Akty 201–240

Transkrypcja

k. 120v (skan 0123, strona lewa; górna część strony wypełniona wielką literą „Z” – kasata pustego miejsca)

1Protta nne Collegii Vinn. Soc. JESU

2pko Wiell. Strutynskiey S. H. y Jnn.

3Roku Tysiąc Siedmset, Szescdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Junii Szesnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Ja-

6łowickim protunc Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Stawiący się

7osobiscie wielebny w Bogu Jmc Xiądz Jan Sliwski Prokurator Domus

8et causarum Collegium Vinn. Soc. JESU, swym, Przewielebnego w Bogu Jmci

9Xiędza Antoniego Bagienskiego Rektora, y całego Kollegium tegoż Winn.

10Soc. JESU Jmieniem, postrzegaiąc wszelkiey całosci Przerzeczonego Kolle-

11gium, uczynił na pko Wiell. Jeymc Pani Juliannie Strutynskiey Starosci-

12nie Horodel. Urz. iakiegokolwiek Jmienia Jlnickiemu[?] Gubernatorowi Żorni-

13skiemu, niemniey Mikołajewskiemu[?], Budnickiemu, Linowskiemu, Lu-

14pinskiemu[?] Szlachcie na Czynszu w Żorniskim Kluczu mieszkaiącym

15Skargę y protestuie się w niżey opisany sposob y oto: Jż Wiell. Starosci-

16na Horodel. nieprzestaiąc na dawnieyszych Wiolencyach, w Czasie

17teraznieyszym dotyc[?] z innych okolicznosci nieszczęsliwym nie-

18uważaiąc na Obostrzenie Prawa nasławszy Urz. Jlnickiego[?] Gu-

19bernatora swego Żorniskiego y Szlachty wyżey Obżał. Szabalistow[?]

20nawłasne

k. 121 (skan 0123, strona prawa – góra)

1na własne Grunta Piaseczynskie Dmytrowka zwane żadney dyskwizycyi nie

2podległe, Pracowitego Michayła Łahonykowego[?] Gumiennego Piaseczynskie-

3go przy robocie zbić, woz z końmi do Żorniszcza zapędzić, zapędziwszy po-

4wtornie Michayła Łahonykowego[?] kazawszy położyć Nahajami bić, woz

5y konie przez Czas niejaki w Żorniszczach trzymać, y do utraty dni robo-

6czych przymuszać ważył się, A zatym ninieyszy Stawiący się Jmieniem[?]

7y wyż wyrażonych Jmieniem przeciwko tymże oskarżonym o taki

8gwałt y bezprawie powtornie iako nayuroczysciey protestuie się.

9X. Jan Sliwski S. J. mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Protta nomine Collegii Vinnicensis Societatis JESU” – protestacja w imieniu Kolegium Winnickiego Towarzystwa Jezusowego; „Prokurator Domus et causarum” – prokurator domu i spraw (zarządca majątkowy i pełnomocnik sądowy kolegium); „protunc” – podówczas; „Wiolencya” – gwałt; „dyskwizycya” (disquisitio) – spór graniczny, dochodzenie; „S. J.” – Societatis Jesu (jezuita); „mp.” – manu propria (ręką własną).

„S. H.” w nagłówku = Starościnie Horodelskiey. Klucz żorniski = Żorniszcze (Żornyszcze) w pow. winnickim, majętność Strutyńskich; Piaseczna (Piaseczne) z futorem/gruntami Dmytrówka – majątek jezuitów winnickich. Pisarz pisze nazwisko namiestnika „Jakowickim” (por. akty 161–200), w transkrypcji – Jałowickim. Odczyty niepewne: „Jlnicki[?]” (rkp. „Jlnickiemu / Jlnickiego”), „Mikołajewskiemu[?]”, „Lupinskiemu[?]”, „dotyc[?]” (dotychczas?), „Szabalistow[?]” (pejoratywne określenie ludzi zbrojnych?), „Łahonykowego[?]”, „Stawiący się Jmieniem[?]”.

Streszczenie

16VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, ks. Jan Śliwski SJ, prokurator domu i spraw Kolegium Winnickiego Towarzystwa Jezusowego, w imieniu swoim, rektora ks. Antoniego Bagieńskiego i całego kolegium, protestuje przeciw Juliannie Strutyńskiej, starościnie horodelskiej, jej gubernatorowi żorniskiemu Ilnickiemu [?] oraz szlachcie czynszowej klucza żorniskiego (Mikołajewskiemu [?], Budnickiemu, Linowskiemu, Łupińskiemu [?]). Starościna, nie poprzestając na dawniejszych gwałtach, nasłała gubernatora i szlachtę na grunty piaseczyńskie zwane Dmytrówka, niepodlegające żadnemu sporowi; tam zbito przy robocie gumiennego piaseczyńskiego Michajła Łahonykowego [?], zabrano mu wóz z końmi do Żorniszcza, potem ponownie kazano go położyć i bić nahajami, wóz i konie przetrzymywano przez pewien czas, co spowodowało utratę dni roboczych. Kolegium ponawia protestację.

Transkrypcja

k. 121 (skan 0123, strona prawa)

1Remanifestacya W. Kopystenskiego pko Urz. Witkowskim

2o niegodne opisanie

3Roku Tysiąc Siedmset, Szescdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Junij Szesnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Ja-

6łowickim protunc Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winn. Comparens

7personaliter Wiell. Jmć Pan Felix Kopystenski Stoln. Przemys. No-

8mine et ex speciali Umnisso[?] Wiell. Jmci Pana Antoniego Kopysten-

9skiego Stoln. Przemys. Oyca swego, iak tylko do Akt Gr. Winn. mógł

10przybyć, przestrzegaiąc całosci Substancyi swoiey, tak zaraz na pko

11Wiell. Jmci Panu Stanisławowi, y Teresie Witkowskim żali y remanife-

12stuie się, w ten niżey opisany sposob, y oto: Jż ciż Jchmć PP. Wit-

13kowscy, nescitum quo iure trzymaiąc te część po niegdy Wiell. An-

14tonim Lasocie Czesn. Nurskim, sami różne krzywdy y przegroz-

15ki czyniąc na Poddanych Wiell. żalącego się manifestanta, ile co

16mogą wynaleść swemi Tranzakcyami opisnąć[?] y winnym Wiell.

17Comptis Oyca czynią, Wiell. zaś Comptis Ociec niemaiąc tey Czę-[?]

18sci S. P. Wiell. Antoniego Lasoty w Opiece, ani w Dzierżawie żadney

19nieparticypował, żadnych Pożytkow z oney, gdyż ani Pol, ani Sia-

20nożęci, ani Lasow żadnych nieodbierał, y owszem niebędąc w Do-

21mu swoim pod Czas nastąpionego tego Działu, tylko sam że

22S. P. Jmć Pan Lasota w raz z Ludźmi Wiell. Jarosinskiego na

23to przysłanemi z naydował się, Et ideo solennie na prze-

24ciwko wyż wspomnianym Witkowskim Nomine eius

25Oyca tam pro circumscriptione, quam indebita vexa ma-

26nifestatur et remanifestatur, przychylaiąc się do dawnieyszych Tran-

27zakcyi hac in causa poczynionych salvam zachowawszy melio-

28rationem si opus fuerit. Felix Kopystenski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „Nomine et ex speciali Umnisso[?]” – w imieniu i ze szczególnego polecenia (zapewne zniekształcone „ex speciali commisso”); „nescitum quo iure” – nie wiadomo jakim prawem; „Comptis” = Comparentis – komparenta; „Et ideo … Nomine eius Oyca tam pro circumscriptione, quam indebita vexa manifestatur et remanifestatur” – i dlatego … w imieniu tegoż ojca tak o podejście (oszukańcze obciążenie), jak o niesłuszne nękanie manifestuje się i remanifestuje; „hac in causa” – w tej sprawie; „salvam … meliorationem si opus fuerit” – z zastrzeżeniem poprawy (uzupełnienia), jeśli zajdzie potrzeba; „mpp.” – manu propria.

Antoni Lasota, cześnik nurski, zginął z rąk hajdamaków w Sałohubówce w 1768 r. (por. akt 113); Kopystyńscy posiadali część Sałohubówki (por. akt 203). „S. P.” = świętej pamięci. „Dział” (rkp. „Dziatu”) – podział dóbr. Odczyty niepewne: „Umnisso[?]”, „opisnąć[?]”, „tey Czę-sci[?]” (rkp. „tyczę-|sci”).

Streszczenie

16VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Feliks Kopystyński, stolnikowic przemyski, w imieniu i z polecenia ojca Antoniego Kopystyńskiego, stolnika przemyskiego, remanifestuje się przeciw Stanisławowi i Teresie Witkowskim. Witkowscy, nie wiadomo jakim prawem trzymając część dóbr po zmarłym Antonim Lasocie, cześniku nurskim, sami czynią krzywdy i pogróżki poddanym Kopystyńskich, a swoimi transakcjami starają się obciążyć i obwinić ojca komparenta. Tymczasem Antoni Kopystyński nie miał tej części ani w opiece, ani w dzierżawie, nie pobierał z niej pożytków (pól, sianożęci, lasów), a podczas dokonanego działu nie było go w domu – był przy nim tylko sam nieżyjący Lasota z ludźmi Jarosińskiego. Komparent protestuje przeciw oszukańczemu obciążeniu i niesłusznemu nękaniu, przychylając się do wcześniejszych akt w tej sprawie.

Transkrypcja

k. 121 (skan 0123, strona prawa – dół; ostatnie wiersze wyblakłe)

1Maa nne Wiell. Kopy-

2stenskiego S. P. pko Urz. Dzu-

3bowiczowi[?] o nieodebranie

4na Chłopach wyżey[?] rzeczy

5Roku Tysiąc Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego,

6Miesiąca Junii Szesnastego Dnia.

7Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim

8Jałowickim protunc Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Com-

9parens personaliter Wiell. Jmć Pan Felix Kopystenski Stoln. Przem.

10Jmieniem y z wyrażney woli Wiell. Jmć Pana Antoniego Kopysten-

11skiego Stoln. Przemys. Oyca swego, przeyrzawszy się że nie tyl-

12ko dla Oyca Comptis z tąd wyniknąć może Krzywda, ale też

13y dla wszystkich imposterum Sukcessorow, przy zmnieyszeniu wszel-

14kiey całosci Substancyi, zapobiegaiąc Damnum wyniknąć

15na potym maiącym, solenną na pko Urz. Jmci Panu Antoniemu

16Dzubowiczowi[?] zanosi manifestacyą w ten niżey opisany spo-

17sob y oto:

k. 121v (skan 0124, strona lewa – góra)

1sob y oto: Jż tenże Urz. Antoni Dzubowicz[?] maiąc skład różnych rze-

2czy y Zboża w Ziarnie różnego złożenie na Części Wiell. Comparen.

3Oyca za Czasow spokoynych sprowadzonego, a gdy nastąpiło nie-

4szczęsliwe Fatum pod Czas Buntow Chłopskich niewinnie

5Krew Szlachecką rozlewaiących, przez co Wiell. Comparen. Oy-

6ciec zostawiwszy wszystkie sprzęty ruchome y nieruchome

7rzeczy tak swie iako y Urz. Dzubowicza[?] na Część swią

8zwierzone, sam ledwo z Życiem z Hultayskiey uniosł się

9Ręki; po ktorym uniesieniu się Wiell. Comparen. Oyca Hulta-

10ie zebrawszy się w też tropy do Dobr wsi Sołohubowki w-

11padszy, wszystkie sprzęty, tak Oyca Comparentis iako y Urz.

12Dzubowicza[?] Rzeczy y Konie zabrali, y wszystko w niwec

13obrocili; po uspokoionym ktorym trochę przez różne Woyska

14hultayskim buncie, ziechawszy się do Dobr Sałohubowki

15tak Wiell. Comparentis Ociec, iako y Urz. Dzubowicz[?]

16gdzie Subdole idąc tak z Wiell. Comparen. Oycem, iako y

17Gromadą Urz. Obżał. wymogł Skrypt, u Wiell. Comparen.

18Oyca, aby Chłopow swich do zapłacenia rzeczy Urod.

19Obżał. przez Hultaiow zabranych przymusił, y tak po

20kilku Dniach zaraz Wiell. Comparentis Ociec wszelką moc

21y władzę do Exekwowania Poddanych swich y odebrania

22ieżeliby się u ktorego znalezli rzeczy dawał, ale Urz. Obwinio-

23ny wszelkiemi sposobami niechcąc na Ludziach sam poszu-

24kiwać, od tego unikał, y do tych czas czyni się bydź dalekim

25więc idem Comptis Nne magnifici Parentis sui aby impost

26in responsione niebył, w Czasie nienayduiących się tyż[?]

27na Gruncie Chłopow, od różnego y teraz Woyska iuż pra-

28wie Rabatu[?] wyciskaiącego, tak in diligentia, iż y teraz go-

29tow iest pozwolić Exekwować Poddanych, iako y od Wiell. Compar.

30Oyca z przyczyny uchylenia się indagowania powtornie

31manifestacyą y protestacyą zanosi. Felix Kopystenski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „imposterum” – na przyszłość; „Damnum” – szkoda; „Fatum” – los, nieszczęście; „Subdole” – podstępnie; „Skrypt” – pisemne zobowiązanie; „Exekwować” – egzekwować, ściągać należność; „idem Comparens Nomine magnifici Parentis sui, aby imposterum in responsione nie był” – tenże komparent w imieniu wielmożnego rodzica swego, aby na przyszłość nie był pociągany do odpowiedzialności; „in diligentia” – w gotowości (gorliwie); „indagowanie” – dochodzenie, poszukiwanie.

Tło: koliszczyzna 1768 („Bunty Chłopskie niewinnie Krew Szlachecką rozlewaiące”, „Hultaie”) – por. akt 113 (zabójstwo Antoniego Lasoty w Sałohubówce) i akt 202. Nazwisko obwinionego w rkp. „Dnzbowicz / Dzizbowicz / Dzubowicz” – odczyt niepewny (Dzubowicz? Dziubowicz?). „Rabatu[?]” – może „rabunku”. „S. P.” w nagłówku = Stolnikowica Przemyskiego.

Streszczenie

16VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Feliks Kopystyński, stolnikowic przemyski, w imieniu ojca Antoniego, stolnika przemyskiego, manifestuje się przeciw Antoniemu Dzubowiczowi [?]. Dzubowicz za spokojnych czasów złożył na części dóbr Kopystyńskich (w Sałohubówce) skład różnych rzeczy i zboża. W czasie buntu chłopskiego (koliszczyzny) Antoni Kopystyński ledwie uszedł z życiem, a hajdamacy wpadli do Sałohubówki, zabrali i zniszczyli sprzęty, rzeczy i konie zarówno Kopystyńskiego, jak i Dzubowicza. Po uspokojeniu buntu Dzubowicz podstępnie wymógł na Kopystyńskim i gromadzie skrypt, że Kopystyński zmusi chłopów do zapłacenia za zrabowane rzeczy; Kopystyński dał mu pełną moc egzekwowania poddanych i odbierania rzeczy, gdzie by się znalazły, lecz Dzubowicz uchyla się od poszukiwania ich u ludzi. Ponieważ chłopów na gruncie nie ma, a wojska wyciskają resztę, komparent – gotów nadal pozwolić na egzekucję – manifestuje się, by ojciec nie był na przyszłość pociągany do odpowiedzialności.

Transkrypcja

k. 121v (skan 0124, strona lewa – dół; dolne wiersze zalane)

1Arest Żydow w Ilincach

2z Rekwizycyi JWW. Plate-

3row W. M.[?] małż.

4Roku Tysiąc Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego

5Miesiąca Junii Szesnastego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną An-

7tonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn.

8Stanowszy Oczewisto woźny Gntt.[?] Woia Bracł. y Kiiow.[?] Opatrzny

9Wawrzyniec Jarzynski[?] w moc wierney Relacyi swiey dobro-

10wolnie zeznał: Jż On Roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset Szesc-

11dziesiąt, Dziewiątego Dnia Dziesiątego Junii na Affektacyą

12JW. Platerow Woiewodow Msciśł. Małżow maiąc przy sobie

13Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urz. Jchmciow Alexandra

14Brzezinskiego[?] y Jana Knysieckiego[?], pr[zy]ięcie[?] do tego Aktu

15uczynił, był w Dobrach Miescie Ilincach w Zamku, gdzie

16będąc niewiernych Leybę Syna Benusia[?] Kalnickiego[?],

17Zelika[?] Chaima Brata Leyby, Chajma Arędownika[?] Onegoż,

18Jankiela Słowika[?], rodka[?] Zaporożca[?], Andrzeia Winnicka[?]

19[reklamant:] tudzież

k. 122 (skan 0124, strona prawa – góra)

1tudzież Iwana[?], Ostapa, Chłopow Mieszczanow y Poddanych

2Ilinieckich, u Urz. Ilnickiego Gubernatora, niemniey wszyst-

3kich y całey Gromady tameyszey w Szynkach[?] Prawem opi-

4sanych każdego z osobna arestował, y prawnie przy-

5poręczył, ktory Arest Urodzony Gubernator, woyt y Gro-

6mada Ilinieccy na pomienionych Żydow y Poddanych

7tameyszych Jmieniem JWW.[?] Panow swich dobrowolnie

8przyiąwszy do rozprawy[?] maiącey dotrzymać deklaro-

9wali y obowiązali się, w czym woźny Szlachtą sobie przy-

10tomną oswiadczywszy się z tamtąd też do Akt przybył

11y przedemną Urzędem prawdziwego Arestu uczynił

12Relacyą, woźny pisać nieumieiący krzyż Swięty

13kładnie Wawrzyniec Jarzynski[?] ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „Affektacya” – żądanie, rekwizycja; „przyporęczyć” – oddać pod poręczenie (dozór); „Relacya” – zeznanie woźnego o wykonanej czynności. „W. M.” w nagłówku = Woiewodow Mscisławskich (Platerowie, wojewodowie mścisławscy – małżonkowie; por. akty 186, 193: klucz kalnicki Platerów).

Odczyty niepewne: tytuł woźnego („Gntt.[?] Woia Bracł. y Kiiow.[?]” – woźny generalny województw bracławskiego i kijowskiego?), nazwisko woźnego („Jarzynski / Janynski”), świadkowie „Brzezinskiego[?]”, „Knysieckiego[?]”, słowo „pr[zy]ięcie[?]”, imiona i przydomki aresztowanych Żydów i mieszczan („Benusia[?] Kalnickiego[?]”, „Zelika[?]”, „Arędownika[?]”, „Słowika[?], rodka[?] Zaporożca[?]”, „Winnicka[?]”, „Iwana[?]”), „w Szynkach[?]”, „JWW.[?]” (rkp. „JOO”), „do rozprawy[?]”. Ostatnie wiersze k. 121v zalane.

Streszczenie

16VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny Wawrzyniec Jarzyński [?] zeznaje, że 10 VI 1769 na żądanie Platerów, wojewodów mścisławskich, małżonków, w obecności szlachty Aleksandra Brzezińskiego [?] i Jana Knysieckiego [?] był w mieście Ilińcach na zamku i tam aresztował u gubernatora Ilnickiego Żydów: Lejbę, syna Benusia [?] Kalnickiego [?], Zelika [?] Chaima, brata Lejby, Chaima, arendarza [?], Jankiela Słowika [?] i innych, oraz mieszczan i poddanych ilinieckich (Andrzej Winnicki [?], Iwan [?], Ostap) i całą gromadę; gubernator, wójt i gromada ilinieccy przyjęli areszt w imieniu swoich panów (Ilińce należały do Sanguszków – por. akty 210–211) i zobowiązali się go dotrzymać do rozprawy. Woźny złożył relację, stawiając krzyżyk.

Transkrypcja

k. 122 (skan 0124, strona prawa; dolne wiersze wyblakłe i zalane)

1Maa W. Kopystenskiego

2de diligentia zagina-

3tione[?] popalenia Papie-

4row.

5Roku Tysiąc, Siedmset Szescdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Junii Dwudziestego Pierwszego Dnia.

7Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną An-

8tonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn.

9Comparens personaliter Wiell. Jmć Pan Antoni Kopystenski Stoln.

10Przemys. quam primum acta praesentia adire valuit, żali zaraz

11przestrzegaiąc całosci Substancyi swoiey, ażeby ex imposteri-

12oris[?] nieponiosł iakowego uszczerbku, przychylaiąc się tedy

13do Konstytucyi Woiewodztwom Kijowskim, Wołynskim y Bracł.

14Annorum[?] et quidem Millesimi, Sexcentesimi[?], Quinquagesimi Pri-

15mi & Millesimi Sexcentesimi[?] Quinquagesimi Quarti o spa-

16lenie papierow tempore hostili służących opisanych coram

17iisdem Actis te swoię zanosi ostrożnosć, Jż Jmć maiąc

18swoię Possessyą tu w Wdztwie Bracł. a Powiecie Winnickim w

19Kluczu Żywotowskim w Dobrach wsi Sołohubowce gdzie

20się ze wszystkiemi swoiemi rzeczami, Dobytkami, papiera-

21mi różnemi do różnych Dobr y na różne Summy należą-

22cemi trzymał y dosiadywał, a gdy nagła y od wiekow

23niesłychana, a teraz całemu Swiatu wiadoma milion krwi

24rozlewny[?] iak[?] pożary wzniecitaię[?] Hultaystwa Rebellia w rękach[?]

25Kolijow ledwo co z Życiem wyminąć się, iako y cała Ukra-

26ina, też Hultaie wieś pomienioną napadszy wiele rzeczy

27zabrawszy Dwor ze Szczętem spalili, gdzie wszystkie Pa-

28piery zgoreli, A zatym tenże Wiell. Manifestans przy-

29chyliwszy się do wyżrzeczoney Konstytucyi w Obszerno-

30sci[?] niey zanosi te swoię manifestacyą, a naybardziey

31Substancyą Dziedziczną Wiell. Kopystenskiego manifestu-

32[reklamant:] iącego się

k. 122v (skan 0125, strona lewa – góra)

1iącego się iako y Dług Cessyonalny od Jozefa Kupca[?] O-

2strogoskiego[?] nabyte, a na Dobrach w Żywotowszczyźnie

3należące Złł. Polsk. Dwanascie Tysięcy, una cum Pro-

4visione do tych czas zaległą, więc hac in causa idem

5manifestans qui supra in diligentia sui coram Actis Ca-

6strensibus Capitaneatus Vinnicensis manifestatur et protestatur. An-

7toni Kopystenski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „de diligentia zaginatione[?] popalenia Papierow” – o staranność (ostrożność prawną) w sprawie zaginięcia [?] i spalenia papierów; „quam primum acta praesentia adire valuit” – jak tylko mógł przybyć do niniejszych akt; „ex imposterioris[?]” – (zapewne „ex posterioritate”) – z powodu późniejszego (zgłoszenia); „Annorum … Millesimi Sexcentesimi[?] Quinquagesimi Primi & Millesimi Sexcentesimi[?] Quinquagesimi Quarti” – (konstytucje) lat 1651 i 1654 [?] o spalonych w czasie wojny dokumentach; „tempore hostili” – w czasie nieprzyjacielskim; „coram iisdem Actis” – wobec tychże akt; „ostrożność” – zastrzeżenie prawne (cautio); „Dług Cessyonalny” – dług nabyty przez cesję; „una cum Provisione” – wraz z prowizją (odsetkami); „hac in causa idem manifestans qui supra in diligentia sui coram Actis Castrensibus Capitaneatus Vinnicensis manifestatur et protestatur” – w tej sprawie tenże manifestant co wyżej, dla swej ostrożności (zabezpieczenia), wobec akt grodzkich starostwa winnickiego manifestuje się i protestuje.

