Latyczowski Plenipotent JO. Xiąząt Jchmciow

27nie można wnosić aby z woli JO. Pryncypałow swoich (bar-

28dziey inito Consilio z Jmść Dyspozytorami Uładowskiemi

29chcąc obumbrare [?] gwałtowne postępki w żadnym Sądzie im-

30pune minąć nie mogące zwyczaiem złey Sprawy, prżny [?]

31statię [?] Anivans [?], y protte. swoią wyżey de Actu specyfiko-

32waną Cogitata Jmmaginacyi napełnioną nie winnie JW.

33Star. Lityńskiego y Poddanstwo iego opisał, zadaiąc contra

34omnem rei veritatem Jakoby ci ludzie Granic St. Lityń. nie-

35uważaiąc w Lasy y Pola Uładowskie coraz daley wdzieraią się

36drewa naywybornieysze na potrzebę wycinaią popioły bydłem [?]

37rozbiiaią a w Roku przeszłym na tysiące Cetnarow popiołu za-

38brali y rozbili, Co, ut Jmissum est, Sami Jmść Dyspozytorowie

39Uładowscy Czynić zwykli a zas Poddanstwo St. Lityńskiego

40wszystkie naturalne znaki w Granicy Roku Tysiąc pięćset

41Czterdziestego Szostego oproz ktorey inney między temiż dobra-

42mi niema) opisane Sacrosancti zachowuiąc w Lasach Uładow-

43skich za Rzeczką Bobrką nigdy nogą nie postali a dopiero

44żadnego drzewa nie tykali pul zas Uładowskich żadney niwki

45z tey strony

k. 491v (skan 0494, strona lewa)

1z tey Strony Bobrki niema y Nie było ani Sami Wiolatorowie

2pol Brusłinowskich między Lasem znayduiących się nie uzur-

3puią tylko, las wyżey wyrażony wycinaią y wypalaią Bydła

4zas swego Ludzie Brusłinowscy przez przeszłe dwa Roki na

5Rozbijanie popiołow w Lasach swoich palanych puszczać

6nie mogli bo tam wtenczas ych zaciężny Szkoz [?] po pod Lasem

7były dopiero teraz takowa w Ułoki [?] przypadła tylko w

8Szyszkowski [?] Podstaw [?] Bydło przeszły Dzierżawca Wsi

9Brusłinowa [?] gdzie [?] popiołow nie było y gdy roku przeszłe-

10go Woły swoie zgonne między pnaki dawniey wyciętego

11lasu Brusłinowskiego (na pasze pusić kazał tedy

12Jmść Obżałowani też Woły z własności Brusłinowskiey

13niesłusznie zabrawszy kilka dni morzyli y wniwecz po

14chudzili popiołow żadnego Cetnara nigdy ludzie nie zabierali, ani

15zabierać Jntendebant chociaż na Swoim Gruncie Sama y Słuszność

16zabrać dysponowała. Jnsuper Urod. Obżałowani napaśnie za-

17daią Jakoby Poddanstwo St. Lityńskiego na porębach Uła-

18dowskich Zyta więcey na kup Czterdzieści spalili y stra-

19towali niech że przyznaią Gospodarze ieżeli na porębach świe-

20żo wyciętych zyto siać można a co większa że żadney Słuby [?]

21na tych porębach w Lesie Brusłinowskim niema y dla

22gęstych pniakow bydz nie mogło lecz że Maydancy Uła-

23dowscy u Poddanych Brusłinowskich Wasyla Hołowa-

24czka [?] pszeniczny pułkopy [?] a u Wasyla Lisicka [?] konopi kup

25trzy ukradszy na swoich załągach [?] w lesie pochowali tedy

26pomienieni poddani Brusłinowscy wyśledziwszy iako swoie

27odebrali iednakże nie prywatnie ale za Decyzyą JP. Pisarza

28Maydanskiego ktory sam tę Kradzież oddać kazał y

29Jeszcze przerzeczonych Maydannikow plagami ukarał

30a Jmść Obżałł. bez wstydu to za spalenie y wytratowa-

31nie zyta retorquent. Na Ostatek gdy Poddani Mikołajow-

32scy Mikoła Krawiec złł Trzydzieści y trzy grosze dziesięć [?]

33Hryćko Szołomyie [?] złł szesnaście Jwan Szołomyie [?] złł P.

34Osm Pilip Bitous [?] złł P. Cztery Omelko Linkow [?] złł Czte-

35ry Jwan Bitous [?] złł ieden gro. dwanaście Jwan Świ-

36dancz [?] złł ieden od Roku Tysiąc siedmset sześćdziesiąte-

37go siodmego na Odrobienie popiołami do maydanu Li-

38tyńskiego nad Rzeczką Kierką [?] będącego pobrawszy, dotąd

39ani popiołow nie odpalili ani pieniędzy nie oddali przy

40tym Maydanney z tegoż maydanu Lityńskiego do Mayda-

41nu Uładowskiego pouchodzili, y długi Jako Andrzey

42Kurtaka [?] złł dwa Groszy piętnaście Stefan Morkal [?] złł P.

43pięć

k. 492 (skan 0494, strona prawa; nr karty w rkp. 492)

1pięć y Gro. dziewięć Pietruszka Mosław [?] złł trzy y Go-

2rzynaście [?] Jan Dobryński złł Czterdzieści y trzy gro. dziewięć

3Wasyl Czayka Bednarz złł dwadzieścia y trzy y gro. dwadzie-

4ścia y siedm Jwan Wiatelnik [?] złł Czternaście Gro. Trzyna-

5ście Demko Wiatelnik [?] złł złł trzynaście gro. dwadzieścia

6y trzy Hordiy [?] złł iedynaście Jacko Łysiany [?] złł dwa

7Gro. piętnaście Samuś Miechy [?] złł ieden Gro. piętnaście

8pozanosili, tedy Jmść Obżałł. uniekaiąc na wielokrotne re-

9quizycye uczynienia Sprawiedliwości z pomienionych Zba-

10rzeńcow [?] y długow poprzedzaiącą protte. swoią niesłu-

11sznie zadali Jakoby Poddani St. Lityń. pięciu May-

12dannikow niżey wyrażonych z Maydanu Uładowskiego

13z Długami znacznemi odmowili, co nigdy dowiedziono

14bydz nie może gdyż ci zwyczay iako nie osiedli tak

15z maydanu do Maydanu przechodzą Jako z Tymko

16Bohiczuk [?] od lat trzech do Maydanu Lityńskiego zaszedł-

17szy y zawsze Balina [?] żonę poiąwszy też żonę porzuci-

18wszy niewiedzie dokąd powędrował Jarema zas z

19Kut [?] Roku będąc na Maydanie Potym za Pastucha

20do Bydła W. Tyszkowskiego Podstoli Bydlic. [?] przy-

21stawszy też Bydło w Kilkowszczynę [?] do Wsi Podwysoc-

22kiego popędził o ktorych przedtym żadney od Strony

23requizycyi nie było, a zas Semena Kowochackiego [?] JP. Kray-

24kowski [?] Obżałł. na listowną requizycyą zwyczaynie ode-

25brał Matwiy zas Bębenek [?] że nie był płatny na May-

26danie Uładowskim dla tego w Bliskości do Mayda-

27nu Lityńskiego dobrowolnie przeszedł, lubo zas Onufry

28Kowal Starożytny Poddany ze Wsi Sosenki [?] St. Lityń.

29Cos koche [?] był winien na Maydanie Uładowskim ale

30gdy się do Maydanu Pana swego wracał, tedy Urod.

31Czaykowski kowadła młoty miechy y wszystkie onego

32narzędzia zabrał zezię [?] ten na nowo sporządzać musiał

33y tak Jmść Obżałł. w Protestacyi swoiey, quot commata,

34tot commota, Jrrealissime JW. Pryncypałowi Comitis y

35Poddanym iego pozadawali y napaśnie opisali, o

36ktorą cyrkumskrypcyą tudzież tudzież o wycięcie lasu

37JW. Jmci St. Lityń. y wszystkie wyż wyrażone Krzywdy

38y wioteneye [?] tenże Urod. Comparens Jmieniem tegoż JW. Pryn-

39cypała swego prko wyż wyrażonym Jmciom Obżałł.

40stosuiąc do dawnieyszey protestacyi y więcey iterato quam

41solennissime

k. 492v (skan 0495, strona lewa)

1solennissime protestatur et reprotestatur Adam Popławski [?] mp.

2Et in Continenti Stanowszy Oczywiście Woźny Generał

3Wdztwa Bracł. y innych Opatrzny Mikołay Hołubowski [?]

4w moc wierney Relacyi swoiey iawnie ustnie y dobrowol-

5nie zeznał yż On Roku y Dnia na akcie wyrażonego

6na Requizycyą JW. Swidzinskiego St. Lityń. maiąc przy

7sobie Szlachty stronę Urod. JPP. Macieja Olszewskiego [?]

8y Jgnacego Janiszewskiego Evidentioris testimonii gratia

9do tego Aktu użytych ziechał na Gront między St. Lityń.

10a Kluczem Uładowskim ściągaiący się gdzie będąc widział

11Las Lityński Czyli Brusłinowski od Rzeczki Bobrki

12w Jar aż do Pol Brusłinowskich wszerz na pul ćwier-

13ci mili a zas od Szlaku z Brusłinowa do Janowa wy-

14żey wierzchowiny tegoż morowa [?] Potoka idącego y Jar Doł-

15ha Łoza zwanego Stawek na sobie maiącego w Rzeczkę

16Bobrkę wpadaiącego przez wypalony a na ćwierć mili

17teraz rąbany y wycinany gdzie w kilkunastu mieyscach

18popioły na porębach Kupami leżące mieyscami zas

19Łomy znaczney wielkości do palenia popiołow ktore-

20ne a przy nich Budy postanowione a nad Rzeczką

21Bobrką z tey strony Chałupę robiono także ludzi na

22puttorasta osob z Siekierami y Kilkunastu Kozakow

23y Pobereżnikow z Spisami y Rusznicami aresztuiących

24tamże na Prysłach [?] y na Zahorzykowym Kucie Sia-

25nożęci Brusłinowskie porąbane wytratowane wypaso-

26ne y połuszczone drogi przeznie poczynione oglądał, Mię-

27dzy temi zas pniakami wyciętego Lasu nigdzie znaku o-

28rania na porębach nie widział y dla gęstych pniakow

29nie dawno porzniętych niemożna Orać, przytym w Cy-

30plu tegoż lasu Jarem pomiędzy pola ku samey Wsi

31Brusłinowa ciągnącym się widział ludzi z Siekiera-

32mi drzewo rąbiących Łomy układaiących y palących

33y kupy popiołu leżące aż do końca tegoż Cyplu gdzie

34pasieka X. Parocha Brusłińskiego [?] w Koło iest Obrąbana

35tudzież za Uroczyskiem Kutem także ludzi Las wyrąbu-

36iących y popioły palących widział y urzędownie oglą-

37dał ktore wycięcie y Spustoszenie Lasu Własnego St.

38Lityń. przez ludzi Klucza Uładowskiego od puttrzecia

39Roku po złł po puttorasta siekier corocznie robiących

40uczynione

k. 493 (skan 0495, strona prawa; nr karty w rkp. 493)

1uczynione bydz Szyrat [?] wszystkim Szlachtą sobie przytomną

2oświadczywszy się prawdziwą przed Urzędem ninieyszym

3uczynił y zeznał Rell. Woźny nie umieiący pisać Jnalte-

4rzya [?] S. Kładzie Mikołay Hołubowski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Adam POPŁAWSKI (por. akt 826; „Cześnik Gostyński”) z polecenia Ignacego ŚWIDZIŃSKIEGO na Świdnie i Odrzywole, starosty LITYŃSKIEGO, rotmistrza chorągwi pancernej [?] wojsk koronnych (w rkp. „Rotmistrza Ch. Pan. W. Kor.”), odpowiada na protestację z 23 VI 1770 zaniesioną w imieniu ks. Antoniego LUBOMIRSKIEGO, wojewody lubelskiego, dziedzica klucza ULADOWSKIEGO, przez Jakuba Sochę SZYMANOWSKIEGO, subdelegata grodzkiego latyczowskiego (por. akty 776–777), i protestuje przeciw Lubomirskiemu, Szymanowskiemu, [gubernatorowi?] PORNAŃSKIEMU [?] (= Poznański?), ekonomowi BIAŁOWSKIEMU [?], pisarzowi majdańskiemu CZAJKOWSKIEMU, leśniczemu BARANIEWICZOWI oraz kozakom i pobereżnikom uładowskim. Powołuje się na rozgraniczenie Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną z 1546 r. (aktykowane w Metryce koronnej i litewskiej), oddzielające grunty WONIASZYŃCÓW [?] starostwa lityńskiego od klucza uładowskiego (rzeczka BOBRKA czyli BOBRÓWKA, Morowy [?] Potok, Las Czarny, Łoza Dołha, staw Łozowaty), uznane przez dawnych dziedziców Uładówki (Piaseczyńskich [?], ks. RADZIWIŁŁA [?] – manifest z 7 V 1755). Od 2,5 roku dyspozytorzy uładowscy wprowadzają po 100–150 najemnych siekier ze zbrojnymi kozakami, wycinają i wypalają na popiół las BRUSŁINOWSKI (Szyki [?], Zahorzyków Kut, cypel pod wsią Brusłinów, pasieka parocha unickiego), stawiają budy i chałupę, niszczą sianożęci, biją i obrabowują poddanych z Brusłinowa (szkody min. 100 000 zł); arendarz Żyd Todrys SULIMOWICZ (Kamienna Horka [?]) rabuje przejezdnych; manifest o tym zaniesiono już 19 XII 1768. Odpiera zarzuty protestacji uładowskiej (popioły, spalenie żyta – w rzeczywistości kradzież pszenicy i konopi Wasyla HOŁOWACZKA [?] i Wasyla LISICKA [?] przez majdanników uładowskich; długi poddanych mikołajowskich (wymienionych z imienia) zbiegłych z majdanu lityńskiego nad rzeczką KIERKĄ [?] do majdanu uładowskiego; zbiegli majdannicy Tymko BOHICZUK [?], Jarema, Semen KOWOCHACKI [?], Matwij BĘBENEK [?]; kowal Onufry z SOSENEK [?] obrabowany z narzędzi przez Czajkowskiego).

Relacja woźnego generalnego Mikołaja HOŁUBOWSKIEGO [?] (w rkp. „Hotubowski” – ł jak t) w obecności szlachty Macieja OLSZEWSKIEGO [?] i Ignacego JANISZEWSKIEGO: na gruncie między starostwem lityńskim a kluczem uładowskim widział las brusłinowski wypalony na pół ćwierci mili wszerz, a na ćwierć mili obecnie wyrąbywany, kupy popiołu, łomy do palenia, budy, chałupę nad Bobrką, ok. 150 ludzi z siekierami oraz kozaków i pobereżników z dzidami i rusznicami, zniszczone sianożęci na Prysłach [?] i Zahorzykowym Kucie, brak śladów orki na porębach, wycinkę w cyplu aż do pasieki parocha brusłinowskiego.

Nazwy: BRUSŁINÓW (w rkp. „Brusłinow”, przym. „Brusłinowski”; raz „Brusłinkowa” – tu jako uroczysko „wyży Uroczyszcza teraz Wsi Brusłinkowa [?]”) – wieś starostwa lityńskiego; ULADÓWKA (w rkp. „Uładowski”) – klucz Lubomirskiego (por. akty 776–777 „klucz ULADOWSKI”); MAJDAN Uładowski i Majdan Lityński – osady budnicze (popielarnie); KLUCZ PIKOWSKI (Lubomirskich). Słowo „Lasem Czarnym Grędu [?]” i dalsze opisy granicy z 1546 r. odczytane tylko częściowo.

Odczyty niepewne (wybór): „Rotmistrza Ch. Pan. W. Kor. [?]”, „Szrypiyą [?]” (w tytule, może „Excursiam Scrypcyą”), „na pazno [?]”, „cmundiuiąc [?]”, „Gorańo [?] ponum [?] Pornańskiemu [?]”, „Białowskiemu [?]”, „Sianu [?]”, „Woniaszynckich [?]”, „Grota [?]”, „Sciana [?]”, „kioto [?] … Morowa [?]”, „Grędu [?]”, „Dubie [?]”, „Budkę [?] Kropiwną [?] Jndigitat [?]”, „dołhy tory [?]”, „daly [?]”, „Suchodolski [?]”, „Szitawinskiego [?]”, „z Hanki [?]”, „Jowiniey [?]”, „extendnieiąc [?]”, „Piaseczyńscy [?]”, „Lowicki [?]”, „Juryzdater [?]”, „Dukt [?]”, „Radziwiłłowskiego [?]”, „Lewia [?]”, „natenczas [?] Ł. B. [?]”, „trzciową [?]”, „Sytuowanego [?]”, „violenta fronte [?] cumumineulo [?]”, „Dołhe [?] torzysko [?] wanego [?]”, „zamkowe [?]”, „Szyki [?]”, „pomiarkow [?]”, „Krupotych [?]”, „pa [?] Gronie [?]”, „Pasieki [?]”, „Orzący [?] … koszyny [?]”, „połukadaiąc [?]”, „Zharku [?]”, „timerarie [?]”, „Kamenohorce [?]”, „Uzaliwszy [?]”, „Wodow [?]”, „obumbrare [?]”, „prżny [?] statię [?] Anivans [?]”, „bydłem [?]”, „Szkoz [?]”, „Ułoki [?]”, „Szyszkowski [?] Podstaw [?]”, „Słuby [?]”, „Hołowaczka [?]”, „pułkopy [?]”, „Lisicka [?]”, „załągach [?]”, nazwiska poddanych mikołajowskich i dłużników (Szołomyie, Bitous, Linkow, Świdancz, Kurtaka, Morkal, Mosław, Wiatelnik, Hordiy, Łysiany, Miechy), „Kierką [?]”, „Zbarzeńcow [?]”, „Bohiczuk [?]”, „Balina [?]”, „z Kut [?]”, „Tyszkowskiego Podstoli Bydlic. [?]”, „Kilkowszczynę [?]”, „Kowochackiego [?]”, „Kraykowski [?]” (= Czajkowski?), „Bębenek [?]”, „Sosenki [?]”, „koche [?]”, „zezię [?]”, „wioteneye [?]”, „Popławski [?]” (podpis z ozdobnikiem), „Hołubowski [?]”, „Olszewskiego [?]”, „Prysłach [?]”, „Brusłińskiego [?]”, „Szyrat [?]”, „Jnalterzya [?]” (= „Krzyż”?).

Łacina: nnet [?] ex speciali Commisso – „ze szczególnego polecenia”; a prima notitia – „od pierwszej wiadomości”; coram Ara Justitiae – „przed ołtarzem sprawiedliwości”; Comitis – „hrabiego”; ab Ovo et ab Ipsius – „od samego początku”; Ritus Graeco unito – „obrządku greckiego unickiego”; violenta fronte – „z gwałtowną śmiałością”; inito Consilio – „po wspólnej naradzie”; impune – „bezkarnie”; contra omnem rei veritatem – „wbrew wszelkiej prawdzie rzeczy”; ut Jmissum est – „jak zostało wspomniane”; Sacrosancte – „najświęciej”; intendebant – „zamierzali”; Jnsuper – „ponadto”; retorquent – „obracają (przeciw)”; quot commata, tot commota – „ile słów, tyle zamieszania”; Jrrealissime – „najbardziej bezpodstawnie”; iterato quam solennissime protestatur et reprotestatur – „ponownie jak najuroczyściej protestuje i reprotestuje”; Et in Continenti – „i zaraz potem”; Evidentioris testimonii gratia – „dla oczywistszego świadectwa”.

Streszczenie

9VII 1770 Adam Popławski w imieniu Ignacego Świdzińskiego, starosty lityńskiego, zaprotestował – w odpowiedzi na protestację J. S. Szymanowskiego z 23 VI 1770 – przeciw ks. Antoniemu Lubomirskiemu, woj. lubelskiemu, dziedzicowi klucza uładowskiego, jego plenipotentowi i oficjalistom: wbrew granicy z 1546 r. (rzeczka Bobrka) od 2,5 roku ludzie uładowscy wycinają i wypalają na popiół las brusłinowski, niszczą sianożęci i biją poddanych z Brusłinowa (szkoda ok. 100 000 zł), a zarzuty strony uładowskiej są fałszywe. Woźny Mikołaj Hołubowski [?] potwierdził wizją ogrom wyrębu i obecność ok. 150 drwali i zbrojnych kozaków.

Transkrypcja

k. 493 (skan 0495, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dziewiątego Dnia.

3Przed urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y Vice Re-

5gentem Grodu Winnic. Comparens Personaliter Urod. JP. Adam

6Popławski Cześnik Gostyń. Jmieniem z wyraźney Woli W.

7JP. Stanisława Nowowiyskiego Stolnika Owruc. Dobr

8Długoszyi [?] z przyległościami w Wdztwie Wołyńskim a Powie-

9cie Wlodzimierskim [?] leżących zastawnego Possesora nie mogąc adire

10Acta propria districtus przed ninieyszemi Księgami za pierwszym

11od W. Pryncypała swego w odległym Kraiu teraz zostaią-

12cego o niżey wyrażoney Rzeczy uwiadomieniem natychmiast

13ostrzegaiąc Całości onego w pilności manifestuie się, otoż Nadar-

14mo Prawo Koronne y zwyczay Kontraktow przypadkowy

15ogien ostrzegać zwykły, ktory czyli z dopustu Boskiego czy-

16li z ludzkiey złości y Naypredzieyszych [?] Gospodarzow złe

17sobie nie życzących Czestokroć do Klęski przyprowadza. Tym

18wyrokom podpadł W. Pryncypał Comitis, gdy zimie bli-

19sko przeszłey w Dobrach Długoszyi przywilkiey [?] y Ostro-

20zności y Straży ludzi Gromadzkich Głęboley [?] wsi od le-

21sy [?] y Drogi przez wieś idącey z złości ludzkiey ut supponit

22Poddanych tameyszych Szopę na Gumnie w ktorey szopę

23zboża złożone były bezbożnie podpalito przez ktory Ogien

24y porąż [?] Szopy z Obu stron Gumna stoiące Stodoły y

25Spichlerzyk Stan inwentarski ale przez W. Pryncypała

26Querulantis reparowane y de novo restaurowane ma-

27kiem Grochem Siemieniem Słodem Jęczmieniem y rożnym

28zbożem na Fliz [?] przysposobionym nie tylko z Folwar-

29kow Klucza Długoszyiskiego aliter z Klucza Ruchmano-

30skiego [?] y Rozkopańskiego przywiezionym tudzież rożnemi

31rzeczami

k. 493v (skan 0496, strona lewa)

1rzeczami Towarzyskiemi napełnione także Sterty nie tylko W.

2Pryncypała Manifestantis przeszłoroczne aliter JO. X. JP. Radzi-

3wiłła Wdy Wileńskiego Tychże Dobr Juris Datora od Lat kil-

4ku stoiące iuż pognite y od myszy zjedzone z gotą Całe

5Gumno Spłonęło y Tym ninieyszym porzło [?] Wartownicy zas na to

6patrzące nie dosyć że Ognia nie dopilnowali aliter choć

7mogli nie ratuiąc ucieczką z Dworu powiekali przeco W.