Lata konstytucji odczytane jako 1651 i 1654 (rkp. „Sexcentesimi”?) – odczyt niepewny; dotyczyły województw kijowskiego, wołyńskiego i bracławskiego (utrata dokumentów w czasie wojen kozackich). Tło: koliszczyzna 1768 („Hultaystwa Rebellia”, „Kolije” – koliszczyzna); por. akty 113, 202, 203 (Sałohubówka, Kopystyńscy, Lasota). Odczyty niepewne: „zaginatione[?]”, „ex imposterioris[?]”, „milion krwi rozlewny[?] iak[?] pożary wzniecitaię[?]”, „w rękach[?]”, „w Obszernosci[?]”, „Kupca[?] Ostrogoskiego[?]”. Komparentem jest tu sam ojciec, Antoni Kopystyński (w aktach 202–203 występował syn Feliks w jego imieniu).

Streszczenie

21VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Antoni Kopystyński, stolnik przemyski, jak tylko mógł stanąć przed aktami, dla zabezpieczenia swego majątku, powołując się na konstytucje (1651 i 1654 [?]) dla województw kijowskiego, wołyńskiego i bracławskiego o dokumentach spalonych w czasie wojny, wnosi zastrzeżenie: mieszkał w swej posesji we wsi Sałohubówka w kluczu żywotowskim (pow. winnicki, woj. bracławskie) z rzeczami, dobytkiem i różnymi papierami dotyczącymi różnych dóbr i sum; podczas niesłychanej, znanej całemu światu rebelii hajdamackiej (koliszczyzny) ledwie uszedł z życiem, a hajdamacy napadli wieś, zabrali wiele rzeczy i doszczętnie spalili dwór wraz ze wszystkimi papierami – także dokumentami długu cesyjnego 12 000 złp, nabytego od Józefa Kupca [?] Ostrogoskiego [?] i zabezpieczonego na dobrach w Żywotowszczyźnie, wraz z zaległą prowizją. Manifestuje się i protestuje dla zachowania swych praw.

Transkrypcja

k. 122v (skan 0125, strona lewa; pod wpisem – wielka litera „Z” kasująca resztę strony)

1Die 21 Junii, dla niewyprowadzoney[?] Kopii, Maa

2Nne JW. Rzewuskich Hg. W. K. L.[?] pko W. Schabickiemu[?]

3y Jnnym, zostawuie się Blanka.

Objaśnienia i tłumaczenia

Wpis niewprowadzony – tylko numer (Nro 14), data, skrócony tytuł i adnotacja „zostawuie się Blanka” (pozostawia się puste miejsce); przyczyna: „dla niewyprowadzoney[?] Kopii” – brak kopii do wpisania. Reszta k. 122v i górna część k. 123 skasowane wielkimi literami „Z”. Odczyty niepewne: „niewyprowadzoney[?]”, tytuł Rzewuskich („Hg. W. K. L.[?]”), „Schabickiemu[?]”.

Streszczenie

21VI 1769 – pozostawiono tylko nagłówek manifestacji w imieniu Rzewuskich przeciw Schabickiemu [?] i innym, z adnotacją, że z powodu braku kopii zostawia się puste miejsce; treść nie została wpisana.

Transkrypcja

k. 123 (skan 0125, strona prawa; górna część strony skasowana wielką literą „Z”; dolne wiersze zalane i wyblakłe)

1Maa cum Remani-

2festatione Nne Wiell.

3Wandenskiego P. P. y Jnn.

4pko Starozakonnemu

5Abramkowi Berkowi-

6czowi o Dług.

7Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Drugiego[!]

8Miesiąca Junii Dwudziestego Pierwszego Dnia.

9Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Gr. Winnic. y prze-

10demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

11Gr. Winn. Comptes personaliter Urz. Jmć Pan Jozef Malinow-

12ski, Nne et ex parte Wiell. Jmć Pana Jana Godziemby Wanden-

13skiego Podkomorzego Parnawskiego Dobr Żabokrzycza, Tarna-

14wy y Ujarzyniec przeszłego zastawnego Possessora tudzież

15Urz. Jana Dudzinskiego, Stefana Bystrzyckiego, y Jozefa Mar-

16tenskiego[?] tegoż Wiell. Podkomorzego Parnawskiego Dyspozy-

17torow na przeciwko Starozakonnemu Abramkowi Berko-

18wiczowi Arędarzowi Ujarzynieckiemu manifestuie y remanife-

19stuie o to: Jż tenże Starozakonny Abramko Berkowicz będąc

20winien do Skarbu Wiell. Mantis Pryncypała z Arędy Dobr

21Żabokrzycza, Tarnawy, y Ujarzyniec rzetelney Summy goto-

22wey, a przez Urz. Stefana Bystrzyckiego sprawiedliwie wy-

23likwidowaney, Dwa Tysiące Pięćset Osmdziesiąt Cztery Złł. Polsk.

24y Groszy Cztery, oraz Żyta porządnym sposobem Korcy Szescdziesiąt

25[…] Gorzałki Okowitey Garcy Siedmdziesiąt Siedm y Kwart

26[…]ie[?] Łoju Ok.[?] Dwiesce[?] Litr Dwie, wszystkich ważył się

27[…]um[?] actis Castrensibus Die secunda praesentis manife-

28[reklamant:] stom

k. 123v (skan 0126, strona lewa – góra)

1stom swim nietylko Wielmożę Comparentis Pryncypała, lecz

2y niegdy S. P. z tego Swiata zeszłego, a godnego Oyca tegoż

3Wiell. Comparentis Pryncypała Cribroso[?] Calamo ire alter[?] opi-

4sać; że iakoby temuż Abramkowi Berkowiczowi niegdy

5S. P. Wiell. Andrzey Godziemba Wandenski Stolnik Latyczewski

6iakowąś krzywdę miał uczynić, ktorey nigdy dowieść swo-

7iemi wybiegami Żydowskiemi niemoże, y niewypłaciwszy[?] Sum-

8my zaś Dwoch Tysięcy Pięćset, Osmdziesiąt Czterech Złł.

9Polskich y Groszy Czterech, oraz wyż wyrażonego Zboża, Gorzałki,

10y Łoju Dokumentem w Księdze[?] wiarnym[?] do Skarbu Wiel-

11możnego manifestantis Pryncypała, zostaiąc w Dobrach

12Ujarzyńcach na Arędzie w cudzey teraz Possessyi Jaśnie Wiell.

13Jmci Pana Piaskowskiego Podkomorzego Krzemienieckie-

14go Dziedziczney nieoddaie, y na wielorakie Rekwizy-

15cye w Zamku Krasnianskim czynione oddać nie-

16chce, Przeto Wielmożny Comparentis Pryncypał wszel-

17kiemi prawnemi krokami przychylaiąc się do Are-

18sztu hac in causa zaszłego tę krzywdę swoią y Urod.

19Jchmciow Panow Dyspozytorow swich iure vindicatu-

20rum oswiadcza się, et Nomine quorum supra idem

21Comparens iterum contra eundem inculpatum ma-

22nifestatur. Jozef Malinowski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Maa cum Remanifestatione Nomine” – manifestacja z remanifestacją w imieniu; „Nne et ex parte” – w imieniu i ze strony; „Starozakonny” – Żyd; „Mantis Pryncypał” = manifestantis principalis – mocodawca manifestanta; „Die secunda praesentis” – dnia drugiego bieżącego (miesiąca); „Cribroso[?] Calamo” – (dosł.) dziurawym (sitowym) piórem, tj. fałszywie; „iure vindicaturum” – że będzie dochodził prawem; „Nomine quorum supra idem Comparens iterum contra eundem inculpatum manifestatur” – w imieniu wyżej wymienionych tenże komparent ponownie przeciw temuż obwinionemu manifestuje się.

Data w rkp. „Szescdziesiąt Drugiego” – omyłka pisarza (1762) zamiast 1769; akt wpisany między wpisami z 21 VI 1769. „P. P.” w nagłówku = Podkomorzego Parnawskiego. Sprawa Wandeński c/a Berkowicz – por. akty 170–172 (Wandeński, Żabokrzycz), 192, 194 (Berkowicz; manifest Berkowicza z 2 VI 1769 [?] – „Die secunda praesentis”). Ujarzyńce w dziedzicznej posesji Mikołaja Junoszy Piaskowskiego, podkomorzego krzemienieckiego (klucz krasnieński – akty 164, 188, 198). Odczyty niepewne: „Martenskiego[?]”, dolne wiersze k. 123 (ilości zboża, gorzałki i łoju), „Cribroso[?] Calamo ire alter[?]”, „niewypłaciwszy[?]”, „w Księdze[?] wiarnym[?]”.

Streszczenie

21VI 1769 (rkp. omyłkowo 1762) przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Malinowski w imieniu Jana Godziemby Wandeńskiego, podkomorzego parnawskiego, byłego zastawnego posesora dóbr Żabokrzycz, Tarnawa i Ujarzyńce, oraz jego dyspozytorów Jana Dudzińskiego, Stefana Bystrzyckiego i Józefa Martenskiego [?] manifestuje i remanifestuje przeciw Abramkowi Berkowiczowi, arendarzowi ujarzynieckiemu. Berkowicz winien jest z arendy tych dóbr, wedle rozliczenia Bystrzyckiego, 2584 złp i 4 gr gotówką oraz 60 korcy żyta, 77 garncy okowity i pewną ilość łoju; zamiast zapłacić, w swoim manifeście z 2 VI fałszywie oczernił Wandeńskiego i jego zmarłego ojca Andrzeja Godziembę Wandeńskiego, stolnika latyczowskiego, jakoby ten wyrządził mu krzywdę. Mieszkając na arendzie w Ujarzyńcach, w cudzej teraz dziedzicznej posesji Piaskowskiego, podkomorzego krzemienieckiego, długu nie oddaje mimo wielokrotnych rekwizycji na zamku krasnieńskim. Wandeński, przychylając się do aresztu zaszłego w tej sprawie, zapowiada dochodzenie prawem.

Transkrypcja

k. 123v (skan 0126, strona lewa – dół; dolne wiersze zalane)

1Arest Urod. Jlnickie-

2go y Jnnych w Żor-

3niszczach ex Requi-

4sitione Collegii Vinni-

5cen. Soc. JESU.

6Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego,

7Miesiąca Junii, Dwudziestego Trzeciego Dnia.

8Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Win-

9nickiemi y przedemną Antonim Jałowickim Namie-

10snikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Stanowszy Oczewisto

11woźny Generał Woiewodztwa Bracławskiego y Jnnych

12Opatrzny Hryćko Bahłajowski w moc wierney Rela-

13cyi swoiey dobrowolnie zeznał, Jż On Roku y Miesią-

14ca na Akcie wyrażonych Dnia Dwudziestego Pierw-

15szego Junii na Affektacyą y prawną Przewielebne-

16go w Bogu Jmci Xiędza Antoniego Bagienskiego

17Rektora y całego Kollegium Winnickiego Societatis

18[reklamant:] JESU

k. 124 (skan 0126, strona prawa – góra)

1JESU maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary

2godnych Urod. Jchmciow Panow Stanisława Prenięż-

3ka[?], y Jana Węgrzynowskiego dla tym większey wiary

4do tego Aktu wziętych był w Dobrach Miasteczku Żor-

5niszczach, gdzie będąc Urod. Jchmciow Panow Jakich-

6kolwiek Jmion Jlnickiego Gubernatora Żorniskiego

7niemniey Mikołajowskiego[?], Budnickiego, Linowskiego,

8Łupinskiego[?] Szlachtę Szczegalistow[?] u Woyta y Gro-

9mady Żorniskiey Arestował y prawnie przypo-

10ręczył, ktory Arest Woyt y Gromada Jmieniem Wiel-

11możney Strutynskiey Starosciny Horodelskiey dobro-

12wolnie przyiąwszy pomienionych Arestowanych

13do rozprawy prawney dotrzymać deklarowali, y

14Submittowali się, o czym ninieysza tegoż woźnego

15Relacya. woźny nieumieiący pisma Krzyż kładzie

16Hryćko Bahłajowski ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „ex Requisitione Collegii Vinnicensis Societatis JESU” – na rekwizycję (żądanie) Kolegium Winnickiego Towarzystwa Jezusowego; „Affektacya” – żądanie; „przyporęczyć” – oddać pod poręczenie (dozór); „Submittować się” – zobowiązać się.

Areszt w związku z protestacją jezuitów z 16 VI 1769 (akt 201: gwałt na gruntach piaseczyńskich zwanych Dmytrówka). Te same osoby: gubernator żorniski Ilnicki oraz szlachta Mikołajowski [?], Budnicki, Linowski, Łupiński [?]. Określenie szlachty „Szczegalistow[?]” (w akcie 201 odczytane „Szabalistow[?]”) – niejasne; może oznaczać szlachtę czynszową (w akcie 201: „Szlachcie na Czynszu w Żorniskim Kluczu mieszkaiącym”). Odczyty niepewne: „Prenięż-ka[?]”, „Mikołajowskiego[?]”, „Łupinskiego[?]”, „Szczegalistow[?]”.

Streszczenie

23VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Hryćko Bahłajowski zeznaje, że 21 VI 1769 na żądanie ks. Antoniego Bagieńskiego, rektora, i całego Kolegium Winnickiego Towarzystwa Jezusowego, w obecności szlachty Stanisława Pręnięzka [?] i Jana Węgrzynowskiego, był w miasteczku Żorniszcze i tam u wójta i gromady żorniskiej aresztował gubernatora żorniskiego Ilnickiego oraz szlachtę Mikołajowskiego [?], Budnickiego, Linowskiego i Łupińskiego [?]; wójt i gromada w imieniu Julianny Strutyńskiej, starościny horodelskiej, przyjęli areszt i zobowiązali się dotrzymać aresztowanych do rozprawy. Woźny złożył relację, stawiając krzyżyk.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 124 (skan 0126, strona prawa – dół; dolny róg karty wydarty, ostatnie wiersze zalane)

1Maa Urz. Czerniawskich

2in diligentia o Krzywdy

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego,

4Miesiąca Junii Dwudziestego Trzeciego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Gr. Winnic. y prze-

6demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrab-

7stwa Gr. Winn. Comparens Personaliter Urz. Jmć Pan Stefan

8Czerniawski Jmieniem Urz. Jmci Pana Jana Miecznika Par-

9nawskiego, Dobr Części Miasta Żywotowa Zastawnego Posseso-

10ra, y Alexandra Czerniawskiego Łowczego Przemys.[?] Dobr

11Krupoderynce w Kluczu Pohrebyskim itidem zastaw-

12[nego] Possessora Braci swich rodzonych coram Actis propriis

13Districtus in diligentia protestował się o to: Jż Urz. Jan

14Czerniawski Brat Comparentis w Dobrach Części Żywoto-

15wie Zastawnym, od Wiell. Zobrowskich[?] Possessor pono-

16sząc dawnemi Czasy niemałą krzywdę w Possessyi

17swoiey y Intracie dobia[?] z części Kontraktem wypisaney[?]

18[…]wie Żywotowie przez wzyście[?] się Poddanych

19[…] […]wiernych[?] zaiardin[?] ac Kompetytora[?]

20[…] na Ostatek do Roku przeszłym[?]

21[…] […] […]

22[reklamant:] […]el

k. 124v (skan 0127, strona lewa; dolna część strony uszkodzona i zalana)

1wpellach[?] Gospodarskich y Sprzętach Szlacheckich niemałą

2utratę poniosł, żadney Fruktyfikacyi z Possessyi swoiey

3niemiał, podobnie y w Roku teraznieyszym wznyszenia[?] się

4tegoż Buntu Chłopskiego Zaboystwa y rabunkow okoliz-

5nie na mieysce y do Possessyi swoiey nawrocić się niemogł,

6także żadney Fruktyfikacyi ani Posłuszenstwa od Podda-

7nych ktore znaydować się mogły niemiał y nie ma, Po-

8dobnie też Urz. Alexander Czerniawski itidem Brat Compa-

9rentis w Dobrach Krupoderyncach, w Roku także przeszłym

10przez raptowny Bunt tenże chłopski po uieszcze[?] wraz z

11wszystkiemi Szlachtą z Ukrainy przed zaboycami na wszyst-

12kiey Substancyi poniosł szkodę, iako o tym od Rydwych[?]

13Kwerulantow sonant zaniesione Manifesta, od ucieczki

14swoiey Roku przeszłego do tey że Possessyi nawrocić się

15niemógł, y do tych Czas zostawać niemoże, wszelkiey

16Fruktyfikacyi niema, Jntraty y Pasieczny[?] Ormyz[?] Ypa-

17dły[?] y upadaią, Posłuszenstwa Poddanstwa żadnego na-

18wet Ormym[?] samym robocizny zlecone pełnić nie-

19chcą, Aco większa in ultima prawie necessitate bo w

20Czasie Salwowania Życia przed Zaboycami, Suppellectilem[?]

21tu żadnego za Urz. Manifestantami o mil kilka su[o?]

22Podolni[?] też Poddanstwo prowadzić niechcieli y nie

23prowadzili, A tak Jchmć Dysponuiące od JWiell. Dzie-

24dziców Klucza Pohrebyskiego, Chociay wiedząc takową

25Krzywdę Manifestantow quasi nam[?] cuius an proprio

26Ausu szukaiąc wybiegow dla iakowey ści[?] uszcze[?] dalszey

27Krzywdy mensis praesentis cum inventa pretensione, p[rzy]

28Urod. Manifestantowi uszcze[?] od Roku przeszłego

29po różnych mieyscach tułaiącemu się y niebędące-

30mu w Domu swoim y Possessyi do tych Czas y nie

31dyspenuiącemu niczym iakiby należało Posses-

32syonowi, manifest sinistre napisany podali; Dlacze-

33go idem Generosus Comparens zapobiegaiąc

34całości tych że Braci swich iterata [vice in]

35diligentia [suae?] […] manifestuie

36[…] […] […]atione mel[iorationis?]

37Acti[s?] […] […]nozit[?] […]

38Cz[erniawski?] […]

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „coram Actis propriis Districtus” – przed aktami właściwego powiatu; „in diligentia” – dla ostrożności (zabezpieczenia prawnego); „Fruktyfikacya” – pożytek, dochód z majątku; „sonant” – brzmią, świadczą; „in ultima prawie necessitate” – prawie w ostatecznej potrzebie (nędzy); „Salwowanie Życia” – ratowanie życia; „Suppellectilem[?]” – sprzęt domowy (?); „quasi … proprio Ausu” – jakby własnym zuchwalstwem; „mensis praesentis cum inventa pretensione” – w bieżącym miesiącu z wymyśloną pretensją; „sinistre” – fałszywie, złośliwie; „Generosus Comparens” – urodzony komparent; „iterata vice” – ponownie.

Akt w części końcowej uszkodzony: dolny róg k. 124 wydarty (utrata ok. 4–5 wierszy częściowo), dół k. 124v zalany i z ubytkiem papieru – zakończenie (formuła i podpis) nieczytelne. Krupoderyńce – wieś w kluczu pohrebyskim (Pohrebyszcze); Żywotów – miasteczko w pow. winnickim (por. akt 205: klucz żywotowski). Odczyty niepewne: „Łowczego Przemys.[?]”, „Zobrowskich[?]”, „dobia[?]”, „wypisaney[?]”, „wzyście[?]”, „zaiardin[?] ac Kompetytora[?]”, „wpellach[?]”, „wznyszenia[?]”, „po uieszcze[?]”, „Rydwych[?]”, „Pasieczny[?] Ormyz[?] Ypadły[?]”, „Ormym[?]”, „Suppellectilem[?]”, „Podolni[?]”, „quasi nam[?]”, „dla iakowey ści[?] uszcze[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

23VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stefan Czerniawski w imieniu rodzonych braci – Jana, miecznika parnawskiego, zastawnego posesora części miasta Żywotowa (od Zobrowskich [?]), i Aleksandra, łowczego przemyskiego [?], zastawnego posesora wsi Krupoderyńce w kluczu pohrebyskim – wnosi protestację dla ostrożności. Jan już dawniej ponosił szkody w posesji, a w czasie buntu chłopskiego (koliszczyzny) stracił sprzęty gospodarskie i szlacheckie, nie miał i nie ma żadnych dochodów ani posłuszeństwa poddanych i nie mógł wrócić do posesji. Aleksander w zeszłym roku uciekał wraz z całą szlachtą z Ukrainy przed mordercami, poniósł szkody w całym majątku, do posesji wrócić nie może, dochody (pasieki itp.) upadły, a poddani nie chcą pełnić robocizny. Mimo to dysponenci dziedziców klucza pohrebyskiego, wiedząc o tych krzywdach, w bieżącym miesiącu podali fałszywy manifest z wymyśloną pretensją przeciw Czerniawskim, którzy tułają się od zeszłego roku i nie korzystają z posesji. Komparent ponawia protestację (zakończenie aktu uszkodzone).

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 125 (skan 0127, strona prawa; nagłówek miesiąca; inna ręka, atrament blady, dolne wiersze prawie całkiem wyblakłe)

1Mensis Julius Anni 1769ni

2Maa Urodz. Jukowskiego R. G. K.[?]

3pko W. Omiecinskiemu y Jnnym

4Roku Tysiąc Siedmset Szescdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Julij Trzeciego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y prze-

7demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim

8Winnickim. Przychodząc Osobiscie Urz. Jmć Pan Jozef Jukowski Rewizor Ge-

9neralny Ceł Koronnych Prowincyi Ukrainskiey, w niewczasie do tey

10dotkliwosci y w nieutulonym żalu, solenny naprzeciwko Urz. Jmć Panom Lu-

11dwikowi Omiecinskiemu przeszłemu Pisarzowi Komory Cekinowka y Toma-

12szowi Kamienieckiemu przeszłemu Pisarzowi Komory Jozefgrod zanosi

13Manifest y Użalenie w ten sposob y oto. Jż Urz. Komparent maiąc na sobie

14Funkcyą Skarbową w Prowincyi Ukrainskiey Komor Generalney Rewizyi

15y tey włożone na siebie obowiązki podług wykonanego iuramentu przepisow

16Jnstruktarza, y Dyspozycyi zwierzchnosci swoiey w należytey pilnosci y Su-

17mienia nieskazitelnosci przez Lat Kilka dopełniaiąc, z przyczyny tey że

18funkcyi sumienney służby Skarbowi, niemogąc oraz bydź przypodobanym

19Jmć Panom Omiecinskiemu y Kamienieckiemu na ten czas Pisarzom, prawie

20w przeciągu całym tey że funkcyi swoiey rożne a niemałe od Urz. Jmć Panow

21Omicinskiego Komory Cekinowki y Kamienieckiego Komory Jozefgrod Pisarzow

22częstokroć ponosił y cierpiał własnego honoru prześladowania, y na Życie prze-

23groźki, gdy w Roku teraznieyszym też Komory wraz z Jnnemi z Dyspozycyi Pre-

24świetney Kommissyi Skarbu Koronnego z przyczyny teraznieyszey Rewolucyi

25uchylone zostały, po uchyleniu onych y expediowaney w Lwowie Ultimy[?]

26Nowembrowey Urz. Komparent wraz z Urz. Obżałowanemi dla dania expli-

27kacyi w roznych interessach Skarbowych y pozyskania rezolucyi w żąda-

28niach swoich do Preswiet. Kommissyi Skarbu Kor. iadąc do Warszawy

29jeszcze większe nierownie ucierpiał od tychże Urz. Jmć Panow Omicinskie-

30go y Kamienieckiego przeszłych Kolegow swoich na honorze prześladowa-

31nia y na Życie machinacyą, na co wszystko w cierpliwosci y wszelkiey skrom-

32nosci explikuiąc się, gdy naresznie nieodmiennie (choc niesłuszniey) tych Jchmc

33[…]ow zawziętych na siebie poznał umykaiąc własnego nieszczęscia y ś[…]

34niebespieczeństwa spiesznie ku Warszawie udawszy się od Jch podro-

35[ż]ney społecznosci oddzielił się, ale gdy Urz. obżałowani to koniecznie co dawn[iey]

36ho[?] zamyśleli samym skutkiem wykonać u siebie postanowili, starali się [...]

37Jmć Dobrodzieja[?] w tey […] drogi[?] wsi Łopiennika pod Krasnymstawem […]

38[bę]dącego z Ludźmi na to przybranemi dognać, gdzie dognawszy[?] Urz. Komparent[a?]

39[…] Dnia Dwudziestego Szostego Julii[?] […] […] […]

40[…] na ten czas w uczasie[?] zabranego […] […]

41[…] […] napisał[?] to […] […]

42[…] […] naypierwiey […]

k. 125v (skan 0128, strona lewa; dolne wiersze wyblakłe)

1chiat[?] z Łożka choć z Życiem salwować się, Urz. Jmć Kamieniecki został na

2przeszkodzie z drugiey strony, a to dwoma Kulami niewięcey iak o trzy cale

3od Głowy Urz. Komparenta usłane ugodziwszy, ale gdy większa moc Bo-

4ska niż zawziętość Ludzka niewinnosci Urz. Komparenta broniła, Urz. Omie-

5cinski dufaiąc że prędzey szablą niż Kulą trafi porwawszy one, gdy iuż był

6zapędzony Urz. Komparenta leżącego rąbać, a tym sposobem y nasmierć za-

7bić, ten zuchwały zamysł na osobie Manifestanta skutkiem samym był-

8by zapewne wykonany, gdyby w tym momencie zaś Boska opatrzność Urz. Jmć

9Pana Stepańskiego Towarzysza Znaku Pancernego WJmć Pana Szaniaw-

10skiego Starosty Konkołowskiego[?] w tey że podroży będącego na obronę nie-

11winnosci Urz. Manifestanta niezdarzyła, za ktorego obroną y od takowey

12bezbożney napaści zastoną w iedney koszuli Urz. Komparent do Jmc Xię-

13dza Proboszcza Kosciola tameczneg[o] w nocy z Życiem salwować się mu-

14siał, a lubo Urz. Manifestant nazaiutrz takowych gwałtownosci naiazdu

15y wielorakiego pokrzywdzenia swego niechciał zamilczeć y powyprowa-

16dzoney przez Woźnego y Szlachtę postrzelonej Sciany około Łożka swego

17tudzież poduszki y kuli w poduszce znaleziony wizyi dla uczynienia Ma-

18nifestu do Grodu Krasnostawskiego iachać nieodkładnie zamyślał, aliści

19Urz. Obżałowani przez zachowane Cudem Boskim Manifestanta Życie

20oszukanie swoie postrzegszy, a oraz wielkość występku swego należyc[ie]

21poznawszy, przyjechali do wzwyż pomienionego Jmć Xiędza Proboszcza,

22gdy podłużych przez prozby y rożne Jnstancye sollicytacyach odpuszczenia

23wystąpku swego pozyskać niemogli, z tym się nakoniec przy wszystkich na ten

24czas przytomnych a oraz Szlachcie y Woźnym z pomienioney wizyi powro-

25conych oswiadczyli, że jezeli nam swoiey Krzywdy niedarujesz bądź tego

26pewny że iak tylko ztąd wyiedziesz Życie twoie w naszych ręku, takowemi

27nakoniec obligacyami a bardziey zachowaniem Życia własnego zostać przy-

28niewolony Urz. Komparent rad nie rad pozwolić na wszystko, a naprzod

29Urz. Omiecinski wziowszy przestrzeloną poduszkę także u Jmć Xiędza Pro-

30boszcza Kosciola Łopiennickiego w Ogień wrzucił y spalił, potym wraz z

31Jmć Panem Kamienieckim Urz. Manifestanta tak w podroży Warszawskiey

32iakoteż y samey Warszawie zawsze pilnowali y często prozbami cię-

33żeią[?], podobnemi przegroźkami od uczynienia Manifestu y takowych

34Komparenta pokrzywdzenia Preswiet. Kommissyi Skarbu Kor. wstrzy-

35mywali[?] się aż do tąd wytrzymali, jednakże Urz. Manifestant jak tylko od takowey

36opieki został uwolniony, na tych miast o pomienione naiazdu pokrzyw-

37dzenie honoru y na Życie swoie machinacye całości […] zapobiega-

38iąc, naprzeciwko pomienionym Urz. Jmć Panom Omiecinskiemu y Ka-

39mienieckiemu ninieyszym[?] manifestuie się y protestuie […] […]

40nec[?] […] wolnosci pokrzywdzenia swoiego tam gdzie Prawo y dla

41należało zaniesienia[?] […] Jozef Jukowski Rew. Gen. Ceł Kor.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z nielicznymi wtrętami łacińskimi. „Rewizor Generalny Ceł Koronnych” – urzędnik skarbowy kontrolujący komory celne; „Komora” – komora celna (Cekinówka nad Dniestrem, Józefgród nad Bohem); „Jnstruktarz” – instrukcja służbowa; „Rewolucya” – zamieszki (konfederacja barska, koliszczyzna 1768); „Ultima Nowembrowa” [?] – ostatnia (rata?) listopadowa, wyekspediowana we Lwowie; „Preswietna Kommissya Skarbu Koronnego” – Komisja Skarbu Koronnego w Warszawie; „Towarzysz Znaku Pancernego” – towarzysz chorągwi pancernej; „wizya” – oględziny dokonane przez woźnego i szlachtę.

Odczyt bardzo trudny: inna ręka, blady atrament; dolne ok. 6 wierszy k. 125 i ok. 2 wiersze k. 125v prawie zupełnie wyblakłe (rekonstrukcja fragmentaryczna, [?]). Data napadu w rkp. częściowo czytelna („Dnia Dwudziestego Szostego …”, miesiąc niepewny). „R. G. K.[?]” w nagłówku = Rewizora Generalnego Komor (Ceł). Odczyty niepewne: „Konkołowskiego[?]” (starostwo Szaniawskiego), „Ultimy[?]”, „Jmć Dobrodzieja[?]”, „chiat[?]”, „wstrzymywali[?]”, „ninieyszym[?]”. Miejsce napadu: wieś Łopiennik pod Krasnymstawem (woj. ruskie, ziemia chełmska), gdzie komparent schronił się u proboszcza; zamierzał wnieść manifest do grodu krasnostawskiego.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

3VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Jukowski, rewizor generalny ceł koronnych Prowincji Ukraińskiej, wnosi manifest przeciw Ludwikowi Omiecińskiemu, byłemu pisarzowi komory w Cekinówce, i Tomaszowi Kamienieckiemu, byłemu pisarzowi komory w Józefgrodzie. Jukowski, sumiennie pełniąc przez kilka lat urząd rewizora, nie był im przychylny i doznawał od nich prześladowania i pogróżek. Gdy w bieżącym roku komory z powodu zamieszek zostały zamknięte z rozporządzenia Komisji Skarbu Koronnego, wszyscy trzej jechali do Warszawy dla złożenia wyjaśnień; Jukowski, obawiając się ich, odłączył się od nich. Obwinieni dognali go jednak z przybranymi ludźmi we wsi Łopiennik pod Krasnymstawem: Kamieniecki strzelił dwiema kulami, które ugodziły w poduszkę o trzy cale od głowy, a Omieciński rzucił się z szablą, by go zarąbać – ocalił go towarzysz chorągwi pancernej Stepański (z chorągwi Szaniawskiego, starosty [konkołowskiego?]), a Jukowski w samej koszuli schronił się na noc u miejscowego proboszcza. Gdy chciał wnieść manifest do grodu krasnostawskiego (po oględzinach przestrzelonej ściany i poduszki z kulą), obwinieni groźbami śmierci zmusili go do zaniechania; Omieciński spalił u proboszcza przestrzeloną poduszkę, a potem obaj pilnowali go w drodze i w Warszawie, odwodząc od manifestu. Uwolniony od tej „opieki”, Jukowski manifestuje się i protestuje (końcowe wiersze częściowo nieczytelne).

Transkrypcja

k. 125v (skan 0128, strona lewa – dół)

1Maa Nne JW. Platera Wdy Mscisł.

2pko JOO XX. Sanguszkom y Jnnym

3[reklamant:] Roku Tysiąc

k. 126 (skan 0128, strona prawa – góra)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

2Miesiąca Julij, Trzeciego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y

4przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz-

5kim Winn. Postanowiwszy się Osobiscie Urz. Jmć Pan Jacek Ciechocki

6Nne et ex promisso JW. Konstantego Ludwika Platera Wdy Mscisł. Dobr

7Żadanowki do Klucza Kalnickiego Dziedzica postrzegaiąc wszelkiey całos-

8ci tegoż JW. Pryncypała swego, żeby w czasie żadnego nieponiosł ubliże-

9nia, iako nayuroczysciey na pko JOO XX. Jchmć Barbarze z Duninow Mar-

10szałkowey Wiell. Xię. Litt. Matce, Januszowi Marszałkowi Nadwornemu

11Wiell. Xię. Litt. Krzemienieckiemu etc. Staroscie, y Hieronimowi Staros-

12cie Czerkaskiemu, Synom Sanguszkom, iako Panom, a pro principali

13Urz. cuiusvis nominis Jlnickiemu Gubernatorowi Jlinieckiemu, y Robo-

14czym Woronie Dobr Miasta Jliniec, y Ostapowi Dobr wsi Nemiłki[?]

15Poddanym Manifestuie się w takowy sposob: Jż Roboczy Worona y O-

16stap Poddani Jliniecci, wziowszy u niego Roboczego Jakima Skopa Podda-

17nego Żadanowskiego JW. Comptis Pryncypała Dziedzicznego Bydła rożnego

18to iest: wołow y Jałowic Sztuk Jedynascie[?] do sprzedaży, y obowiązawszy się

19onemu po sprzedaniu tegoż Bydła pieniądze oddać, dotąd ani Bydła, ani pie-

20niędzy nieoddali, ale sprzedawszy pieniądze na swoy pożytek obrocili, lu-

21bo kilkakrotnie od zwierzchnosci Zamku Kalnickiego ote pieniądze, czyli

22Bydło rekwirowano, y satysfakcyi sprawiedliwie u Urz. Jlnickiego Guberna-

23tora Jlinieckiego dopraszano się, Jmć Obwiniony niewiedzieć z iakiey przy-

24czyny ten Jnteres w zwłokę puszczał, y dotąd żadney nieuczynił satysfakcyi, Prze-

25to Urz. Manifestans widząc ztąd oczewistą dla JW. Pryncypała swoiego

26szkodę, y dla poddanych onego Krzywdę, tam ratione niepowrocenia Sztuk

27Jedynascie[?] Bydła, ani Pieniędzy podług umowy nieoddania, quam etiam

28denegatae[?] standae satisfactionis, contra praenominatos inculpatos ostrze-

29gaiąc JW. Pryncypała swoiego, aby Krzywdę prawnie czynić niezaniedbać[?],

30iterum iterumque Manifestatur, Komparent pisać nieumieiący Krzy-

31żem Swiętym podpisuie się, Jacek Ciechocki ⊕

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Nomine et ex promisso” – w imieniu i z polecenia (z przyrzeczenia); „JOO XX.” – jaśnie oświeconym książętom; „pro principali” – jako (obwinionemu) głównemu; „cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia; „tam ratione … quam etiam denegatae standae satisfactionis, contra praenominatos inculpatos” – tak z racji …, jak i odmówionego dania zadośćuczynienia, przeciw wyżej wymienionym obwinionym; „iterum iterumque Manifestatur” – raz po raz manifestuje się.

Sanguszkowie: Barbara z Duninów Sanguszkowa, wdowa po Pawle Karolu, marszałku wielkim litewskim; synowie Janusz Modest (marszałek nadworny litewski, starosta krzemieniecki) i Hieronim Janusz (starosta czerkaski) – dziedzice Ilińców. Odczyty niepewne: „Nemiłki[?]” (rkp. „Nemitki / Niemiłki”), „Jedynascie[?]” (liczba sztuk), „denegatae[?]”, „niezaniedbać[?]”. Gubernator iliniecki Ilnicki – por. akt 204 (areszt w Ilińcach na żądanie Platerów).

Streszczenie

3VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jacek Ciechocki w imieniu Konstantego Ludwika Platera, wojewody mścisławskiego, dziedzica Żadanówki w kluczu kalnickim, manifestuje się przeciw książętom Sanguszkom – Barbarze z Duninów, marszałkowej wielkiej litewskiej, i jej synom Januszowi, marszałkowi nadwornemu litewskiemu, staroście krzemienieckiemu, oraz Hieronimowi, staroście czerkaskiemu – jako panom, a głównie przeciw gubernatorowi ilinieckiemu Ilnickiemu i poddanym Woronie z Ilińców i Ostapowi ze wsi Niemiłki [?]. Worona i Ostap wzięli od poddanego żadanowskiego Jakima Skopa 11 [?] sztuk bydła (wołów i jałówek) do sprzedaży, zobowiązując się oddać pieniądze, lecz po sprzedaży obrócili je na własny pożytek; mimo wielokrotnych rekwizycji zamku kalnickiego i próśb do gubernatora Ilnickiego, ten zwlekał i nie dał zadośćuczynienia. Komparent manifestuje się; niepiśmienny, podpisał się krzyżykiem.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 126 (skan 0128, strona prawa – dół; tekst bardzo wyblakły)

1Maa Nne JW. Platera Wdy Mscisł.

2pko JOO XX. Sanguszkom y Jnnym

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Trzeciego Dnia.

5[Przed] Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y prze-

6demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim

7Winnickim. Postanowiwszy się Osobiscie Urz. Jmć Pan Jacek Ciechocki Nne

8et ex pr[omiss]o JW. Konstantego Ludwika Platera Wdy Mscisł. Dobr Kluczow

9[…] […]wskiego[?] y Kalnickiego Dziedzica przychylaiąc się do dawnieyszych mani-

10festow wizyi y prez[enta?] […] […] […] […] […]

11[…] […] […] […] […] […]

12[…] Jkm[?] […] […] […] […] […]

13[…] […] Wiell. Xię. Litt. Krzemienieckiemu […] Czerkaskiemu […]

14[…] […]

k. 126v (skan 0129, strona lewa – góra)

1cuiusvis nominis Jlnickiemu tychże Dobr Gubernatorowi, tudzież Ludziom

2y Poddanym, niemniey Szlachcie gratuito modo w Dobrach Dąbrowińcach

3do Klucza Jlinieckiego należących mieszkaiącym, manifestuie się y protes-

4tuie w takowy sposob: Jż Jchmć Obwinieni niemaiąc dosyć na dawnieyszych

5wiolencyach Dobrom Klucza Kalnickiego częscią przez ustawiczne wdzieranie

6się w Grunta y one przywłaszczanie, częscią przez naieżdżanie Lasow y onych

7wycinanie, częscią przez zławianie Stawu, a mianowicie Sorockiego, iako daw-

8nieysze swiadczą Manifesta, Wizye, y Recessa[?] dostatecznie, podziałanych Krzywd

9okazuią dowody, Jako y teraz pusciwszy w niepamięć Prawo Pospolite o Wiola-

10torach opisane, tylko Konstytucyami stwierdzone, ani żadnego maiąc bacze-

11nia na winy Prawne za zgwałcenie tegoż Prawa, nie omyślnie[?] wskazać się ma-

12iące, tenże Staw Sorocki zławiać, iako niżey prezenta Ryzu[?], Wiecierzow y Cet-

13na[?] swiadectwem będzie, dopuscili się, y chociaż Wiell. Pleniat[?] Ekonom Kalnic-

14ki powielokrotnie u Urz. Jlnickiego Gubernatora Jlinieckiego, to ustnie, to

15też Listownie szukał sprawiedliwosci, a przecież za tak wielkie Krzywdy w

16sprawiedliwych żądaniach swoich żadnego nieodebrał satysfakcyi skutku,

17y owszem im więcey ote Krzywdy uskarżał się, tym bardziey Szlachta y Pod-

18danstwo Dobr Klucza Jlinieckiego wzmiankowany Staw Sorocki zławia-

19li, w Grunta wdzierali się, y Lasy dezelowali, dlaczego Urz. Komparent znieść

20ani też daley tych przykrosci y Krzywd dla JW. Pryncypała swoiego codzien-

21nie czynionych, y coraz bardziey wzmagaiących się daley Cierpliwoscią[?]

22pokryć niemogąc, iterum iterumque Nne cuius supra contra praenomi-

23natos inculpatos, iako nayuroczysciey manifestuie się, y Sieci[?] czyli Ryzow Czte-

24ry, Wiecierzow Osim, y Cetn[a?] ieden przez Szlachtę y Poddanstwo Klucza

25Jlinieckiego w Stawie Sorockim zastawione prezentował, et ad Effidecyiści[?]

26onemi[?] eiusque interesse in sequestro Officii zostawił, Comparens pisać

27nieumieiący Krzyżem Swiętym podpisuie się Jacek Ciechocki ⊕

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „gratuito modo” – darmo (bez czynszu?) mieszkającym; „Wiolencya” – gwałt; „Recessa” – recesy, ugody (?); „Wiolatorowie” – gwałciciele (prawa); „zławiać staw” – wyławiać ryby ze stawu; „dezelować lasy” – niszczyć lasy; „iterum iterumque Nomine cuius supra contra praenominatos inculpatos” – raz po raz w imieniu, co wyżej, przeciw wymienionym obwinionym; „in sequestro Officii zostawił” – zostawił w depozycie urzędu (jako dowody rzeczowe). „Ryzy”, „wiecierze”, „cetna[?]” – sprzęt rybacki (sieci, kosze-pułapki na ryby); w rkp. nadpisane „x sieci”.

Początek aktu (dół k. 126) prawie całkowicie wyblakły – odczytano tylko formuły; lista obwinionych (Sanguszkowie – zapewne jak w akcie 210) częściowo. Odczyty niepewne: „[…]wskiego[?] y Kalnickiego” (nazwa klucza), „Recessa[?]”, „nie omyślnie[?]”, „Ryzu[?]”, „Cetna[?]”, „Pleniat[?]” (nazwisko ekonoma kalnickiego; rkp. „Plemat / Pleniat”), „Cierpliwoscią[?]”, „Effidecyiści[?] onemi[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

3VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jacek Ciechocki w imieniu Konstantego Ludwika Platera, wojewody mścisławskiego, dziedzica klucza kalnickiego, powołując się na wcześniejsze manifesty i wizje, manifestuje się przeciw Sanguszkom (jak w akcie 210), gubernatorowi ilinieckiemu Ilnickiemu oraz ludziom, poddanym i szlachcie mieszkającej w Dąbrowińcach (klucz iliniecki). Obwinieni, nie poprzestając na dawnych gwałtach na dobrach kalnickich – wdzieraniu się w grunta, wycinaniu lasów i wyławianiu stawów, zwłaszcza stawu Sorockiego – wbrew prawu znowu łowili ryby w stawie Sorockim; ekonom kalnicki Pleniat [?] wielokrotnie, ustnie i listownie, szukał sprawiedliwości u gubernatora Ilnickiego bez skutku, a szlachta i poddani ilinieccy tym bardziej łowili ryby, wdzierali się w grunta i niszczyli lasy. Komparent ponawia manifestację i składa jako dowody rzeczowe w depozycie urzędu sprzęt rybacki zastawiony przez nich w stawie Sorockim: 4 sieci (ryzy), 8 wiecierzy i 1 [cetnę?]. Niepiśmienny, podpisał się krzyżykiem.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 126v (skan 0129, strona lewa – dół; dolne wiersze bardzo wyblakłe)

1Maa Nne JW. Platera Wdy Mscisł.

2pko JW. Krasickiey Stty Mereckiey y Jnnym

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Trzeciego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi, y prze-

6demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz-

7kim Winn. Comparens Personaliter Urz. Jmć Pan Jozef Zielinski Nne

8et ex Commisso JW. Konstantego Ludwika Platera Wdy Mscisł. solen-

9nie pko JW. Maryannie [nadpisane: lub innego Jmienia] Hrabinie Krasickiey Starosciny Mereckiey

10Pozostałey Wdowie, y Sukcessorom JW. Hrabi Krasickiego Starosty

11Mereckiego, tudzież Urz. cuiusvis Nominis et cognominis Dysponento-

12wi[?] […] […], […] Kozakom do […] […] należących[?] […]

13[…] […] […] […] […] […] sposob: Jż Jchmć Obż.[?]