8Comitis na Kilkanaście Tysięcy Szkody poniosł y iesz-

9cze przez nowe Budowanie Stodoły Szop y Spichlerza

10z drzewa Cmil [?] kilka wozowego dalszy Expens ponosić mu-

11si Co nayważnieysza ze Sp. W. JPani Franciszka z Xiążąt Cze-

12twertynskich Nowowiyska ury Comitis Principalis Mat-

13ka natenczas prope partum będąca tym pożarem prze-

14straszyła [?] do nadzwyczayney Ciężkości y iey [?] partus, a

15tym Samym do przyspieszenia sobie śmierci dała Okazyą

16Zaczym Urod. Comparens przestrzegaiąc Całości W. Pryn-

17cypała swego aby przypadek wielkiey szkody swoiey ie-

18szcze iakowey od Skarbu JW. Jurisdatora o pogorzałe Gu-

19mno y Sterty nie miał impetycyi tę swoią powtorną de

20diligentia ninieyszey zanosi manifestacyą Adam Popławski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Adam POPŁAWSKI, cześnik gostyński, w imieniu Stanisława (Fortunata) NOWOWIEJSKIEGO, stolnika owruckiego, zastawnego posesora dóbr DŁUGOSZYJE [?] (w rkp. „Długoszyi”, „Klucza Długoszyiskiego”) w województwie wołyńskim, powiecie włodzimierskim [?] – nie mogąc udać się do akt własnego powiatu, a mocodawca przebywa w odległym kraju – manifestuje „in diligentia”: zimą ubiegłą, mimo straży, z ludzkiej złości (jak się przypuszcza – poddanych miejscowych) podpalono szopę na gumnie; spłonęło całe gumno ze stodołami, spichlerzykiem, zbożem (mak, groch, siemię, słód, jęczmień – także przywiezione z kluczy RUCHMANOWSKIEGO [?] i ROZKOPAŃSKIEGO, por. akt 826) i stertami, także dawnymi stertami ks. RADZIWIŁŁA, wojewody wileńskiego, właściciela („Juris Dator”) dóbr; wartownicy nie ratowali, lecz uciekli; szkoda kilkunastu tysięcy zł; matka posesora, Franciszka z książąt CZETWERTYŃSKICH NOWOWIEJSKA, będąca bliska porodu, przestraszona pożarem zmarła. Manifest ma zabezpieczyć posesora przed roszczeniami skarbu Radziwiłła o spalone gumno i sterty.

Odczyty niepewne: „Długoszyi [?]” (nazwa wsi), „Wlodzimierskim [?]”, „Naypredzieyszych [?]”, „przywilkiey [?]”, „Głęboley [?] wsi od lesy [?]”, „porąż [?]”, „Fliz [?]” (może „Flis” – spław zboża), „Ruchmanoskiego [?]”, „z gotą [?]”, „porzło [?]”, „powiekali” (= pouciekali), „Cmil [?]”, „ury [?]” (może „Wgo”), „przestraszyła [?]”, „iey [?]”. Zakończenie zdania o matce w rkp. skrótowe; sens: strach przyspieszył poród i śmierć.

Łacina: Comparens Personaliter – „stawiwszy się osobiście”; adire Acta propria districtus – „udać się do akt własnego powiatu”; Comitis – „hrabiego”; ut supponit – „jak przypuszcza”; Querulantis – „skarżącego”; de novo – „na nowo”; Manifestantis – „manifestującego”; Juris Dator – „dawca prawa (właściciel, od którego pochodzi prawo zastawne)”; Principalis – „mocodawcy”; prope partum – „bliska porodu”; partus – „poród”; impetycyi – „roszczenia”; de diligentia – „dla zachowania pilności (terminu)”.

Streszczenie

9VII 1770 Adam Popławski w imieniu Stanisława Nowowiejskiego, stolnika owruckiego, zastawnego posesora Długoszyj [?] na Wołyniu (dobra ks. Radziwiłła, woj. wileńskiego), zamanifestował in diligentia o podpalenie zimą gumna wraz ze stodołami, spichlerzem, zbożem i stertami (szkoda kilkunastu tysięcy zł; śmierć matki posesora, Franciszki z Czetwertyńskich) – dla zabezpieczenia przed roszczeniami skarbu Radziwiłła.

Transkrypcja

k. 493v (skan 0496, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Jedynastego Dnia

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa

5y Vice Regentem Grodu Winnic. Oczywiście przyszedszy

6Urod. JP. Jan Chuchowski [?] Pisarz Ekonomiczny JW. Hra-

7bi na Żywcu y Pieskowey Skale Wielopolskiego Koniuszego

8W. Kor. [?] Krakowskiego Żarnowieckiego Starosty zapobie-

9gaiąc całości Skarbu JW. Pryncypał. swego te w pilności czy-

10ni oświadczenie, yż będąc ordynowany od JW. Pryncypała

11swego dla pilnowania pewnego podiętego Jnteressu przez

12Starozakonnych Chaima Oyca y Majorka Syna Gnie-

13wiczow [?] Obywatelow z Miasta Kotka [?] ponieważ mimo

14wolą JW.

k. 494 (skan 0496, strona prawa; nr karty w rkp. 494)

1wolą JW. Pryncypała Jako też y Urod. manifestuiącego się

2Starozakonny Majorko Gniewicz [?] bawiący w Berdyczowie

3Dla Obowiązkow powinności swoiey Kontrakt na Arędę Ber-

4dyczowską Roczney wynoszącą po trzydzieści y dwa tysiące

5złł Polskich w Spułce z Jnnemi Żydami Berdyczowskiemi

6z JO. Xiążęciem Jmcią Udalrykiem Radziwiłłem Wowodzicem Nowo-

7grodz. y teraz Possessorem Hrabstwa Berdyczowsk. in men-

8se Junio Anno praesenti Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

9w Berdyczowie zawarł y tenże Kontrakt od obuch stron

10podpisany y w znaim [?] sobie Kommunikowany został a sum-

11mę kilka tysięcy złł Pol. od tegoż Majorka JO. Xiążę Jmść

12od zatrzymania [?] tey Arędy Anticipative wziął nie uważaiąc

13tak na Obowiązki natenczas Majorka z Jnnych Consequen-

14tyi powinnym zadość Czynienia włożone Jakoteż na kłopo-

15tliwe [?] wszystkie zachodzące o Hrabstwo Berdyczowskie, a co większa

16yż tak Rodzony Oyciec Jako y Majorko Syn Summę zna-

17czną do Skarbu JW. Comitis Pryncypała są winni

18więc Urod. Stawaiący tak o nieważność Kontraktu przez Sta-

19rozakonnego Majorka zawartego na Arędę Berdyczowską

20podpisanego y do Skarbu Jaśnie Xiążęcia Jmci Udaryka Radzi-

21wiłła danego Jakoteż o całości zaliczoney summy na Arędę Ber-

22dyczowską do Skarbu JO. Jmci Radziwiłła zostawuiąc

23sobie bezpieczeństwo tey Summy wyrażoney czyli to w Skar-

24bie JO. Jmci czyli u wspułkontraktantow tychże Arędy prope

25nacyonalny [?] Obywatelow Berdyczowskich niemniey windy-

26kacyą wszelkich od tegoż Żyda z Jakichkolwiek okoli-

27czności rożne pretensie względem wszyż wzmiankowa-

28ney Arędy tudzież o zapobieżenie prętędowanio przez tegoż

29Żyda Szukania protekcyi u JO. Xiąząt Radziwiłłow Pos-

30sessorow Hrabstwa Berdyczowskiego y powtornie w

31Pilności manifestuie się, zostawuiąc sobie poprawienia

32tego Manifestu Jeżeli tego potrzeba wyciągać będzie

33Jan Chuchowski [?] P. Ek. JW. [?] mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Jan CHUCHOWSKI [?] (w tytule „Chuchrowskiego [?]”), pisarz ekonomiczny hrabiego WIELOPOLSKIEGO „na Żywcu i Pieskowej Skale”, koniuszego koronnego [?] (w rkp. „Koniuszego W. Kor. [?]”), starosty krakowskiego i żarnowieckiego, delegowany przez mocodawcę do pilnowania sprawy z Żydami Chaimem (ojcem) i Majorkiem (synem) GNIEWICZAMI [?] z miasta KOTKA [?], manifestuje „in diligentia”: Majorko, przebywający w BERDYCZOWIE, wbrew woli Wielopolskiego zawarł w czerwcu 1770 r. w Berdyczowie – wraz z innymi Żydami berdyczowskimi – kontrakt na arendę berdyczowską (32 000 zł rocznie) z ks. Ulrykiem RADZIWIŁŁEM, wojewodzicem nowogródzkim, posesorem hrabstwa berdyczowskiego, a książę pobrał od Majorka zaliczkę kilku tysięcy zł; tymczasem ojciec i syn są winni znaczną sumę skarbowi Wielopolskiego. Komparent manifestuje o nieważność kontraktu, o zabezpieczenie zaliczonej sumy (w skarbie Radziwiłła lub u wspólników arendy) dla windykacji długu oraz przeciw szukaniu przez Żyda protekcji u Radziwiłłów.

Odczyty niepewne: „Chuchowski [?]” (nagłówek „Chuchrowskiego”, podpis „Chuchowski”), „Koniuszego W. Kor. [?]” (Hieronim Wielopolski był koniuszym w. kor. i starostą krakowskim – identyfikacja imienia bez podstawy w tekście), „Gniewiczow [?] / Gniewicz [?]”, „Kotka [?]” (miasto – odczyt bardzo niepewny), „w znaim [?]”, „od zatrzymania [?]”, „kłopotliwe [?]”, „prope nacyonalny [?]”, „P. Ek. JW. [?]” (dopisek przy podpisie).

Łacina: in diligentia – „dla zachowania pilności (terminu)”; in mense Junio Anno praesenti – „w miesiącu czerwcu roku bieżącego”; Anticipative – „z góry, zaliczkowo”; Consequentyi – „następstw”; Comitis – „hrabiego”.

Streszczenie

11VII 1770 Jan Chuchowski [?], pisarz ekonomiczny hr. Wielopolskiego, starosty krakowskiego i żarnowieckiego, zamanifestował in diligentia o nieważność kontraktu na arendę berdyczowską (32 000 zł rocznie), zawartego w czerwcu 1770 r. przez Żyda Majorka Gniewicza [?] z ks. Ulrykiem Radziwiłłem, posesorem hrabstwa berdyczowskiego, i o zabezpieczenie zaliczki dla windykacji długu, który Majorko i jego ojciec Chaim mają wobec skarbu Wielopolskiego.

Transkrypcja

k. 494 (skan 0496, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Jedynastego Dnia.

k. 494v (skan 0497, strona lewa)

1Postanowiwszy się osobiście JP. Jan Baczyński [?] swym y W. JPani

2Rozalii z Baybuzow [?] Łaczyńskiey Cześnik. Bracł. Dobr Kropi-

3wny [?] niży z Antecessorow swoich Dziedziczki y Sukcessorow

4oney postrzegaiąc Całości Pryncypałow Swoich y Gron-

5tow Kropiwnskich [?] a swoie życie y zdrowie ubezpieczaiąc Urocz-

6na prko W. Bogdanowi Ostrowskiemu Chor. Bracł. Dobr Klu-

7cza Kuźminieckiego [?] Dziedzicowi, Kuźminieckiemu [?], Szyockich [?], Ko-

8mis. [?] Kozaczkiemu [?] między sobą, Rusowickiemu [?], y Simonkowi Admini-

9stratorom, Ezar [?] Odważnym, Luteniu [?] Atamanowi, Szamra-

10jowi, Fedkowi Strowowi [?], Fedorowi Tkaczykowi, y Synowi iego,

11Musiowi [?] Tkaczykowi, Martynowi, Łozinowi [?], Stepanowi, Tara-

12sowi, Lankowi [?] Kuczytaytowi [?] Dmytrowi Ślusarzowi, Moy-

13sie, Szuhaytowi [?], Batanenkowi [?], Chyżtkowi [?], Hryćkowi

14Kizdryłowi [?], Jwanowi Rudenkowi, Łyzołobyłskimu [?], Sawie Ho-

15towatenkowi [?], Ostapowi Konowodenkowi [?] Stepanowi Woło-

16szynkowi [?], Jwanowi Sawie, Wasylowi Dziubenkowi [?], Wasyl-

17kowi Zadorożnemu, Pawłowi Sokołeckimu [?] y innym do Osob

18więcey Czterdziestu wynoszącym w dalszym procesie wyra-

19zić się maiącym w spisy Spisy Samopały y pistolety uzbro-

20ionym y przysposobionym na niżey wyrażone Gwałtowno-

21ści liencyowanym [?] y użytym Kuźminieckim Kozakom Sta-

22ry y Zalicz [?] w niżey opisany sposob y oto, Jż Urod. Ostrow-

23ski Chorąży Bracł. nie dosyć maiąc na dawnieyszych Krzy-

24dach przez gwałtowne wdzieranie się w Gronta własne Kro-

25piwnskie onych przywłaszczanie Ludzi Kropiwnskich

26bicie y Katuszy dysponowanie y innych wielorakich Stawiące-

27go się Pryncypałom poczynionych iako o tym Obszernie świad-

28czą, manifesta, ale gniewu coraz na większe pokrzywdzenie

29bądź wyraźnym Ordynansem Swoim bądź Urod. Komissa-

30rza lub dyspozytorow licencyował y dopuscił ludziom swo-

31im Kozakom zbrojną ręką na Gronta własne Kropi-

32wnskie y zawsze spokoynie używane gwałtownie naiechać

33ktorzy naiechawszy pod tamże [?] y przywodem Urod. Tar-

34nawskiego y Szygockich [?] nayprzod po pod samą Wieś Kropi-

35wną nisza [?] po zbożach Ozimych y Jarzynnych iezdząc one

36stratowali potym sprowadziwszy więcey iak Osimdziesiąt Ko-

37sarzow na Bretogi [?] y Sianożęci Kropiwnskie te gwałtownie

38przy sobie przysobi [?] poczyniwszy na Stawach zasadzki skosili y

39skosiwszy nie zupełnie nawet do schłe [?] siano Gromadzką narwo-

40zy nie Odstępnie zabrali y do Stodołki Swoiey zaprowadzi-

41li. Na Ostatek na Ludzi Gromadzkich Kropiwnskich

42napadszy Onych bili kłoli Strzelali od roboczy [?] odpędzaiąc

43uganiali się, gdzie Urod. Stawiącego się przy robociźnie zastawszy

k. 495 (skan 0497, strona prawa; nr karty w rkp. 495)

1zabić onego usiłuiąc za onym gonili wołaiąc temi Słowy Lacha La-

2cha koły koły albo Konia pod nym iakoż go w Kozli [?] prawy tak

3pchnięto że zupan na wylot został przeszyty, Konio zas pod o-

4nym w Pirsi [?] postrzelono a drugim postrzałem w Kaptur od

5Ostra trafiono, Y lubo do Urod. pritt [?] Urod. Tarnawski Dyspo-

6zytor Kuźminiecki ze Sztuca razy trzy Ataman Luty razy Czte-

7ry Szamray razy dwa y inni Kozacy więcey ja piętnaście

8razy wystrzelili przeciw za zrządzeniem Boskim żaden więcey

9nie trafił, Co Gromadzkiemu iako pieszych znacznie trafia-

10li, Ponieważ pracowitego Fetka Smetaniuka [?] dwa razy postrze-

11lono raz w Plecy lewą w skroś ią Kulą przeszywszy tak-

12że aż piszczel z Ustawy wyprzęt [?], drugi raz w twarz z lewey

13strony, Jwana Maydalasa w udo lewey nogi Stryjka [?] Pecz-

14niuka [?] w Karku [?] niżey Woła [?] z lewey strony Kazimierza Mazu-

15ra w Pachwinę niżey pasa Jwana Żynia w Samo Przyrodze-

16nie, ktora Kula przeszytszy została w drugiey pachwinie, Jwa-

17na Worobija trzy razy raz w pachwinę lewey nogi dwoma

18głutami [?] gdzie y Głuty zostaią drugi raz w Tyłku tyże nogi

19a trzeci raz w Prawą nogę powyżey Kostki, Jwana Ziwad-

20nego [?] raz w Sam wierzchołek Głowy drugi raz w Łopatkę

21postrzelono Karkowi [?] Mazurowi nos y wierzchnią Wargę aż

22do połowy twarzy Kosą rozcięto, Wasyla Błaznika [?] Kosą

23w Głowę cięto Ratyszczami Głowę zbito y żebro z prawey

24strony złamano, Andruka Kotyłka [?] Ratyszczami y Kolbami

25od Rusznic ciężko zbito Jaluma [?] Krawca Bitohonia [?] y in-

26nych Kilku postrzelali pobili y Pokaleczyli a młodych

27wyrostkow y Dziewczęta poprzestraszali uganiaiąc się za-

28nimi pieszo y Konno, Zboże Kropiwnskie Tratowali prze-

29co na Kilkadziesiąt kup szkody uczynili, Atak postrzela-

30wszy pobiwszy y porozpędzawszy Gromadzkich nie tylko

31pan rzeczy nat [?] patym mieyscu zgromadzone aliter z pomiarkow

32Ostopskich [?] z Pomiędzy zboż Kropiwnskich y z pod Łanow

33dworskich zabrali siano y do nowey kowney [?] koszowy [?] zapro-

34wadzili potym bez prawie przeiezdzaiąc bez Kropiwnę Urod.

35Mikołay Ostrowski Komisarz Dobr W. Chor. Bracł. z Urod.

36Tarnawskim Dyspozytorem Kuźminieckim Lżeniem swo-

37im Jż to porzątek dopiero słowy Urod. Komisarz do Chło-

38pow Kropiwnskich te słowa, nie tak ia iescze z wami

39się Obeydę poletaricie [?] Ja was tak że was y noga nie wydzi-

40każe z Chałup za Łyp wyrzucić y Pan wasz w Kotworze [?]

41się nie Osiedzi a Dyspozytora waszego day Boże mi do Kuli

42dostać Czym Poddanstwo Kuźminieckie wzruszone też same

43y inne prze-

k. 495v (skan 0498, strona lewa)

1y inne przegroski y przechwałki Czyni, Co wszystko ninie-

2yszy Stawiący się prko tymże Obżałowanym swoym y ktorych

3wyżey Jmieniem powtornie iako nayuroczystsiey Skarży y prote-

4stuie Jan Baczyński [?].

5Et in Continenti tenże Stawiący się prosił mnie Urzędu o

6przydanie Woźnego do uczynienia Obdukcyi ran y razow na

7Ludziach Kropiwnskich do ktorego Ja Urząd przychylaiąc się

8żądania przydałem Woźnego Generała Wdztwa Bracł. y innych

9opatrznego Jana Sawickiego Łapszewskiego [?] Andrzeja Cautor-

10skiego [?] dla tym większey wiary do tego Aktu użytych widział

11y Oglądał na Urod. Janie Baczyńskim żupan z boku prawe-

12go przeszyty u Pracowitego Fedka Smetaniuka Plecy lewą

13wskroś Kulą przestrzelone, piszczel z Ustawy wyprzęty

14y twarz z Lewey Strony postrzałem ranioną u Jwana May-

15dalasa w Udzie lewey nogi w Hryćka Pecuniaka [?] w Karku

16niżey ucha z lewey strony u Kazimierza Mazura w Pachwinę

17niżey pasa rany postrzałami zadanie u Jwana Żenica Przy-

18rodzenie Kulą przeszyte y w drugiey pachwinie Kulę będą-

19cą u Jwana Worobija w lewey Pachwinie ranę dwoma

20Głotami zadaną y też Głuty w Ciele będące u tegoż ranę w

21Tyłku lewey nogi y wyżey kostki w prawey nodze u Jwana

22Ziwadnego [?] iedną ranę w Głowie w lewey nodze drugą

23postrzałami zadaną u Marka [?] Mazura nos y wierzchnią

24wargę kosą przeciętą u Wasyla Błaznika [?] ranę w Głowie

25Kosą zadaną Głowę ratyszczami zbito y żebro prze-

26łamane. Co widziawszy y Oglądawszy Szlachtą sobie

27przytomną Oświadczywszy się uczynioney Obdukcyi przede-

28mną Urzędem uczynił y zeznał Rellacyą Tenże Woźny sta-

29nowszy Oczywisto dobrowolnie zeznał, iż On Roku y mie-

30siąca na Akcie wyrażonych dnia dziewiątego Julii na

31Prawne żądanie W. JPani Rozalii z Baybuzow [?] Łaczyńskiey

32Cześnik. Bracł. y Sukcessorow Oney maiąc przy sobie Szla-

33chty Ludzi Wiary Godnych tychże Urod. JPP. Mikoła-

34ja Łapszewskiego [?] y Andrzeja Cautorskiego [?] był w Do-

35brach Wsi Kropiwny niższey gdzie będąc widział y o-

36glądał Konia pod Urod. Baczyńskim w Piersi po-

37strzelonego y Kaptur u Ostra przestrzelony Andruka

38Kotyłka [?] Ratyszczami y Rusznicami zbitego Bitohoma [?]

39Jaluma [?] Krawca także ratyszczami zbitych zboniatych [?]

40y spuchłych Co widziawszy y Obeyrzawszy z Szlachtą sobie

41przytomną Oświadczywszy się z tamtąd z tamtąd odiechał y tu

k. 496 (skan 0498, strona prawa; nr karty w rkp. 496)

1przybywszy przedemną Urzędem prawdziwey wizyi uczynił

2y zeznał Rell. Ob czym ninieysze tegoż Woźnego zeznanie

3ktory nie umieiący pisać Krzyż kładzie Jan Sawicki +

4[reszta strony pusta, przekreślona dużym zawijasem; prześwituje lustrzane odbicie tekstu z odwrocia]

Objaśnienia i tłumaczenia

Jan BACZYŃSKI [?] (w swoim i w imieniu Rozalii z BAJBUZÓW [?] ŁACZYŃSKIEJ, cześnikowej bracławskiej, dziedziczki części wsi KROPIWNA [?] (Kropiwna Niższa) po przodkach) protestuje przeciw Bogdanowi OSTROWSKIEMU, chorążemu bracławskiemu, dziedzicowi klucza KUŹMINIECKIEGO [?] (w rkp. „Kuźminiecki”, „Kuźminieckim Kozakom”), jego komisarzowi (Mikołajowi Ostrowskiemu – wymieniony dalej), dyspozytorowi TARNAWSKIEMU, administratorom i ponad 40 kozakom (wymienionym z imienia, m.in. ataman LUTY, SZAMRAJ, Fedor TKACZYK z synem) uzbrojonym w dzidy, samopały i pistolety: najechali grunty kropiwieńskie, stratowali zboża, sprowadzili ponad 80 kosiarzy, skosili sianożęci i zabrali siano gromadzkie; napadli na ludzi przy robociźnie, bili, kłuli i strzelali; Baczyńskiego gonili z okrzykiem „Lacha, Lacha, koły!” (bij, kłuj), przeszyli mu żupan, postrzelili konia; Tarnawski strzelał ze sztućca trzy razy, ataman Luty cztery, Szamraj dwa, inni ponad 15 razy; ranili kulami i kosami kilkunastu chłopów (Fedko SMETANIUK [?], Iwan MAJDALAS, Hryćko PECZNIUK [?], Kazimierz MAZUR, Iwan ŻEŃ/ŻENIEC [?], Iwan WOROBIJ, Iwan ZIWADNY [?], Marko [?] MAZUR, Wasyl BŁAZNIK [?], Andruk KOTYŁKO [?], Jalum [?] krawiec Bitohoń [?]); komisarz Mikołaj Ostrowski, przejeżdżając przez Kropiwnę, groził chłopom wyrzuceniem z chałup i dziedziczce, że „nie osiedzi się”, a dyspozytorowi – kulą.