14[…] […] […] […] […] […] […] Roku[?] […]

15[…] do Klucza Kalnickiego […] […] Comparentis Pryncypał[a]

16[…] […] […] […] […] […] […]

17[…] […] […] […] Granicznie[?] […] […]

18[…] […]

k. 127 (skan 0129, strona prawa – góra)

1Landyczno[?] modo, w te Grunta Ludziom swoim wdzierać się dopuscili, y więcey na

2Dni Dwadziescia onych wyorali, naresznie chcący więcey do Dobr swoich Grun-

3tow przyiąć, a Dobra Bondary[?] uisnąć[?], bez wszelkich na iawne Grani-

4ce y oczewiste znaki, bez baczenia na spokoyne używanie od wiekow,

5zebrawszy Kilkadziesiąt pługow, y Ludzi zbroynych, onym dodawszy, też

6Grunta naiechali, y blizko sta Osimdziesiąt Dni vi et violento modo wyorali,

7Sienożęci pozwypasali[?], Lasy podezelowali, y Jnnych niezno-

8śnych Krzywd nadziałali, przeto Urz. Manifestans, widząc tak wielką dla

9Dobr JW. Pryncypała swoiego Krzywdę, częscią przez gwałtowne naieżdża-

10nie na Grunta, y one poorania, częscią przez zaciesanie znakow Granicznych,

11częscią też przez wdzierania się w Lasy, y onych wycinanie, przychyliwszy się

12do dawnieyszych Manifestow, hac in causa poczynionych, tudzież do Jnnych

13Dokumentow Granice oswiadczaiących, salva manente huius Manifestatio-

14nis melioratione, vel per edendas citationes Correctione, Nne cuius supra,

15iako nayuroczysciey Manifestował się, in verificationem praemissorum om-

16nium Woźnego Generała Wdztwa Bracł. y Jnnych, Opatrznego Wawrzyńca

17Jarzynskiego stawił, ktory w moc wierney relacyi swoiey ustnie, y dobrowolnie

18zeznał: Jż on Roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewią-

19tego, Dnia Trzeciego Junij, ad affectationem iuridicamque requisitionem

20JW. Konstantego Ludwika Platera Wdy Mscisł., maiąc przy sobie

21Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urz. Jchmć Panow Franciszka

22Mrozowickiego[?] y Mikołaia Brudnickiego ziezdżał na Grunta do Dobr Bon-

23darow należące znakami Granicznemi oznaczone, gdzie będąc tychże Grun-

24tow więcey na Dwiescie Dni pooranych widział y ogladał, ktore poorani[e]

25słyszał, iż od Ludzi z Kachnow[?] nastąpiło, co widziawszy y urzędownie

26oglądawszy, Szlachtą sobie przytomną oswiadczywszy się, ztamtąd odiechał, y tu

27do Akt przybywszy, przedemną Urzędem prawdziwey wizyi swoiey uczynił

28y zeznał Relacyą, y prosili tak Comparens swoiey Manifestacyi, tako y woź-

29ny Wizyi Relacyi do Akt przyięcie co y otrzymali. Jozef Zielinski mp. Wawrzyniec

30Jarzynski woźny in vim subscriptionis Crucem posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Nne et ex Commisso” – w imieniu i z polecenia; „cuiusvis Nominis et cognominis” – jakiegokolwiek imienia i nazwiska; „vi et violento modo” – siłą i gwałtownie; „Dzień” (miara gruntu) – dzień orki; „hac in causa” – w tej sprawie; „salva manente huius Manifestationis melioratione, vel per edendas citationes Correctione” – z zachowaniem prawa poprawy tej manifestacji lub sprostowania przez wydane pozwy; „in verificationem praemissorum omnium” – na potwierdzenie wszystkiego powyższego; „ad affectationem iuridicamque requisitionem” – na żądanie i prawną rekwizycję; „in vim subscriptionis Crucem posuit” – zamiast podpisu postawił krzyż.

Dół k. 126v (ok. 7–8 wierszy) prawie zupełnie wyblakły – treść początku narracji (nazwy dóbr Krasickich, data najazdu) nieodczytana. Relacja woźnego datowana „Dnia Trzeciego Junij” – może omyłka za lipiec (akt z 3 VII). Odczyty niepewne: „Landyczno[?] modo”, „Bondary[?] / Bondarow” (nazwa dóbr Platera, których grunta zaorano), „uisnąć[?]”, „pozwypasali[?]”, „Mrozowickiego[?]”, „Kachnow[?]” (wieś, z której byli ludzie Krasickich – może Kachnówka?). Woźny Wawrzyniec Jarzyński – ten sam co w akcie 204.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

3VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Zieliński w imieniu Konstantego Ludwika Platera, wojewody mścisławskiego, manifestuje się przeciw Mariannie hr. Krasickiej, wdowie, starościnie mereckiej, i sukcesorom hr. Krasickiego, starosty mereckiego, oraz ich dysponentowi, ludziom i Kozakom. Obwinieni najpierw dopuścili, by ich ludzie wdarli się w grunta dóbr Platera (klucz kalnicki, dobra Bondary [?]) i zaorali ponad 20 dni ziemi, a następnie, chcąc przyłączyć grunta do swoich dóbr, bez względu na jawne granice i znaki oraz odwieczne spokojne używanie, zebrawszy kilkadziesiąt pługów i zbrojnych ludzi, najechali te grunta i gwałtem zaorali blisko 180 dni, wypasali sianożęci, niszczyli lasy, zacinali znaki graniczne. Komparent, przychylając się do dawniejszych manifestów i dokumentów granicznych, manifestuje się i stawia woźnego Wawrzyńca Jarzyńskiego, który zeznaje, że 3 VI [VII?] 1769 z szlachtą Franciszkiem Mrozowickim [?] i Mikołajem Brudnickim oglądał grunta Bondarów oznaczone znakami granicznymi i widział ponad 200 dni zaoranych – jak słyszał, przez ludzi z Kachnów [?]. Zieliński podpisał się, woźny postawił krzyż.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 127 (skan 0129, strona prawa – dół; ostatnie ok. 6 wierszy prawie całkiem wyblakłe)

1Protta Nne Wiell. Sasimoskiego[?] Starosty

2Turzanskiego[?] y Jnnych pko Wiell. Przewoskiemu

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Czwartego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi, prze-

6demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim

7Winnickim. Comparens Personaliter Urz. Jmć Pan Stanisław Witkowski No-

8mine et ex speciali Commisso Wiell. Jmć Pana Sasimoskiego[?] Starosty Turzan[skiego?]

9[…] na pko Jmć Panu Władysławowi Przewoskiemu Łowczemu Smolen[skiemu?]

10[…] należycie[?] interessuiącemu się do Dobr Tarnawy, y Zerdzy w Possessyi

11za Kontraktem sub Arędowym od Wiell. Comparentis Pryncypała pusz-

12[czonych?] […] […] Michała y Tomasza Winnickich Braci między sobą[?]

13[…] […] […] […] […] Chłopow[?] o

14[…] […] […] […] […] […]

15[…] Jmć Pan Przewoski[?] […] […] […]

16[…] […] Kontraktem […] […] […]

17[…] […] […] […]

k. 127v (skan 0130, strona lewa)

1[…]iście znayduiących się ktorych Comparentis Pryncypał, iako naturalny Suk-

2cessor[?] po Wiell. obwieściwszy[?], aby tak onera po smierci S. P. Urz. Winnickich znosili,

3iakoteż Sukcessyą po onych odebrali, a Jmć Obwiniony niewiedzieć[?] w jaki[?] spo-

4sob[?] wziąwszy[?] Competentiam sed procedentiam[?], quo iure titulo et gradu, prze-

5chodzi[?], naprzod zaraz w Roku przeszłym naiechawszy pomienione Dobra Zer-

6dzie y Tarnawę, w one bez prawnie Jntromissyą brać, Possessyą przywłasz-

7czać, Dobra in quaestionem podawać, Tranzakcyami tak Wiell. Comparentis Pryn-

8cypała, iako y ninieyszego Manifestanta pretensyami niesłusznemi mianemi

9oczerniać usiłuie, iakoby sobie danych rządzenia Dobrami Ukrainskiemi od

10Wiell. Sasimoskiego[?] niemiał obwieszczać[?] y rybrować[?] Prawo z mocy Kontraktu

11rzetelnego Arędownego Wiell. Comptis Pryncypałowi służące nadwątlać zaczął,

12ktoremu iako niektalecznemu[?] Jntruzorowi, y bez Prawnie Dobra naieżdżaią-

13cemu, bawiącemu[?] się y w rzeczy[?] w Dobrach w Roku przeszłym niepozwolona,

14Wiell. Obwinionych[?] chwycił się sposobu, List iakowyści w Roku ninieyszym

15niby od JW. Rzewuskiego Chorążego Wiell. Xięstwa Litt. pomienionych Dobr

16Dziedzica, czyli może ad sinistram informationem, czyli sam in Cessya Jnteres

17jego utrzymuiący zmyśliwszy, iakoby onemu vigore Kontraktu niegdy Urz.

18Winnickich służącego pomienione Dobra trzymać w Possessyi pozwolił, o

19czym wątpić należy, gdyż JW. Chorąży Wiell. Xię. Litt. nie z Urz. Winnickiemi,

20ale z Wiell. Comptis Pryncypałem Kontrakt o Dobra Tarnawę y Zerdzę za-

21wierał, Potym w Roku ninieyszym znowu też Dobra Tarnawę y Zerdzę naie-

22chawszy, upewniwszy Woytow, Przysiężnych, y całe Gromady tym, Jż List Xią-

23żęcy[?] JW. Chorążego Litt. Dziedzica ma dozwalaiący onemu, ktorego Oryginału

24ani w Aktach oblatował, ani onym pokazywał, lecz tylko Kopię swoią ręką na-

25pisaną przyzostawiwszy od siebie Dyspozycyi rządzenia Poddaństwem y

26Folwarkami tych Dobr, na ktorych to Dobrach nietylko Wiell. Comptis Pryn-

27cypała, ale Wiell. Łukanoskiego y Mikołaia Błażewicza dane są Summy, Wiell.

28Stachurskiemu tudzież z zapisaniem Remanentem wszelkich rzeczy na Folwar-

29kach będących na Gruncie zostawił, sam zaś wybrawszy z Tarnawy y Zer-

30dzy od Poddaństwa, ktorych właściwą Exekucyą, bo poszczęście[?] Ludzi Exequen-

31tow chodził[?] to, Ludzi bili, kaleczyli, y niepraktykowane ciężary[?] brali, a nagą[?]

32zowąc[?], Rubli Czterdzieści Cztery, iako swiadczą punkta zabrawszy, z Folwar-

33ku Tarnawskiego Pszona Czetwerykow Pięć y pul, Krup Hreczanych miarek

34Trzy, Sera Dzieżek Dwie, Masła Garnek y pul, Laski[?], Wereł[?] Kilka, Kom[…]

35[…]nego Konia wartuiącego Talerow Dwanascie własnego Urz. Witkowskiego

36ninieyszego Manifestuiącego się, Regestra Długow w Gromadzie będących, ktore Pos-

37ki[?] ieszcze nieodebrano, ani Skarbowi Arędarzowi wypłacono[?], od ktorego putrzeczna[?]

38Rata, w Stawach w Tarnawie y Zerdzy, ktore nawet samemu Wiell. Comptis

39Pryncypałowi Kontraktem oprocz Kawałka[?] y usilną potrzebę Kuchni, nie

40są puszczone, wolne łowienie Ryb Poddaństwu z oznaczeniem Stawczy[?]

41Stotemu[?] o Chałupy pozwoliwszy, wyiechał, a zatym Wiell. Manifestans

42o nieważność bezprawnie wziętey Jntromissyi, iakoteż y o inne pretensye[?]

43suo et cuius supra Nomine protestatur. Stanisław Witkowski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Nomine et ex speciali Commisso” – w imieniu i ze szczególnego polecenia; „sub Arędowym” – arendowym (dzierżawnym); „onera” – ciężary, obowiązki; „Competentiam … quo iure titulo et gradu” – kompetencję … jakim prawem, tytułem i stopniem (pokrewieństwa); „Jntromissya” – wwiązanie się w posiadanie; „in quaestionem podawać” – podawać w wątpliwość (spór); „Jntruzor” – intruz, bezprawny posiadacz; „ad sinistram informationem” – na skutek fałszywej informacji; „in Cessya” – na mocy cesji; „vigore Kontraktu” – mocą kontraktu; „Czetweryk” – miara zboża; „Dzieżka” – naczynie (na ser); „suo et cuius supra Nomine protestatur” – w imieniu swoim i wyżej wymienionego protestuje. Nazwisko pryncypała ujednolicone (13 X 2026) na „Sasimowski” – zapisane wyraźnie w aktach 350 i 365; wcześniej odczytywane „Łasimowski” (inicjał S w tej ręce podobny do Ł).

Dobra Tarnawa i Żerdzie (rkp. „Zerdza / Zerdzie”) – dziedzictwo Rzewuskiego, chorążego W. Ks. Lit. (por. akt 205a: Rzewuscy; akt 206: Tarnawa w zastawie Wandeńskiego). Dół k. 127 (ok. 6 wierszy) prawie całkowicie wyblakły – nieodczytane szczegóły o braciach Winnickich, poprzednich posesorach. Odczyty bardzo niepewne: nazwisko i tytuł mocodawcy („Sasimoskiego[?] Starosty Turzanskiego[?]”), tytuł obwinionego („Łowczemu Smolen[skiemu?]”), „niektalecznemu[?]”, „bawiącemu[?] się y w rzeczy[?]”, „Łukanoskiego”, „poszczęście[?]”, „a nagą[?] zowąc[?]”, „Laski[?], Wereł[?]”, „putrzeczna[?]”, „Kawałka[?]”, „Stawczy[?] Stotemu[?]”. Komparent Stanisław Witkowski – zapewne ten sam co w akcie 202.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

4VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stanisław Witkowski w imieniu Sasimowskiego, starosty turzańskiego [?], protestuje przeciw Władysławowi Przewoskiemu, łowczemu smoleńskiemu [?], który rości sobie prawa do dóbr Tarnawa i Żerdzie, trzymanych przez mocodawcę kontraktem arendownym od dziedzica, Rzewuskiego, chorążego W. Ks. Lit. (wcześniej trzymali je bracia Michał i Tomasz Winniccy). Przewoski bez tytułu prawnego już w zeszłym roku najechał te dobra, brał intromisję, przywłaszczał posesję i oczerniał mocodawcę; w tym roku, powołując się na rzekomy list chorążego litewskiego (którego oryginału nie oblatował ani nie okazał, tylko własnoręczną kopię), wmówił wójtom, przysiężnym i gromadom, że dziedzic pozwolił mu trzymać dobra na mocy dawnego kontraktu Winnickich – choć chorąży zawarł kontrakt z mocodawcą. Pozostawił Stachurskiemu dyspozycję poddanymi i folwarkami, a sam ściągnął od poddanych (z biciem i kaleczeniem) 44 ruble, zabrał z folwarku tarnawskiego 5,5 czetweryka pszona, 3 miarki kaszy gryczanej, 2 dzieżki sera, 1,5 garnka masła i inne rzeczy oraz konia wartego 12 talarów należącego do Witkowskiego, a także rejestry długów gromadzkich, i pozwolił poddanym na wolny połów ryb w stawach Tarnawy i Żerdzi. Komparent protestuje o nieważność bezprawnej intromisji i inne krzywdy.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 127v (skan 0130, strona lewa – dół; początek aktu prawie zupełnie wyblakły)

1Maa Wiell. Witkowskiey[?] […]

2pko Wiell. Kopystynskiemu Stol[nikowi]

3[Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.]

4[Miesiąca Julij, … Dnia.]

5[…] […] […] […] […]

6[…] […] […] […] […] […]

7[…] […] […] […] […] […]

8[…] […] […] […]

k. 128 (skan 0130, strona prawa)

1Komparenta w Assystencyi Męża żyiąca Witkowska Konsorta Starszey[?] Mancewka[?]

2we, zapobiegaiąc niesłuszney inwolucyi Prawney przez Wiell. Antoniego Ko-

3pystynskiego Stolnika Przemyskiego illegitime wznieconey, na pko temuż

4Wiell. Kopystynskiemu Stoln. Przemys. manifestuie y protestuie się o to:

5Jż Wiell. Obżałowany chyba niechcąc wiedzieć tego: iż Wdowa każda w

6stanie wdowim będąca ma moc z Prawa pospolitego Substancyą Pra-

7wem natury, ktore każdemu wolnego Dysponowania własnoscią po-

8zwala należącą sobie, iako chce rządzić, w rzecz cudzą wdawawszy się, co

9podług prawa non sine poena, qui se immiscet rei ad se non pertinenti, Ma-

10nifestem Dnia Dwudziestego pierwszego Junij, Anni praesentis zaniesionym

11Jura aliena laedere[?], to iest: Zapis prostego Długu na Summę Złotych Polskich

12Tysiąc, od Wiell. ninieyszey manifestuiącey się w Roku przeszłym Wiell. Sta-

13nisławowi Witkowskiemu Małżonkowi swemu in tempore et statu

14competentibus bez pokrzywdzenia Sukcessorow z Wiell. Lasoto spłodzo-

15nych, bo nie tykaiąc ni Mężowskiey Substancyi, tylko z swoiey własnosci

16uczyniony z naradzeniem się pobliższych krewnych, z zezwoleniem onych

17in quaestionem podawać, w nieważnosci wprowadzać, y lubo Wiell. obżało-

18wany iest stryiem, iednakże ktoremu by tylko (iesliby co było z pokrzywdze-

19niem Sukcessorow, czego tu nie masz) gdyby rodzonego starszego Brata nie

20było, wolno, a gdy Wiell. ninieyszey Manifestuiącey się Brat starszy Ro-

21dzony niewidząc przez ten zapis pokrzywdzenia Sukcessorow, żadney nie

22czynił Tranzakcyi pko onemu, owszem za gruntowne mieć to chce, co

23Prawo każdemu pozwala, spieszne post fata mariti poyście za mąż

24naganiać y oczerniać niemaiąc względu na to: Jż w tak nieszczęsliwym

25po zabiciu pierwszego Męża okrutnie przez zbuntowane Chłopstwo

26w Ukrainie zostawała stanie, że Poddani wsi Sołohubowki z części

27Wiell. Obżał.[?] okrzciwszy[?] za Diaka wydać za mąż usiłowali, Przeciw[?]

28ninieysza Manifestuiąca się zapobiegaiąc tey inkonweniencyi po zaprzy-

29siężonym Regestrze rzeczy post fata mariti pozostałych do stanu Ma-

30łżeńskiego przystąpiła. abusum Bonorum sortis Sołohubowka minoren-

31nium de Lumbis Lasota, praesentium uti in naturali tutella Materna

32Existentium zadawać, iakoby variis modis one niszczą, co się ma znaczyć:

33że długami obciążaią tę część Sukcessorow, na ktorą Wiell. Manifestuią-

34cy się y szeląga Długu niezaciągnęli, angaryzuiąc Poddanych w tey

35części, quod continet in se abusum zarzucał, ktorych Poddanych

36Sam Wiell. Witkowski jeszcze Zbożem, Bydłem, y pieniędzmi swemi

37wspomaga, Powinnosci nawet ile w tym Kraiu czasu teraznieyszego

38[…] od nich nakłonić nieodbywaią, żadney ani Podatkow niewypłacą[?]

39[…] […]wiem[?] dla częstych inkursyi Hajdamackich, trudno by się

40[…] […] smiały wszystko, o ktore niesłuszne obiekcye, et pro

41[…] […] […] inscriptionis simplicis Debiti […] przez Wiell. obża[łowanego?]

42[…] przeciwko temuż […] manifestuie […] […]

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „inwolucya Prawna” – uwikłanie prawne; „illegitime” – bezprawnie; „non sine poena, qui se immiscet rei ad se non pertinenti” – nie bez kary (dla tego), kto miesza się do rzeczy do niego nienależącej; „Anni praesentis” – roku bieżącego; „Jura aliena laedere[?]” – naruszać cudze prawa; „in tempore et statu competentibus” – we właściwym czasie i stanie; „post fata mariti” – po śmierci męża; „abusum Bonorum sortis Sołohubowka minorennium de Lumbis Lasota, praesentium uti in naturali tutella Materna Existentium” – nadużycie (zniszczenie) dóbr części Sałohubówki małoletnich z lędźwi (potomków) Lasoty, obecnie zostających pod naturalną opieką matczyną; „angaryzować” – obciążać robociznami; „quod continet in se abusum” – co zawiera w sobie nadużycie; „inkursya” – najazd; „inscriptionis simplicis Debiti” – zapisu prostego długu.

Manifestantka – Teresa Witkowska, wdowa po Antonim Lasocie, cześniku nurskim (zabitym przez hajdamaków w Sałohubówce w 1768 r., por. akt 113), obecnie żona Stanisława Witkowskiego (por. akt 202, gdzie Kopystyńscy remanifestują się przeciw Witkowskim). Akt jest odpowiedzią na manifest Kopystyńskiego z 21 VI 1769. Data i początek aktu (dół k. 127v) nieczytelne; data przyjęta na podstawie sąsiednich wpisów. Odczyty niepewne: nagłówek („Witkowskiey[?]”), „Starszey[?] Mancewka[?]we” (?), „laedere[?]”, „Obżał.[?] okrzciwszy[?] za Diaka” (chcieli ją wydać za mąż za diaka?), „niewypłacą[?]”; ostatnie 4 wiersze wyblakłe. Imię manifestantki (Teresa) przyjęte z aktu 202.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

[4 VII 1769?] przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Teresa Witkowska (wdowa po Antonim Lasocie, obecnie żona Stanisława Witkowskiego), w asystencji męża, manifestuje się przeciw Antoniemu Kopystyńskiemu, stolnikowi przemyskiemu, który manifestem z 21 VI 1769 podważa ważność zapisu prostego długu 1000 złp, uczynionego przez nią w zeszłym roku na rzecz obecnego męża. Podkreśla, że wdowa ma prawo swobodnie dysponować własnym majątkiem, że zapis uczyniła z własnej substancji, za radą i zgodą najbliższych krewnych, bez szkody dla dzieci z Lasotą, a jej starszy rodzony brat nie widzi w nim krzywdy; Kopystyński, choć stryj [dzieci?], nie ma prawa się wtrącać. Kopystyński gani jej pospieszne powtórne małżeństwo, nie bacząc, że po okrutnym zabiciu pierwszego męża przez zbuntowanych chłopów znalazła się w tak nieszczęsnym położeniu, iż poddani Sałohubówki chcieli ją wydać za diaka; dlatego, po sporządzeniu zaprzysiężonego rejestru rzeczy po mężu, wstąpiła w nowy związek. Odpiera też zarzut niszczenia części Sałohubówki należącej do małoletnich Lasotów, pozostających pod jej opieką: nie zaciągnęli na nią długów, nie obciążają poddanych, a Witkowski wspomaga ich zbożem, bydłem i pieniędzmi; poddani zresztą z powodu częstych najazdów hajdamackich nie odbywają powinności ani nie płacą podatków. Protestuje przeciw niesłusznym zarzutom (zakończenie wyblakłe).

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 128 (skan 0130, strona prawa – dół; nagłówek i początek aktu prawie zupełnie wyblakłe)

1Maa Wiell.[?] […] […]

2[…] […] […]

3[Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.]

4[Miesiąca Julij, … Dnia.]

5[…] […] […] […] […]

6[…] […] […] […] […]

k. 128v (skan 0131, strona lewa; ostatnie wiersze zalane)

1Grodzkim Winnic. Comparens Personaliter Urz. Jmć Pan Stanisław Witkowski swym, y Wiell.

2Łasimoskiego[?] S. T.[?] Jmieniem w pilności manifestuie się o to: Jż Urz. Manifestant

3maiąc sobie powierzoną władzę Komissarską nad Dobrami Ukrainskiemi

4tak w Kluczu Bożowskim[?] y Międzyrzeckim, gdy w Roku przeszłym Tysiąc

5Siedmset Szescdziesiąt Osmym dla zbuntowanego w Ukrainie Chłopstwa

6okrutnie zabiiaiącego Szlachtę, mowiących z Klucza Białojezierskiego[?]

7[nadpisane: w Possessyi Wiell. Comptis Pryncypała będącego Kontraktem Arędownym]

8[od] Jaśnie Wiell. Comptis Pryncypałowi od JW. Rzewuskiego Choręże-

9go Litt. puszczonego, lubo z Hazardem Życia Urz. Manifestans pokilka razy

10tradząc[?] się, wronować[?] się y ninieyszey części wybrać niemogł, tym

11Roku zaś y czyniąc obowiązkom Urzędu swoiego, zważaiąc w tamtym

12Kraiu rozhukane Chłopstwo, y od powinnosci odwykłe przymuszony

13był tak dla przezwyciężenia Poddaństwa do powinnosci Kontraktem

14od JW. Dziedzica Wiell. Comptis Pryncypałowi y wyższego odebrania od nich

15danin pozwolonych, Ludzi z wsiow Tarnawy y Żerdzi siedmiu, iako

16też ob custodiam Corporis et vitae suae, tudzież y tychże Ludzi z Tarnawy

17y Żerdzi, niemniey dla mocnieyszego postraszenia Ludzi swawolnych

18w Kraiu tameczny Żołnierzy Kopyskich[?] sześciu z sobą do Dobr pomie-

19nionych wsiow Białojezierskich[?] y Jnnych wziąć, stanowszy we wsi Worobi-

20jowce[?], gdy posłał do wsi Białojezierza[?] y Kumeyek, aby Gromady z tych

21wsiow stawali, częscią dla obliquidowania się, częscią dla zaleconia

22onym oddawania od onych należytych Podatkow, z pomienionych

23wsiow nietylko Gromady niestanęły, prócz dwoch, ktorzy obeznaiąca

24li[?] Urz. Manifestanta, iż w okolicy ich nieznayduią się Hajdamacy, ale

25też co większa gdy Urz. Manifestans Ludzi trzech po to dla tym pręd-

26szego y pilnieyszego wymuszenia do stawania Gromadom z pomienionych

27wsiow posłał, pomienione Gromady nietylko nieprzestrzegli o bliskości

28[?] do Hajdamakow, ktorzy napadłszy dwoch, Kopyskich Żołnierzy[?]

29dwoch, Szlachty, Kozakow Dębowych[?] na smierć ubili, z resztą iednego Żoł-

30nierza[?] dwoie tyrańsko zbili, z nimi konie, oręż, odzienie zabrawszy, na

31pół żywych z Życiem pusili[?], ktorym podobno Hajdamakom, ile że ich

32piętnastu było, pomocnikami tak niegodziwego występku byli, bo w

33wsiach uciekaiącym zastępowali, Żony y Dzieci tameczni[?] Chłopow

34kryiących się Kozakow y Szlachty palcami wytykali, y wyzywali na

35samego Urz. Manifestanta tak odgrażali, iż gdyby sam przyjechał, z

36niemby czyni[?] ząb[?] przypłacił, o ktore zabicie niewinnych Ludzi,

37iakoteż y o stratę rzeczy, jeszcze pozostałych Kozakow y Żołnierzy[?],

38Urz. Comparens niebędąc obwiniony, iakoteż krew niewinnie rozla-

39ną mszczą niepozostał, w pilności swoiey y Wiell. Pryncypała swego

40Jmieniem Stanisław Witkowski

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „w pilności” (in diligentia) – dla ostrożności prawnej; „ob custodiam Corporis et vitae suae” – dla ochrony ciała i życia swego; „obliquidować się” – rozliczyć się; „Kozacy Dębowi[?]”, „Żołnierze Kopyscy[?]” – zapewne milicja nadworna (odczyt niepewny).

Nagłówek i początek aktu (dół k. 128) wyblakłe – nieczytelne; data przyjęta z sąsiedztwa (4 VII 1769 – ten sam komparent co w akcie 213, również w imieniu Łasimowskiego [?], arendarza dóbr Rzewuskiego). Odczyty niepewne: „S. T.[?]” (= Starosty Turzańskiego?), „Bożowskim[?] y Międzyrzeckim”, „Białojezierskiego[?] / Białojezierza[?]”, „tradząc[?] się, wronować[?]”, „Kopyskich[?]”, „Worobijowce[?]”, „Kumeyek”, „Dębowych[?]”, „pusili[?]”, „czyni[?] ząb[?]”. Akt kończy się samym podpisem (bez formuły „mp.”). Na marginesie dolnym: nagłówek następnego aktu – „Rekwizycya Kopij do Wandenskiego pko JW. Młodziejowskiemu”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

[4 VII 1769?] przed Antonim Jałowickim Stanisław Witkowski we własnym imieniu i Łasimowskiego [?], starosty turzańskiego [?], dla ostrożności manifestuje się: jako komisarz dóbr ukraińskich (klucze bożowski [?] i międzyrzecki), trzymanych przez mocodawcę kontraktem arendownym od Rzewuskiego, chorążego W. Ks. Lit., w 1768 r. z powodu buntu chłopskiego mordującego szlachtę nie mógł z narażeniem życia ściągnąć należności. W tym roku, by zmusić rozzuchwalonych chłopów do powinności i odebrać daniny, wziął 7 ludzi z Tarnawy i Żerdzi oraz 6 żołnierzy i stanął we wsi Worobijówka [?], wzywając gromady z Białojezierza [?] i Kumejek do rozliczenia. Gromady nie stawiły się (poza dwoma ludźmi, którzy zapewniali, że hajdamaków w okolicy nie ma), a gdy posłał trzech ludzi, nie ostrzegły ich o bliskości hajdamaków: 15 hajdamaków napadło, zabiło dwóch żołnierzy, szlachcica i Kozaków, innych okrutnie pobiło, zabrało konie, broń i odzież. Chłopi pomagali napastnikom, wskazując ukrywających się, i grozili samemu Witkowskiemu. Komparent, nie będąc winien przelewu krwi, manifestuje się o zabójstwo niewinnych ludzi i stratę rzeczy.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 128v (skan 0131, strona lewa – dół; tekst wyblakły i zalany)

1Rekwizycya Kopij do Wiell.

2Wandenskiego pko JWW. Młodziejowskiemu y Jnn.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4[…] Miesiąca Julij, Cz[wartego?] Dnia.

5[…] […] […] […] […] […]

6[…] […] […] Wandenskiego Podkomorzego […]

7[…] […] […] […] […]

8[…] […] […] […] […]

9[…] […] […] […]

k. 129 (skan 0131, strona prawa – góra)

1żądanie tond[?] mi Xiędza Andrzeia Młodziejowskiego Biskupa Poznan.

2Kanclerza Wiell. Kor. y JO. Xiążęcia Jmci Stanisława Lubomirskiego Wdy

3Bracł. maiąc przy sobie Stronę Szlachty dla tym większey wiary do tego

4uzytych Urz. Jmć Panow Konstantego Szklinskiego[?] y Jacka Ciechockiego,

5był w Kancellaryi Burgrabskiey y Regentowskiey Grodzkiey Winn. gdzie

6będąc imieniem wyż wyrażonych Rekwirentow żądał y rekwirował

7Kopij Manifestow do Wiell. Wandenskich podać się maiących, to iest pierwsze-

8go Dnia Siedmnastego Maia Roku teraznieyszego od Wiell. Jana Wandenskiego Podkomorzego Parnawskiego

9wpisanego, drugiego Dnia Dwudziestego tegoż Miesiąca y Roku ninieyszego tegoż

10Wiell. Wandenskiego Podk. Parn. pko JWW. Andrzejowi Młodziejowskiemu

11Biskupowi Poznan. Kanclerzowi Wiell. Kor. y JO. Xiążęciu Jmci Stanisławowi Lubomir-

12skiemu Wdzie Bracł. y Urz. Onufremu Czaykowskiemu, iakoby onemu nie chciał

13nie oddać na iakowymsi terminie z Dobr Bakszy y Godziemby Summy,

14y zarzut niby niesłuszny o posiadanie przez niegdy Wiell. Andrzeja Wandenskiego

15Stoln. Latt. Dobr przerzeczonych Bakszy y Godziemby bez Kontraktu y Jnwen-

16tarza, trzeciego Dnia Szesnastego Junii Roku ninieyszego imieniem tak

17że Wiell. Jana Wandenskiego Podk. Parn. pko JW. Młodziejowskiemu Bisk. Pozn.

18Kanclerz. Wiell. Kor. Urz. Jozefowi[?] Jańskiemu y Jnnym o nieważność Jntromissyi

19w Protokule Burgrabskim Susceptowym y Regentowskim zapisanych, ale

20pomienione Kopie do Wiell. przerzeczonych podać się maiące, przez Urz.

21Jmć Panow Andrzeja Brudnickiego y Stefana Pakłoskiego[?] Palestrantow

22Grodzkich Winn. że wszystko, pilnosci Kwerendowane, nieznayduiące się, ani

23były podane, przeto woźny Szlachtą sobie przytomną o nieznaydowa-

24niu onych oswiadczywszy się, prawney Rekwizycyi przedemną Urzę-

25dem uczynił y zeznał Relacyą, Ministerialis ignarus Literarum Crucem Sanctam po-

26suit Michał Radlinski ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „Rekwizycya Kopij” – formalne żądanie wydania odpisów (kopii) akt; „Kancellarya Burgrabska y Regentowska” – kancelaria burgrabska i regentowska grodu (prowadząca protokoły); „Protokuł Susceptowy” – protokół przyjęć (wpisów); „Kwerendować” – szukać w aktach; „Palestrant” – członek palestry (pomocnik kancelarii, adwokat); „Ministerialis ignarus Literarum Crucem Sanctam posuit” – woźny nieumiejący pisać postawił krzyż święty.

Sprawa Wandeński c/a Młodziejowski i Lubomirski o dobra Baksza i Godziemba (dobra pobereskie Lubomirskiego) – por. akty 170–172 (manifesty Czaykowskiego i Przytulskiego). Rekwizycja dotyczy kopii trzech manifestów Wandeńskiego (17 V, 20 V, 16 VI 1769), których nie znaleziono w kancelarii. Początek aktu (dół k. 128v) wyblakły – nieczytelne m.in. imię rekwirenta, data i miejsce. Odczyty niepewne: „tond[?] mi”, „Szklinskiego[?]”, „Jozefowi[?] Jańskiemu”, „Pakłoskiego[?]”. Woźny Michał Radliński – zapewne ten sam co „Michał Rudliński” w akcie 199.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

[4–6 VII 1769?] przed Antonim Jałowickim woźny Michał Radliński zeznaje, że na żądanie ks. Andrzeja Młodziejowskiego, biskupa poznańskiego, kanclerza wielkiego koronnego, i ks. Stanisława Lubomirskiego, wojewody bracławskiego, w obecności szlachty Konstantego Szklińskiego [?] i Jacka Ciechockiego był w kancelarii burgrabskiej i regentowskiej grodu winnickiego i zażądał kopii manifestów Jana Godziemby Wandeńskiego, podkomorzego parnawskiego: z 17 V 1769, z 20 V 1769 (przeciw Młodziejowskiemu, Lubomirskiemu i Onufremu Czaykowskiemu – o niewypłacenie sumy z dóbr Baksza i Godziemba i zarzut posiadania tych dóbr przez zmarłego Andrzeja Wandeńskiego, stolnika latyczowskiego, bez kontraktu i inwentarza) oraz z 16 VI 1769 (przeciw Młodziejowskiemu, Józefowi [?] Jańskiemu i innym o nieważność intromisji). Palestranci grodzcy Andrzej Brudnicki i Stefan Pakłoski [?] po poszukiwaniach stwierdzili, że manifestów tych w protokołach nie ma i nie zostały podane. Woźny złożył relację, stawiając krzyż.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 129 (skan 0131, strona prawa – dół; dolna połowa wpisu silnie wyblakła)

1Protestacya Nne WW. Łaczynskich Cześn. Bracł.

2pko W. Ostrowskiemu Chorążemu Bracł. y Jnnym

3Roku Tysiąc Siedmset Szescdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Julij Szostego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi,

6przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

7Grodzkim Winnickim, Osobiscie się stawiąc Urz. Jmć Pan Jan Bączyń-

8ski[?] swym, Wiell. Rozalij z Bajbuzow Łaczynskiey Cześn. Bracł. Matki Dobr

9wsi Kropiwney niżney Dziedziczki, y Wiell. Jerzego[?] Jozefa y Jana Łaczyn-

10[skich] Cześn. Bracł.[?] Synow Jmieniem przychyliwszy się do dawnieyszey

11[Prote]statyi uroczyście na pko Wiell. Jmć Panu Bogdanowi Ostrow-

12skiemu Chor. Bracł. Dobr Kuzminiec Semenek y Jnn. Dziedzicowi, tudzież

13Wiell. Stanisławowi Nowowieyskiemu Stoln. Owruckiemu[?] Dobr Seme-

14nek Possessorowi, niemniey [Urz.] iakich kolwiek Jmion Szwiechowskiemu[?]

15[…] […] Grabowskiemu[?] [Rotmistrzowi?] […] Kozakow? […] […] […]

16[…]owemu[?] Atamanowi Kozakow Kuzminieckich, Dobr […] […]

17[…] […] […] […] […] […] […]

18[…] […] […] […] […] […] […]

19[…] […] […] […] […] […]

20[…] […] Kozakow[?] […] […] […] […] […]

21[…] […] […] […] […] […] […]

k. 129v (skan 0132, strona lewa; dolne wiersze zalane)

1[…]owskiem[?] Poddanym Gruntow Kropiwny niżney gwałtownie y wbrew prawu

2y do wioseney[?] wyż wyrażonych petinentia[?] Arendowanym[?] Skarży y zali

3się w niżey opisany sposob y oto. Jż Wiell. Chorąży Bracł. niedosyć maiąc cha-

4tyncze[?] w Roku dopiero przeszłym Tysiąc Siedmset Szescdziesiąt Osmym

5nastawszy Ludzi swoich swywolnych Mostek własny Kropiwiański w Dzie-

6dzice[?] Kropiwiana będący pod czas Kozak[?] iadąc sam z Kuzminiec[?] Kozakom

7swoim to iest Onyszkowi Tkaczenkowemu Synowi y Jnnym roboczego

8Prokopa Kiełbasę Poddanego Kropiwiańskiego Łowiącego w Bohu Ryby na

9Gruncie Kropiwiańskim kazawszy wziąć y położyć nahaiami y Batoga-

10mi tak ciężko zbić osobiście dysponował, iż ledwie żywego tegoż Proko-

11pa Kiełbasę do Kropiwny przywieziono, y więcey iak niedziel dwie Choro-

12wał[?], Semenscy Kozacy z Zlecenia zwierzchności swoiey po Lasach Kropiwiań-

13skich iużcząc[?] Ludzi Kropiwiańskich bili, Pasieki naieżdżali, y Pszczoły

14gwałtownie wybijali, zabierali nawet Dworskich Kropiwiańskich

15w tym czasie Ostrych[?] Pni Pszczoł nie stało, a zaś Kuzminieccy Koza-

16cy y Semenscy z Rozkazu Pana swego ze spisami y strzelbą wraz z Urz.

17Kaleczyckim Dyspozytorem Semenskim przywodzą[?] do wioski[?] na Dwor

18Kropiwiański y Dworskie własne Grunta Wiell. żalącego się Pryncypała

19orzące napadszy przy onych Urz. Protestanta Dyspozytora Przedkym[?] Kro-

20piwiańskiego podtenczas zastali, ktory uchodząc Życie przed zuchwałym

21Kozactwem uciekł do wsi Kropiwny, Kozacy zaś pomienionemi goniąc za

22nym w samą wieś wpadli, dopiero gdy Urz. skarżący się na gwałt w Dzwo-

23ny uderzyć kazał, nazad cofnęli się iadące ze wsi pia[s]kłoli[?] na drodze y

24na spisach po[d]niosłszy wołali do Poddanych Kropiwiańskich Semenscy

25po rusku, tak małe buty waszomu Gubernatorowi iakby neutik[?] te ne

26chay ia spodiwaie[?], że iho tak budem, ridnoszty[?] iak Łoho Kozinku[?], za-

27wsze Prozorko[?] koto mohyty[?] za wsią uganiali się ze spisami wołaiąc na nio

28także po rusku, a tyto wraża Lachawko Zinka Gubernatorowa ot zhynasz[?], potym

29bez prawie do Pługow powrociwszy Parobkow przy nich będących zbili, głowy po-

30przebijali, y Pługi rzezone dwa a trzeci w Brzozowskiey[?] gwałtownie zabrali

31do Semenek zapędzili, gdzie przez niedziel dwie y więcey osobliwie robiąc, Woły

32ich zmordowawszy one y do utraty dni roboczych przyprowadziwszy, nawet wo-

33lu[?] oddać niechcąc iszcze na większe uszkodzenie godząc trzeciego Woła de-

34prezyty[?] pokrywaiąc tak wielkie bezprawie niby prawnemi Krokami. Wiell.

35Cyli też Wiell. Nowowieyski zapędzić kazał, w krotce potym Wiell. Chorąży Bracł. na-

36sły[?] na własne Grunta Kropiwiańskie Kozakow zbroynych sześćdziesiąt, Pługow

37Kropiwiańskich Dwadzieścia sześć gwałtownie zabrać do Kuźminiec zapędzić, Ludzi przy Pług-

38gach będących pobić pokaleczyć, Pogoniczowi[?] zaś małemu Chłopcu pomieszaniu dziewczyny[?],

39żelaza poodbijać dysponował, Woły y Pługi bez żelaz oddawszy, żelaza Pługow

40przy niedzieli trzymaiąc, ledwie na prozby Wiell. Jana Łaczyńskiego Cześn. Bracł. od-

41dać skłonił się, przeczo wielkie omieszkanie czasu y utratę dni roboczych Wiell. ża-

42lącego się Pryncypała y Poddani onego ponieśli. Stana na kopie kilkadziesiąt Po-

43danych Kropiwiańskich Poddani Kuźminieccy wnocy zabrali, ale y teraz roznych Krzywd

44y gwałtow czynić Wiell. Protestanta Pryncypałom iako Oskarżeni nie-

45przestaią. Kiedy nietylko że w Rzeczce Kropiwiańska zwaney do Kropiwny należącey

46Poddani Semenscy Ryb łowią, wiecierze stawiaią, Jaz[?] biią, Siecioczołbami[?] bez dzie-

47ła[?], ale jeszcze Jwana Kamińskiego[?] Poddanego Kropiwiańskiego Parobczaka w tey Rzecz-

48ce Siecią z niego zdarli, wiecierze wzięli, y nieoddali, iakim Poddani Rozowieccy[?] przy-

49brawszy sobie kilkunastu pomocnikow stawek Poddanego Kropiwiańskiego Petra

50Czyhurki[?] na Rzeczce Grubeza[?] od Granicy Łitkowieckiey[?] będący zawsze spokoynie u-

51[reklamant:] żywany

k. 130 (skan 0132, strona prawa)

1używany spuscić, Groblę rozkopać, y Ryby wyłowić do szczętu. Jwan Haydaiow[?]

2też Poddany Kozeniowski[?] gdy wyszedł własne grunta Kropiwiańskie orać Ko-

3zakow kilkunastu Oszczepami[?] z Rozkazu znać Pana swego na zasadzce byli y za-

4Poddanemi Kropiwiańskiemi po Polach Kropiwiańskich uganiali się. Urz. Kol-

5skiego z Pracowitym Pawłem Słobodziańskiem obieżdżaiących sianożęci Kropi-

6wiańskie Urz. Kaleczycki Dyspozytor Semenski z Poddanemi Semenskiemi

7wpadszy, aż za mostek na Kropiwiana będący prawie pod samą wieś Drągami

8ciężko zbić kazał, tak daleko że Pawła Słobodziańska przywieziono do

9Kropiwny oczym gdy dano znać Wiell. Janowi Łaczyńskiemu Cześn. Bracł. Wy-

10słał Urz. Ławrickiego[?] Dyspozytora Kropiwiańskiego na swoim Koniu do Wie-

11dzienia[?], coby za przyczyną tego prawie zaboystwa była, a tak zuchwałe Se-

12menskie Chłopstwo rozumieiąc że sam Wiell. Jan Łaczyński Cześn. Bracł. wyie-

13chał nieuczciwemi słowy łaiąc[?] śmiercią grozili. Jakoto Musij Tkaczenko y

14Semen Sorochan[?] w obecnosci Dyspozytora swego Urz. Kaleczyckiego tę zuchwałą

15Chłopską pobłażaiącego wołaiąc temi słowy ne dowho[?] ty horbaty budesz pa-

16Diedło[?] przegrażaiąc, że niedługo Wiell. Łaczyński Cześn. Bracł. żyć będzie, iako

17te przegroźki ledwie się nie spełniły, bo trzeciego Dnia Hajdamacy przez wieś

18Kozenowa[?] przeszedłszy na Dwor Kropiwiański napadli, y Wiell. Łaczyńskiego

19Cześn. Bracł. ze wszystkiego złupili, y zrabowali, a gdyby był nieskrył się, pew-

20nie by byli y życie wydarli. Na tych bezprawiach Wiell. Chorąży Bracł. y Wiell. Po-

21wodowie[?] Ludzi swoich nieprzestaiąc, a chcąc coraz więcey Wiell. Ostrowski

22Chor. Bracł. Gruntow Kropiwiańskich własnych gwałtownie sobie przywłaszczyć

23czyli też Dyspozytorowi onego chcąc przysługę uczynić w Dniach niedawno

24przeszłych na Grunta y pomiarki Poddanych Kropiwiańskich własne y spo-

25kojnie używane bo przed samą wsią Kozakow zbroynych nasłał y Pługow

26Dziewięć, ktorzy nastawi[?] orząc pomiarki Kropiwiańskie za Ludźmi ze spisa-

27mi po polu uganiali się, za Petrem Magałaszczukiem szukaiącym wołow

28swoich aż do wsi gonili. Urz. Bączyńskiego obskoczyli w koło zabić go podob-

29no mieli zamiar[?], uchodząc, że ten uciekł salwował się, Kozak Kuźminiecki nazwiskiem

30Szczastny[?] słowy niegodziwemi łaiąc śmiercią odgrażał że wpadnie w ich ręce.

31Oświadczał Wiell. Jana Łaczyńskiego Cześn. Bracł. przeieżdżaiącego przez Mostek Urz.