Obdukcja i relacja (wizja) woźnego generalnego Jana SAWICKIEGO (niepiśmienny) w obecności szlachty Mikołaja ŁAPSZEWSKIEGO [?] i Andrzeja CAUTORSKIEGO [?] (9 VII 1770, Kropiwna Niższa): potwierdza przeszyty żupan Baczyńskiego, postrzelonego konia, przestrzelony kaptur i opisane rany chłopów.

Okrzyk „Lacha, Lacha, koły koły” (ruski: „Lacha … kołý!” – „Polaka … kłuj!”) – zwrot znany z koliszczyzny 1768. „Kropiwna” – w rkp. „Kropiwny niższey”, przym. „Kropiwnskie” (raz „Kropiwianskie” [?]); miejscowość w pobliżu Kuźmińczyka [?] (pow. winnicki [?]). Kuźmińczyk / Kuźmińce – identyfikacja niepewna.

Odczyty niepewne: „Baczyński [?]” (w rkp. „Baczynski”; komparent i ofiara), „Baybuzow [?]”, „Łaczyńskiey [?]” (w tytule „Łaczyńskiego”, w tekście „Łaczyńskiey”; może Łączyńska), „Kropiwny [?]”, „Kuźminieckiego [?]”, „Szyockich [?]/Szygockich [?]”, „Komis. [?] Kozaczkiemu [?]”, „Rusowickiemu [?]”, „Ezar [?] Odważnym”, „Luteniu [?]”, „Strowowi [?]”, „Musiowi [?]”, „Łozinowi [?]”, „Lankowi [?] Kuczytaytowi [?]”, „Szuhaytowi [?]”, „Batanenkowi [?]”, „Chyżtkowi [?]”, „Kizdryłowi [?]”, „Łyzołobyłskimu [?]”, „Hotowatenkowi [?]”, „Konowodenkowi [?]”, „Wołoszynkowi [?]”, „Dziubenkowi [?]”, „Sokołeckimu [?]”, „liencyowanym [?]”, „Stary y Zalicz [?]”, „pod tamże [?]”, „nisza [?]”, „Bretogi [?]”, „przysobi [?]”, „do schłe [?]”, „od roboczy [?]”, „Kozli [?]”, „Pirsi [?]” (= piersi), „pritt [?]”, „Smetaniuka [?]”, „wyprzęt [?]”, „Stryjka [?] Pecznuka [?]” (w obdukcji „Hryćka Pecuniaka [?]”), „Karku [?] … Woła [?]” (w obdukcji „ucha”), „głutami [?]” (= kulami siekańcami?), „Ziwadnego [?]”, „Karkowi [?]” (w obdukcji „Marka [?]”), „Błaznika [?]”, „Kotyłka [?]”, „Jaluma [?] … Bitohonia [?]/Bitohoma [?]”, „pan rzeczy nat [?]”, „Ostopskich [?]”, „kowney [?] koszowy [?]”, „poletaricie [?]”, „Łyp [?]”, „Kotworze [?]”, „Łapszewskiego [?]”, „Cautorskiego [?]”, „zboniatych [?]”.

Łacina: Cum obductione et Visione – „z obdukcją i wizją”; Et in Continenti – „i zaraz potem”.

Streszczenie

11VII 1770 Jan Baczyński [?] w swoim i Rozalii z Bajbuzów [?] Łaczyńskiej, cześnikowej bracławskiej, imieniu zaprotestował przeciw Bogdanowi Ostrowskiemu, chorążemu bracławskiemu (klucz kuźminiecki [?]), jego komisarzowi Mikołajowi Ostrowskiemu, dyspozytorowi Tarnawskiemu i ponad 40 kozakom, którzy najechali zbrojnie Kropiwnę [?] Niższą, zabrali siano, stratowali zboża, strzelali do Baczyńskiego i poranili kilkunastu chłopów; woźny Jan Sawicki dokonał 9 VII 1770 obdukcji ran i wizji.

Transkrypcja

k. 496v (skan 0499, strona lewa)

1[u góry strony duży napis:] Vacat

2Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

3Miesiąca Julii Jedynastego Dnia.

4Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną

5Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y Vi-

6ces gerentem Grodu Winnickiego. Comparens Pltr. Urod. JP.

7Paweł Wolański Jmieniem Zwyraźney woli W. JP. Franci-

8szka Mierzwińskiego W. Zwin. Dobr Wsi Kostowki [?] maiący

9y wieczny Dziedzica postrzegaiąc wszelkiey Całości Substan-

10cyi W. Pryncypała Swego w Lasach Dąbrowie za pustach

11y Sianożęciach Solennie na y prko W. JP. Woyciechowi Czyli inne-

12go Jmienia Orańskiemu St. Czer. [?] Dobr Klucza Oratow-

13skiego z Attynencyami Dziedzicowi Panu y Urod. Osucho-

14skiemu ad Pens [= ad Praesens] Pełnomocnemu Rządcy y Gubernatorowi

15Zarudziańskiemu Zachnowskiemu [?] Gubernatorowi Oratow-

16skiemu Janowi Domańskiemu Półkownikowi Oratowskiemu

17y Kryniskiemu [?] Gracyaliście niemniey Odważnym Pawłowi

18Pirożkowi [?] Sotnikowi Kozackiemu Stepanowi Cernisz [?]

19kowi Charczenkowi [?] Kozackiemu y wszystkim Oratowskim y

20Tałniańskim [?] Kozakom po Jmionach y Przezwiskach do-

21brze Urod. JP. Obżał. znanym iako naiezdnikom y Wiola-

22torom manifestuie się y protestuie się w niżey opisany spo-

23sob y Oto. Jż Urod. Obżał. mimo wiadomości ut sup-

24ponit W. Pana Swego tylko sami dufaiąc w moc dobra-

25nych Obżał. Kozakow naradziwszy się na Gront Dobr

26wsi w Kastiowce [?] nigdy niekiedy [?] ni [luka w wierszu] zaciągnionych

27y zebranych w rożny Oręż przybranych Kozakow nasłać

28waryliście [?] przy ktorych pospędzawszy ludzi z Klucza Orato-

29wskiego

k. 497 (skan 0499, strona prawa; nr karty w rkp. 497)

1Oratowskiego z Kozakami Sianożęci Dziedziczkie [?] Kustowieckie

2z dawna do Kustowki należące wykosić kazali Siano

3zabrali y przy ktorym zabraniu Stoiąc Urod. Domański

4Półkownik z Kozakami Oratowskiemi y Tałniańskiemi [?]

5y Urod. Juchnowski [?] y Kirmiko [?] Urbowni [?] Kozakow Kosto-

6wieckich podtenczas na Dąbrowie będących zasta pierwszy

7od Lasu Łozowy [?] naswanego aż Dwo do Kasiuwki [?] nale-

8żących pobili y Spisami pokłuli y Strzelaiąc za Onemi ciężko

9poranili Jako to pod Atamanem Kostowieckim postrzeliwszy

10Konia gdy złapali ciężko zbili Jancarkę [?] wartuiącą złł Pol. sześ-

11dziesiąt y Cztery y Pistolet ieden odebrali pod Antosowym Kozak-

12kiem y Dankiszynym [?] Konie porąbali, Dankiszynego [?] z sobą

13obdarszy z Oręża y odzienia do Oratowa wzięli Matwija Can-

14draskiego [?] raz w pachwinę drugi raz w udo Kulami śmiertelnie

15ranili y do tychczas Kul dobyć trudno Petra Martyniszynego [?]

16Jakowa Antonowego Kozakow Kostowieckich spisami w pier-

17si popodkałali y poprzebijali, Urod. Jozefowi Wysockiemu z Ludzi

18z Kosami będących ktory kosą u kozy prawey palec trzy uciął

19Tarasowemu Synowi spisą Głowę przeprali y ze wszystkiego

20tak z Oręża iako y odzieży obdarli y Ratyszczami zbili, Prowo-

21pa [?] Kozaka tak Ciężko postrzelili w udo aż Kula na wylot

22przeszła y zrzenowaiącą [?] nad nim tylko co żywego zostawi-

23li Kurniya [?] przy Wozie Dyspozytorskim Stoiącego Siekierami

24y Ratyszczami pobili y uniegoż Szablę w Wozie będącą ode-

25brali, Mielnika [?] z Suchego Młyna na potrzebę swoią rąbiącego

26Drzewa uganiaiąc się po Dębinie napadszy, Andrija Woł-

27ka [?] Jdącego do pańszczyzny przydybawszy ratyczami z dys-

28pozycyi Urod. Półkownika zbili y nie pratekowani [?] znęca-

29iąc zmęczyli, Chwedka Suchego pobili Jwana, Kaczana, Kur-

30nija Sandraskiego [?] wiozących siano z Wozami y Końmi za-

31brali y do tychczas trzymaią końmi y wołami robią y ta-

32koż zpędziwszy od Woza Chłopca Lewicki [?] wdowy Wozz

33Sianem y wołami parą kulikow [?] woz z Koniem z Sianem

34Chomątem y Sukmą zaiali z kozaka Dankiszynego [?] Żupan

35y Karanek [?] zdarli Kubli dwa z Wiarni wyięli, z Kustowki

36Natey [?] także przydybawszy Wozow dwa Koni Para

37Wołow para wzięli, ludzi w polu będących połapawszy [?] sto

38to [?] osob pindziesiąt [?] do tychczas trzymaią zaięty z chudoba

39robią y na Requizycyą oddać niechcą, w Lesie zas od ludzi

40będących siekiery podbierały [?] z Kibity [?] Siano Gromadza [?]

41cego Buty

k. 497v (skan 0500, strona lewa)

1cego Buty Switkę y potem zbiwszy zdarli Owo zgoła robiących

2Ludzi wszystkich w polu porozpędzali poobdzierali pokaleczyli y po-

3bili o ktore tak niezności [?] Krzywdy W. Comparens pro tunc [?] Pryncypał

4sui Contra Prominates [?] Jnculpatos przy rata [?] tak o naiazd przy

5wtargnieniu nie należyty [?] Gronte orabanie [?] Wołow y Koni o pobicie

6ich Kozakow o pobicie ludzi y obdzieranie Jako y inne Jniurye [?]

7Manifestuie y Protestuie się Ten Comp. nie umieiący pisać

8ynale [?] Krzyża Kładzie Paweł Wolański +

Objaśnienia i tłumaczenia

Paweł WOLAŃSKI (niepiśmienny) w imieniu Franciszka MIERZWIŃSKIEGO, „W. Zwin.” (wojski zwinogrodzki – por. akt 832), wieczystego dziedzica wsi KUSTÓWKA [?] (w rkp. „Kostowki”, „Kustowki”, „Kustowieckie”, „Kostowieckich”, „Kastiowce”, „Kasiuwki”), manifestuje przeciw Wojciechowi (czy innego imienia) ORAŃSKIEMU, „St. Czer. [?]” (stolnikowi czernihowskiemu [?]), dziedzicowi klucza ORATOWSKIEGO, rządcy i gubernatorowi zarudziańskiemu OSUCHOWSKIEMU (forma pewna dzięki aktowi 832 „Osuchowskiego Gubernatora Zarudz.”), gubernatorowi oratowskiemu ZACHNOWSKIEMU [?] (w akcie 832 administrator oratowski „Juchnicki/Juchnowski” – może ta sama osoba), Janowi DOMAŃSKIEMU, półkownikowi oratowskiemu, gracjaliście KRYNISKIEMU [?], sotnikowi Pawłowi PIROŻKOWI [?] i kozakom oratowskim i TAŁNIAŃSKIM [?]: kozacy oratowscy wykosili sianożęci kustowieckie i zabrali siano; półkownik Domański z kozakami napadł na kozaków kustowieckich w Dąbrowie – postrzelili konia atamana, zbili i obrabowali wartującą Jancarkę [?] (64 zł, pistolet), porąbali konie, zabrali do Oratowa obdartego kozaka Dankiszyna [?], postrzelili kulami Matwija CANDRASKIEGO [?] i kozaka Prokopa [?], pokłuli dzidami Petra MARTYNISZYNA [?] i Jakowa ANTONOWEGO; szlachcicowi Józefowi WYSOCKIEMU ktoś z ludzi z kosami uciął trzy palce prawej ręki (w rkp. „u kozy [?] prawey” – por. akt 832 „u prawey Ręki”), synowi Tarasa przebito głowę dzidą; pobito młynarza, Andrija WOŁKA [?] idącego na pańszczyznę i innych; zabrano wozy z sianem, konie i woły (także wdowie LEWICKIEJ [?]), schwytano i przetrzymują do robót ok. 50 [?] ludzi; w lesie odbierano siekiery, zdzierano buty i świtki.

Odczyty niepewne (wybór): „Kostowki [?]” – nazwa wsi w rkp. w kilku formach (Kostowka, Kustowka, Kastiowka, Kasiuwka), „St. Czer. [?]”, „Zachnowskiemu [?]”, „Kryniskiemu [?]”, „Pirożkowi [?]”, „Cernisz [?] kowi Charczenkowi [?]”, „Tałniańskim [?]” (= z Tałnego?), „niekiedy [?]”, „waryliście [?]”, „Dziedziczkie [?]”, „Juchnowski [?] y Kirmiko [?] Urbowni [?]”, „Łozowy [?]”, „Jancarkę [?]”, „Dankiszynym [?]”, „Candraskiego [?]/Sandraskiego [?]”, „Martyniszynego [?]”, „Prowopa [?]” (= Prokopa), „zrzenowaiącą [?]”, „u kozy [?]” (= u ręki), „Kurniya [?]”, „Mielnika [?]”, „Wołka [?]”, „pratekowani [?]”, „Lewicki [?]”, „kulikow [?]”, „Karanek [?]”, „Wiarni [?]”, „Natey [?]”, „połapawszy [?] sto to [?] osob pindziesiąt [?]”, „podbierały [?] z Kibity [?]”, „Gromadza [?]”, „niezności [?]”, „pro tunc [?]”, „Prominates [?]”, „przy rata [?]”, „należyty [?]”, „orabanie [?]”, „Jniurye [?]”, „ynale [?]” (= „znak”?).

Łacina: Comparens Personaliter – „stawiwszy się osobiście”; Vices gerens – „zastępca, wicerejent”; ut supponit – „jak przypuszcza”; Contra praenominatos Inculpatos – „przeciw wyżej wymienionym obwinionym”; Injurie – „krzywdy, zniewagi”.

Streszczenie

11VII 1770 Paweł Wolański w imieniu Franciszka Mierzwińskiego, dziedzica Kustówki [?], zamanifestował przeciw Wojciechowi Orańskiemu, dziedzicowi klucza oratowskiego, jego rządcom, półkownikowi Janowi Domańskiemu i kozakom oratowskim: wykosili i zabrali siano kustowieckie, napadli zbrojnie na kozaków i chłopów z Kustówki [?] w Dąbrowie, postrzelili i pokłuli kilku, porąbali konie, zabrali wozy, woły i konie, a schwytanych ludzi przetrzymują do robót.

Transkrypcja

k. 497v (skan 0500, strona lewa)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Jedynastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic. y przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y Vice

5Regentem Grodu Winnickiego. Stanowszy Oczywisto Woźny

6Generał Wdztwa Bracł. y innych Opatrzny Błażey Staszycki [?]

7w moc wierney y Autentyczney rell. swoiey Jawnie ustnie y do-

8browolnie zeznał Jż on Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

9Dnia dziewiątego Julii na affektacyą y prawną Requizycyą

10W. JPana [nad wierszem: Franciszka] Mierzwińskiego Woyskiego Zwinogr. maiąc przy sobie

11Strony Szlachty do tego Aktu przyprowadzonych Urod. JPanow

12Pawła Wolańskiego Michała Gusłowicza [?] był w Dobrach Wsi

13Oratowie gdzie będąc Urod. Jmść P. Jana Domańskiego Półko-

14wnika Kozackiego gdzie nominum Osuchowskiego Gubernato-

15ra Zarudz. Juchnickiego [?] Administratora Oratowskiego, Kryniskie-

16go, Stefana Cerniszka [?] Chorążego Kozackiego Pawła Pirożka [?]

17Sotnika y wszystkich po Jmionach y przezwiskach dobrze

18Urod. Osuchowskiemu Gubern. y Domańskiemu Półkownikowi

19znanym Kozakow Oratowskich y Tałniańskich [?] od pewnego czasu w

20Oratowie znayduiących się Naiezdnikow y Wiolatorow aresztowa-

21wał y do sprawy w Terminach prawnych prawnie przypo-

22rzył [?] ktory Areszt tak Urod. Osuchowski Gubernator Zaru-

23dz. wszystkim dysponuiącego Juchnowskiego [?] Gubern. Oratt. na

24Urod. Domańskiego Półkownika Kryniskiego Jako y Oratt. [?]

25z Całą Gromadą na tegoż W. Osuchowskiego Jmieniem

26W. Pana Swego benewole przyięli y do Rozsądzenia się do-

27trzymać deklarowali y Submittowali się, w czym tenże

28Woźny sobie przytomną Szlachtą oświadczywszy się

29z tamtąd

k. 498 (skan 0500, strona prawa; nr karty w rkp. 498)

1z tamtąd powracaiąc był także w Dobrach Wsi Kustowce [?]

2W. JP. Mierzwińskiego Woyskiego Zwinogr. Dziedziczney, gdzie

3będąc na affektacyą tegoż W. JP. Mierzwińskiego widział

4w przytomności wyżey pomienioney Szlachty Ignata Ata-

5mana Kustowieckiego śmiertelnie zbitego y siniatego

6Simona Kozyniuka [?] horrendissime pobitego Matwija Can-

7draskiego [?] postrzelonego okrutnie Kulami raz w samą Pach-

8winę powtore w Udo w ktorych mieyscach y Kula, Petra

9Martyniszynego [?] spisą w Piersi pchniętego y spuchłego przyła-

10manego [?] zmarci [?] Kliskiego [?] Jakowa Antonowego także

11spisą w piersi śmiertelnie pchniętego y Spuchłego, u Jo-

12zefa Wysockiego u prawey Ręki Kosą Palcow trzech obciętych

13y całego od ciężkich razow zsiniałego u Syna Tarasowe-

14go spisą Głowę przepratą [?] y Kiymi [?] plecy y boki po-

15bite u Prokopa Kozaka Kulą w Udo na wylot przestrze-

16lonego, Kliskiego [?] zmarci [?] Kurnija Kartasza [?] pobitego, Miel-

17nika Kostyckiego [?] Andrija Wołka Jwana Kaczana

18Kurnija Sandraskiego [?] Syna Kulikowego [?] Myłitę [?] Ra-

19tyszczami Okrutnie zbitych skaleczonych zmarci [?] iuż

20wszystkich Bliskich widział y Oglądał ktore te tak

21ciężkie postrzały zbicia y pokłucia ciż pokaleczeni zada-

22nie sobie od Kozakow Oratowskich y Tałniańskich [?] bydz

23mowili Co widziawszy y urzędnie Oglądawszy sobie

24przytomną Szlachtą Oświadczywszy się przedemną

25Urzędem tak prawdziwego Arestu swego iako y wizyi

26swoiey uczynił y zeznał relacyą, prosząc do Akt przyięcia

27co y otrzymał do quo [?] Cum Jntis [?] Mais [?] qui supra, Jgnarus

28scribendi Crucem S. posuit Błażey Taszniecki [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Relacja woźnego generalnego Błażeja STASZYCKIEGO [?] (w podpisie „Taszniecki [?]”; niepiśmienny; por. akt 727 – woźny „Błażej JASZYŃSKI [?]”) w obecności szlachty Pawła WOLAŃSKIEGO (komparent aktu 831) i Michała GUSŁOWICZA [?]: 9 VII 1770 na rekwizycję Franciszka MIERZWIŃSKIEGO, wojskiego zwinogrodzkiego, w OratOwie aresztował półkownika kozackiego Jana DOMAŃSKIEGO, gubernatora zarudziańskiego OSUCHOWSKIEGO, administratora oratowskiego JUCHNICKIEGO [?] (dalej „Juchnowskiego [?] Gubern. Oratt.”), KRYNISKIEGO, chorążego kozackiego Stefana CERNISZKA [?], sotnika Pawła PIROŻKA [?] i kozaków oratowskich i tałniańskich [?] (sprawa z aktu 831); areszt przyjął Osuchowski w imieniu pana wraz z gromadą. Następnie w KUSTÓWCE [?] obejrzał rannych: atamana Ignata, Simona KOZYNIUKA [?], Matwija CANDRASKIEGO [?] (postrzały w pachwinę i udo), Petra MARTYNISZYNA [?] i Jakowa ANTONOWEGO (pchnięci dzidą w pierś), Józefa WYSOCKIEGO (trzy palce prawej ręki ucięte kosą), syna Tarasa (głowa przebita dzidą), kozaka Prokopa (kula w udo na wylot), Kurnija KARTASZA [?], młynarza KOSTYCKIEGO [?], Andrija WOŁKA, Iwana KACZANA, Kurnija SANDRASKIEGO [?], syna Kulika [?] Myłitę [?] – pobitych ratyszczami.

Odczyty niepewne: „Staszycki [?]” / „Taszniecki [?]” (nazwisko woźnego w dwóch formach), „Gusłowicza [?]”, „Juchnickiego [?]” / „Juchnowskiego [?]”, „Cerniszka [?]”, „Pirożka [?]”, „Tałniańskich [?]”, „przyporzył [?]” (= przypozwał?), „Jako y Oratt. [?]”, „Kustowce [?]”, „Kozyniuka [?]”, „Candraskiego [?]”, „Martyniszynego [?]”, „przyłamanego [?] zmarci [?] Kliskiego [?]” (fragment niezrozumiały; może „zmarłego bliskiego” = bliskiego śmierci), „przepratą [?]”, „Kiymi [?]” (= kijmi), „Kartasza [?]”, „Kostyckiego [?]”, „Sandraskiego [?]”, „Kulikowego [?] Myłitę [?]”, „do quo [?] Cum Jntis [?] Mais [?]” (formuła łacińska zniekształcona – zapewne „Coram Actis meis qui supra”).

Łacina: ex parte – „ze strony”; cum visionibus – „z wizjami (oględzinami)”; nominum – „imion”; benevole – „dobrowolnie”; horrendissime – „najstraszniej”; qui supra – „który wyżej (wymieniony)”; Ignarus scribendi Crucem S. posuit – „nie umiejąc pisać, postawił znak Krzyża Świętego”.

Streszczenie

11VII 1770 woźny Błażej Staszycki [?] zeznał, że 9 VII 1770 na żądanie Franciszka Mierzwińskiego, wojskiego zwinogrodzkiego, aresztował w Oratowie gubernatora zarudziańskiego Osuchowskiego, półkownika Jana Domańskiego, administratora Juchnickiego [?] i kozaków oratowskich i tałniańskich [?] (areszt przyjęty przez Osuchowskiego i gromadę), a w Kustówce [?] obejrzał kilkunastu postrzelonych, pokłutych i pobitych kozaków i chłopów.

Transkrypcja

k. 498 (skan 0500, strona prawa)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dwunastego Dnia

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y

4przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa

5y Vice Regentem Grodu Winnickiego. Comparens Pltr. Urod. JP. Jerzy

6Dowejko [?] Gubernator Strapicki [?] nomine JW. JP. Mikołaja Junoszy Pia-

7skowskiego [?] Podkomorzego Krzemienieckiego Taraszczańskiego [?] Star.

8postrzegaiąc uszczuplonych po większey Części tegoż Starostwa

9Taraszczan-

k. 498v (skan 0501, strona lewa)

1Taraszczańskiego [?] Jntrat to przez Bunty y Rabunki Haydamackie

2to przez ciągnione furażem y podwodami, dla Potrzeb Woyska Pod-

3danstwo y wypądzeniem onymże Bydła, to przez pomnieyszenie

4znaczne Aręd Po rozeyściu się Jednych z swywoli drugich ucie-

5kaniem za Granicę ludzi oraz przychylaiąc się hac in [?] Anno

6Millesimo Septingesimo Sexagesimo Octavo w Grodzie tuteyszym

7Manifestu tę w pilności zanosi Manifestacyą, Jż JW. Compar.

8Pryncypał tak znaczny w Jntracie ponosząc defekt od Roku

9Tysiąc siedmset Sześdziesiątego Osmego że y przez potrzeb [?] według

10wyprowadzenia Jnwentarzem podawczym z tegoż Starostwa Ro-

11czney niema Jmportacyi przeto aby go gwałtownego zaległa

12kwarta po Ostatniey ratę Marcowey w Tysiąc siedmset sześ-

13dziesiątym Osmym Roku przez Kurfederacyą [?] odebrany Jako

14kwit w Grodzie Winnickim de Actu eius Oblatowany [?] świadczy

15nie był pociągany do Opłacenia abardzey atak uszczuplo-

16ney Kwarty zupełney podług Jnwentarza podawczego nie

17chciano prętędować Kwarty zapobiegaiąc niesposobności

18w wypłaceniu oney nomine cuius Supra manifestuie się

19prosząc Actis Annotari Jerzy Dowejko [?].

Objaśnienia i tłumaczenia

Jerzy DOWEJKO [?], gubernator STRAPICKI [?], w imieniu Mikołaja JUNOSZY PIASKOWSKIEGO [?], podkomorzego krzemienieckiego, starosty TARASZCZAŃSKIEGO [?], manifestuje „in diligentia”, nawiązując do manifestu z 1768 r. w tymże grodzie: dochody starostwa uszczuplone przez bunty i rabunki hajdamackie (1768), furaż i podwody dla wojska, wypędzanie bydła, zmniejszenie arend, rozejście się poddanych i ucieczki za granicę; od 1768 r. starostwo nie przynosi dochodu według inwentarza podawczego; ostatnia rata kwarty (marcowa 1768) odebrana przez konfederację (kwit oblatowany w grodzie winnickim) – prosi, by nie pociągano starosty do zaległej kwarty ani nie żądano pełnej kwarty według inwentarza.

Odczyty niepewne: „Dowejko [?]” (w rkp. „Dowyko/Doweyko”), „Strapicki [?]”, „Piaskowskiego [?]” (w rkp. „Junoszy Piaskowskiego” – litera P/B niepewna, może Biskowskiego), „Taraszczańskiego [?]” (starostwo Taraszcza w woj. kijowskim), „hac in [?]” (= „ad manifestum”?), „potrzeb [?]”, „Kurfederacyą [?]” (= konfederację barską), „Oblatowany [?]”.

Łacina: Comparens Personaliter – „stawiwszy się osobiście”; nomine – „w imieniu”; Anno Millesimo Septingesimo Sexagesimo Octavo – „roku 1768”; de Actu eius – „z jego datą”; nomine cuius Supra – „w imieniu tego, co wyżej”; Actis Annotari – „wpisać do akt”.

Streszczenie

12VII 1770 Jerzy Dowejko [?], gubernator strapicki [?], w imieniu Mikołaja Junoszy Piaskowskiego [?], podkomorzego krzemienieckiego, starosty taraszczańskiego [?], zamanifestował in diligentia o niemożności płacenia kwarty: od 1768 r. dochody starostwa zniszczone przez hajdamaków, wojsko i ucieczki ludności, a ostatnią ratę kwarty z 1768 r. odebrała konfederacja.

Transkrypcja

k. 498v (skan 0501, strona lewa)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dwunastego Dnia

3Przed urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnic.

4y przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgra-

5bstwa y Vice Regentem Grodu Winnickiego. Comparens Pltr.

6Starozakonni Abramko Dawidowicz y Benio Michelowicz [?]

7Kahalni y Obywatele Krasnianscy Swym y Całego Kahału

8Jmieniem przychylaiąc się do manifestu w Roku Tysiąc sie-

9dem set sześdziesiątym Osmym w tey sprawie w tuteyszym

10Grodzie zanieśionego Oraz ubezpieczaiąc Całości maiętnos-

11ciach [?] w pilności manifestuiące y protestuią, Wiadomo Ca-

12temu [?] Kraiowi iako wy [?] Klęsce od Roku Tysiąc siedmdzie-

13siąt [?] Sześdziesiąt Osmego Naród Żydowski w Woiewodztwach

14Bracł. y Kijowskim podpadał y do tąd nie tylko na Sub-

15stancyi ale y życiu podpadać nie ustaie, a nayprzod tysiąc

16siedmset sześdziesiąt Osmego Roku od Haydamakow po

17miastach y wsiach przez tyrańskie zabystwa [?] z Żonami

18y Dziećmi iedni wyrznięci drudzy Pałeniąc [?] życie opu-

19[reklamant:] ściwszy

k. 499 (skan 0501, strona prawa; nr karty w rkp. 499)

1ściwszy Domy, winnice, y Szpitalna [?], Kramy towary Ruchomo-

2ści pieniądze tranki [?] y wszystkich tychże maiątkow swoich

3Ogołoceni zostali potym gdy nieco w Roku Tysiąc siedmset

4sześdziesiątym Dziewiątym do Domow swoich pierwo-

5tnych powracali pocztli [?] natychmiast Grasuiący Tatary

6wyrzynaiąc y w Jasyr zabieraiąc Już niedaleko Krasnego bo

7o mil kilka dwie zbliżywszy się do powtornego przyni-

8woleni rozeyścia [?] A niektorych wtym kahale pozostających się

9a po wsiach Ostępy [?] a Lobinezu [?] będących wyięli y w

10Jasyr zabrali że Części trzecia podług Lustracyi Pogłow-

11nego liczyć się nie może, y teraz bardziey do śmierci w go-

12towości niżeli do dobrego w Gospodarstwie rozrządzenia

13Cierpiemi [?] bydź nie przestaią y rożne Handle Szynki opu-

14ściwszy w samey tylko trwaiąc Bojaźni z Ostatniego exu-

15żerowani [?] się Szelęga y do Wielkiego przychodzą niedostatku

16y Ubostwa. Dla tych a nie Jnnych przyczyn zaległe pogło-

17wne od Ostatniey Raty Marcowey przez Konfederacyą

18Barską odebraney Jako kwit Zwypłacenia od JW. Puta-

19skiego Die septimo aprilis Tysiąc siedmset sześdziesiątego Ro-

20ku dany y do Akt Grodz. Winnic. na Dniu Dzisieyszym

21do Oblaty podany świadczy) a wydtegoż Kahału

22Krasniańskiego do zupełnego według Lustracyi Zapłace-

23nia nie było wymuszane y Gwałtownie przez surową

24exekucyą wyciśnione Zapobiegaiąc. Regestr Głow [?] Obo-

25iey Płci w Kahale Krasniańskim teraz znayduiących się

26spisawszy y sposobem Oblaty do Akt go podawszy oświad-

27czaią się, onym y Kahału swego Jmieniem przed tem bę-

28dzie z Prawa y Wyrokow Kommissyi należato rzeczony

29Regestr zaprzysięgą w czym powtornie Jako nayuroczy-

30siey Manifestuią się. Abramko Dawidowicz, Benio

31Michelowicz [?], po Hebreysku podpisuią się.

Objaśnienia i tłumaczenia

Starsi kahału (kahalni) i obywatele żydowscy KRASNEGO, Abramko DAWIDOWICZ i Benio MICHELOWICZ [?], w imieniu swoim i całego kahału, nawiązując do manifestu z 1768 r., manifestują „in diligentia”: od 1768 r. Żydzi w województwach bracławskim i kijowskim ponoszą klęski – w 1768 r. hajdamacy wyrżnęli wielu z żonami i dziećmi po miastach i wsiach, inni uszli, tracąc domy, winnice, kramy, towary i pieniądze; po powrocie w 1769 r. grasujący Tatarzy, podszedłszy na kilka mil od Krasnego, wyrzynali i brali w jasyr, tak że nie ma trzeciej części ludności według lustracji pogłównego; ostatnią ratę marcową pogłównego (1768) odebrała konfederacja barska – kwit od PUŁASKIEGO z 7 IV 1768 r. podają do oblaty. Proszą, by nie wymuszano od kahału pełnej sumy według lustracji, i składają rejestr głów obojga płci, gotowi go zaprzysiąc według prawa i wyroków Komisji. Podpisy po hebrajsku.

Data kwitu w rkp. „Tysiąc siedmset sześdziesiątego Roku” – pominięte „osmego” (por. akt 833: rata marcowa 1768 odebrana przez konfederację). JW. PUŁASKI (w rkp. „Putaskiego” – ł jak t) – zapewne Józef Pułaski, marszałek konfederacji barskiej.

Odczyty niepewne: „Michelowicz [?]”, „maiętnosciach [?]”, „Catemu [?]”, „iako wy [?] Klęsce”, „siedmdziesiąt [?] Sześdziesiąt” (pisarz poprawił się), „zabystwa [?]” (= zabójstwa), „Pałeniąc [?]”, „Szpitalna [?]”, „tranki [?]”, „pocztli [?]”, „przyniwoleni rozeyścia [?]”, „Ostępy [?] a Lobinezu [?]”, „Cierpiemi [?]”, „exużerowani [?]”, „Głow [?]”.

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; in diligentia – „dla zachowania pilności (terminu)”; Die septimo aprilis – „dnia siódmego kwietnia”.

Streszczenie

12VII 1770 starsi kahału krasnieńskiego Abramko Dawidowicz i Benio Michelowicz [?] zamanifestowali in diligentia o niemożności płacenia pogłównego: kahał zniszczony przez rzeź hajdamacką 1768 r. i napad tatarski 1769 r. (nie zostało nawet 1/3 ludności według lustracji), a ostatnią ratę pogłównego odebrała konfederacja barska (kwit Pułaskiego z 7 IV 1768); złożyli rejestr głów do oblaty.

Transkrypcja

k. 499 (skan 0501, strona prawa)

1Roku Tysiąc siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dwunastego Dnia.

3Przed Urz. y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y

4przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa

5y Vice Regentem

k. 499v (skan 0502, strona lewa)

1Vice Regentem Grodu Winnickiego Comparens Urod. JP. Gabriel

2Szubiński [?] Dobr Wsiow Sterzyniec [?] y Karpowiec [?] Dyspo-

3zytor nomine et ex Commisso speciali WW. JPP. Kazimierza y

4Katarzyny z Krzysztofskich [?] Chwalskich [?] Chorąż. Żytt. [?] Podwo-

5rzych [?] Generał Lnowa [?] Wojsk [?] Wało. [?] Dobr Wsiow

6Sterzyniec [?] y Karpowiec [?] w Woiewodztwie Bracł.

7a Powiecie Winnic. leżących od Nayiaśnieyszego Krola

8Jmci Augusta trzeciego Monarchi Polskiego uprzywi-

9lejowanych Dożywotnich Possessorow manifestuie się w

10sposob nininiyszy y Oto. Jż lubo pewna Quantitas Kwarty

11z Proventow Dobr Krolewskich przez Jmciow PP. Kommissarzow

12do Lustracyi Constitutione Regni wysadzonych w Czasie

13nie dawno przeszłym do Skarbu Koronnego iest Oznaczona

14y przez Jmciow PP. Possessorow totaliter płacona była

15gdy iednak teraz dla praktykowany publiczney w Kraiu

16tuteyszym pogranicznym przez Swywolą Haydamakow

17nieszczęśliwości wszyscy Obywatele nie tylko Domow swo-

18ich odbieżeć musieli, lecz razem z tey przyczyny powtore

19z Okkazyi ustawicznych przechodow Woyska rozmaity

20codziennych prawie dawania furażow tak sami Jako y

21przez Dyspozytorow swoich Regularney w Dobrach pro-

22wadzić nie mogą. Owszem więcey bo nie tylko dla codzien-

23nych boiaźni y Ucisku, nie tylko Dyspozytorow ale y A-

24rędarzow utrzymać nie podobna na Koniec y Poddani ze

25wsiow uchodzić muszą y pomimo [?] Tułaiąc się, a zatym

26y Kwarta pro interesse Rei publicae do Skarbu Koronnego

27regularnie totaliter płacić się nie może. Ażeby tedy iako

28wy surowey ex mente Prześwietney Kommissyi Skarbo-

29wey Czyli Woyskowey bądź też iakim sposobem nie

30podpadali (Exekucyi) ponieważ by pewney Rewizyi

31zniszczonych Dobr y wcale na Jntratach upadłych w

32Kraiu tuteyszym pogranicznym Ukraińskim Starostwo

33krolewszczyzn sprawiedliwie bydź by należało.) Jdem

34qui Supra Jmieniem Pryncypałow swoich de Jmpossi-

35bilitate płacenia pomienioney Kwarty Jn diligentia ma-

36nifestuie się y Protestuie Gabriel Szubiński [?].

Objaśnienia i tłumaczenia

Gabriel SZUBIŃSKI [?], dyspozytor dóbr (wsi) STERZYŃCE [?] i KARPOWCE [?] w województwie bracławskim, powiecie winnickim, w imieniu Kazimierza i Katarzyny z KRZYSZTOFSKICH [?] CHWALSKICH [?] (w rkp. „Chorąż. Żytt. [?] … Generał … Wojsk …” – tytulatura niepewna), dożywotnich posesorów tych królewszczyzn z przywileju Augusta III, manifestuje „in diligentia”: kwota kwarty ustalona przez komisarzy lustracyjnych była dotąd płacona w całości, lecz z powodu swawoli hajdamaków mieszkańcy musieli opuszczać domy, a ciągłe przemarsze wojsk i furaże uniemożliwiają prowadzenie gospodarki – nie da się utrzymać dyspozytorów ani arendarzy, poddani uciekają; dlatego kwarta nie może być płacona regularnie. Prosi, by nie podlegać egzekucji Komisji Skarbowej lub Wojskowej, lecz by dokonano rewizji zniszczonych królewszczyzn na pograniczu ukraińskim.

Odczyty niepewne: „Szubiński [?]” (podpis „Szubinski/Trubinski”), „Sterzyniec [?]” (nazwa wsi; może Strzyżawka?), „Karpowiec [?]” (w rkp. „Karpurowiec/Karpowcze”), „Krzysztofskich [?]”, „Chwalskich [?]” (w tytule „Chmielskich/Chwalskich”), „Chorąż. Żytt. [?]”, „Podworzych [?] Generał Lnowa [?] Wojsk [?] Wało. [?]” (tytulatura nieczytelna), „P. Ko [?] matt. [?]” (w tytule marginalnym), „pomimo [?]”, „wy” (= „oni”?), „Starostwo” (może „Starostwa”).

Łacina: nomine et ex Commisso speciali – „w imieniu i ze szczególnego polecenia”; Quantitas – „ilość, kwota”; Constitutione Regni – „konstytucją Królestwa (sejmową)”; totaliter – „w całości”; pro interesse Rei publicae – „na rzecz Rzeczypospolitej”; ex mente – „z woli, według zamysłu”; Idem qui supra – „ten sam, co wyżej”; de Impossibilitate – „o niemożności”; in diligentia – „dla zachowania pilności (terminu)”.

Streszczenie

12VII 1770 Gabriel Szubiński [?], dyspozytor królewszczyzn Sterzyńce [?] i Karpowce [?] (pow. winnicki), w imieniu ich dożywotnich posesorów Kazimierza i Katarzyny z Krzysztofskich [?] Chwalskich [?] zamanifestował in diligentia o niemożności płacenia kwarty z powodu zniszczeń hajdamackich, przemarszów wojsk i ucieczki poddanych, prosząc o rewizję dóbr zamiast egzekucji.

Transkrypcja

k. 499v (skan 0502, strona lewa)

1[pod tytułem, jako reklamant:] Roku

k. 500 (skan 0502, strona prawa; nr karty w rkp. 500)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dwunastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa

5y Vice Regentem Grodu Winnic. Comparens Pltr. Urod. JP. Paweł

6Hołubowski [?] nomine et ex speciali Commisso WW. Ludwika y

7Barbary z Modrzewskich Bielskich Mieczn. Sanockich [?]

8Pryncypałow Swoich ktorych postrzegaiąc omnimodam

9integritatem Substanciae aby in post w niey Comparantis

10Pryncypałowie nie ponieśli żałowego uszczerbku takowym

11na Prko W. JP. Zachariaszowi Hańskiemu [?] Generał. W. Lit. [?]

12Czyni Uzalenie et quam solennissime manifestuie y pro-

13testuie się, oto Jż Co tylko Manifestantis Pryncypałowie

14tracie [?] życia swego Jako nayprawiedliwszemi krokami sta-

15rannym naywysilnieyszym zbiorem tak w Summach rocznych

16sprzętach lub porządku Stanowi Szlacheckiemu należy-

17tych y przyzwoitych mieli nabytego prócz ktorych by-

18dła rożnego Koni Wołow Owiec y wszelkiego Dobytku przy-

19sposobionego to wszystko Czasu Grasuiących okrut-

20nie Haydamakow salwuiąc życia y poniesienia szkody

21na Wołyń do Dobr Wsi Bułhajowki [?] poprzewozili

22y poprzepędzać dysponowali o ktorych W. Obżałowany

23powziowszy wiadomości ufermowawszy niesłuszny y

24nienależyty protest do W. Querulanta Pryncypałow

25nie W. Obżałowanemu winnych possessyi maiących cały

26depozyt w sprzętach y Bydłach ad affektacionem sui

27Arsztował, ktore Arsztowane Bydło nie mogąc z pod

28Arsztu ewinkować y w Ukrainę przepędzić poczęści

29wyzdychało poczęści zchorzało przez nie dozor zostało

30Sprzęty zas Jn recenti powietrza w tyże Wsi Bułha-

31jowce [?] szerzącego się ze Sprzętem zginęły y poprzepada-

32ły w ktorych Sprzętach plus minus na tysięcy piętna-

33ście WW. Contestantis Pryncypałowie szkody ponieśli

34Summy zas żadne W. Obżałowanemu udane z ktoremi

35z prowizyą ani z Kapitału ani wypuszczeniem Dobr

36nie pożytkuią inne Osobliwsze Dokumentem opisane

37zostały zatrzymane w czym Jako wielkiey y nieznośney po-

38wszechnie Comptis Pryncypałow pokrzywdzenia mianowi-

39cie że iesze zabicie osobie na Samego W. Comptis Pryncy-

40pała przechwałki y przegroski Czyni zlecaiąc swoim Szlach-

41cie Gra-

k. 500v (skan 0503, strona lewa)

1Szlachcie Gracyalistom dotrzymanym Ordynans zchwytania [?]

2O co wszystko Jako o inne Jniurye conjungendo [?] ad asylum

3Sacrosanctae Justitiae Jterato [?] Contra eundem Magnif. Jnculpa-

4tum manifestando omnibus hanc cui Jndoni [?] Actis con-

5notari prosił co y otrzymał Paweł Hołubowski [?].

Objaśnienia i tłumaczenia

Paweł HOŁUBOWSKI [?] (w rkp. „Hotubowski” – ł jak t; por. woźny Mikołaj Hołubowski [?] w akcie 827) w imieniu Ludwika i Barbary z MODRZEWSKICH BIELSKICH, mieczników sanockich [?] (w rkp. „Mieczn. Sanockich [?]”), manifestuje przeciw Zachariaszowi HAŃSKIEMU [?], generałowi wojsk litewskich [?] (w rkp. „Generał. W. Lit. [?]” / w tytule „Gener. Woysk. Lit. [?]”): w czasie grasowania hajdamaków (1768) Bielscy, ratując życie, przewieźli i przepędzili cały dobytek – sprzęty, konie, woły, owce – na WOŁYŃ do wsi BUŁHAJÓWKA [?]; Hański, dowiedziawszy się o tym, na podstawie nienależnego protestu (Bielscy nie byli mu nic winni) zaaresztował cały ten depozyt; bydła nie można było wywieść na Ukrainę – część padła, część zachorowała z braku dozoru, a sprzęty zginęły podczas szerzącego się w Bułhajówce [?] „powietrza” (zarazy) – szkoda ok. 15 000 zł; ponadto Hański zatrzymał sumy i dokumenty, grozi zabiciem Bielskiego i poleca szlachcie gracjalistom go schwytać.

Odczyty niepewne: „Hołubowski [?]”, „Mieczn. Sanockich [?]”, „Hańskiemu [?]”, „Generał. W. Lit. [?]”, „tracie [?]” (= trakcie?), „Bułhajowki/Bułhajowce [?]”, „zchwytania [?]”, „conjungendo [?]”, „Jterato [?]”, „Jndoni [?]” (formuła łacińska zniekształcona).

Łacina: nomine et ex speciali Commisso – „w imieniu i ze szczególnego polecenia”; omnimodam integritatem Substantiae – „wszechstronną całość majątku”; in post – „na potem”; Comparantis/Contestantis/Manifestantis Pryncypałowie – „mocodawcy komparenta (stawającego/protestującego/manifestującego)”; quam solennissime – „jak najuroczyściej”; ad affectationem sui – „na swoje żądanie”; in recenti – „świeżo, niedawno”; plus minus – „mniej więcej”; ad asylum Sacrosanctae Justitiae – „do schronienia najświętszej sprawiedliwości”; iterato – „ponownie”; Contra eundem Magnificum Inculpatum – „przeciw temuż wielmożnemu obwinionemu”; Actis connotari – „wpisać do akt”.

Streszczenie

12VII 1770 Paweł Hołubowski [?] w imieniu Ludwika i Barbary z Modrzewskich Bielskich zamanifestował przeciw Zachariaszowi Hańskiemu [?], generałowi [?], który bezpodstawnie zaaresztował ich dobytek (bydło, konie, owce, sprzęty) wywieziony w 1768 r. przed hajdamakami na Wołyń do Bułhajówki [?]; bydło padło, sprzęty zginęły w czasie zarazy (szkoda ok. 15 000 zł), a Hański grozi Bielskiemu śmiercią.

Transkrypcja

k. 500v (skan 0503, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dwunastego Dnia.

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y Vice Regentem

5Grodz. Winnic. Comparens Pltr. W. JP. Maciey Kulesza Skarb.

6Droh. [?] nomine et ex speciali Commisso JWW. Jgnacego y

7Teofili z Xiążąt Radziwiłłow Morawskich Generał Major. [?]

8W. X. Litt. Mart. [?] zapobiegaiąc upadkowi y przestrzega-

9iąc Całości JWW. Pryncypałow Swoich te na Prko W.

10Jozefowi Czarneckiemu Sk. Kard. [?] czyni Uzalenie, Jż W.

11Obżałowany sam naylepiey wiadomy nie dosyć że pod-

12czas funkcyi swoiey Deputackiey na Prześwietny Trybunał

13Lwowski prko prawom y Regułom JWW. Deputatom na

14Trybunał przepisanym na Dobra Stanitowkę [?] cum atti-

15nentiis w Wdztwie Bracł. a Powiecie Winnic. Sytuowane

16do Klucza Szpiczynieckiego należące od JWW. Pryncypałow

17ninieyszego Manifestanta et nullo dato et accepto wziął

18do żywocie [?] aleć gdy dowiedział się o ostrożności JWW. Pryn-

19cypałow ninieyszego Manifestanta y zrzeczeniu się tego

20Czego mieć nie chcieli y z Samey Sprawiedliwości bydź

21nie powinno, owsze dla Większego Ugruntowania doży-

22wocia zblamowanego manifestował się, przeto aby to quod

23ex nihilo factum est nihil fiat y żadney Ważności w dalsze

24Czasy nie miało prko wszystkim Czynom o ważności tego Do-

25żywocia sporządzonym quam solennissime manifestuie się

26prosząc tey manifestacyi do Akt o przyięcie y otrzymał. M.