32Kaleczycki z Poddanemi Semenskiemi z Drągami zastąpił, y zastąpić kazał, a zaś

33Ludziom Kropiwiańskim iakoto Pawłowi Słobodziankowi głowę potłukli y

34rękę lewą przełamali, Jakowa Krawca po głowie y plecach zbili, Jwanowi Ky-

35zorowi[?] rękę lewą przetłukli, Kaśka Mazura zbili, y Konia pod nim, ktoli[?] dro-

36gę Gromadzką z Staji[?] Kropiwiańskiey zaiąc[?] przetsadowali[?] za Urz. Kolskim y Chło-

37pem Wiell. Jana Łaczyńskiego Cześn. Bracł. wysłanemi do obaczenia Hreczki, aż do

38samey wsi pędzili, y Chłopca przestraszyli, y Jnnych Krzywd wiele, y gwałtow na-

39czynili. Owszystko Urz. załączyciel[?] protestuie wyżey oskarżonym słowy, y ktorych wy-

40żey Jmieniem powtornie iako nayuroczysciey żali y protestuie się. Jan Bączyński[?]

41Jn continenti Stanowszy Oczewisto Woźny Generał Wdztwa Bracł. y Jnnych

42Opatrzny Jwan Sawieczuk w moc wierney relacyi swoiey dobrowolnie zeznał,

43Jż on Roku Miesiąca y Dnia na Akcie wyrażonych na affektacyą y prawną

44rekwizycyą Wiell. Rozalij z Bajbuzow Łaczyńskiey Cześn. Bracł. y Synow oney był

45w Dobrach Wsi Kropiwney niżney gdzie będąc w przytomności Urz. Jmć Panow Mi-

46chała Kolskiego y Antoniego Pawińskiego dla tym większey wiary do tego Aktu

47użytych widział y oglądał u pracowitych Pawła Słobodzianika głowę potłuczoną

48y rękę lewą przełamaną, u Jakowa Krawca głowę, plecy zbite, Jwana

49Kyzora rękę lewe przetłuczoną, Kaśka Mazura zbitego, y Konia pod nim zbitego,

50ktore to rany y razy iuże mieni[?] być zadane przez Ludzi y Kozakow Kuźmi-

51nieckich przy naieździe Gruntow Kropiwiańskich, co widziawszy y oglądaw-

52szy ztamtąd odiechał y tu przybywszy prawdziwey wizyi przedemną Urzędem

k. 130v (skan 0133, strona lewa – góra)

1uczynił y zeznał relacyą, Woźny nieumieiący pisać Krzyż kładnie

2Jan Sawieczuk ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami i wtrąconymi okrzykami po rusku (ukraińsku), oddanymi przez pisarza alfabetem łacińskim. Słowa Kozaków (k. 129v): „tak małe buty waszomu Gubernatorowi … chay ia spodiwaie, że iho tak budem … iak Łoho Kozinku” – „tak ma być waszemu gubernatorowi … niech się spodziewa, że go tak będziemy …”; „a tyto wraża Lachawko …” – „a ty, wraży Laszku (Polaczku) …”; słowa Musija Tkaczenki i Semena Sorochana (k. 130): „ne dowho ty horbaty budesz pa[ny]…” – „niedługo ty, garbaty, będziesz panował…”. Odczyty tych fragmentów bardzo niepewne. „Jn continenti” – zaraz potem; „affektacya y prawna rekwizycya” – żądanie i prawne wezwanie.

Dolna połowa wpisu na k. 129 (lista pozostałych obwinionych) prawie zupełnie wyblakła. Akt bardzo długi, pismo gęste; liczne odczyty niepewne, m.in.: „Bączyński[?]” (komparent; rkp. „Baczyński”), „Jerzego[?]”, „Owruckiemu[?]”, „Szwiechowskiemu[?]”, „Grabowskiemu[?]”, „chatyncze[?]”, „w Dziedzice[?]”, „iużcząc[?]”, „Ostrych[?] Pni”, „przywodzą[?] do wioski[?]”, „Przedkym[?]”, „pia[s]kłoli[?]”, „Brzozowskiey[?]”, „deprezyty[?]”, „Pogoniczowi[?] … dziewczyny[?]”, „Siecioczołbami[?]”, „Kamińskiego[?]”, „Rozowieccy[?]”, „Czyhurki[?]”, „Grubeza[?]”, „Łitkowieckiey[?]”, „Haydaiow[?]”, „Kozeniowski[?] / Kozenowa[?]”, „Oszczepami[?]”, „Ławrickiego[?]”, „Sorochan[?]”, „Diedło[?]”, „Powodowie[?]”, „Szczastny[?]”, „Kyzor[?]”, „przetsadowali[?]”, „załączyciel[?]”, „mieni[?]”. Woźny podpisany raz jako „Jwan”, raz „Jan” Sawieczuk.

Por. reprotestację strony Ostrowskiego z 24 VII 1769 (akt 250): dyspozytor semenecki nazwany tam „Jan Kulczycki” – odczyt „Kaleczycki” w niniejszym akcie może być błędny (zapewne Kulczycki).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

6VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Bączyński [?] we własnym imieniu i w imieniu Rozalii z Bajbuzów Łaczyńskiej, cześnikowej bracławskiej, dziedziczki Kropiwny Niżnej, oraz jej synów (m.in. Jana Łaczyńskiego, cześnika bracławskiego) protestuje przeciw Bogdanowi Ostrowskiemu, chorążemu bracławskiemu, dziedzicowi Kuźmińców i Semenek, Stanisławowi Nowowiejskiemu, posesorowi Semenek, dyspozytorowi semeneckiemu Kaleczyckiemu, atamanowi i Kozakom kuźminieckim oraz poddanym semeneckim. Wylicza wieloletnie gwałty na gruntach Kropiwny: w 1768 r. Kozacy chorążego z jego osobistego polecenia pobili nahajami poddanego Prokopa Kiełbasę łowiącego ryby w Bohu; Kozacy semeneccy bili ludzi w lasach, napadali pasieki i wybijali pszczoły; Kozacy kuźminieccy i semeneccy ze spisami i strzelbami najechali grunta dworskie, gonili dyspozytora kropiwniańskiego aż do wsi (cofnęli się dopiero na bicie w dzwony), wykrzykując po rusku obelgi; pobili parobków, zabrali pługi i woły, przetrzymywali je tygodniami; potem chorąży nasłał 60 zbrojnych Kozaków, zabrano 26 pługów do Kuźmińców, pobito ludzi i odbito żelaza od pługów; poddani kuźminieccy w nocy zabrali kilkadziesiąt kop siana; poddani semeneccy łowią ryby w rzeczce Kropiwnej, zabierają sieci i wiecierze, spuścili stawek, rozkopali groblę i wyłowili ryby; Kaleczycki z poddanymi pobił drągami ludzi objeżdżających sianożęci, a poddani grozili śmiercią Janowi Łaczyńskiemu – trzy dni później hajdamacy napadli dwór w Kropiwnie i złupili go, a Łaczyński ledwie ocalał przez ukrycie się. Ostatnio Kozacy z 9 pługami zaorali pomiarki kropiwniańskie, gonili ludzi ze spisami, zastąpili drogę cześnikowi i pobili Pawła Słobodzianika (głowa, złamana lewa ręka), Jakowa Krawca, Iwana Kyzora [?], Kaśka Mazura i jego konia. Woźny generalny Iwan (Jan) Sawieczuk w obecności szlachty Michała Kolskiego i Antoniego Pawińskiego oglądał rany tych poddanych w Kropiwnie Niżnej i złożył relację, stawiając krzyż.

Transkrypcja

k. 130v (skan 0133, strona lewa)

1Maa Urz. Wołanskiey pko Wiell. Barszczewskiemu

2o niesłuszną Jntromissyą.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Siodmego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y

6przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

7Grodzkim Winnickim. Osobiscie przyszedłszy Urz. Jmć Panna Anna Wołańska

8in assystencya Urz. Jozefa Wołańskiego czyniąca dla wielkiego w Kraiu tym nie-

9bespieczenstwa częścią dla zagranicznego Woyska częścią dla mnożącego

10się coraz więcey Haydamactwa z Kraiu oddalona tego: iak skoro powrocić

11y do Akt ninieyszych przybyć mogła, a powziowszy wiadomość o Jntromissyi

12bezprawney y bez żadnego prawa fundamentu w części własną Dziedziczną

13Urz. załączaiącey wziętą przez Wiell. Jmć Pana Piotra Barszczewskiego Miecznikowi-

14cza Zwinogr.[?] y w Aktach ninieyszych zapisaną, tak zaraz z ostrzeżeniem pil-

15nosci swoiey, że w czasie z prawa przyzwoitym o Jntromissyą niesłusznie zapisa-

16na przed Aktami manifestu nie zaniosła dla wyż wyrażonych przyczyn z Kraiu

17oddalona tego, aż dopiero za powrotem swoim po informowaniu się z Akt prze-

18rzeczoney Jntromissyi zapobiegaiąc całości substancyi przed Aktami ninieysze-

19mi manifestuie się na pko Wiell. Jmć Piotrowi Barszczewskiemu Miecz. Zwi-

20nogr.[?] o to: Jż Jmć Pan Obżałowany lekce poważaiąc Prawo o gwałtowne wybicie

21dość surowie obostrzone, w części własną Dziedziczną Urz. manifestantki nie za-

22wodną, żadney sprzeczce prawney niepodległą, Jntromissyą wziąć, y w Aktach ni-

23nieyszych zapisać, niemaiąc mocy prawney żadnym sposobem ktorego, iedynie

24tylko ufaiąc, że Urz. załączaiąca się iako Sierota upomnieć się y odporu dać nie będzie

25mogła, część rzeczoną odebrać, Poddanych intraty wszelkie, y wymiar Młynu

26na swoy pożytek obrocić, y inne krzywdy szczegolnie z osobna specyfikacyą

27wyrazić się maiące wyrządzić śmiał y ważył się, a zatym taż Urz. załączaiąca się pko

28Jmć Obżałowanemu o gwałtowne z Dobr wybicie, Jntromissyi nienależytey za-

29pisanie, częsci y intrat wszelkich niesłuszne przywłaszczenie powtornie przed

30Aktami ninieyszemi manifestuie się. Anna Wołańska, iako proszony Assystent

31nieumieiący pisać znak Krzyża Swiętego kładnie Jozef Wołański ⊕

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „in assystencya” – w asystencji (kobieta niezamężna występuje z asystentem prawnym); „Jntromissya” – wwiązanie w posiadanie; „ostrzeżenie pilności” – zastrzeżenie (cautio) z powodu spóźnionego zgłoszenia; „wymiar Młynu” – dochód z młyna (miarka); „specyfikacya” – szczegółowy wykaz.

Tytuł obwinionego w rkp. „Miecznikowicza Zwinogr.” / „Miecz. Zwinogr.” – miecznikowicz zwinogrodzki [?] (skrót niepewny). Nazwa dóbr, w które wziął intromisję, w akcie nie pada. Powód nieobecności manifestantki: niebezpieczeństwo z powodu wojsk zagranicznych (rosyjskich) i hajdamaków (1768–1769).

Streszczenie

7VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, panna Anna Wołańska w asystencji Józefa Wołańskiego oświadcza, że z powodu niebezpieczeństwa (wojska zagraniczne, mnożące się hajdamactwo) przebywała poza krajem i nie mogła w terminie wnieść manifestu; po powrocie dowiedziała się z akt o bezprawnej intromisji, jaką w jej dziedziczną część wziął i zapisał w aktach grodu winnickiego Piotr Barszczewski, miecznikowicz zwinogrodzki [?]. Barszczewski, bez żadnego prawa, licząc, że jako sierota nie upomni się o swoje, zajął jej część, obrócił na swój pożytek intraty poddanych i dochód z młyna oraz wyrządził inne krzywdy. Manifestantka protestuje przeciw gwałtownemu wybiciu z dóbr, zapisaniu nienależnej intromisji i przywłaszczeniu intrat; asystent postawił krzyżyk.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 130v (skan 0133, strona lewa – dół; ostatnie wiersze wyblakłe)

1Maa Nne Wiell. Jmć P. Strutynskiey Sty Horod. y Jnn.

2pko Collegium Vinn. Soc. JESU

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Osmego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi, y przede-

6mną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim

7Winnickim. Comparens personaliter Jmć Jmć Pan Jozef Butkiewicz Jmie-

8niem y z wyrażney woli Wiell. Jmć Pani Julianny z Kosielskich[?] Strutynskiey

9Stty Horodel. Dobr Żorniszcze cum attinentiis Dziedziczki, y Urz. Jmć Pana

10Jozefa Jlnickiego Ekonoma Dobr tychże, przestrzegaiąc całosci substancyi

11Gruntow Wiell. Pryncypałki swoiey, iakoteż Honoru […] […]

12[…] […] solenniter manifestuie na pko Przewielebnemu Jmć Xiędzu Antoniemu

13[Jmć] Bagińskiemu Rektorowi Collegii Vinnicensis y całemu Zgromadze-

14niu Winnickiemu Soc. JESU, starzy[?] żali, protestuie się y Reprotestuie w

15ten sposob, y o to: Jż Jchmć XX. Jezuici maiąc Dobra Piaseczne w Sąsiedztwie

16z Dobrami Żorniszczami Swoie[?] possessyi, a zażywaiąc sąsiedzkiey spokoy-

17nosci[?] y zapominaiąc dobroczynności Wiell. Comptis Pryncypałki, że mieli z Łaski

18ey [J]eymci pozwolenie […] zażywać łąki, […]

19Siecioky[?] […] niejaki czas y zażywali […]

20[…] […] dla uspokoienia[?] Collegium swoiego, a

21[…] […] oswiadczenie obobl[igowani?] będąc nawet

22[…] Łaski[?]

k. 131 (skan 0133, strona prawa – góra)

1y przed samym Bogiem wdzięczności w prozbach Jego, teraz widząc pożytek

2z upraszanego nawas[?] gruntu, y niechcąc świętey sprawiedliwości obser-

3wować, gruntu Dziedzicznego Dziedziczce y Pani własney uporczywie ustę-

4puiąc się, nieuważaiąc na to: że wdzięcznym zawsze trzeba być, a niewdzięcz-

5nemi będąc naieżdżaią, y rożne Krzywdy y wielkie gruntowi czyniąc szkody

6nie przestaią, a nadto in Actis niesprawiedliwie opisali, y iakowe niby nie-

7sprawiedliwe krzywdy y mętne chcąc wyż namienionym Panom przez sobie

8Jchmć Obwinieni ukrzywdzić[?], ktorych żadną Jnkwizycyą wyprobować

9y dowieść nie będą mogli, poformowali, przeto tenże Comparens Jmie-

10niem Wiell. Pryncypałki swoiey, y Urz. Jmć Pana Jlnickiego tam de laesi[one?]

11va circumscriptione, quam de nullitate protestationis powtornie, a

12solennie manifestuie się. Jozef p[rzez] Butkiewicz.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „cum attinentiis” – z przynależnościami; „Reprotestować” – wnieść protestację przeciwną (odpowiedź); „tam de laesione [et] circumscriptione, quam de nullitate protestationis” – tak o pokrzywdzenie i podejście (oszukańcze), jak i o nieważność protestacji (jezuitów); „Jnkwizycya” – dochodzenie, przesłuchanie świadków.

Odpowiedź na protestację jezuitów z 16 VI 1769 (akt 201) i areszt z 21 VI (akt 207) w sporze o grunta Piaseczna (Dmytrówka) graniczące z Żorniszczem. Ilnicki występuje tu jako „Józef Ilnicki, ekonom dóbr żorniskich” (w aktach 201, 207 – „gubernator żorniski”). Nazwisko rektora w rkp. „Bagińskiemu” (w aktach 201, 207 – „Bagieński”). Ostatnie ok. 4 wiersze k. 130v wyblakłe: mowa o łasce Strutyńskiej, która pozwoliła jezuitom na pewien czas używać łąk [?] (sianożęci) – szczegóły nieczytelne. Odczyty niepewne: „Kosielskich[?]”, „starzy[?]”, „Swoie[?]”, „Siecioky[?]”, „nawas[?]”, „ukrzywdzić[?]”, „Jozef p[rzez] Butkiewicz” (podpis).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

8VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Butkiewicz w imieniu Julianny z Kosielskich [?] Strutyńskiej, starościny horodelskiej, dziedziczki Żorniszcza z przyległościami, i Józefa Ilnickiego, ekonoma żorniskiego, manifestuje się i reprotestuje przeciw ks. Antoniemu Bagieńskiemu, rektorowi, i całemu Kolegium Winnickiemu Towarzystwa Jezusowego. Jezuici, mając dobra Piaseczna w sąsiedztwie Żorniszcza, zapomnieli o dobrodziejstwie Strutyńskiej, która z łaski pozwoliła im przez pewien czas używać części swego gruntu; teraz, widząc z niego pożytek, nie chcą ustąpić dziedziczce z jej gruntu, najeżdżają go i wyrządzają szkody, a ponadto w aktach niesłusznie opisali rzekome krzywdy, których żadnym dochodzeniem nie dowiodą. Komparent protestuje tak o pokrzywdzenie, jak i o nieważność protestacji jezuitów.

Transkrypcja

k. 131 (skan 0133, strona prawa)

1Maa Urz. Neleckiego pko Urz. Mie-

2leszkiewiczowi y Jnnym

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Osmego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi, y prze-

6demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz-

7kim Winnickim. Comparens Personaliter Urz. Jmć Pan Antoni Nelecki

8wsi Witawy Części pewney prawdziwy Dziedzic, iak tylko po niesłusz-

9nych Krzywdach, od Jmć Pana Stefana Meleszkiewicza, Teodora Baczyń-

10skiego, Stefana Kozłowskiego[?] poczynionych do Akt przybydź mogł, tak zaraz

11naprzeciwko wyż wyrażonym obżałowanym skarży, żali, manifestuie się

12o to: Jż Jchmć Obżałowani wiedząc o tym dobrze, że myta od Kupcow

13podług Części Dziedzicznych w Witawie proporcyonalnie do każdego

14Dziedzica maiącego na swoim Gruncie Karczmę należeć powinne, nie o-

15bliwie[?] Jmć Pan Stefan Meleszkiewicz w czasie niedawnym dowiedziawszy

16się, że Kupcy maiąc przez Wieś Witawę przechodzić, wyiachawszy nako-

17niu przeciwko onym, myta Talerow bitych trzy, y Szelągow dwa do sie-

18bie mało co należącego odebrał, y dobrowolnie służywszy[?] innych propi-

19nacyi myta przeprowadził, a gdy to postrzegłszy ninieyszego Manifestan-

20ta Arędarz podług części o oddanie myta dopominał się, Urz. Mieleszki-

21ewicz zamiast oddania myta, tak sam iako y sługa onego za Żydem

22po wsi na koniach uganiaiąc się bili, za ktorym nakoniec aż do Dwo-

23ru praesentis Manifestantis wpadli, a wpadszy Urz. Manifestanta Małżonkę bro-

24niącą Arędarza swego, nieprzystoynemi słowy łaiali y dyffamowali, Manifes-

25tanta samego na poiedynek Prawem zakazany dyffamuiąc wyzywali, ale

26na ten czas nie zastawszy onego w Domu, teraz biciem Trapanikiem[?] przegroz-

27ki czynią, zaczym ninieyszy Manifestant zapobiegaiąc takowym bluźnie-

28niom pko wyż wyrażonym obżałowanym manifestuie się. Antoni Nelecki

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „myto” – opłata drogowa pobierana od kupców przejeżdżających przez wieś; „propinacya” – prawo wyszynku (tu: myto związane z karczmą); „dyffamować” – zniesławiać; „poiedynek Prawem zakazany” – pojedynek zakazany prawem; „Taler bity” – talar (moneta srebrna).

Odczyty niepewne: „Kozłowskiego[?]” (rkp. „Kozłoskiego / Koszłskiego”), „nie obliwie[?]” (może „niebacznie”?), „służywszy[?]”, „Trapanikiem[?]” (rkp. „Trabanikiem” – może „czekanikiem”, „trabantem”?). Witawa – wieś w pow. winnickim, podzielona między kilku dziedziców (szlachta zagrodowa / cząstkowa).

Streszczenie

8VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Antoni Nelecki, dziedzic części wsi Witawa, manifestuje się przeciw Stefanowi Meleszkiewiczowi, Teodorowi Baczyńskiemu i Stefanowi Kozłowskiemu [?]. Myto od kupców w Witawie należy się proporcjonalnie każdemu dziedzicowi mającemu na swoim gruncie karczmę; tymczasem Meleszkiewicz niedawno, dowiedziawszy się o przejeździe kupców, wyjechał im konno naprzeciw i odebrał całe myto (3 talary bite i 2 szelągi). Gdy arendarz Neleckiego upomniał się o należną część, Meleszkiewicz ze sługą uganiali się za nim konno po wsi, bili go, wpadli za nim aż do dworu Neleckiego, lżyli i zniesławiali jego żonę broniącą arendarza, a samego Neleckiego (nieobecnego w domu) wyzywali na zakazany prawem pojedynek; teraz grożą mu pobiciem. Nelecki manifestuje się przeciw obwinionym.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 131 (skan 0133, strona prawa – dół; tekst bardzo wyblakły)

1Maa W. Wołańskiey S. W.[?] pko Wiell.

2Piotrowi Barszczewskiemu Miecz.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Osmego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi

6przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

7Grodzkim Winnickim. Postanowiwszy się Osobiście Wiell. Jmć Panna

8[An]na Wołańska Skarbny[?] Winn. niegdy Wiell. Małżonkow Szpigańskich[?] […]

9Wołańskich Skarbnikow Corka, Dobr […] […] […]

10[…] […] […] […] […] […]

k. 131v (skan 0134, strona lewa; dolne wiersze zalane)

1Bracł. a Powiecie Winn. Sytuowanych Dziedziczka, y Jozef Wołański Assys-

2tens proszony niemogąc iuż daley ścierpieć krzywd niżey wyrażonych y

3niepraktykowanego bezprawia, przy postrzeżeniu wszelkiey całości Substan-

4cyi, Życia y nieskazitelnego Honoru, przychylaiąc się do Wiedendy[?] w Ro-

5ku przeszłym Tysiąc Siedmset, Szescdziesiąt, Osmym Dnia Dwudziestego

6go Dziewiątego Decembris przez siebie Komparentkę w Grodzie Łuc-

7kim[?] Winnickim zaniesioney, na pko Wiell. Piotrowi Barszczewskiemu Miecz.

8Zwinog.[?] Ciotecznorodzonemu Bratu swemu, Część wspomnionych Dobr Ha-

9janowka[?] po niegdy S. P. Annie itidem z Kuyawskich[?] Barszczewskiey Mieczn. Zwin.[?]