27Kulesza Skarb. Droh. [?] mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Maciej KULESZA, skarbnik drohicki [?] (w rkp. „Skarb. Droh.”), w imieniu Ignacego i Teofili z książąt RADZIWIŁŁÓW MORAWSKICH (Ignacy – „Generał Major W. X. Litt.” – generał-major wojsk litewskich [?]; por. akty 691, 694–695 – Morawscy, klucz szpiczyniecki) manifestuje przeciw Józefowi CZARNECKIEMU („Sk. Kard. [?]” / w tytule „S. Kazet. [?]” – urząd nieodczytany): Czarnecki, będąc deputatem na Trybunał Lwowski, wbrew prawom i regułom obowiązującym deputatów, wziął od Morawskich „bez dania i wzięcia” (nullo dato et accepto) dożywocie na dobrach STANITÓWKA [?] z przyległościami w województwie bracławskim, powiecie winnickim, należących do klucza SZPICZYNIECKIEGO; gdy Morawscy się od tego odżegnali, Czarnecki manifestował się dla umocnienia „zblamowanego” dożywocia. Komparent manifestuje o nieważność dożywocia i wszystkich czynności z nim związanych.

Odczyty niepewne: „Skarb. Droh. [?]”, „Generał Major. [?] W. X. Litt. Mart. [?]”, „Sk. Kard. [?]” / „S. Kazet. [?]”, „Stanitowkę [?]” (nazwa wsi; może Stanisławówka), „do żywocie [?]” (= w dożywocie).

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; nomine et ex speciali Commisso – „w imieniu i ze szczególnego polecenia”; cum attinentiis – „z przynależnościami”; nullo dato et accepto – „bez żadnego dania i wzięcia (bez wzajemnego świadczenia)”; quod ex nihilo factum est nihil fiat – „co z niczego powstało, niech się w nic obróci”; quam solennissime – „jak najuroczyściej”.

Streszczenie

12VII 1770 Maciej Kulesza w imieniu Ignacego i Teofili z Radziwiłłów Morawskich zamanifestował o nieważność dożywocia na Stanitówce [?] (klucz szpiczyniecki, pow. winnicki), które Józef Czarnecki uzyskał od nich bez wzajemnego świadczenia, będąc deputatem na Trybunał Lwowski, wbrew prawu.

Transkrypcja

k. 500v (skan 0503, strona lewa)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dwunastego Dnia

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi

4[reklamant:] y przedemną

k. 501 (skan 0513, strona prawa; nr karty w rkp. 501)

1Y przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Bur-

2grabstwa y Vice Regentem Grodu Winnic. Osobiście postano-

3wiwszysię W. JP. Jozef Łukanowski Cześn. Gostyński [?] swym y

4Urod. Mikołaja Błażewicza [?] Jmieniem Solennie na Prko JJW.

5Rzewuskim Chorąż. WWXLitt. Dobr Tarnawy y Terlicy Dzie-

6dzicom Panom W. Jakubowi Pasimowskiemu S. J. [?] Dobr tychże

7Tarnawy y Terlicy arendownemu od Prezens Possessorowi, y Suk-

8cessorom niegdy Wgo Michała Winnickiego sub Arendowne-

9go pomienionych Dobr Tarnawy y Terlicy Possessora zapo-

10biegaiąc Całości Summ Swoich tę w Pilności zanosi Ma-

11nifestacyą, Jż W. Stawaiący Dawszy Summy złł Trzy Ty-

12siący złotym Obrączkowym Warnym rachuiąc każdy Czer-

13wony złł podług ustanowioney Kurrencyi po złł Osiemna-

14ście y Groszy dwadzieścia y dwa y puł Tysiąc Czterysta

15Dziewięćdziesiąt y Siedm zaś złł Bobr. [?] Kublami Staremi po

16złł Siedm Urod. Michałowi Winnickiemu do Lwowa w Ro-

17ku Tysiąc siedmset sześćdziesiątym Osmym Dnia dwudzi-

18stego Osmego Januarii na Kontrakty Jadącemu ktory Urod.

19Winnicki skryptem swoim de Actu et Data ejus wyrażonym

20assekurowałsię W. Żaluiącemusię Jż dobra od proporcionem sum-

21my wypuści na ktore summa W. Kompartu [?] y Błażewicza [?]

22wraz z iego złożona Jmportowana będzie aż W. Dobra Tar-

23nawę y Terlicę Kontrakt Subarędowny trzyletni z W. Pasi-

24mowskim S. J. zawarł y pieniądze z Jury za lat trzy Tysięcy

25dwadzieścia y Cztery Czyli do Rąk W. Pasimowskiego Czy-

26li w Skarbie JJW. Chorąż. Litewskich totalnie oddał, przeto bez-

27pieczenstwo Summy Siedm Tysięcy Czterysta Dziewiędziesiąt y Siedm

28złł W. Łukanowskiemu a Urod. Błażewiczowi [?] Summy

29trzy tysiące Dziewiećset iedno na Dobrach wyż wyrażo-

30nych in virtute Kontraktu sobie Służącego założył iako

31Skrypta od tegoż Urod. Winnickiego Urod. Żaluiącymsię za-

32świadczą, ale że przez zbuntowanych Chłopow tenże Urod.

33Winnicki w pręcie zabity został tedy W. Łukanowski y Bła-

34żewicz [?] ani Summy ani Jurizy [?] od Urod. Winnickiego nie

35odebrali ani do Dobr w Prospekcyi [?] Summy swoiey W. Łuka-

36nowski przypuszczony był albowiem z Korzystu [?] dla nieu-

37stego Buntu Chłopskiego trudno było do Dobr przystąpić

38potym W. Pasimowski po wziętey wiadomości o śmierci Urod.

39Winnickiego na sobie Dobra Tarnawę y Terlicę odebrał ze

40wszystkim y z prowentami y do Expiracyi Kontraktu dotrzy-

41muie W. Łukanowskiemu y Błażewiczowi ani Summy Kapi-

42talney ani prowizyi za Lat trzy należącey nie wypłaca lubo

43[reklamant:] Skryptem

k. 501v (skan 0514, strona lewa)

1Skryptem swoim pierwszym dnia siedmnastego Januarii Tysiąc

2siedmset sześćdziesiątego Dziewiątego w Rachowni [?] Datowa-

3nym w Łukanowskiemu Łukanowskiemu Danym wzio-

4wszy Skrypt Orryginalny na Summę siedm tysięcy

5Czterysta Dziewiędziesiąt siedm złł od Urod. niegdy Winnicki-

6go Urod. Łukanowskiemu Służący Czyli w zerznie [?] prowizyę

7p. dwunastu [?] a Cento Czyli Kapitał wypięte iako Contenta

8Skryptu y Listu Jego Swiadczą drugim Skryptem Sze-

9snastego septembris Tysiąc siedmset sześćdziesiątego dzie-

10wiątego Roku w Rachwi [?] Datowanym na Summę

11Tysiąc złł W. Łukanowskiemu danym wypłacić obo-

12wiązałsię a przecie ani prowizyi należącey nie wypłaca

13ani Summy oddaie y owszem na Granicy Dobr Wsi

14Terlicy Wieprzow trzynaście Wodzi [?] W. Żaluiącegosię ktorzy

15szych Dysponuiący Dobrami W. Pasimowskiego Gwał-

16tem wzięli y inne Krzywdy Czynią y tym W. Łukano-

17wski iest pokrzywdzony że nie tylko bez possessyi siedzi

18Roku trzeci zbyd [?] ma Expens y na dwa Tysiące aliter

19na Obwieszczeniu y wynaydowaniu Sukcessorow Urod.

20Niegdy Winnickiego y na rożne z tych okoliczności

21wynikaiące expensa ponosi Straty więcey Czterystu złł

22Od ktorego W. Compts o nie oddanie Summy wraz z

23Prowizyą wyżey wyżey wyrażoney Summy tak Prko

24W. Pasimowskiemu y Sukcessorom niegdy Urod. Winnickiego

25iako y Prko JW. Rzewuskim Chorąż. W. X. Litt. ile że na Dobra

26Onych Dziedziczne Jmportowana Summa W. Łukano-

27wskiego umacniaiąc bezpieczeństwo z Oświadcze-

28nia tego iż Super bonis cor [?] Lutentia [?] sunt ore [?]

29Urod. Błażewicza Jmieniem w Pilności powtornie manifestu-

30iesię Jozef Łukanowski

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt uzupełniony 17 X 2026 – karty 501–510 odnalezione w skanach 0513 (prawa) – 0523 (lewa), wszyte omyłkowo po k. 520v (por. akt 851). Poprzednia wersja (tylko nagłówek, #PARTIAL) – nieaktualna.

Józef ŁUKANOWSKI (podpis „Jozef Łukanowski”; w tytule marginalnym „Łukomowski [?]”), cześnik gostyński [?], w imieniu własnym i Mikołaja BŁAŻEWICZA [?] manifestuje w pilności przeciw JJW. RZEWUSKIM, chorążym wielkim litewskim, dziedzicom dóbr TARNAWY i TERLICY, ich arendarzowi i posesorowi W. Jakubowi PASIMOWSKIEMU oraz sukcesorom zmarłego Michała WINNICKIEGO, subarendarza tych dóbr: 28 I 1768 komparent dał Winnickiemu, jadącemu na kontrakty do LWOWA, 3000 zł w złocie obrączkowym (czerwony złoty po 18 zł 22½ gr) i 1497 zł w starych „kublach” [?] po 7 zł (łącznie 7497 zł), a Winnicki skryptem obiecał wpuścić go w dobra proporcjonalnie do sumy; zawarł z Pasimowskim trzyletni kontrakt subarendowny na Tarnawę i Terlicę i zapłacił czynsz (jurę) za trzy lata (3024 zł); bezpieczeństwo sum komparenta (7497 zł) i Błażewicza [?] (3901 zł) zabezpieczył na tych dobrach. Winnicki został jednak zabity przez zbuntowanych chłopów (1768), komparent nie dostał ani pieniędzy, ani dóbr; Pasimowski po śmierci Winnickiego zajął dobra z prowentami i nie płaci ani kapitału, ani prowizji, choć zobowiązał się skryptami (17 I 1769 i 16 IX 1769, w RACHNACH [?]) – w tym na 1000 zł; ponadto ludzie Pasimowskiego zabrali na granicy Terlicy 13 wieprzy komparenta; trzeci rok bez posesji, koszty i straty ponad 400 zł. Manifest przeciw Pasimowskiemu, sukcesorom Winnickiego i Rzewuskim, na których dobrach suma jest zabezpieczona.

Odczyty niepewne: „Cześn. Gostyński [?]”, „Błażewicza [?]”, „S. J. [?]” przy nazwisku Pasimowskiego, „Bobr. [?] Kublami” (rodzaj monety?), „Kompartu [?]”, „Jurizy [?]”, „w Prospekcyi [?]”, „z Korzystu [?]”, „w Rachowni [?] / w Rachwi [?]” (może Rachny), „w zerznie [?]”, „p. dwunastu [?] a Cento”, „Wodzi [?]”, „zbyd [?]”, ostatnia formuła łacińska „Super bonis cor [?] Lutentia [?] sunt ore [?]” (sens: na których dobrach suma jest zabezpieczona). W tekście omyłkowe powtórzenia („Łukanowskiemu Łukanowskiemu”, „wyżey wyżey”).

Łacina: de Actu et Data ejus – „z datą i miejscem w nim wyrażonym”; in virtute Kontraktu – „mocą kontraktu”; a Cento – „od stu (procent)”; Contenta – „treść”; aliter – „inaczej”.

Streszczenie

12VII 1770 Józef Łukanowski, cześnik gostyński [?], w imieniu własnym i Mikołaja Błażewicza [?] zamanifestował w pilności przeciw Rzewuskim, chorążym wielkim litewskim (dobra Tarnawa i Terlica), ich arendarzowi Jakubowi Pasimowskiemu i sukcesorom zabitego w 1768 r. przez chłopów subarendarza Michała Winnickiego, któremu powierzył 7497 zł zabezpieczone na tych dobrach: Pasimowski zajął dobra i nie zwraca ani sumy, ani prowizji, a jego ludzie zabrali komparentowi 13 wieprzy.

Transkrypcja

k. 501v (skan 0514, strona lewa)

1Roku Tysiąc siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Czternastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa

5y Vice Regentem Grodz. Winnic. Stanowszy Osobiście

6Woźny Generał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrzny

7[reklamant:] Ilko Pautow [?]

k. 502 (skan 0514, strona prawa; nr karty w rkp. 502)

1Ilko Pautow [?] maiący przy sobie Stronę Szlachty Urod. Woycie-

2cha Piorkowskiego y Jakuba Kowalskiego do tego Aktu użytych

3w moc wierney y Szczerey Relacyi Swoiey Jawnie ustnie y

4dobrowolnie zeznał Jż On Roku wyżey na Akcie wyrażonego

5dnia Jedynastego Miesiąca Lipca wraz z przerzoną Szlachtą

6na Gront Dobr Wsi Łużny [?] w Wdztwie Bracł. a Powiecie

7Winnickim Sytuowanych w possessyi od prezens W. JP. Ostrow-

8skiego Skarbnika Nowogr. [?] będących y Dworu tamże będą-

9cego schodził gdzie będąc Pracowitego Daniła Hojdajki [?]

10Czyli Łohwina [?] poddanych Łuzianskich [?] w Kradzieży po-

11dejrzanych y Notowanych Ludzi na Urzędowną y prawną

12requizycyą W. JP. Antoniego Ludwika dwoyga Jmion

13Czecela [?] Chorąż. Winnic. Sędziego Grodzkiego Bełzkiego [?] w

14Dworze przybytności Woyta Łozianskiego [?] Milenskiego [?] Szlach-

15cica y Urod. Cybulskiego pod niebytność Dyspozytora tamey-

16szego Urod. w Dyspozytorowy y Woyta we Dworze znayduią-

17cegosię prawnym przyporęczył Aresztem ktory Areszt ko-

18to od tychże nie iest przyięty iednak o przyporęczeniu pomie-

19nionych ludzi przed Aktami ninieyszemi Szlachtę przytomną

20oświadczywszysię prawdziwą y Szczerą zeznał relacyą

21de quibus ejusd. ministerialis Relat. mitis [?] qui supra

22ignarus literarum Crucem S. posuit +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (skany 0513 prawa – 0523 lewa); w rkp. nr marg. 822 – w opracowaniu numer z literą (838a), by zachować dotychczasową numerację.

Woźny generalny województwa bracławskiego Ilko PAUTOW [?] (niepiśmienny), w obecności szlachty Wojciecha PIÓRKOWSKIEGO i Jakuba KOWALSKIEGO, zeznaje, że 11 VII 1770 zszedł na grunt wsi ŁUŻNA [?] (woj. bracławskie, pow. winnicki), w posesji W. OSTROWSKIEGO, skarbnika nowogrodzkiego [?] (por. akt 824 – dzierżawa Łużnej [?] dla Ostrowskiego), i do tamtejszego dworu, i na żądanie Antoniego Ludwika CZECELA [?], chorążego winnickiego, sędziego grodzkiego bełskiego [?], zaaresztował poddanych łużańskich [?] Daniła HOJDAJKĘ [?] czyli ŁOHWINA [?], podejrzanych i notowanych o kradzież, przy obecności we dworze wójta łozianskiego [?] MILEŃSKIEGO [?], szlachcica, i CYBULSKIEGO (pod nieobecność dyspozytora); aresztu nie przyjęto, ale woźny ogłosił go wobec szlachty.

Odczyty niepewne: woźny „Ilko Pautow [?]”, „Łużny [?]”, „Łuzianskich [?]” / „Łuzinskich [?]” / „Łozianskiego [?]”, „Skarbnika Nowogr. [?]”, „Hojdajki [?]”, „Łohwina [?]” (może jedna osoba o dwóch przezwiskach albo dwie osoby), „Czecela [?]” (nazwisko chorążego winnickiego – może Czechel / Czecheł), „Bełzkiego [?]”, „Milenskiego [?]”, „mitis [?]”, „w Dyspozytorowy”.

Łacina: ex Parte – „ze strony”; de quibus ejusdem ministerialis Relatio – „o czym relacja tegoż woźnego”; qui supra ignarus literarum Crucem Sanctam posuit – „wyżej wymieniony, nie umiejąc pisać, położył znak Krzyża Świętego”.

Streszczenie

14VII 1770 woźny Ilko Pautow [?] zeznał, że 11 VII na żądanie Antoniego Ludwika Czecela [?], chorążego winnickiego, zaaresztował we dworze wsi Łużna [?] (posesja Ostrowskiego, skarbnika [?] nowogrodzkiego) poddanych Daniła Hojdajkę [?] czyli Łohwina [?], podejrzanych o kradzież; aresztu nie przyjęto, lecz woźny go ogłosił.

Transkrypcja

k. 502 (skan 0514, strona prawa)

1Roku Tysiąc siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Czternastego Dnia

3Przed Urz. y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnickiemi

4y przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Bur-

5grabstwa y Vice Regentem Grodz. Winnickiego. Stano-

6wszy Oczywisto Woźny Generał Wdztwa Bracł. y Jnnych

7Opatrzny Hryćko Olesienko w moc wierney Relacyi swo-

8iey dobrowolnie zeznał iż on Roku na Akcie wyrażonego

9Dnia dwunastego Julii na prawne wezwanie JO. Xny

10Joanny Czetwertynskiey Podkomorzyny Bracł. ma-

11iąc przy sobie stronę Szlachty Ludzi wiary Godnych Urod.

12JmPP. Andrzeia Wołodnickiego [?] y Michała Kudzi [?] wiara

13dla tym większey wiary do tego Aktu wzietych był w

14[reklamant:] Dobrach

k. 502v (skan 0515, strona lewa)

1Dobrach mieście Tyworowie gdzie będąc Pieniądzy gotowych

2Kubli dwanaście Koruchow [?] trzy Lew trzy Sukni Jedną ma-

3rnią [?] z Dzielnicem dwie y Jnne Ruchomości u Pracowitych

4Jgnata Machetnika [?] y Olexy Skrzypnika Poddanych JO.

5Requizytki Jankowskich [?] odebrane w Zamku Tyworskim

6u Urod. Brudzinskiego Gubernat. Tyworskiego aresztowat

7y prawnie przyporęczył ktory Areszt Urod. Brudzin-

8ski Jmieniem Pana Swego dobrowolnie przyiowszy po-

9mienione Rzeczy Aresztowane do rozprawy prawney dotrzy-

10mać Deklarował y obowiązałsię. Ozym ninieysze tegoż

11Woźnego zeznanie ktory nie umieiący pisać Krzyż Swiętey

12Hryćko Olesienko +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (nr marg. 823; w opracowaniu 838b).

Woźny generalny województwa bracławskiego Hryćko OLESIENKO (niepiśmienny; krzyżyk) zeznaje, że 12 VII 1770 na wezwanie JO. księżnej Joanny CZETWERTYŃSKIEJ, podkomorzyny bracławskiej, w obecności szlachty Andrzeja WOŁODNICKIEGO [?] i Michała KUDZI [?] był w mieście TYWROWIE i w zamku tywrowskim u gubernatora tywrowskiego BRUDZIŃSKIEGO zaaresztował gotowe pieniądze (12 „kubli”, 3 „koruchy” [?], 3 „lwy” – monety), suknie i inne ruchomości odebrane od poddanych Ignata MACHETNIKA [?] i Ołeksy SKRZYPNIKA, a należące [do] Jankowskich [?] (poddanych / dóbr wzywającej); Brudziński w imieniu swego pana przyjął areszt i zobowiązał się dotrzymać rzeczy do rozprawy.

Odczyty niepewne: „Wołodnickiego [?]”, „Kudzi [?] wiara”, „Koruchow [?]”, „marnią [?] z Dzielnicem” (rodzaj odzieży?), „Machetnika [?]”, „Requizytki Jankowskich [?]” – sens niejasny (może „JO. Requizytki, Jankowskich [?]” – poddanych wzywającej, ze wsi Jankowce?). „Kuble”, „lwy” – nazwy monet (lewki – talary lewkowe).

Łacina: ex re[quisitio]ne – „z żądania”; JO. Xny Jey – Jaśnie Oświeconej Księżnej Jejmości; P. B. – Podkomorzyny Bracławskiej.

Streszczenie

14VII 1770 woźny Hryćko Olesienko zeznał, że 12 VII na wezwanie księżnej Joanny Czetwertyńskiej, podkomorzyny bracławskiej, zaaresztował w zamku tywrowskim u gubernatora Brudzińskiego pieniądze, suknie i inne ruchomości odebrane od poddanych Ignata Machetnika [?] i Ołeksy Skrzypnika; Brudziński przyjął areszt.

Transkrypcja

k. 502v (skan 0515, strona lewa)

1Roku Tysiąc siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Czternastego Julii

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y

5Vice Regentem Grodz. Winnic. Comparens pter Urod. Brze-

6zicki [?] Jmieniem W. Bogdana Ostrowskiego Chor. Bracł. Dobr

7Kurminiec [?] cum attinentiis Dziedzica Pana W. Michała

8Ostrowskiego S. B. [?] Komisarza Urod. Tarnawskiego y Ry-

9gockich [?] Braci Dyspozytorow Klucza Kurminieckiego

10y Jnnych solennissime na Prko z Barbarow [?] Matce y Sy-

11nom Łączynskim [?] Dobr Kropiwny niższey Dziedzicom Urod.

12Baczynskiemu Dyspozytorowi y Całey Gromadzie Wsi Kro-

13piwny niższey Jakoteż Jako też Kozakom tak Kropiwian-

14skim Jako y Jnnych Wsiow dla uczynienia naiazdu

15wiolencyi y zas wieku [?] sprowadzonych żali protestuie y repro-

16testuiesię. Oto iż Urod. Baczyński iako zdawna tak y teraz

17daiąc do Skutku rożne Okazye iako o tym dawnieysze świad-

18czą manifesta bo zawsze Oświadczaiącsię że y Dyspozy-

19torow y Ludzi Kurminieckich pobie Czyli z Rozkazu Panow

20swoich Czyli własnym domysłem nie tylko z wiosny Gwał-

21townie pola do wsi Simenki [?] y Kosenowey [?] należące

22zorać y porasiewać tak na Dwor iako y Poddanstwo

23Kropiwianskiemu Dysponował, ale też Czasu niedawno

24zebrawszy z Całey Kropiwny Kosarzow więcey trzystu w

25assystencyi Kozakow zbroynych przy przywodzie swoim

26także uzbroiony będąc na Sianożęć własną do Kosenowey

27[reklamant:] y Simenki

k. 503 (skan 0515, strona prawa; nr karty w rkp. 503)

1y Simenki [?] z dawna należącą y dotąd Spokoynie używaną, ko-

2ło Sianożęć na stepie pomiędzy polami Granami [?] Kosenowskiemi y

3Simenskiemi leżącą y Już do potrzeby na Dwor Simenski skoszo-

4na była) wprowadził y zkosiłszy one gwałtownie przez

5upor y moc potym w przyszłym Czasie ktę widząc ze Owżę Sia-

6nożęć skosił Gromadzielników z Intradzieży y Kosił zebranych)

7bo Chłopom z kosami na prawicie nabitemi gdyż iuż nie było-

8co kosić albowiem Sianożęć całą pierwey skosić iść kazał)

9natoż Sianożęć wyprowadził przy ktorych Gromadzieyszych

10Chłopi z Całey Kropiwny Kosami na Prawicie nabitemi a-

11sam Urod. Baczynski z Orężem Stał nie ktorych z kosami

12Chłopow y Kozakow z Orężem ktorych było więcey dwudzie-

13stu Cztyrech bo byli z kąd y nad zaciągnieni za mogiłą po

14zboże Kosenowskim y Simenskim ktorego nie mało wytra-

15tili kraiąc w tyle na zasadzie, kłokował siano zas zwyczay zmian-

16kowaney sianożęci zaraz Grabić na wozy zabierać y do Kro-

17piwny Wsiść kazał a gdy Urod. Tarnawski z Urod. Rygockim [?]

18także dla zgromadzenia Siana Swego z Gromadzielnikami

19natoż sianożęć wyiechawszy perswadowali Urod. Baczyn-

20skiemu aby w Sianożęć własną Simenską nie wpieraisię

21Urod. Baczynski burcząc y odgrażaiącsię iakoteż y Chłopi

22Kropiwianscy z odgrozkami przymowkami okrutnie wrze-

23szczeli y do Skutku rożne okazye dawali) tylko ze Urod. Tar-

24nawski y Rygocki [?] umkieli ale Urod. Baczynski na większe

25pogardzenie w Oczach tychże Dyspozytorow na wozy na-

26brać kazawszy siana do Kropiwny odprowadził y nie

27dość maiąc na tym bo iawnie znać starałsię Ktulnie [?] wzię-

28cie, albowiem powtornie powrocił aza mogiłą stanowszy

29z Chłopami Kropiwianskiemi zasadzą Chłopi też Kropi-

30wianscy z tako śmiałością odezwalisię że nie tylko siano wła-

31sne Simenskie z tey Sianożęci ale y Dyspozytorow y ludzi

32tameyznych pobiemy y zabierzemy tą rezolucyą Urod. Ba-

33czynski zachęcony sam nayprzod z pistoletem a Chłopi

34z kosami obsesem na ludzi Gromadzieyszych Simenskich

35Kozakow dla dozoru ludzi stoiących wpadli y nayprzod

36Urod. Baczynski z pistoletu do Urod. Tarnawskiego bez

37orężnego wypadszy z posrodku swoich Chłopow, bociż

38umyślnie był ukrył z orężem aby tym raptownie natych

39wystrzelił a potym Chłopstwo Tłumem wpadło y Ukra-

40tną bitwą wszczęło Drugi raz Chłopi y Kozacy Kropi-

41wianscy z tyłu zborami z zasadzki wypadli y Gonić ludzi

42Kurminieckich zaczęli a ktorych Gwałtownikow Ludzie

43[reklamant:] Kurminiecy

k. 503v (skan 0516, strona lewa)

1Kurminiecy Janczarkę nabitą kulami y Spisę odebrali ktorą

2w Grodzie ninieyszym prezentował nabitą kulami y od effede-

3jupionem [?] Parteo [?] zostawił tenże Komparent to gwałtowno-

4ści nie ukontentowawszysię Urod. Baczynski do Kommędy

5Kopyskiey [?] poiechał powiadaiąc że w Kurmincach Hayda-

6macy y Konfederaci znayduiąsię y prosił o subsidium żoł-

7nierskie a tak Porucznik Alexander Kowalski dał Ordy-

8nans Żołnierzom Kopyskim aby szli do Kurminiec, ktory

9przyszedłszy do Kurminiec zwielkim tumultem y zawzięto-

10ści Urod. Tarnawskiego Dyspozytora Kurminieckiego prze-

11straszyli ktory zapewnie umrze w Karczmie Gorzałki na-

12brał Czterdzieści bez płaty nabrali W. Ostrowskiego Pana y

13Urod. Tarnawskiego Dyspozytora w ciężkim Areszcie bijąc

14potrącaiąc y Deffamuiąc aż do Kropiwny przyprowadził

15do wyż rzeczonego Kommędanta ktory lubo zważywszy

16niewinność wyżey wyrażonych żałuiącychsię wypuścił szko-

17dy zas kontentować nie kazał daiąc exkuzę że żołnierze za

18Ordynansem byli wysłani ktory ordynans przekopiować

19pozwolił o ktore te Krzywdy Jdem Manifestant powtornie

20manifestowałsię

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (nr marg. 824; w opracowaniu 838c). Brak podpisu komparenta; pod tekstem na k. 503 słowo „Kurminiecy” – reklamant.

BRZEZICKI [?] w imieniu Bogdana OSTROWSKIEGO, chorążego bracławskiego [?], dziedzica KURMIŃCÓW [?] z przyległościami, jego komisarza Michała OSTROWSKIEGO, skarbnika bracławskiego [?], oraz braci TARNAWSKIEGO i RYGOCKICH [?], dyspozytorów klucza kurminieckiego [?], protestuje przeciw ŁĄCZYŃSKIM [?] z BARBARÓW [?] (matce i synom), dziedzicom KROPIWNY NIŻSZEJ, dyspozytorowi BACZYŃSKIEMU, gromadzie Kropiwny Niższej i kozakom: Baczyński już wiosną kazał zaorać i obsiać pola należące do wsi SIMENKI [?] i KOSENOWEJ [?], a niedawno z ponad 300 kosarzami z całej Kropiwny i zbrojnymi kozakami wkroczył na sianożęć simeńską na stepie (już skoszoną na potrzebę dworu), zabrał siano na wozy do Kropiwny; gdy Tarnawski i Rygocki [?] go upominali, grożono im; potem z zasadzki za mogiłą chłopi z kosami osadzonymi na sztorc i kozacy napadli ludzi simeńskich; Baczyński wystrzelił z pistoletu do bezbronnego Tarnawskiego, wszczęła się bitwa; ludzie kurminieccy odebrali napastnikom janczarkę nabitą kulami i dzidę (okazane w grodzie). Następnie Baczyński pojechał do komendy w KOPYSTYRZYNIE [?] („Kopyskiey”), twierdząc, że w Kurmińcach są hajdamacy i konfederaci; porucznik Aleksander KOWALSKI wysłał żołnierzy, którzy z tumultem napadli Kurmińce, przestraszyli Tarnawskiego (który „zapewne umrze”), wzięli w karczmie 40 [garncy] gorzałki bez zapłaty, Ostrowskiego i Tarnawskiego pod ciężkim aresztem, bijąc i lżąc, zaprowadzili do Kropiwny do komendanta, który uznawszy ich niewinność wypuścił ich, lecz szkód nie kazał wynagrodzić, tłumacząc się rozkazem.

Tekst miejscami bardzo zawiły i składniowo niespójny; odczyty niepewne: „Chor. Bracł. [?]”, „Brzezicki [?]”, „Kurminiec [?]” (Kurmińce / Kuźmińce), „S. B. [?]”, „Rygockich [?]”, „z Barbarow [?]”, „Łączynskim [?]”, „zas wieku [?]”, „Simenki [?]” / „Simenskiey”, „Kosenowey [?]”, „Granami [?]”, „ktę widząc ze Owżę”, „z Intradzieży”, „kłokował”, „Ktulnie [?]”, „obsesem”, „Ukratną”, „zborami”, „od effedejupionem [?] Parteo [?]” (może „ab effectu [?] … Parti”), „Kopyskiey [?]”, „Kopyskim [?]”. „Na prawicie nabitemi” – kosy osadzone na sztorc (prosto na kosisku, jako broń).

Łacina: cum attinentiis – „z przynależnościami”; solennissime – „najuroczyściej”; subsidium – „pomoc”; Idem Manifestans – „tenże manifestujący”.

Streszczenie

14VII 1770 Brzezicki [?] w imieniu Bogdana Ostrowskiego, dziedzica Kurmińców [?], i jego oficjalistów zaprotestował przeciw Łączyńskim [?], dziedzicom Kropiwny Niższej, i ich dyspozytorowi Baczyńskiemu, który z setkami chłopów i kozakami zagarnął pola i siano wsi Simenki [?] i Kosenowej [?], strzelał do dyspozytora Tarnawskiego, a potem sprowadził żołnierzy (porucznik Aleksander Kowalski), którzy najechali Kurmińce i odprowadzili Ostrowskiego i Tarnawskiego pod aresztem do Kropiwny.

Transkrypcja

k. 503v (skan 0516, strona lewa)

1Roku Tysiąc siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Siedmnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic.

4y przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Bur-

5grabstwa y Vice Regentem Grodz. Winnic. Stanowszy Oczywi-

6sto Woźny Generał Wwa Bracł. y innych Opatrzny

7Wawrzyniec Romanski w moc wierney relacyi swoiey do-

8browolnie zeznał iż On Roku y miesiąca na Akcie wyrażonych

9Dnia Szesnastego [?] Lipca pozew od Kommissyi Ekonomicz-

10ney Skarbu Koronnego na membranie Autentycznym pisany do-

11niosł do Dobr Miasta Morachwy [?] y tam ten pozew we

12Dworze tameyszym w Jzbie na stole położył położywszy

13o położeniu y treści onego prawnie opowiedział temi słowy:

14My Kommissarze Rady Ekonomiczney Skarbu Koronnego

15od Rzpltey naznaczeni Wam Urod. Jozefowi lub Jnnego J-

16mienia Olszewskiemu Gubernat. Murachwianskiemu [?] u

17[reklamant:] ktorego

k. 505 (skan 0517, strona prawa; nr karty w rkp. 505)

1u ktorego niewierny Mordko Lejbowicz Obywatel Murachwski [?]

2wraz z rzeczami swemi y wszelkiemi sprzętami ninieyszym po-

3zwem Aresztuie, tudzież Niewiernemu Mordce Lejbowiczowi

4z Oznak [?] sprawy niży wyrażoney Dobr summ y Sprzętow wa-

5szych Ogolnie wszystkich rozkazuiemy abyście WMć przed na-

6mi y Sądem naszym Kommissyi Ekonomiczney Skarbu

7Koron. w Warszawie na Kadencyi prawem przepisaney

8odprawowaćsię maiącym w Cztery od położenia pozwu

9ninieyszego tygodnie, Czyli wtenczas gdy ta sprawa z Rege-

10stru sobie należytego y wpisu przyzwoitego osobiście prawnie

11y zawito Stawilisię, a to na Jnstancyą JOX. Jmci Antoniego

12Swiatop. Czetwertynskiego Starosty Kan. [?] powoda ktory przy-

13chylaiącsię do prawa y manifestu swego prko tobie niewier-

14nemu Mordce Lejbowiczowi uczynionego oraz Kondemnaty w

15Sądzie naszym na tobie Otrzymaney pozywa Czyli raczey

16zamiast Exekucyi Czynienia przypozywa do widzenia y

17przysłuchaniasię ciebie niewiernego Mordka Lejbowicza po-

18zwanego uchyliwszysię bez win Procesu w Sądzie nieprzy-

19zwoitym na powodzie otrzymaney Sprawy z Arędy Karcz-

20miney wynikaiącey powodowi przez ciebie pozwanego nie

21należycie do Sądu naszego Jntytułowano tam gdzie z prawa-

22nalicie będzie odestać, a za wywołanie do Sądu nieprzy-

23zwoitego ukarać na zniesienie Kondemnaty winy wskazać

24WMci zaś Urod. Olszewskiego ażebyś WMć z władzy twey

25Ekonomiczney swoiey pomienionego niewiernego Mordka Lejbo-

26wicza do zapłacenia Grzywien tako za wywołanie do Są-

27du nieprzyzwoitego Jako też na zniesienie Kondemnaty po-

28pasionych [?] przynaglił lubteż w wypłaceniu takowych

29Grzywien tegoż niewier. Mordka Lejbowicza zastąpił obo-

30wiązać wydatki wszystkie powodowi nadgrodzić naka-

31zać, y to co okoliczność tey sprawy wyciągać będzie po-

32stanowić. Stawcieżsię tedy pilnuycie y na to w pozwie

33wam Sądownie wniesiono będzie odpowiedzcie. Dat. w

34Warszawie na Kommissyi Skarbu Koronnego Dnia dwu-

35dziestego Osmego Maja Roku Panskiego Tysiąc siedm-

36set Siedmdziesiątego. Ozym ninieysze tegoż Woźnego ze-

37znanie ktory nie umieiący pisać Krzyż kładzie Wawrzy-

38niec Romanski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (nr marg. 825; w opracowaniu 838d). Reklamant „ktorego” na k. 503v ma ciąg dalszy na k. 505 (z dopisanym na marginesie numerem 827); k. 504 zawiera inne teksty (fragment z podpisem Kazimierza Wiśniowieckiego – akt 838e – i akt nr 826 – 838f).

Woźny generalny województwa bracławskiego Wawrzyniec ROMAŃSKI (niepiśmienny; krzyżyk) zeznaje, że 16 [?] VII 1770 doręczył w dworze w MURAFIE („Morachwa”) pozew Komisji Ekonomicznej Skarbu Koronnego (pergamin, dat. Warszawa 28 V 1770), wzywający Józefa OLSZEWSKIEGO, gubernatora murafskiego [?] – u którego pozew aresztuje Żyda Mordka LEJBOWICZA, obywatela murafskiego, wraz z rzeczami – oraz samego Mordka Lejbowicza, by w ciągu czterech tygodni stawili się w Warszawie; powodem jest JO. książę Antoni Światopełk CZETWERTYŃSKI, starosta kaniowski [?], który – wobec kondemnaty uzyskanej na Mordku w sądzie Komisji – przypozywa go do „widzenia”, że pozwał powoda w sprawie z arendy karczemnej do sądu nieprzynależnego (powinien być odesłany tam, gdzie należy), żąda ukarania go za to i zniesienia kondemnaty; Olszewskiego wzywa, by władzą ekonomiczną przymusił Mordka do zapłacenia grzywien albo sam je zapłacił, oraz nagrodził koszty.

Odczyty niepewne: „St. K. [?]” / „Starosty Kan. [?]” (Kaniowskiego?), „Szesnastego [?]”, „Morachwy [?]” / „Murachwski [?]” (= Murafa), „Murachwianskiemu [?]”, „z Oznak [?]”, „popasionych [?]”.

Łacina: K. S. K. – Kommissyą Skarbu Koronnego; na membranie – na pergaminie; zawito – peremptoryjnie (termin zawity).

Streszczenie

17VII 1770 woźny Wawrzyniec Romański zeznał, że doręczył w dworze w Murafie pozew Komisji Skarbu Koronnego z 28 V 1770 z instancji ks. Antoniego Światopełka Czetwertyńskiego, starosty kaniowskiego [?], przeciw gubernatorowi murafskiemu Józefowi Olszewskiemu i Żydowi Mordkowi Lejbowiczowi (aresztowanemu z rzeczami), który pozwał księcia w sprawie arendy karczemnej przed niewłaściwy sąd; książę żąda ukarania go, zniesienia kondemnaty i zwrotu kosztów.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 504 (skan 0516, strona prawa; nr karty w rkp. 504)

1trzy grz. dwadzieścia y dwa wziął y pozostałe rzeczy y pienią-

2dze w Skarbie u Antoniego Krawca Czerwonych złł Czterdzie-

3ści y dwa w Schowaniu będące niemniey Cyny y wszelkie ru-

4chomości u Gromady będące odebrał Oraz za Partię Pszenicy

5Woysku Rossyiskiemu przedany przez W. Rechimberka [?] z Kon-

6traktowany na piędziesiąt korcy z ktorey Party nie było

7więcey powyntowi [?] iak tylko dwadzieścia do ktorego Kon-

8traktu przymuszona Gromada dawać korcy dwadzieścia

9y sześć pszenicy, a resztą Jermunia [?] od Complementum [?] pię-

10dziesiąt korcy za ktore W. Rechemberk [?] pieniądze odebrał,

11więc przeto Ukrzywdzenie y Oppressyą zbytnią krzywdzi-

12ście poddanstwa wszto [?] przez co o tak znaczną Ruinę Dobr y

13Substancyi Jakoteż o niewarność Skryptu gwałtem u Gro-

14mady Mytkowieckiey [?] przez W. Bracł. wyrobionego Urod.

15Wiśniowiecki pana swoiego Jmieniem przed Aktami

16Grodu własnego Czyli ktakolwiek zachowuiąc Salvą manife-

17stacyi Dalszey tey oprzyięcie prosił Kazimierz Wiśniowiecki

Objaśnienia i tłumaczenia

USTALENIE: ten sam tekst (niemal dosłownie) stanowi zakończenie aktu nr marg. 829 (838h – manifest Krzysztofa Michałowskiego, podczaszego [?] bracławskiego, przeciw Wojciechowi Rechimberkowi [?]) na k. 507; fragment na k. 504 to omyłkowo wpisany (lub zdublowany przy kopiowaniu) duplikat tego zakończenia.

Tekst na górze k. 504 nie łączy się z reklamantem k. 503v („ktorego” – ciąg dalszy na k. 505, akt 838d); jest to zakończenie innego aktu, którego początek nie występuje w tym miejscu księgi (być może karty bloku 501–510 zostały przy oprawie przemieszane). Zachowana treść: [obwiniony] zabrał 3 [zł] 22 gr, pozostałe rzeczy i pieniądze przechowywane w skarbie u Antoniego KRAWCA (42 czerwone złote), cynę i ruchomości gromady; pszenicę dla wojska rosyjskiego zakontraktował W. RECHIMBERK [?] na 50 korcy, z czego partia wynosiła tylko 20, a gromadę zmuszono dać 26 korcy, resztę „do komplementu”, pieniądze zaś odebrał Rechimberk [?]; ucisk poddanych, ruina dóbr; skrypt wymuszony gwałtem od gromady MYTKOWIECKIEJ [?] „przez W. Bracł.” [?]; Kazimierz WIŚNIOWIECKI w imieniu swego pana manifestuje się przed aktami grodu z zastrzeżeniem dalszego manifestu.

Odczyty niepewne: „Rechimberka [?] / Rechemberk [?]”, „powyntowi [?]”, „Jermunia [?] od Complementum [?]”, „wszto [?]”, „Mytkowieckiey [?]”, „przez W. Bracł.”, „ktakolwiek”.

Łacina: salva manifestatione ulteriori – „z zastrzeżeniem dalszego manifestu”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

Zakończenie (bez początku) manifestu Kazimierza Wiśniowieckiego w imieniu swego pana: obwiniony zabrał pieniądze i ruchomości gromady, wymusił dostawę pszenicy dla wojska rosyjskiego (pieniądze wziął Rechimberk [?]) i skrypt od gromady Mytkowieckiej [?].

Transkrypcja

k. 504 (skan 0516, strona prawa)

1Roku Tysiąc siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Osmnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa

5y Vice Regentem Grodu Winnic. Comparens pter Urod. P. Jan

6Bojarski Jmieniem z Zlecenia JWW. JJmc. Adama Myszki

7Chołoniewskiego Kaszt. Busk. y Salomei z Stempkowskich

8Małżo. Dobr Wsi Bortnik [?] Częsci Wsi Dziedzicow postrze-

9gaiąc Całosci Dobr Grontow y Lasow JWW. Pryncypałow

10swoich na Prko W. Jałowickiemu [?] Starosc. Bracł. Panu y

11Urod. Janowi Boniakiewiczowi [?] tegoż Stwa Bracł. Gubernat.

12skarży y protestuiesię. Oto iż Obwinieni a mianowicie Urod.

13Boniakiewicz [?] Gubernator Bracł. ukrywaiąc przed offi-

14cerem Woysk Kopyskich [?] Magazyn w mieście Bracławiu za-

15kładaiących Lasy Stt. Bracł. y one w Całości Ochrania-

16iąc dla zmocnienia Zamku Bracł., umyślnie na Las

17Bortnicki od wiekow w nieprzerwanym używaniu bę-

18dący Dziedziczny przed tymże officerem mianuiąc niby wo-

19ln[y] [?] im naprowadził w ktorych Dembow Starych pięćset

20[reklamant:] wycięto

k. 504v (skan 0517, strona lewa)

1wycięto y do Bracł. zaprowadzono Sianożęci JW. Protestuiących

2Pryncypałow Gałęziami y Wierzchołkami zawalone y bardzo [?]

3stratowano przy zrąbaniu y Rzybaniu [?] Dębow ussze [?] za Dęby wy-

4cięte aby pieniądze tenże Officer Magazyn trzymaiący Dziedzi-

5com Lasu pomienionego do Bortnik należącego nie płacił, Are-

6sztować ważyłsię, o takowe niegodziwe postępki tenże Protestans

7Jmieniem wyż wyrażonych Pryncypałow swoich Jterato ska-

8rży y protestuiesię J. Bojarski

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (nr marg. 826; w opracowaniu 838f). Reszta k. 504v pusta, przekreślona dużym zawijasem.

Jan BOJARSKI (podpis „J. Bojarski”) w imieniu Adama Myszki CHOŁONIEWSKIEGO, kasztelana buskiego, i jego żony Salomei ze STEMPKOWSKICH, dziedziców części wsi BORTNIKI [?], protestuje przeciw W. JAŁOWICKIEMU [?] (zapewne Michał JEŁOWICKI – por. akty 807, 843), staroście bracławskiemu, i Janowi BONIAKIEWICZOWI [?] (w akcie 843 „Bonialkiewicz [?]”), gubernatorowi starostwa bracławskiego: gubernator, chroniąc przed oficerem wojsk (kopyskich [?]), zakładającym magazyn w BRACŁAWIU, lasy starościńskie (na umocnienie zamku bracławskiego), umyślnie wskazał mu dziedziczny las bortnicki jako rzekomo wolny; wycięto tam 500 starych dębów i wywieziono do Bracławia, sianożęci zawalono gałęziami i wierzchołkami i stratowano; oficer prowadzący magazyn ośmielił się nawet zaaresztować [pieniądze?], by nie płacić dziedzicom za dęby.

Odczyty niepewne: „Jałowickiemu [?]” (może Jełowickiemu), „Boniakiewiczowi [?]”, „Bortnik [?]”, „Kopyskich [?]”, „wo-ln[y] [?]”, „bardzo [?]”, „Rzybaniu [?]”, „ussze [?]”. K. B. – Kasztelanów Buskich.

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; iterato – „ponownie”; Protestans – „protestujący”.

Streszczenie

18VII 1770 Jan Bojarski w imieniu Adama Myszki Chołoniewskiego, kasztelana buskiego, i Salomei ze Stempkowskich zaprotestował przeciw staroście bracławskiemu Jałowickiemu [?] (Jełowickiemu) i gubernatorowi Janowi Boniakiewiczowi [?], który wskazał oficerowi zakładającemu magazyn wojskowy w Bracławiu ich dziedziczny las bortnicki zamiast lasów starościńskich – wycięto 500 starych dębów i zniszczono sianożęci.

Transkrypcja

k. 505 (skan 0517, strona prawa – dół)

1[reklamant:] Roku

k. 505v (skan 0518, strona lewa)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Siedmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y Przedemną

4Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y Vice Regen-

5tem Grodz. Winnic. Postanowiwszysię Osobiście Urod. JP. Bazyli Wo-

6lański Jmieniem JW. P. Antoniego Bielskiego Łow. Wend. [?] Kor. za-

7stawnego Possessora Dobr Miasta Miastkowki y Wsiow Sza-

8rapanowki y Lewkowa [?], Tudzież Urod. JP. Marcina Sędziwoy [?]

9Czarnkowskiego Gubernatora tychże Dobr Miastkowki z przyle-

10głościami wyżey wyrażonemi Prko W. JP. Stanisławowi lub in-

11nego Jmienia Poniatowskiemu Pułkownikowi Woysk JKMci

12y Rpltey Dobr Sokołowki w bliskości z Dobrami Wsią Sza-

13rapanowką do Miastkowki należącą będących Possessorowi

14a mianowicie Alexandrowi lub Jnnego Jmienia Ostrowskiemu

15tychże Dobr Sokołowki Dyspozytorowi niemniey Gromadzie

16y Kozakom Sokołowskim do Osob piędziesiąt zebranym żali

17y protestuiesię, oto, Jż Urod. Ostrowski Dyspozytor Sokołow-

18ski niewiadomo Czyli z swoiey woli Czyli z Dyspozycyi Pan-

19skiey spędziwszy Gromadę Sokołowską y Kozakow na Sia-

20nożęci Szarapanowskie nigdy w sporze nie będące w spokoy-

21nym używaniu przez lat kilkanaście od obięcia Possessyi JW.