10Matce a Wiell. Komparentki Rodzoney Ciotce spadłey Dziedzicowi skarży, ża-

11li się, manifestuie się o to: Jż Wiell. Obżałowany niemaiąc żadney bacznosci na bli-

12skie spowinowacenie y Stan Sierocinski, bez względu żadnego na Prawo Pospo-

13lite, Naiazdow Tumultow czynienia Krzywd, y gwałtownego z Dobr wypędzenia

14zabraniaiące, y owszem zgwałciwszy y zapomniawszy onim, zebrawszy Ludzi swo-

15ich tak Dworskich iako y Gromadzkich na wyż rzeczoną Część Wiell. załączaiącey się żad-

16ney Kontrowersyi niepodległą, niemaiąc żadnego Prawa sobie służącego naiechał

17y Poddaństwo ze wszystkiemi podatkami, Pańszczyzną, Daninami, Datkami, Ar[ę]-

18dą Karczemną, Pasieki bezprawnie odebrawszy, obrocił, Posłuszeństwa zabronił,

19Część z Polami y zasiewkami należącemi do oney Gruntem z Sianożęciami, Ogrodami

20odebrał, Staw w tymże Roku spuszczał się maiący, y Młyn biorąc na siebie wszyst-

21kie wymiar przywłaszczył, y z pomienioney Dziedziczney Części, Chcąc Wiell. Manifestan-

22tkę bić rozgami, wyiśpnoł[?], po ktorym wypiśnieniu sprowadziwszy woźnego y

23Szlachtę Jntromitowac się w taż Część y w Grodzie Jntromitowanie się zeznał, ka-

24zawszy czym nieukontentowawszy się, zabrawszy Wiell. załączaiącey się nawet u Ludzi po-

25siedzenia, zewsi łatey wygnał, we Dworze Chłopa osadził, Wołow Par z Woza-

26ki[?] Jarzmem y Pługiem z Żelazami nowemi, Krow z Cielętami Dwie, Jałowic po

27Lat Dwie maiące trzy, Bydła Rocznego iednego zabrał, Bydła zaś nierogatego

28Loch trzy, Prosiąt czworo, Wieprzow po Lat trzy maiących trzy, do siebie zaiąć

29kazał, Zboża tak ozime, iako y iare tak w Stożkach, iako y Ziarnie będące z Gum-

30na y Dworu zagarnął, Bydła tak z Łarzeże[?] iako y niełaskiego Żywiec[?] naczynia

31Kuchni y wszelkie gospodarskie Sprzęty na Część swoią poprowadzić kazał, owoz-

32że ta wszystko in genere et specie w czasie sprawy osobliwym Regestrem specy-

33fikowac się maiące, niedopuszczaiąc Wiell. Manifestantki do swey własnosci pro-

34żąc ciężkim biciem, przywłaszczyć y podsiebie podbić śmiał y ważył się, co

35wszystko Wiell. Obżałowany tak natężna[?] Wiell. załączaiącey się prozby iako y na

36instancya Jchmć PP. Przyiacioł oddać niechce, et totaliter niespodziewaiący się ni-

37ianowis[?] Subsello[?] przy teraznieyszym zamieszaniu Sądzenia, się Reusat[?] Wiell.

38Komparentki części, prosząc do uczynienia na Część Donacyi namawia, częścią

39wymykać mniące[?], chce ią zgubić y nigodziwie Dziedziczney Części Substan-

40cyi[?] […]ffekcie[?], nienależytemi y Stan Panieński szpecącemi traktuie słowy, et

41maximum nie nieważając się do ostatniey nędzy y mizeryi przywodzi, A […]

42Wiell. ninieysza Manifestantka, et praecipue o gwałtowne z Częsci swoiey wy-

43gnanie[?] pko temuż Wiell. Jmć Panu Piotrowi Barszczewskiemu Miecz. Zwinog.[?]

44oswiadczaiąc się przed Aktami Prawnie upomnieć się powtornie […] […]

45Protestuie y manifestuie się prosząc do Akt […] […] […] Urzędownie

46Jako proszony Assystens nieumieiący pisać […] […] […]

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „Wiedenda” (?) – może „Wiedeńska” / „Widenda” (= manifest, oświadczenie?) – odczyt niepewny; „itidem” – także; „in genere et specie” – co do rodzaju i gatunku (wszystko); „et totaliter” – i całkowicie; „et praecipue” – a zwłaszcza; „Subsellia” – sądy (ławy sądowe) – przy obecnym „zamieszaniu” sądy nie działają.

Ciąg dalszy sprawy z aktu 218 (manifestacja Anny Wołańskiej z 7 VII 1769 przeciw Barszczewskiemu o niesłuszną intromisję). Tu Barszczewski nazwany ciotecznym bratem manifestantki; część dóbr spadła na Annę po jej ciotce Annie z Kujawskich [?] Barszczewskiej, matce Piotra. Akt bardzo trudny: dół k. 131 i dół k. 131v silnie wyblakłe, zakończenie nieczytelne. Odczyty niepewne: „S. W.[?]”, „Skarbny[?] Winn.” (skarbnikówna winnicka?), „Szpigańskich[?]”, „Wiedendy[?]”, „Łuckim[?]” (zapewne omyłka: „w Grodzie Winnickim”), „Hajanowka[?]” (nazwa dóbr), „Kuyawskich[?]”, „Zwinog.[?]” (tytuł Barszczewskiego), „wyiśpnoł[?]”, „łatey”, „Wozaki[?]”, „Łarzeże[?]”, „Żywiec[?]”, „natężna[?]”, „niianowis[?] Subsello[?] … Reusat[?]”, „mniące[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

8VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, panna Anna Wołańska, córka Wołańskich, skarbników winnickich [?], dziedziczka części dóbr Hajanówka [?] w woj. bracławskim, pow. winnickim, w asystencji Józefa Wołańskiego, nie mogąc dłużej znosić krzywd i powołując się na swój manifest z 29 XII 1768, skarży się na Piotra Barszczewskiego, miecznika zwinogrodzkiego [?], swego brata ciotecznego, dziedzica drugiej części tych dóbr, spadłej po jego matce Annie z Kujawskich [?] Barszczewskiej, ciotce manifestantki. Barszczewski, nie bacząc na pokrewieństwo i jej sieroctwo, z ludźmi dworskimi i gromadzkimi najechał jej część, odebrał poddanych z podatkami, pańszczyzną, daninami, arendą karczemną i pasiekami, pola z zasiewami, sianożęci i ogrody, spuścił staw, przywłaszczył dochód z młyna; grożąc jej rózgami wypędził ją z dóbr, potem sprowadził woźnego i szlachtę i wziął intromisję (por. akt 218), wygnał ją ze wsi, we dworze osadził chłopa, zabrał woły z jarzmem i pługiem, krowy z cielętami, jałówki, świnie, zboże ze stogów i gumna oraz sprzęty kuchenne i gospodarskie. Mimo próśb jej i przyjaciół nie chce niczego oddać, korzystając z tego, że sądy przy obecnym zamieszaniu nie działają; namawia ją do zrzeczenia się części (donacji), lży ją i doprowadza do nędzy. Manifestantka protestuje zwłaszcza o gwałtowne wygnanie z jej części (zakończenie nieczytelne).

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 131v (skan 0134, strona lewa – dół; początek aktu prawie zupełnie wyblakły)

1Maa Nne Wiell. Jmć P. Julianny Stru[tyńskiey?] […]

2[…] Jmć […] […] […]

3[Roku Tysiąc, Siedmset,] Szescdziesiąt, [Dziewiątego.]

4[Miesiąca Julij, … Dnia.]

5[Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi]

6[przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem] Burgrabstwa Grodzkim Winnickim.

k. 132 (skan 0134, strona prawa – góra)

1Comparens Personaliter Urz. Jmć Pan Jozef Butkiewicz Nne et ex speciali Commisso Wiell. Jmć Pani

2Julianny z Kosielskich[?] Strutynskiey Starosciny Horodelskiey y Urz. Jmć Pana Jo-

3zefa Jlnickiego Ekonoma Żorniskiego przestrzegaiąc Zdrowia, Honoru, Życia tak Jl-

4nickiego iakoteż y Jnnych Ludzi w Służbie będących Wiell. Pryncypałki Compa-

5rentis, iako nayuroczysciey na pko JO. Xiążęciu Jmci Antoniemu Jabłonowskiemu

6Wdzie Poznańskiemu Dobr Klucza Lipowieckiego cum attinentiis Possesso-

7rowi, y Jmć Panu Andrzejowi, czyli innego Jmienia Kompanowi[?] ad praesens Guber-

8natorowi Lipowieckiemu skarży, żali y protestuie się w ten sposob, y oto: Jż Jmć

9Kompan[?] Gubernator ad praesens Lipowiecki szukaiąc zaczepki, y za-

10ki pokoy, iawną chcąc czynić kłotnię między Wiell. Comptis Pryncypałką a

11Xiążęciem Jmcią Panem swoim, niedosyć maiąc na tym: że w Dobrach Lipowiec-

12kich Jarmarku będącego Urz. Jlnickiego y Ludzi Wiell. Comptis Pryncypałki przesła-

13wał[?], y rożne okazye do kłotni dawał, ale nadto choć dość informowanym bydź

14przez Urz. Jmć P. Szymanskiego znayduią się Woły przywłaszczone tym

15sposobem, iako skrypt de actu eius et data w Żorniszczach Datowany świad-

16czy, a Jmć Kompan[?] maiący ad praesens Dyspozycyą choć doskonale obiaśniony

17że Wołow Para będąca w Zgonie[?] Urz. Jmć P. Szymanskiego do Wiell. Comptis Pry-

18pałki, niewiedzieć z iakiego umysłu, y ut supponitur sieno[?] rozumieiąc z Urz.

19Jmć P. Szymanskim Woły nietylko W. Comptis Pryncypałki, ale y Urz. Jmć P. Szy-

20manskiego dotychczas trzyma, y na wielokrotną rekwizycyą oddać niechce,

21więc ninieyszy Komparens Jmieniem Wiell. Pryncypałki swoiey y Urz. Jlnickiego

22tak o pocześnienie[?] Krzywey, iako y zaprzanie[?] Wołow pary, quam [o] zelżenie[?] Ł[…]

23rata vice manifestat. Jozef Jn[?] Butkiewicz.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „cum attinentiis” – z przynależnościami; „ad praesens” – obecnie; „de actu eius et data” – tegoż dnia i daty; „ut supponitur” – jak się przypuszcza; „rata vice” – ponownie (?); „manifestat” – manifestuje.

Początek aktu (nagłówek, data, formuła wstępna) na dole k. 131v prawie zupełnie wyblakły – datę przyjęto z sąsiedztwa (akty 220–223 z 8 VII 1769). Nazwisko gubernatora lipowieckiego „Kompan[?]” niepewne (może to określenie, nie nazwisko). Odczyty niepewne: „Kosielskich[?]”, „przesławał[?]”, „w Zgonie[?]” (może „w Zagonie”, tj. na pastwisku?), „sieno[?]”, „pocześnienie[?]”, „zaprzanie[?]”, „zelżenie[?]”. Klucz lipowiecki (Lipowiec) – majętność ks. Antoniego Barnaby Jabłonowskiego, wojewody poznańskiego.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

[8 VII 1769?] przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Butkiewicz w imieniu Julianny Strutyńskiej, starościny horodelskiej, i Józefa Ilnickiego, ekonoma żorniskiego, dbając o zdrowie, honor i życie Ilnickiego i innych sług starościny, protestuje przeciw ks. Antoniemu Jabłonowskiemu, wojewodzie poznańskiemu, posesorowi klucza lipowieckiego, i Andrzejowi Kompanowi [?], obecnemu gubernatorowi lipowieckiemu. Gubernator, szukając zaczepki i chcąc wywołać kłótnię między starościną a księciem, nie tylko zaczepiał Ilnickiego i ludzi starościny na jarmarku w dobrach lipowieckich, ale – choć poinformowany przez Szymańskiego (skrypt datowany w Żorniszczu), że para wołów należy do starościny – zatrzymuje dotąd woły zarówno starościny, jak i Szymańskiego i mimo wielokrotnych rekwizycji nie chce ich oddać. Komparent ponownie manifestuje się o te krzywdy.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 132 (skan 0134, strona prawa; dolna część strony silnie wyblakła i zalana)

1Maa Urz. Neleckiego y Jnn. pko

2Urz. Woyciechowi Jagiełłowiczowi y Jnn.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Osmego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi, y

6przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

7Grodzkim Winn. Comparens Pter Urz. Jmć Pan Antoni Nelecki

8swym, y Małżonki swey, niemniey Urz. Jmć Panow Szymona y Jako-

9ba Neleckich swoich Synowcow Jmieniem, iak tylko do swey własno-

10ści z ucieczki przez Chłopskie bunty powrocić się mogł, a dowiedziaw-

11szy się o Manifestach niesłusznie przeciwko sobie y Synowcach swoich

12przez obżałowanych niżey wyrażonych, zaniesionych, tak zaraz przed

13Aktami Grodz. Winn. skarży, żali, manifestuie y remanifestuie się w ten

14sposob, y oto: Jż Jmć Pan Woyciech Jagiełłowicz z Krewnemi swoiemi, iako

15to z Jmć Panem Stefanem y Kazimierzem Meleszkiewiczami, Stefanem Ko-

16złowskim[?], Ziembowskiem, Myślickiem, Masiowskiem, y Jnnemi niewa-

17ża[?] Sąsiedzką przyiaźń, a maiąc z kim innym kłotnie, ninieyszego Mani-

18[festanta?] […]nowio[?] iego niesłusznie po Aktach opisuią, a co większa tym

19[…] […] […] Jchmć Panow Szymona y Jakoba Neleckich z ich

20[…] […] […] […] […] y kib.[?] possessyą wypędziwszy, to niemałym […]

21[…] […] […] […] […] […] […] […]

22[…] […] […] […] […] […] […]

23[…] […] […] […] […] […] […]

24[…] […] […] […] […] […] […]

25[…] […] […] […] […] […] […]

k. 132v (skan 0135, strona lewa – góra)

1[…] […] gwałtem zabrane przez kilka niedziel trzymaiąc w

2obozie[?], skaleczone dopiero oddali, a zatym tenże Comparens na pko

3wyż wyrażonym obżałowanym tam rerum Limitha[?] circumscriptionis,

4Variarum Violentiarum perpetrationis, rerum Variarum per Milites per

5Manifestos inculpatos Conductos interceptionis, in vitam Machinationis,

6quam etiam aliarum iniuriarum w czasie sprawy Jnquisitionibus de-

7ducendarum iteratis Manifestatur ac remanifestatur vicibus.

8Antoni Nelecki

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia (końcowa formuła): „tam rerum … circumscriptionis, variarum violentiarum perpetrationis, rerum variarum per milites per manifestos inculpatos conductos interceptionis, in vitam machinationis, quam etiam aliarum iniuriarum w czasie sprawy inquisitionibus deducendarum iteratis manifestatur ac remanifestatur vicibus” – tak o podejście (pokrzywdzenie) w rzeczach, popełnienie różnych gwałtów, zagarnięcie różnych rzeczy przez żołnierzy sprowadzonych przez jawnych obwinionych, czyhanie na życie, jak i o inne krzywdy, które w czasie sprawy zostaną wykazane w dochodzeniach (inkwizycjach), wielokrotnie manifestuje się i remanifestuje.

Związek z aktem 220 (Nelecki c/a Meleszkiewicz, Baczyński, Kozłowski [?] o myto w Witawie). Dolna część k. 132 (ok. 8 wierszy) prawie zupełnie wyblakła i zalana – opis gwałtów nieodczytany; z końcowej formuły wynika, że obwinieni sprowadzili żołnierzy, którzy zabrali różne rzeczy (zapewne bydło/konie), przetrzymywali je kilka tygodni „w obozie” i oddali okaleczone. Odczyty niepewne: „Kozłowskim[?]”, „nieważa[?]”, „[…]nowio[?]”, „kib.[?]”, „obozie[?]”, „Limitha[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

8VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Antoni Nelecki we własnym imieniu, żony i bratanków Szymona i Jakuba Neleckich – jak tylko mógł powrócić z ucieczki przed buntem chłopskim i dowiedział się o niesłusznych manifestach wniesionych przeciw niemu i bratankom – manifestuje się i remanifestuje przeciw Wojciechowi Jagiełłowiczowi i jego krewnym: Stefanowi i Kazimierzowi Meleszkiewiczom, Stefanowi Kozłowskiemu [?], Ziembowskiemu, Myślickiemu, Masiowskiemu i innym. Obwinieni, nie bacząc na sąsiedzką przyjaźń, oczerniają go w aktach, a jego bratanków wypędzili z ich posesji [?]; dalszy opis wyblakły. Z końcowej formuły: rzeczy zagarnięte przez żołnierzy sprowadzonych przez obwinionych trzymano kilka tygodni w obozie i oddano okaleczone. Nelecki protestuje o pokrzywdzenie, gwałty, zabór rzeczy, czyhanie na życie i inne krzywdy, które wykaże w dochodzeniu.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 132v (skan 0135, strona lewa; dolna ćwierć strony wyblakła i zalana)

1Maa Urz. Burbinskiego y Jnnych pko Wiell. Ma-

2kowskiemu de Lasiva tutella minorennium.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Osmego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y prze-

6demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim

7Winnickim. Comparens Pter Urz. Jmć Pan Woyciech Jgnacy Burbinski swym

8y Wiell. Jmć Pana Tomasza Majewskiego Podstolego Brzeskiego Kujaw. Brata

9Ciotecznego Jmieniem postrzegaiąc tak wszelkiey całości swoiey, iakoteż wi-

10dząc oczewiste ukrzywdzenie Urz. Jozefa y Stanisława Majewskich S. P. Urz.

11Antoniego Majewskiego Brata Comptis Ciotecznego, a zas Wiell. Tomasza Pod-

12stolego[?] Starszego Rodzonego w małoletnim wieku będących Synow, a Mani-

13festantow Synowcow, przez niżey wyrażonych Jchmć Obżałowanych czynione

14solennie na pko Jmć Wiell. Jchmć Panstwu Antoniemu lub innego imienia

15y Katarzynie z Swiętojańskich primo voto Majewskiey, secundo ad praesens voto Ma-

16kowskiey Makowskim Małoletnich Matce y Oyczymowi Lasios[?] Tutoribus skar-

17ży y manifestuie się, Jż Manifestantowie z wrodzoney przychylności Krwi, ze sych[?]

18Synowcom naywiększey pomyślności spodziewali się, że Wiell. Katarzyna

19ad praesens Makowska Małoletnich Matka mieć będzie z urodzoney przy-

20chylności ku Dzieciom swoim wzgląd, a bardziey na to, że po niegdy Wiell. An-

21tonim Majewskim Małoletnich Oycu a Mężu swoim wieś Witawę w Wwie[?]

22Bracławskim[?] a Powiecie Krzemienieckim[?] leżącą prawem dożywotniem Ley S.

23Pam. Antoniego Majewskiego, a po śmierci teyże Sukcessorow naturalnych

24naturalnym podległą, tudzież że wszelki Maiątek y rożne sprzęty po

25tym że pozostałe pamięć w przystoyney Edukacyi bez naymnieyszego pokrzy-

26wdzenia chować będzie, nie chcieli po śmierci teyże Antoniego Majewskiego

27Brata swego, a osobliwie Wiell. Tomasz Brat Młodszy Rodzony do Opie-

28ki y Dobr Małoletnich niemniey Maiątkow y rożnych sprzętow pozostałych Synow-

29com y naturalnie Małoletnim należących interesować, a co większa że

30bo Wiell. Tomasz Majewski był Dekretem Kompromissarskim po niegdy Wiell.

31Jozefie Majewskim Oycu swoim, a Dziadu teraznieyszych Małoletnich ab ora-

32[cu]lo[?] zenie[?] na Starszego Brata Prawa Ordynacyi do Dobr […] […]

33[…] […] przecież w tey nadziei zostaiąc, że Starszy Synowiec posie[…]

34[…] […] tym omylił się, bo Wiell. obżałowana zostawszy […] […]

35[…] Wiell. Makowskim teraznieyszym oskarżonym […] […] […]

36[…] […] […] […] […] […] […]

37[…] […] […] […] […] […] […]

38[…] Wi-

39taw[ę?] […] […] […] […] […]

40[…] […] […] […] […] […] […]

k. 133 (skan 0135, strona prawa – góra)

1czas u siebie zatrzymali y trzymaią, przez co nieznośnie pokrzywdzili, a

2zatym ninieyszy Manifestans swoim y wyż wyrażonego Jmieniem naypierwey

3wyż wspomnionym tam de Lasiva Jncumbentium Tutella, Zonimę[?] Jniuria, quam

4et Manifestantium praetensione iterata quam solennissime manifestatur vice.

5Woyciech Jgnacy Burbinski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „de Lasiva[?] tutella minorennium” – o niedbałą (swawolną?) opiekę nad małoletnimi (rkp. „Lasiva” – może „laesiva”: krzywdzącą); „primo voto … secundo ad praesens voto” – z pierwszego małżeństwa …, z drugiego, obecnego; „Tutores” – opiekunowie; „Dekret Kompromissarski” – wyrok sądu polubownego; „Prawo Ordynacyi” – (tu) prawo pierwszeństwa / dziedziczenia; „tam de laesiva incumbentium tutella … quam et manifestantium praetensione iterata quam solennissime manifestatur vice” – tak o krzywdzącą opiekę ciążącą (na obwinionych) …, jak i o pretensję manifestujących ponownie jak najuroczyściej manifestuje się.

Dolna ćwierć k. 132v (ok. 8 wierszy) wyblakła i zalana – opis krzywd (zapewne zabranie majątku i sprzętów małoletnich przez Makowskich) nieodczytany. Witawa – ta sama wieś co w aktach 220 i 223 (pow. winnicki); w rkp. „w Wwie Bracławskim a Powiecie Krzemienieckim[?]” – odczyt powiatu niepewny (Witawa leży w pow. winnickim). Odczyty niepewne: „Lasios[?] Tutoribus”, „ze sych[?]”, „ab ora[cu]lo[?] zenie[?]”, „Zonimę[?] Jniuria”, „Podstolego[?] Starszego Rodzonego”. Tytuł Tomasza Majewskiego: „Podstoli Brzeski Kujaw.” – podstoli brzeskokujawski.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

8VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Wojciech Ignacy Burbiński we własnym imieniu i w imieniu Tomasza Majewskiego, podstolego brzeskokujawskiego, swego brata ciotecznego, manifestuje się przeciw Katarzynie ze Świętojańskich, primo voto Majewskiej, obecnie Makowskiej, i jej mężowi Antoniemu [?] Makowskiemu, opiekunom małoletnich Józefa i Stanisława Majewskich – synów zmarłego Antoniego Majewskiego (brata ciotecznego Burbińskiego i starszego rodzonego brata Tomasza). Krewni liczyli, że matka z naturalnej miłości będzie dbać o dzieci, zwłaszcza że po mężu otrzymała dożywociem wieś Witawę (po jej śmierci należną naturalnym sukcesorom) i majątek ruchomy, i należycie je wychowa; dlatego Tomasz Majewski, choć miał prawa z dekretu kompromisarskiego po ojcu Józefie (dziadku małoletnich), nie wtrącał się w opiekę i majątek bratanków. Zawiedli się jednak: Makowscy (dalszy opis wyblakły) zatrzymują u siebie [majątek małoletnich], krzywdząc ich. Komparent manifestuje się o krzywdzącą opiekę i swoje pretensje.