22Comparentis Pryncypała będące własne Szarapanowskie po-

23kosić usiłował nie uważaiąc na Oznaczenie przez poczynione

24zaiość [?] ile między dobrami Jednego Panstwa przy Obeymo-

25waniu tych Dobr w Possessyą przez delegowanych do pomia-

26ru Roku teraznieyszym w niepotrzebną Kontrowersyą pomienio-

27ne Sianożęci Kosiu [?] Szarapanowskie podaie, za uwiado-

28mieniem uczynioney Krzywdy gdy Urod. JP. Czarnkowski Guber-

29nator Miastkowski z wierchu [?] powrociwszy z Szarogrodu

30mieysca w bliskości Miastkowki naybezpiecznieyszego w tym

31kraiu, dla przyiacielskiey JP. Ostrowskiemu Dyspozytorowi

32Sokołowskiemu Remonstracyi w kilka osob ludzi Miastko-

33wskich natoż Sianożęci wyiechał JP. Ostrowski nie uważa-

34iąc na Przyiacielską Remonstracyą kazał ruszywszy na lu-

35dzi gromadzkich iednych Drągiem zabieraiących siano

36Szarapanowskie bić y Strzelać kazał, za ktorym JPana Obwi-

37nionego Rozkazem Chłopstwo Sokołowskie ruszywszysię

38iedni do Widł Drudzy do Drągow Spis Samopałow JP.

39Czarnkowskiego Gubernatora tak Drągiem w Plecy uderzył,

40iż ieden z nich z Konia pochylitsię, Drugi zas Chłopow

41[reklamant:] tym Punkcie

k. 506 (skan 0518, strona prawa; nr karty w rkp. 506)

1w tym Punkcie do tegoż Strzelił Konia pod nim postrzelił y ma-

2ło o Smierć nie przyprawił y zapewne został był zabitym

3gdyby był przed Drągiem nie uchyliłsię, Pracowitego Petra

4Jwana Syna Czarnego poddanego Miastkowskiego y Kobie-

5zniska Lele [?] Okrutnie zbili ze Panboże [?], ieszcze potym bijące

6zdrowia pozbawili Pracowitemu Jwanowi Kewdzie [?] przysięzne-

7go Miastkowskiego Widłami Ci Poddani Sokołowscy z tyłu plecy

8niżey lewey Łopatki przebili Michayła Weltę [?] także niemiło-

9siernie zbili a nayboleyszy Onemu Głowę poprzebiiali Fedo-

10rowi Kurmękowi [?] Rękę prawą przestrzelili przez Dłoń

11Temuż Michaylowi Welcie [?] przytym zbiciu Kuffaycę Spis y

12Ręgier [?] Srebny oprocz tego spisy Jednę wzięli, Potakowych

13Wiolencyach nie mogąc Siana Szarapanowskiego zabrać wszy-

14stkiego, ktorego zebrać nie mogli zapalili przy ktorym pale-

15niu siana wzięty pracowity Stefan Kyrylow zięć Pod-

16dany z Sokołowki, y Stawiony przed Urzędem wyznał tożsamo

17wyrażone wiolencye pobicia y postrzelania ludzi y Konia tu-

18dzież Siano palącesię od ludzi Sokołowskich zapalone

19widział y potym wyznaniu Urząd wolno Onego puścił

20Oco wszystko wyż wyrażony Comparens powtornie Jmie-

21niem zmiankowanym protestowawszysię stanoł przede-

22mną Urzędem in verificat. praemissorum Woźnego Generała O-

23patrznego Wawrzyńca Romanskiego ktory w przytomno-

24ści Urod. Bazylego Wolanskiego y Michała itid. Wolan-

25skiego z Requizycyi JW. Antoniego Bielskiego Łow. Wend. [?]

26y Urod. Marcina Czarnkowskiego dnia Dwunastego Lip-

27ca w Roku teraznieyszym zieżdżał na Sianożęć Szarapa-

28nowską gdzie widział Sianożęci skoszone za zaciosami w

29Stronie Szarapanowskiey wszerz na Stay płużnych

30dwie dobrych a wzdłuż na Stay Dziesięciu oraz miey-

31sca Kop przedtym stoiących a teraz popalonych cod actu [?]

32w Wsi Szarapanowce w przytomności tey Szlachty razy

33ludziom Szarapanowskim y Miastkowskim zadane, Ja-

34koto na Urod. Marcinie Czarnkowskim Gubernatorze raz

35kiiem zadany po Głowie to iest wziowszy od twego ucha

36aż do w pułtora Szkura zniesiona y rozbita rana długa

37poprzek Głowy, u Michała Welty [?] widział w Głowie ran

38pięć zadanych Widłami Całego zbitego y tylko co żywego, bardzo

39Słabego Petra Pobereżnika [?] plecy y całego Suchemi Razami zbite-

40[reklamant:] go

k. 506v (skan 0519, strona lewa)

1go, Jacka Jwaszkowego Syna Całego zbitego y w Głowie Jegoż

2ranę iedną z prawey strony nad okiem u Jwana Rewegi [?] Przysię-

3żnego plecy przebite y Głowę zbitą także przebitą spisą

4aż do kości u Fedora Kurmęka [?] Rękę prawą przez Dłoń przestrze-

5loną widział y oglądał ktore to pokoszenia y Sianożęci za za-

6ciosami w Stronie Szarapanowskiey, palenie sian tamże na-

7stąpiło razy y rany wyżey wyrażonym Ludziom zadane

8Spisał tenże Woźny ze od Kozakow y Gromady Sokołow-

9skiey. Co widziawszy y Oględawszy y oględawszy Szlachtą so-

10bie przytomną oświadczywszysię z tamtąd powrocił y tu przy-

11bywszy przedemną Urz. prawdziwey wizyi uczynił y ze-

12znał Relacyą prosząc tak Comparens Protestacyi ia-

13ko y Woźny wizyi Rell. oprzyięcie co y otrzymali Kompa-

14rent nie umieiący pisać Krzyż kładzie Bazyli Wolanski +

15Woźny nie umieiący pisać Krzyżem S. podpisuiesię Wawrzyniec Ro-

16manski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (nr marg. 828; w opracowaniu 838g).

Bazyli WOLAŃSKI (niepiśmienny) w imieniu JW. Antoniego BIELSKIEGO, łowczego wendeńskiego [?] koronnego [?], zastawnego posesora miasta MIASTKÓWKI oraz wsi SZARAPANÓWKI i LEWKOWA [?], i gubernatora miastkowskiego Marcina Sędziwoja [?] CZARNKOWSKIEGO protestuje przeciw Stanisławowi PONIATOWSKIEMU, pułkownikowi wojsk JKMci i Rzplitej, posesorowi SOKOŁÓWKI, jego dyspozytorowi Aleksandrowi OSTROWSKIEMU oraz gromadzie i kozakom sokołowskim (ok. 50 osób): Ostrowski spędził gromadę na sianożęci szarapanowskie, od kilkunastu lat spokojnie używane przez Bielskiego (wbrew rozgraniczeniu przy obejmowaniu dóbr przez delegowanych do pomiaru); gdy Czarnkowski, wróciwszy z SZAROGRODU, przyjechał z kilku ludźmi na przyjacielską remonstrację, Ostrowski kazał bić i strzelać: chłopi sokołowscy widłami, drągami, dzidami i samopałami pobili Czarnkowskiego (drągiem w plecy; postrzelono pod nim konia), poddanych miastkowskich: Petra – syna Iwana Czarnego, Iwana KEWDĘ [?] / REWEGĘ [?] – przysiężnego (przebity widłami), Michajła WELTĘ [?] (zabrano mu kufajkę, dzidę i srebrny „ręgier” [?]), Fedora KURMĘKA [?] (przestrzelona dłoń); siano, którego nie zdołali zabrać, spalili; schwytany przy paleniu Stefan KYRYŁÓW, zięć, poddany z Sokołówki, przyznał to przed urzędem i został puszczony wolno.

Wizja woźnego generalnego Wawrzyńca ROMAŃSKIEGO (niepiśmienny) 12 VII 1770 w obecności Bazylego i Michała WOLAŃSKICH: sianożęci skoszone za zaciosami po stronie szarapanowskiej (szerokości 2 staj płużnych, długości 10 staj), miejsca spalonych kop; rany: Czarnkowski – rana kijem przez całą głowę, Michał Welta [?] – 5 ran od wideł, ledwo żywy, Petro POBEREŻNIK [?] – pobity, Jacek – syn Iwaszka – rana nad prawym okiem, Iwan Rewega [?] – przysiężny – przebite plecy i głowa dzidą do kości, Fedor Kurmęk [?] – przestrzelona dłoń.

Odczyty niepewne: „Łow. Wend. [?] Kor.” / „Ł. W. Ko. [?]”, „Lewkowa [?]”, „Sędziwoy [?]”, „zaiość [?]”, „Kosiu [?]”, „z wierchu [?]”, „Kobieznika Lele [?]”, „ze Panboże [?]”, „Kewdzie [?]” / „Rewegi [?]” (zapewne ta sama osoba – przysiężny), „Weltę [?]”, „Kurmękowi [?]”, „Ręgier [?]”, „Pobereżnika [?]”, „cod actu [?]”, „od twego ucha … w pułtora”.

Łacina: in verificationem praemissorum – „na potwierdzenie powyższego”; itidem – „również”; Comparens – „stawający”.

Streszczenie

17VII 1770 Bazyli Wolański w imieniu Antoniego Bielskiego, zastawnego posesora Miastkówki, i gubernatora Marcina Czarnkowskiego zaprotestował przeciw Stanisławowi Poniatowskiemu, pułkownikowi, posesorowi Sokołówki, jego dyspozytorowi Aleksandrowi Ostrowskiemu i gromadzie sokołowskiej, którzy najechali sianożęci szarapanowskie, pobili i postrzelili gubernatora i poddanych miastkowskich, zabrali i spalili siano. Woźny Wawrzyniec Romański potwierdził wizją szkody i rany.

Transkrypcja

k. 506v (skan 0519, strona lewa)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Siedmnastego Dnia

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Michałem

4Jedleckim Namiesnikiem y Vice Regentem Grodu Winnic. Postano-

5wiwszysię Osobiście Urod. JP. Kazimierz Wiśniowski Jmieniem

6W. JP. Krzysztofa Michałowskiego Podczas. [?] Bracł. Pana swo-

7iego ostrzegaiąc Całości substancyi Jegoż in diligentia Ejusd.

8Mfest [?] Prko W. JP. Woyciechowi Rechimberkowi [?] Skarbnikowi

9Rawsk. [?] chociaż Arędownym trzyletnim Kontraktem

10trzymaiąc Wieś Mytkowce [?] w kluczu Umanskim [?] znayduią-

11cąsię Prawu Dożywotniemu Urod. Protestanta Panu pod-

12ległą żadnego pokrzywdzenia w Skarbie Rawskim [?] nie miał, bo

13chociaż uchyliwszysię z Mytkowiec podczas Kolizyi wszczętey

14na Wołyń W. Comptis Pryncypał wszelkie Jntraty z Czyn-

15szow, Arend pieniędzmi y miodem z Pasiek wybitym W. Rechim-

16berkowi oddał, y na pretensyą Sprawiedliwie nie dobrowolnie

17rzeczy wszelkich w Skarbnika pozostałych od Ludzi Gro-

18madzkich W. Comptis Pryncypał sumiennie odbierać dopuści-

19li przecież mimo wiadomości W. Jurysdatora swego W. Rechim-

20berk do poddanych Mytkowieckich zrościwszy niewinną

21pretensyą Gromadę Mytkowiecką wiązał do podpisaniasię

22nie należytego w wymaganiu Czternastu Tysięcy przynaglił

23y Skrypt przez mus od Gromady dla się wymogł prozz tego

24zniewożenia, a tychże Poddanych Kubli Czterdzieści siedm, złł

25[reklamant:] trzy

k. 507 (skan 0519, strona prawa; nr karty w rkp. 507)

1złł trzy grosze dwadzieścia y dwa wziął y pozostałe rzeczy y pie-

2niądze W. Jmc Skarbnika u Antona Krawca Czerwonych złł Czter-

3dzieści y dwa w schowaniu będące niemniey Cynę y wszelkie

4Ruchomości u Gromady będące odebrał Oraz za Partię Pszenicy

5Woysku Rossyiskiemu przedaney przez W. Rechimberka [?] z Kon-

6traktowany na piędziesiąt korcy z ktorey Party nie było-

7więcey powyntowi [?] iak tylko dwadzieścia do ktorego Kontra-

8ktu przymuszona Gromada Dawać korcy dwadzieścia

9y sześć pszenicy, a resztę Jermenia [?] od Complementum pię-

10dziesiąt korcy za ktore W. Rechemberk [?] pieniądze odebrał,

11więc przez te Ukrzywdzenie y Oppressyą zbyteczną krzywdzi-

12ste poddanstwa wszto [?] przez co o tak znaczną Ruinę

13Dobr y Substancyi Jakoteż o niewarność Skryptu Gwałtem

14u Gromady Mytkowieckiey przez W. Skarbnika wymu-

15szonego Urod. Wiśniowski Pana swoiego Jmieniem przed

16Aktami Grodu własnego Czyli kżdalnie [?] zachowuiąc Salvą

17Manifestacyi Dalszey tey oprzyięcie prosił Kazimierz Wiśniowski

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (nr marg. 829; w opracowaniu 838h). Zakończenie tego aktu (od „trzy grosze dwadzieścia y dwa”) zapisano dwukrotnie – drugi raz omyłkowo na górze k. 504 (zob. akt 838e). Podpis: w akcie 838e odczytany „Wiśniowiecki” – tu wyraźniej „Wiśniowski”.

Kazimierz WIŚNIOWSKI w imieniu Krzysztofa MICHAŁOWSKIEGO, podczaszego [?] bracławskiego, dożywotnika wsi MYTKOWCE [?] w kluczu UMAŃSKIM [?], manifestuje w pilności przeciw Wojciechowi RECHIMBERKOWI [?], skarbnikowi rawskiemu [?], który na trzyletnim kontrakcie arendownym trzymał Mytkowce: choć Michałowski, uchodząc z Mytkowiec podczas zamieszek na Wołyń, oddał Rechimberkowi wszystkie intraty (czynsze, arendy, pieniądze i miód z pasiek), a rzeczy pozostawione u gromady pozwolił mu odebrać, Rechimberk bez wiedzy dziedzica wysunął wobec gromady mytkowieckiej bezpodstawne roszczenie 14 000 [zł] i przymusem wymógł na niej skrypt; zabrał poddanym 47 kubli [?] i 3 zł 22 gr, pieniądze (42 czerwone złote) przechowywane u Antona KRAWCA, cynę i ruchomości gromady; przy sprzedaży pszenicy wojsku rosyjskiemu (kontrakt na 50 korcy, faktycznie 20) zmusił gromadę do dania 26 korcy, a resztę „do komplementu” 50 korcy – pieniądze wziął sam.

Odczyty niepewne: „Podczas. [?] Bracł.” / „P. B. [?]”, „Mfest [?]”, „Rechimberkowi [?]” (w tekście też „Rechemberk”, „Rochimberk”), „Skarbnikowi Rawsk. [?]” / „S. R. [?]”, „Mytkowce [?]”, „Umanskim [?]”, „Kolizyi”, „zrościwszy”, „prozz”, „powyntowi [?]”, „Jermenia [?]”, „wszto [?]”, „kżdalnie [?]”.

Łacina: in diligentia ejusdem manifestatur – „w pilności (dla zachowania terminu) tegoż manifestuje się”; Jurysdator – właściciel jurysdykcji (dziedzic/dożywotnik); ad complementum – „do uzupełnienia”; salva manifestatione ulteriori – „z zastrzeżeniem dalszego manifestu”.

Streszczenie

17VII 1770 Kazimierz Wiśniowski w imieniu Krzysztofa Michałowskiego, podczaszego [?] bracławskiego, dożywotnika Mytkowiec [?], zamanifestował w pilności przeciw arendarzowi Wojciechowi Rechimberkowi [?], skarbnikowi rawskiemu [?], który – choć otrzymał wszystkie intraty – wymusił na gromadzie mytkowieckiej skrypt na 14 000 zł, zabrał pieniądze i ruchomości poddanych oraz wziął sobie pieniądze za pszenicę dostarczoną przez gromadę wojsku rosyjskiemu.

Transkrypcja

k. 507v (skan 0520, strona lewa)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Osmnastego Dnia

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgr. y Vicegerentem

5Grodz. Winnic. Comparens pter Urod. JP. Jan Bojarski Jmieniem

6z zlecenia JWW. JJ. Adama Myszki Chołoniewskiego Kaszt. Bu-

7skiego y Salomei z Stempkowskich Małżo. Dobr Wsi Bort-

8nik Częsci Wsi Dziedzicow postrzegaiąc Całości Dobr Wsi

9Bortnik Grontow y Lasow JWW. Pryncypał. swoich na Prko W.

10Jałowickiemu St. Bracł. Panu y Urod. Janowi Boniakie-

11wiczowi tegoż St. Bracł. Gubernatorowi Skarży y prote-

12stuiesię, oto Jż Obwinieni a mianowicie Urod. Boniakie-

13wicz Gubern. Brac. ukrywaiąc przed Officerem Woysk

14Kopyskich [?] magazyn w mieście Bracł. zakładaiących

15Lasy St. Bracł. y one w całości ochraniaiąc dla zmo-

16cnienia zamku Bracł. umyślnie na Las Bortnicki od

17wiekow w nieprzerwanym używaniu będący Dziedziczny

18przed tymże Officerem mianuiąc niby Swoim naprowadził

19w ktorych Dębow starych pięćset wycięto y do Bracł.

20zaprowadzono Sianożęci JW. Protestanta Pryncypałow ga-

21łęziami y wierzchołkami zawalone y trawę stratowano przy

22[reklamant:] Rąbaniu

k. 508 (skan 0520, strona prawa; nr karty w rkp. 508)

1Rąbaniu y Rzybaniu [?] Dębow, ussze [?] za Dęby wycięte aby pienią-

2dze tenże Officer Magazyn trzymaiący Dziedzicom Lasu po-

3mienionego do Bortnik należącego nie płacił Aresztować

4ważyłsię, o takowe niegodziwe postępki tenże Protestans

5Jmieniem wyż wyrażonych Pryncypałow swoich Jterato

6Skarży y Protestuiesię Jan Bojarski

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (nr marg. 830; w opracowaniu 838i). Treść niemal dosłownie powtarza akt nr 826 (838f) z tegoż dnia – drugi wpis tego samego manifestu (może poprawiony: tu wyraźnie „niby Swoim” zamiast niepewnego „niby wolny”, „trawę stratowano”). Odczyty z obu wpisów wzajemnie się potwierdzają: JAŁOWICKI (forma w rkp. pewna; zapewne = Jełowicki, starosta bracławski), Jan BONIAKIEWICZ, BORTNIKI, wojska „Kopyskie” [?].

Odczyty niepewne: „Kopyskich [?]”, „Rzybaniu [?]”, „ussze [?]” (może „owszem”).

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; iterato – „ponownie”.

Streszczenie

18VII 1770 Jan Bojarski w imieniu Adama Myszki Chołoniewskiego, kasztelana buskiego, i Salomei ze Stempkowskich ponownie (drugi wpis aktu nr 826) zaprotestował przeciw staroście bracławskiemu Jałowickiemu i gubernatorowi Janowi Boniakiewiczowi o wskazanie oficerowi magazynu wojskowego w Bracławiu ich lasu bortnickiego, gdzie wycięto 500 starych dębów i zniszczono sianożęci.

Transkrypcja

k. 508 (skan 0520, strona prawa)

1Roku Tysiąc siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Osmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y

5Vice Regentem Grodz. Winnic. Stanowszy Oczewisto Woź-

6ny Generał Wdztwa Bracł. y innych opatrzny Fedor Janowski

7w moc wierney y Prawdziwey relacyi Swoiey zeznał Jż On

8Roku teraznieyszego dnia trzeciego Miesiąca Lipca maiąc

9przy sobie stronę Szlachty Urod. Fedora Jawnickiego [?] y Jozefa Do-

10mskiego [?] na Requizycyą prawną JW. Adama Myszki Chołoniewskie-

11go Kaszt. Buskiego y Salomei z Stempkowskich Małż. Dobr wsi Bor-

12tnik Dziedzicow do Wsi Manastyrska do Star. Bracł. w Posses-

13syi W. JP. Jałowickiego będącey należącey ziechał gdzie bywszy pier-

14wey w mieście Bracławiu w Dworze a potym we wsi pomienioney

15Manastyrku u Roboczego [?] Hordija Woyta y Gromady tameyszey

16Urod. Jana Boniakiewicza Gubernat. Star. Bracł. u tegoż

17Hordija Woyta mieszkaiącego Aresztował y prawnie przypo-

18ręczył ktory to Areszt pomieniony Woyt z Gromadą Dobro-

19wolnie przyiął, a tak, on Woźny Szlachtą Sobie przyto-

20mną oświadczywszysię przedemną Urzęd. prawdziwą uczy-

21nił y zeznał Aresztu Relacyą Woźny pisać nie umieiący

22Krzyż kładzie Fedor Janowski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (nr marg. 831; w opracowaniu 838j). Związany z aktami 838f i 838i (las bortnicki).

Woźny generalny województwa bracławskiego Fedor JANOWSKI (niepiśmienny; krzyżyk) zeznaje, że 3 VII 1770 w obecności szlachty Fedora JAWNICKIEGO [?] i Józefa DOMSKIEGO [?] na żądanie Adama Myszki CHOŁONIEWSKIEGO, kasztelana buskiego, i Salomei ze STEMPKOWSKICH, dziedziców wsi BORTNIKI, zjechał – najpierw do dworu w mieście BRACŁAWIU, a potem do wsi MONASTYREK („Manastyrsk”), należącej do starostwa bracławskiego w posesji W. JAŁOWICKIEGO – i zaaresztował gubernatora starostwa bracławskiego Jana BONIAKIEWICZA u mieszkającego tam wójta Hordija i gromady; wójt z gromadą przyjęli areszt dobrowolnie.

Odczyty niepewne: „Jawnickiego [?]” (może Jawniekiego), „Domskiego [?]” (może Dońskiego), „Roboczego [?]” (może „Pracowitego”), nazwa wsi „Manastyrska / Manastyrku” (Monastyrek).

Łacina: ad affectationem – „na żądanie”.

Streszczenie

18VII 1770 woźny Fedor Janowski zeznał, że 3 VII na żądanie Adama Myszki Chołoniewskiego, kasztelana buskiego, i jego żony zaaresztował gubernatora starostwa bracławskiego Jana Boniakiewicza u wójta Hordija i gromady wsi Monastyrek (starostwo bracławskie Jałowickiego); areszt przyjęto.

Transkrypcja

k. 508 (skan 0520, strona prawa – dół)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Osmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y Przedemną Michałem

4[reklamant:] Jedleckim

k. 508v (skan 0521, strona lewa)

1Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y Vice Regentem Grodz. Winnic. Compa-

2rentes pter Starozakonni Moszko Herszkowicz Kotlarz y Szmuy-

3ło Janowicz Tatarz [?] Kwartalni [?] y Obywatele Miasta Janowa

4swym y Całego Pospolstwa swego Jmieniem przychylaiącsię do pierwszych Mani-

5festacyi tak o spaleniu Miasta w Grodzie tuteyszym z przyczy-

6ny wykonaney uczynioney Jako y powtorney z przyczyny zniszcze-

7nia y Zgubienia przez Hultayskwo grassuiące zaniesioney

8Swiadczą y żalą się. Oto, poniewaz z pomienionych Okazyi

9to iest raz przez Spalenie kilkadziesiąt Domow porozrywa-

10ne a potym przez Haydamakow nie raz w tym kraiu bę-

11dące wygnaniami z Domow Swoich iedni z życia y Maiątku

12Swego zostali z Żonami y Dziećmi wyszli Jnni się do Do-

13mow Swoich nie powrocili Jnni Cięszkim Ubostwem Cisnieni

14rozno w kray Polski rozeszlisię teraz w Czasie nieszczęśliwości

15wszyscy niektorzy, lubo zostali iednak uchwalonego dawniey

16na Żydow Pogłownego y zatrzymanego za sobą nawet

17płacić nie są w tym Stanie przeto szukaiąc względow Sprawie-

18dliwych ze Głow Regestrem podług uchwały Rzeczypltey w czasie

19zaprzysiężonym podanych Czterysta dwadzieścia Cztery nie stać

20zanosząc Grodowi oświadczenie Jż gotowi to Juramentem stwier-

21dzić w Sądzie Prześwietney Kommissyi Skarbu Koronnego

22Jako przez spalenie y nieszczęśliwe okrucieństwa przez Hultayow

23w tym Kraiu Grassuiących nie znayduiesię Głow Czterystu

24dwadzieścia y Cztery, a Głow sto dwanaście ubostwem ciśnie-

25ni Dlatego do Grodu ninieyszego Regestru Głow rzetelnie spi-

26sanego w mieście Janowie y Dobrach do Janowa tak w

27Ukrainie, iako y Bliskości należących manifestuiąsię w

28pilności Moszko Herszkowicz Kotlarz y Szmuyło Jano-

29wicz Tatarz [?] po Hebraysku podpisuiąsię

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt z kart 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (nr marg. 832; w opracowaniu 838k). Por. akt 834 (kahał Krasnego – pogłówne).

Starsi (kwartalni [?]) i obywatele miasta JANOWA, Żydzi Moszko HERSZKOWICZ, kotlarz, i Szmujło JANOWICZ TATARZ [?], w imieniu własnym i całego pospólstwa żydowskiego, nawiązując do wcześniejszych manifestów o spaleniu miasta i o zniszczeniu przez grasujące „hultajstwo”, oświadczają w pilności: po spaleniu kilkudziesięciu domów i wielokrotnych napadach hajdamaków jedni Żydzi stracili życie i majątek, inni z żonami i dziećmi wyszli i nie wrócili, inni w ciężkim ubóstwie rozeszli się po kraju polskim; pozostali nie są w stanie płacić uchwalonego pogłównego żydowskiego; z 424 głów podanych w rejestrze zaprzysiężonym według uchwały Rzplitej nie ma już 424 [?] (sens: tylu brak), a 112 głów jest w nędzy; są gotowi stwierdzić to przysięgą przed Komisją Skarbu Koronnego; składają rejestr głów spisany rzetelnie w mieście Janowie i dobrach do Janowa należących (na Ukrainie i w pobliżu). Podpisy po hebrajsku (niewpisane).

Odczyty niepewne: „Tatarz [?]” (może przydomek lub zawód – „Tatar”), „Kwartalni [?]” (w rkp. „Kwartanni”), „Hultayskwo”, liczby głów (424 / 112) – zapis niejasny logicznie.

Łacina: in diligentia – „w pilności (dla zachowania terminu)”; Comparentes personaliter – „stawiwszy się osobiście”; Juramentem – przysięgą.

Streszczenie

18VII 1770 przedstawiciele kahału janowskiego Moszko Herszkowicz Kotlarz i Szmujło Janowicz Tatarz [?] oświadczyli w pilności, że po spaleniu miasta Janowa i napadach hajdamaków, wskutek śmierci, ucieczki i nędzy Żydów, gmina nie jest w stanie zapłacić pogłównego od zaprzysiężonej liczby głów, i złożyli nowy rejestr, gotowi potwierdzić to przysięgą przed Komisją Skarbu Koronnego.

Transkrypcja

k. 509 (skan 0521, strona prawa)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dwudziestego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y Przedemną Mi-

4chałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y Vice Regentem Gro-

5du Winnic. Comparens pter Urod. JP. Michał Dobrowolski Kommissarz

6Dobr Ukrainskich WW. JJPP. Marcina Chorążego Winnic. y Francisz-

7ka [?] Podst. Bracł. Brac. Grodu Winnickiego z Grabowa Grochol-

8skich Braci Swym y WW. Panow Swoich Jmieniem przychyla-

9iącsię do widendy [?] Manifestacyi Roku teraznieyszego coram Actis Praesentib.

10zaniesioney manifestuiesię Prko W. Janowi Wardenskiemu Podkom.

11[reklamant:] Parnaw.

k. 509v (skan 0522, strona lewa)

1Parnaw. [?] Panu y Urod. Jozefowi Turkiewiczowi Dobr Poberez-

2kich [?] y Janowi Dudzinskiemu Paszynieckiemu [?] y Kopistrzyńskie-

3mu [?] tegoż W. Wardenskiego Ekonomom y Dyspozytorom re-

4manifestuiesię oto iż gdy w Czasie teraznieyszey Rewolucyi dro-

5goś a większa zupełny niedostatek siana y zboża wszędzie a-

6osobliwie w kraiu tuteyszym nastąpił tedy Bydła z Dobr Po-

7bereskich [?] W. Wardenskiego z Folwarkow trzech Godzimbow-

8skiego [?] Rybnickiego [?] y Dymitraszkowskiego y do Wsi Odalszi [?] po-

9wiatowi [?] Bracł. dla dostawienia paszy Jesieni Roku przeszłe-

10go Tysiąc siedmset sześćdziesiąt Dziewiątego Urod. Turkiewicz E-

11konom Kazał gonić y żywić y gdy takim sposobem bydło po-

12mienione przeganiano przyszło nakoniec do tego że w Dobrach

13Dziedzicznych Wsi Michałowce WW. Pryncypałow Compta bez

14uprzedzenia się do zwierzchności Dworskiey w Dębinie Micha-

15łowieckiey Bydła Sztuk sto Osmdziesiąt y iedno w miesiącu

16Listopadzie na tydzień przed S. Marcinem pod Dozorem

17Parobkow swoich Robaczych [?] Hrynka Stefana y Maxyma

18na Paszy lokował y w Stacyi [?] Winnic. w Dobrach Wsi

19Hawrysiowca [?] kupiwszy Styrtę Siana Sam Urod. Turkiewicz

20od Bydła w Pobereże [?] odiechał y powtornie przyiechawszy,

21gdy iuż tymże bydłem tę Styrtę siano Parobcy spaśli gdy

22nie mogł nigdzie siana ani Paszy dla tegoż bydła dostać

23mimo wiadomości Urod. Manifestanta wiedząc dobrze o tym

24że dla niedostatku Siana y Paszy przez Woyska zabrane-

25go wyraźna była WW. Grocholskich Dyspozycya y zakaz

26żeby nie przedawano żadney paszy y zboż w Dobrach swo-

27ich albowiem na każdym Folwarku bydła y Koni swoi

28znacznego potrzebowały wyżywienia przecież Urod. Turkiewicz

29Szlachcie y Chłopom poddanym Michałowieckim papasciąc [?]

30prawie pieniądze na Siano owies y Jęczmień ponarzucał a-

31ze y o tym Urod. Manifestantowi znać Dano tedy Urod. Mani-

32festans przestrzegaiąc Całości Panskiey Siana napasienia kupio-

33nego paść zabronił Urod. Turkiewicz zaraz w tym Punkcie

34niedaleko omylę [?] od Dobr Michałowki w Dobrach Wsi Łozo-

35waty Dziedzicznych JW. Kopalowskiey [?] Kasztelanowy Ka-

36mienskiey [?] do klucza Kopalowskiego [?] należącey a w Dzier-

37żawie W. JP. Stinskiego [?] Podczka [?] Ziems. Krzemienieckiego będący

38u W. P. Alexandra Obodzynskiego [?] Kopalowskiego [?] Ekonoma tam-

39że w Łozowatey siana dwuletniego spleśniałego y nadgniłego

40[reklamant:] kupił Sążni

k. 510 (skan 0522, strona prawa; nr karty w rkp. 510)

1kupił Sążni dwadzieścia y osm y wspomniane bydło bez żadney szko-

2dy z Grontow WW. Grocholskich Urod. Manifestanta Panow pod do-

3zorem Parobkow swoich zaraz w tydzień po S. Andrzeiu do Wsi

4Łozowatey zapędzić Kazał, ktoremu bydłowi nasienie zgniłym

5nie upatrzywszy wygodney Obory ile podciężkie mrozy y zawie-

6ruchy, Urod. Turkiewicz nawet tychże Parobkow swoich odzie-

7niem dobrym na zimę nie przyodziawszy od Bydła w Pobere-

8że głęboko [?] do Dobr Godzimby [?] pod Sawran odiechał y żadnego

9pieczołowania o tym bydle nie maiąc, kiedy bydło na tym sianie

10zgnitym w Dobrach Łozowaty bez Obory szczegulnie w mizer-

11nym zagrodzeniu na Chłodzie y głodzie zimuiące zaraz po Bo-

12żym Narodzeniu zdychać poczęło, Urod. Cytelski Administrator

13Łozowacki przyiechawszy do Winnicy z Robaczym Hrynkiem

14Parobkiem y dozorcą tegoż bydła z uczynieniem Relacyi że tego

15Bydła z szczegulney niewygody iuż Sztuk Osmnaście zdechło

16prosząc W. JP. Koperzyńskiego Subdelegata Grodz. Winnic. Jako przy-

17iaciela y Plenipotenta W. JP. Podkom. Parnaw. aby temu by-

18dłowi mogł dać iaki ratunek, tedy Urod. JP. Koperzyński za-

19raz posłał do Paszynek [?] tak do Urod. Turkiewicza Jakoteż y

20Urod. Dudzinskiego Dyspozytorow W. JP. Podkom. Parnaw.

21z ktorych ieden Urod. Jan Dudzinski Ekonom Paszyniec-

22ki prosto do Dobr Łozowatey gdy do Bydła dnia dopiero

23pierwszego miesiąca Lutego w Wigilią Nayświętszey Panny

24Gromniczney przyiechał zastał Sztuk z tegoż Bydła piędzie-

25siąt resztą niezdartych Sztuk dwadzieścia y pięć podrzamie-

26cie [?] Sniegowe wraz z bydłem zdechłym zostawało resztę

27zas bydła wpuł nieżywego sztuk kilkadziesiąt Urod. Jan

28Dudzinski z Urod. Kunickim mieszkaiącym w Paszkach [?] do

29Dobr Michałowki Urod. Manifestanta WW. Panow na iedy-

30ną napaść przypędzić kazał, a zas Sztuk piędziesiąt z bydła

31w Dobrach Łozowatey zdechłego do Winnicy do Dworku

32W. JP. Koperzyńskiego Robaczy [?] Hrynko parobek y Dozorca z

33przytomnością Urod. Cytelskiego Administratora Łozowackie-

34go do złożenia przywiozł, y w Drodze z Łozowatey do Michay-

35łowki idącego Bydła zdechło Sztuk dwie resztę tegoż bydła

36pomienionego w Michałowce pod Gumnem Panskiem od So-

37boty do Czwartku to iest do Dnia szostego Miesiąca Lutego

38przy dozorze tychże Parobkow ile się mogło z tegoż Gumna

39y z Wsi żywiło, ale już pierwiey tak w Gumnie Panskim Jako-

40[reklamant:] też y na Wsi

k. 510v (skan 0523, strona lewa)

1iakoteż y na Wsi Paszy dostać trudno było y nie stało Urod. zas Turkie-

2wicza doczekaćsię kiedy nie można było reszta tegoż bydła zmizerowa-

3nego zgłodniałego wpuł nieżywego albowiem na mnych [?] bydlę-

4tach nie tylko Sierści lecz y Skory całey nie było tedy W. JP. Kop-

5czyński [?] compassione ductus że y reszta przez niedostatek paszy wyzdy-

6chać musiałaby, Sztuk kilkadziesiąt Bydła przedał a tak Urod.

7Turkiewicz przez niedbałość swoię, uczyniwszy znaczną Szkodę

8w tymże bydle W. JP. Podkomorzego Parnaw. Pana Swego pokry-

9waiąc swoię nieostrożność y temże pokrywaiąc Zysku niesprawie-

10dliwego na Urod. Komparencie wprzod widendy [?] meyi sub Die

11dwunastego Februarii a potym manifestem swoim sub Die

12dwunastego mensis et Anni praesentis Urod. Kumparsa [?] si-

13nistre opisać ważyłsię invertendo szkodę przez siebie uczynio-

14ną na teraznieyszego Manifestanta czego zadnemi Jnquizycy-

15ami dowieść nie może że by te Bydło w Dobrach Michałowce

16wyzdychać miało, albowiem Sam Urod. Cytelski z pod Sniegu wy-

17dobytego, Bydła w Dobrach Łozowatey wyzdychałego do Winnicy

18do Dworku W. JP. Koperzyńskiego dla złożenia Skor dwadzieścia

19pięć przywiozł ktore Skory Siedmdziesiąt y pięć ze Dworku

20W. Koperzyńskiego na Swoie potrzeby z Dobr Paszynek przy-

21szłe, Urod. Turkiewicz zabrawszy circa falsam sui Manife-

22stationem w Grodzie tuteyszym Winnic. przeztował [?] daiąc ra-

23cyą iakoby z Okazyi Manifestanta w Michałowce też Bydło

24wyzdychało Pieniądze zas na Siano y Jęczmień y Owies w

25Dobrach Michałowce Szlachcie y Poddanym tameyszym

26napasciąc dane Urod. Manifestans gotow był y zawsze iest

27kazać Urod. Turkiewiczowi wrocić y oddać, Quapropter tenże

28Comparens ratione indebite visce [?] iteratis vicibus manifestat

29et remanifestat eosd. Jnculpatos Michał Dobrowolski

30Et in verificationem praemissor. Stanowszy Oczewisto Woźny

31Generał Wwtwa Bracł. y Jnnych Opatrzny Jan Lamarski [?]

32w moc wierney Rell. swoiey palam recognovit Jż on Roku

33teraznieyszego tysiąc siedmset siedmdziesiątego Czternastego mie-

34siąca Maja maiąc przy sobie stronę Szlachty Ludzi wiary go-

35dnych Urod. JPP. Jakoba Sułczyńskiego [?] Mikołaia Budzinskie-

36go do tego Aktu użytych na affektacyą y prawną Requizycyą

37Urod. JP. Michała Dobrowolskiego WWJJ. Grocholskich Dobr U-

38krainskich Kommisarza ziechał do Dobr Wsi Łozowaty gdzie

39będąc przy Oborze Panskiey widział zagrodzenie bardzo niski

40opadłe y Szczupłe, bez żadnego nakrycia na kształt wzamym [?]

41stepie w ktorym zagrodzeniu wspomnione niegdyś bydło W.

42Podkomorzego Parnaw. aż do Dnia miesiąca pierwszego Lutego

43[reklamant:] zimowało

k. 511 (skan 0503, strona prawa; nr karty w rkp. 511)

1zimowało y tam wyzdychało, oraz widział prosto obory za Dworem

2tameyszym Dorawskim [?] z tegoż Bydła Głow siedmdziesiąt pięć

3y inne Kości z tegoż bydła tamże zdechłego porozwłoczone a powra-

4caiąc z Lozowaty do Michaylowki na Drodze w Dębinie z Lozo-

5waty do Michałowki iadący widział z tegoż bydła Głow dwie

6y Kości na Drodze walaiące się wydziawszy y oglądawszy

7Szlachtą sobie przytomną oświadczywszy się z tamtąd powro-

8cił y tey Wizyi przedemną Urzędem uczynił y zeznał Rell. Woź-

9ny ktory pisać nie umieiący Krzyż kładzie Jan Zamarowski [?]

10+

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt uzupełniony 17 X 2026 – początek (k. 509–510v) odnaleziony w kartach 501–510, wszytych omyłkowo po k. 520 (skany 0521 prawa – 0523 lewa). Poprzednia wersja (tylko zakończenie, #PARTIAL) – nieaktualna. Nazwisko woźnego: na k. 510v „Jan Lamarski [?]”, w podpisie na k. 511 odczytane „Zamarowski [?]” – L i Z w tej ręce podobne; forma niepewna.

Michał DOBROWOLSKI, komisarz dóbr ukraińskich braci GROCHOLSKICH z Grabowa – Marcina, chorążego winnickiego, i Franciszka [?], podstolego bracławskiego – nawiązując do wcześniejszego manifestu, remanifestuje przeciw Janowi WARDEŃSKIEMU, podkomorzemu parnawskiemu [?] (por. Koperzyński – jego plenipotent), oraz jego ekonomom i dyspozytorom Józefowi TURKIEWICZOWI (dobra POBEREŻE [?]) i Janowi DUDZIŃSKIEMU (PASZYNIEC [?] i KOPISTRZYN [?]): jesienią 1769, wobec braku siana i paszy (zabranych przez wojska), Turkiewicz pognał 181 sztuk bydła z trzech folwarków Wardeńskiego (GODZIMBY [?], RYBNICA [?], DYMITRASZKÓWKA [?]) bez wiedzy dworu do dębiny w MICHAŁÓWCE Grocholskich (tydzień przed św. Marcinem), narzucał chłopom i szlachcie michałowieckim pieniądze za siano wbrew zakazowi Grocholskich; gdy komparent zabronił wypasu, Turkiewicz kupił w ŁOZOWATEJ (dziedziczna wieś kasztelanowej kamieńskiej [?] KOPALOWSKIEJ [?], w dzierżawie STINSKIEGO [?], podczaszego [?] ziemskiego krzemienieckiego; ekonom Aleksander OBODZYŃSKI [?]) 28 sążni zgniłego siana i tydzień po św. Andrzeju zapędził tam bydło, po czym odjechał do Godzimby [?] pod SAWRANIĄ; bydło bez obory, w mrozach, zaczęło zdychać po Bożym Narodzeniu; administrator łozowacki CYTELSKI zawiadomił w Winnicy KOPERZYŃSKIEGO, subdelegata grodzkiego winnickiego i plenipotenta Wardeńskiego; Dudziński przyjechał dopiero 1 II 1770 i zastał 50 zdechłych sztuk (25 jeszcze nie obdartych), resztę na pół żywą kazał przegnać do Michałówki, gdzie żywiono ją pod gumnem pańskim do 6 II; skóry 75 sztuk zabrano. Turkiewicz w manifestach (12 II i 12 [?] 1770) fałszywie obwinił komparenta, że bydło padło w Michałówce; komparent gotów zwrócić pieniądze za siano. Wizja woźnego (14 V 1770) w obecności szlachty Jakuba SUŁCZYŃSKIEGO [?] i Mikołaja BUDZIŃSKIEGO: niskie, opadłe ogrodzenie bez dachu w Łozowatej, za dworem 75 czaszek i kości, w drodze z Łozowatej do Michałówki w dębinie jeszcze dwie czaszki.

Odczyty niepewne: tytuł marginalny „P. P. [?]”, „o wysz-/cia [?]”, „Franciszka [?]”, „widendy [?]” (= vidimus? wizji?), „Parnaw. [?]”, „Poberezkich [?]”, „Paszynieckiemu [?]”, „Kopistrzyńskiemu [?]”, „Godzimbowskiego [?] Rybnickiego [?]”, „Odalszi [?] powiatowi [?]”, „Robaczych [?]” (może „Roboczych”), „Stacyi [?]”, „Hawrysiowca [?]”, „papasciąc [?]”, „omylę [?]” (= o milę?), „Kopalowskiey [?] Kasztelanowy Kamienskiey [?]”, „Stinskiego [?] Podczka [?]”, „Obodzynskiego [?]”, „głęboko [?]”, „podrzamiecie [?]”, „Paszkach [?]”, „mnych [?]”, „Kopczyński [?]” (= Koperzyński), „Kumparsa [?]”, „przeztował [?]”, „visce [?]”, „Sułczyńskiego [?]”, „wzamym [?]”, „Dorawskim [?]”, „Lamarski [?] / Zamarowski [?]”.

Łacina: coram Actis Praesentibus – „przed niniejszymi aktami”; compassione ductus – „wiedziony litością”; sinistre – „opacznie”; invertendo – „odwracając”; circa falsam sui Manifestationem – „przy swym fałszywym manifeście”; Quapropter … ratione indebite … iteratis vicibus manifestat et remanifestat eosdem Inculpatos – „przeto … z racji niesłusznego … wielokrotnie manifestuje i remanifestuje przeciw tymże obwinionym”; palam recognovit – „jawnie zeznał”.

Streszczenie

20VII 1770 Michał Dobrowolski, komisarz dóbr ukraińskich braci Grocholskich (Marcin – chorąży winnicki, Franciszek [?] – podstoli bracławski), remanifestował przeciw Janowi Wardeńskiemu, podkomorzemu parnawskiemu [?], i jego ekonomom Józefowi Turkiewiczowi i Janowi Dudzińskiemu: bydło Wardeńskiego (181 sztuk), wpędzone jesienią 1769 bez zgody na grunty Michałówki, a potem przegnane do Łozowatej na zgniłe siano i bez obory, wyzdychało przez niedbalstwo Turkiewicza, który fałszywie obwinił o to komparenta. Woźny Jan Zamarowski [?] (Lamarski [?]) potwierdził wizją ślady i szczątki w Łozowatej.

Transkrypcja

k. 511 (skan 0503, strona prawa)

1Roku Tysiąc siedmset siedmdziesiątego

2Miesiąca Julii Dwudziestego Dnia

3Przed Urz. y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabstwa y Vice Regen-

5tem Grodz. Winnic. Comparens Pltter Urod. Jakub Jastrzembski

6Jmieniem Wgo Stanisława Worcella Sędziego Ziems. Halick.

7Dobr Klucza Łukaszowskiego y Bałabanowskiego Dziedzi-

8ca Pana y Urod. Bieleckiego niemniey Pracowitych Ste-

9fana, Jwana, Fedka, Burtaki, y innych ludzi wyżey wyra-

10żonego Klucza pobitych y pokaleczonych zapobiegaiąc Całości

11Gruntow y ocalaiąc bezpieczeństwo życia poddanych tegoż Wgo

12Pryncypała Swego z niezmocnym zalem na Prko JW. Ledu-

13chowskiemu Staroście Włodz. Dobr Klucza Tetijowskiego Dzie-

14dzicowi Panu Urod. Michałowi Suchodolskiemu Gubernat.

15Tetiowskiemu Rotmistrzowi y Urod. Lipskiemu Pułko-

16wnikowi cały Chorągwi nadworney Grontowey Stadni-

17ckiey [?] tegoż JW. Leduchowskiego tudzież Odważnym Setnikom

18y Kozakom Tetiowskim do niżey wyrażonych Wiolencyi

19Gwałtow zaborow zabystwa [?] y innych opressyi Poddan-

20stwu Klucza Łukaszowskiego przez Urod. Rządcow Tetijow-

21skich Czynienia licencyowanym skarży y protestuie się, oto Jż

22Urod. Suchodolski zebrawszy ludzi oręznych do Osob pułtorasta