Transkrypcja

k. 133 (skan 0135, strona prawa)

1Maa Urz. Zborowskiego pko

2Urz. Śliwujewskiemu[?]

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Osmego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic. y przedemną Anto-

6nim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winn. Comparens Pter Urz. Jmć

7Pan Paweł Zborowski zapobiegaiąc wszelkiey całości swoiey, a naybardziey Zdro-

8wia, Życia y Honoru swego, iak tylko do Akt Gr. Winn. przybyć mogł, tak zaraz

9z wielkim żalem na pko Urz. Jmć Panu Andrzejowi czyli innego Jmienia Śli-

10wujewskiemu[?] manifestuie y protestuie się o to: Jż Jmć Obwiniony powziowszy ia-

11kowąs nienawiść, od niedziel kilkunastu do ninieyszego Komparenta z dnia na

12dzień okazye do kłotni daie, mrzące nienależyte znaczy[?], po wsiach albo

13też trafiaiąc się być gdzie w Kompanii, w sąsiadztwo zastępuie, biciem odgraża,

14co y wykonał świeżemi, bo będąc zaproszonym na Wesele ninieyszy Kompa-

15rent, gdzie tylko postrzegłszy Urz. Obżałowany przyskoczywszy do Komparen-

16ta pięścią w Gębę samotnie przy wielu będącey Szlachty na tymże Weselu

17y Ludzi rożney Kondycyi uderzył, jeszcze tym nieukontentuiąc się za Jnteressem będ-

18ącego w Karczmie ninieyszego załączaiącego się Zażeb[?] zgrzał, pięściami porwawszy

19wiązać chciał, iakoż y uczynił, potym na własnych Służących Kozakow na-

20stawszy, ten Komparenta żeby pałki[?] takiego pod Arest wziąć, do Dworu pro-

21wadzić, przyprowadziwszy za łeb porwał, na Ziemię obalić, obalonego Kozakom

22trzymać, a sam do upodobania swego nahaiami bić, odzienie podrzeć śmiał y

23ważył się, Kozakom w Arest siedzącego wziąć, y wszelkie Tyraństwa, co mogł wy-

24myślić dokazywał, bo na Wesele Kozakom prowadzić kazał, y tam także go

25w Kłotkę[?] nie silować[?], gdzie tak zbitego jeszcze więcey tym trapił, na instancyą

26rożney Szlachty y prozby z pod Aresztu wypuścić niechciał, Toporem do Głowy

27szyi ucięć chciał, y tak nieznośne Krzywdy y Obelgi ninieyszy Komparent

28od Urz. Śliwujewskiego[?] cierpieć musiał, gdzie jeszcze nie kontentuiąc się temi,

29przywołaniami[?] poczynionemi na Dniu onegdayszym za Jnteressem Pańskim posta-

30ny[?] będąc y mi[e]y Narabnik[?] we Dworze miasteczka na ninieyszego załączaiącego się

31mnie[?] chciwe, tenże obżałowany wiozł[?], że Narabnik[?] miał wziąć, potym mi[…]

32z Kozakami gonił, y niechybnie Komparenta ozwiedział[?] się, oco wszystko moderne[?]

33Comparens tak o zbicie y napadnienie na Stancyą, o Jnkarceracyą, tudzież o innych

34Jnszych, czasu Prawa Jnquizycyami dowiedziono być ma, na pko wyż wyrażonemu

35manifestuie się y protestuie, Comparens Jgnarus Scribendi Crucem Sanctam posuit Pa-

36weł Zborowski ⊕

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „Jnkarceracya” – uwięzienie; „Stancya” – mieszkanie, kwatera; „Jnquizycya” – dochodzenie, przesłuchanie świadków; „Comparens Jgnarus Scribendi Crucem Sanctam posuit” – komparent nieumiejący pisać postawił krzyż święty.

Pismo staranne, ale wiele zdań składniowo zawiłych. Odczyty niepewne: nazwisko obwinionego („Śliwujewski / Ciwuiewski[?]”), „mrzące nienależyte znaczy[?]”, „Zażeb[?] zgrzał”, „pałki[?]”, „w Kłotkę[?] nie silować[?]”, „przywołaniami[?]”, „postany[?]”, „Narabnik[?]”, „wiozł[?]”, „ozwiedział[?]”, „moderne[?]”.

Streszczenie

8VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Paweł Zborowski, dbając o swe zdrowie, życie i honor, manifestuje się przeciw Andrzejowi Śliwujewskiemu [?], który od kilkunastu tygodni szuka z nim zwady, zaczepia go po wsiach i w towarzystwie i grozi pobiciem. Ostatnio na weselu, na które Zborowski był zaproszony, obwiniony wobec licznej szlachty i ludzi różnego stanu uderzył go pięścią w twarz, w karczmie porwał go i chciał związać, następnie kazał swoim Kozakom wziąć go pod areszt i zaprowadzić do dworu, tam porwał go za włosy, obalił na ziemię i kazał Kozakom trzymać, a sam bił go nahajami i podarł mu ubranie; trzymał go w areszcie, kazał prowadzić na wesele, mimo próśb szlachty nie chciał go uwolnić, groził ścięciem toporem. Także w ostatnich dniach ścigał go z Kozakami. Zborowski protestuje o pobicie, napaść na kwaterę, uwięzienie i inne krzywdy, które wykaże w dochodzeniu; niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 133 (skan 0135, strona prawa – dół; pod adnotacją puste miejsce, przekreślone zawijasem)

1Tranzakcya, na ktore zostawiona Blanka,

2de Consensu Partium eliminata.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łaciną. „de Consensu Partium eliminata” – usunięta (wykreślona) za zgodą stron. Puste miejsce (blanka) pozostawione na wpis tranzakcji (ugody) nie zostało zapełnione, bo strony zgodnie zrezygnowały z wpisu; nie podano stron ani przedmiotu.

Streszczenie

Adnotacja pisarza: miejsce pozostawione w księdze na wpis tranzakcji pozostało puste, bo tranzakcję za zgodą stron wyeliminowano.

Transkrypcja

k. 133v (skan 0136, strona lewa; górna część strony skasowana wielką literą „Z”)

1Maa Collegii Vinnc. Soc. Jesu in Diligentia

2Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

3Miesiąca Julij, Dziesiątego Dnia.

4Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic.

5y przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Bur-

6grabstwa Grodzkim Winnickim. Osobiście się stawiąc Przewie-

7lebny w Bogu Jmć Xiądz Antoni Bagiński Rektor Kollegium Win-

8nic. Soc. Jesu swoim, y tegoż Kollegium Jmieniem ubespieczaiąc wszel-

9ką całość onego wprzod czynić w pilności swiadczy y manifestuie się

10w ten sposob: Jż iako Przewielebny stawiaiąc się Przerzeczone Collegium

11Winnickie Soc. Jesu uskutkowania sobie Dekretu Trybunału Koron.

12Lwow. Roku przeszłego Tysiąc Siedmset, Szescdziesiąt Osmego Dnia

13Dwudziestego Maia między sobą z iedney, a Wiell. Niemiryczami[?]

14y Jnn. z drugiey Strony względem rozgraniczenia Dobr Zamysłowie[?]

15Jchmć Kollegium Winnic. Soc. Jesu Dziedzicznych z Dobrami Klucza

16Olszańskim[?] y Jnne następionego żąda y pragnie, gdy iednak na Ter-

17min Kondescensyi Roku ninieyszego w pierwszy Poniedziałek po Swię-

18cie Swiętego Bartłomieja wyż rzeczonym Dekretem oznaczony, ani

19Dokumentow Granicznych, ani Officyalistow w czasie teraznieyszego

20Zamieszania sprowadzić niemoże, przeto aby z tąd Kollegium Winnic.

21Soc. Jesu nie poniosło iakowey Sukkumbencyi, Przewielebny stawaiący

22trzymaiąc w mocy swoiey przerzeczony Dekret Trybunału Kor. Lwow-

23skiego, y Kollegium[?] Jmieniem o niemożność sprowadzenia Doku-

24mentow Granicznych y Officyalistow powtornie w pilności swiad[czy]

25[y] manifestuie się. Antoni Bagiński Soc. Jesu

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „in Diligentia” – w pilności (dla zabezpieczenia prawnego); „Dekret Trybunału Koronnego Lwowskiego” – wyrok Trybunału Koronnego na kadencji lwowskiej (dla prowincji ruskich); „Termin Kondescensyi” – termin zjazdu sądu na grunt (dla rozgraniczenia); „pierwszy Poniedziałek po Swięcie Swiętego Bartłomieja” – w 1769 r. 28 VIII (św. Bartłomieja 24 VIII, czwartek); „Officyaliści” – urzędnicy dworscy (świadkowie graniczni); „Sukkumbencya” – przegrana sprawy (z powodu niestawiennictwa); „Zamieszanie” – niepokoje 1768–1769.

Odczyty niepewne: „Niemiryczami[?]” (rkp. „Niemiersczami / Niemiryczami”), „Zamysłowie[?]” (nazwa dóbr kolegium), „Olszańskim[?]” (klucz sąsiedni). Nazwisko rektora w rkp. „Bagiński” (w aktach 201, 207 – „Bagieński”).

Streszczenie

10VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, ks. Antoni Bagieński (Bagiński), rektor Kolegium Winnickiego Towarzystwa Jezusowego, w imieniu swoim i kolegium wnosi manifestację w pilności: kolegium pragnie wykonania dekretu Trybunału Koronnego lwowskiego z 20 V 1768 w sprawie z Niemiryczami [?] i innymi o rozgraniczenie dziedzicznych dóbr kolegium Zamysłowie [?] od dóbr klucza olszańskiego [?], lecz na wyznaczony tym dekretem termin zjazdu granicznego (pierwszy poniedziałek po św. Bartłomieju 1769) z powodu obecnych niepokojów nie może sprowadzić ani dokumentów granicznych, ani oficjalistów. Aby kolegium nie poniosło przegranej, rektor, zachowując moc dekretu, manifestuje się o niemożność ich sprowadzenia.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 133v (skan 0136, strona lewa – dół; nagłówek i formuła wstępna prawie zupełnie wyblakłe)

1Arest Antona[?] Bohonosa y Jnn. w Witawie

2ex Parte Urz. Jagiełłowicza[?]

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4[Miesiąca Julij, …]nastego[?] Dnia.

5[Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi] Grodzkiemi Winnic. y prze-

6[demną Antonim Jałowickim Namies]nikiem Burgrabstwa Grodzkim Winn.

k. 134 (skan 0136, strona prawa – góra)

1Stanowszy Oczewisto Woźny Generał Wdztwa Bracł. y Jnn. Opatrz-

2ny Bazyli Chomicki w moc wierney relacyi swoiey dobrowolnie zeznał, iż

3on Roku Tysiąc Siedmset Szescdziesiąt Dziewiątego Dnia Szes-

4nastego Stycznia na Prawną Requizycyą Urz. Jmć Pana Woyciecha

5Jagiełłowicza maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary God-

6nych Urz. Jana Tarnawskiego y Teodora Baczyńskiego do te-

7go Aktu użytych był w Dobrach Wsi Witawie na części Urz. Jchmć Pa-

8[…]szyńskich[?] żyiące będące roboczych Antona Bohonosa y Onyszka Pa-

9wołka[?] aktualnych złodzieiow w rzeczach Prawnych Aresztował,

10ktory Arest Urz. Stanisław Nelecki dobrowolnie przyiowszy

11do rozprawy Prawney dotrzymać deklarował, w czym on Woź-

12ny Szlachtą sobie przytomną oświadczywszy się, ztamtąd powro-

13cił, y tu do Akt przybywszy przedemną Urzędem prawdziwe-

14go Aresztu zeznał Relacyą de quo praesens Ministerialis Relatio. Ministerialis qui

15supra Jgnarus scribendi Crucem S. posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „ex Parte” – ze strony (na żądanie); „Requizycya” – rekwizycja, żądanie; „aktualni złodzieje” – złodzieje schwytani na gorącym uczynku (?); „de quo praesens Ministerialis Relatio. Ministerialis qui supra Jgnarus scribendi Crucem S. posuit” – o czym niniejsza relacja woźnego. Woźny wyżej wymieniony, nieumiejący pisać, postawił krzyż święty.

Nagłówek i data wpisu (dół k. 133v) prawie zupełnie wyblakłe; data czynności w rkp. „Dnia Szesnastego Stycznia” (16 I 1769) – relacja złożona dopiero w lipcu 1769. Strona Jagiełłowicza, Teodor Baczyński i Witawa – por. akty 220 i 223 (spór Neleckich z Jagiełłowiczem, Meleszkiewiczami i Baczyńskim). Odczyty niepewne: „Antona[?]” w nagłówku, „Jagiełłowicza[?]”, „[…]szyńskich[?]” (właściciele części Witawy, na której mieszkali aresztowani), „Pawołka[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

[10 VII 1769?] przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Bazyli Chomicki zeznaje, że 16 I 1769 na żądanie Wojciecha Jagiełłowicza, w obecności szlachty Jana Tarnawskiego i Teodora Baczyńskiego, był w Witawie na części […]szyńskich [?] i aresztował roboczych Antona Bohonosa i Onyszka Pawołka [?], przyłapanych złodziei; areszt przyjął Stanisław Nelecki i zobowiązał się dotrzymać ich do rozprawy. Woźny złożył relację, stawiając krzyż.

Transkrypcja

k. 134 (skan 0136, strona prawa; dolne wiersze zalane)

1Arest Jakoba y Jnn. w Witawie

2ex Parte Urodz. Jagiełłowicza

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Jedynastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic.

6y przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrab-

7stwa Grodz. Winn. Stanowszy Oczewisto Woźny Generał Wo-

8iewodztwa Bracł. y Jnnych Opatrzny Bazyli Chomicki

9w moc wierney y skuteczney relacyi swoiey dobrowolnie ze-

10znał, iż on Roku Tysiąc Siedmset Szescdziesiąt Dziewiątego

11Dnia Dziesiątego Julij na affektacyą y prawną requizycyą

12Urodz. Jchmć Panow Kazimierza y Stefana Meleszkiewiczow

13Braci, tudzież Urz. Woyciecha Jagiełłowicza maiąc przy so-

14bie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urz. Kazimierza Bu-

15czackiego[?] y Andrzeja Łokotowskiego[?] do tego Aktu prawnie u-

16żytych był w Dobrach Wsi Witawie na części Urz. Neleckiego żyiące

17będących roboczych Jakoba y Woytka Mazurow, tudzież Juliana Miel-

18nika[?] we Dworku Urz. Neleckiey Arestował, ktory Arest taż Urz.

19Nelecka Jmieniem Urz. Antoniego Neleckiego Męża swego dobrowol-

20nie przyiowszy do rozprawy Prawney dotrzymać deklarowała, w

21czym Woźny Szlachtą sobie przytomną oświadczywszy się ztam-

22tąd powrocił, y tu do Akt przybywszy przedemną Urzędem praw-

23dziwego Aresztu zeznał Relacyą de quo praesens Ministerialis Relatio. Mi[ni-]

24sterialis qui supra Jgnarus scribendi Crucem posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „affektacya y prawna requizycya” – żądanie i prawne wezwanie; formuła końcowa – jak w akcie 227.

Spór o Witawę – por. akty 220, 223, 227 (Neleccy c/a Meleszkiewicze i Jagiełłowicz). Odczyty niepewne: „Buczackiego[?]”, „Łokotowskiego[?]”, „Mielnika[?]” (może określenie zawodu – młynarz).

Streszczenie

11VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Bazyli Chomicki zeznaje, że 10 VII 1769 na żądanie braci Kazimierza i Stefana Meleszkiewiczów oraz Wojciecha Jagiełłowicza, w obecności szlachty Kazimierza Buczackiego [?] i Andrzeja Łokotowskiego [?], był w Witawie na części Neleckiego i aresztował we dworku Neleckiej roboczych Jakuba i Wojtka Mazurów oraz Juliana Mielnika [?]; areszt przyjęła Nelecka w imieniu męża Antoniego Neleckiego, zobowiązując się dotrzymać ich do rozprawy. Woźny złożył relację, stawiając krzyż.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 134 (skan 0136, strona prawa – dół; nagłówek i początek aktu prawie zupełnie wyblakłe)

1[Maa Urz.?] Wiell.[?] Jmć Jagiełłowicza y Jnn. [pko Urz. Neleckim?]

2Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, [Dziewiątego.]

3[Miesiąca Julij, … Dnia.]

4Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi [Grodzkiemi Winnic.]

5[y przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim]

k. 134v (skan 0137, strona lewa – góra)

1Winnickim. Comparentes Personaliter Urodz. Jchmć Panowie Ste-

2fan[?] Meleszkiewicz swym, y Urz. Kazimierza Meleszkiewicza

3Brata swego Jmieniem, tudzież Urz. Woyciech Jagiełłowicz ostrze-

4gaiąc całości Substancyi swoiey solennie na pko Urz. Antonie-

5mu Stryiowi, Jakobowi, Szymonowi Neleckim skarżą y manifes-

6tuią się o to: Jż Jchmć Obwinieni przyzwyczaiwszy się do czynie-

7nia Krzywd, a prażnąc[?] z Cudzego Dobra mieć pożytek, ośmielili

8się raz na raz Bydła y Konie swoie w własne Zapędzać Zbo-

9że Comparentom, y one uniwecz spasać y tratować, a niedosyć

10maiąc naczynionych przez siebie szkodach, Ludzi innych do wy-

11rządzania szkody Kłow[?] podiuszczaią, a gdy Urz. Comparentes Zaięte

12raz Woły, drugi raz Konie, y iesli kiedy Ludzie Manifestantow Bydło[?] za-

13mknąć zechcieli, Urz. Neleccy za onemi gonią, biią, w Dworki wpada-

14ią, y one zostego[?] naieżdżaią, Ludziom swoim do Grodu z Arestu[?]

15z Ludzi[?] ucieczki[?] Sielanowania[?] gnać kazali, Jchmć Obwinieni z przy branemi sobie przy

16sposobieństwu[?] Ozz[?] rożny, też Woły y Konie po dwakrotnie zastę-

17puiąc na Drodze odbierali, Zaczym ninieyszi Manifestanci

18o takową Krzywdę y zastępowania powtornie manifestuią się.

19Woyciech Jagiełłowicz, Stefan Meleszkiewicz

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Akt jest odpowiedzią strony Meleszkiewiczów i Jagiełłowicza na manifesty Neleckich (akty 220, 223); por. też areszty w Witawie (227, 228). Nagłówek i początek aktu (dół k. 134) prawie zupełnie wyblakłe – data przyjęta z sąsiedztwa. Imię pierwszego komparenta – w tekście „Stefan[?]”, w podpisie „Stefan Meleszkiewicz”. Odczyty niepewne: „prażnąc[?]”, „Kłow[?]”, „Bydło[?]”, „zostego[?]”, fragment „do Grodu z Arestu[?] z Ludzi[?] ucieczki[?] Sielanowania[?]”, „sposobieństwu[?] Ozz[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

[11 VII 1769?] przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stefan Meleszkiewicz (we własnym imieniu i brata Kazimierza) oraz Wojciech Jagiełłowicz manifestują się przeciw Antoniemu Neleckiemu (stryjowi) oraz Jakubowi i Szymonowi Neleckim (bratankom). Neleccy, przyzwyczajeni do czynienia krzywd i chcąc korzystać z cudzego dobra, raz po raz zapędzają swoje bydło i konie w zboże komparentów i niszczą je, namawiają innych do szkód, a gdy ludzie komparentów zajmą ich woły lub konie, gonią ich, biją i najeżdżają ich dworki; dwukrotnie zastępowali drogę i odbierali zajęte woły i konie. Manifestujący ponawiają protest.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 134v (skan 0137, strona lewa – dół; ostatnie wiersze wyblakłe)

1Rekwizycya Manifes-

2tu de Expleta Posses-

3sione Dobr Godziemby

4y Bakszy ex Parte JW. Jmci

5Xiędza Młodziejowskie-

6go K. K. zaniesionego

7ad affectationem Wiell.

8Wandenskiego Podk. Parn.

9Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

10Miesiąca Julij, Dwunastego Dnia.

11Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzki-

12emi Winnic. y przedemną Antonim Jałowickim

13Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winnic-

14kim. Stanowszy Oczewisto Woźny Generał Wo-

15iewodztwa Bracławskiego y Jnn. Opatrzny Ma-

16ciey Szczygielski w moc wierney y skuteczney Relacyi

17swoiey

k. 135 (skan 0137, strona prawa – góra)

1swoiey dobrowolnie zeznał: Jż on Roku, Mie-

2siąca y Dnia na Akcie wyrażonych na affekta-

3cyą y Prawną rekwizycyą Wiell. Jmci Pa-

4na Jana Godziemby Wandenskiego Podkomorze-

5go Parnawskiego maiąc przy sobie Stronę Szlach-

6ty Ludzi wiary godnych Urz. Jchmć PP. Jakoba Cie-

7chockiego y Jozefa Malinowskiego dla swiadectwa do te-

8go Aktu użytych był w Kancellaryi Grodz. Winnic. gdzie

9będąc Manifestu de expleta Possessione Dobr wsiow

10Godziemby y Bakszy ex Parte JW. Jmci Xiędza Andrzeja

11Młodziejowskiego Biskupa Poznańskiego Kanclerza

12Wielkiego Koronnego zaniesionego przez Urz. Jchmć

13Panow Onufrego Moskwickiego y Andrzeja Brudnic-

14kiego Palestrantow Gr. Winnic. w Protokule Suscep-

15towym Burgrabskim zapisowym y podłużnym od

16Dnia Dziesiątego Czerwca Roku teraznieyszego aż

17do Aktu ninieyszego diligentissime querendowanego Ex-

18traktem sobie wydania żądał y rekwirował, ale pomieniony

19Manifest w tymże Grodzkie nienayduie się, przeto tenże

20Woźny Szlachtą sobie przytomną oświadczywszy się przed

21Urzędem ninieyszym de non reperta Eadem Manifestatione

22prawdziwey rekwizycyi swoiey uczynił y zeznał

23Relacyą. De quo praesens Ejus Ministerialis Relatio. Maciey Szczygielski Woźny

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „de expleta possessione” – o dopełnione (wykonane) objęcie w posiadanie; „Protokuł Susceptowy Burgrabski zapisowy y podłużny” – protokół przyjęć (wpisów) burgrabski – zapisowy i podłużny (księgi kancelaryjne); „diligentissime querendowany” – najstaranniej przeszukany; „Extrakt” – wypis z akt; „de non reperta Eadem Manifestatione” – o nieznalezieniu tejże manifestacji; „De quo praesens Ejus Ministerialis Relatio” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego.

Druga strona sporu z aktu 216 (tam Młodziejowski i Lubomirski rekwirowali kopie manifestów Wandeńskiego – nie znaleziono ich); tu Wandeński rekwiruje manifest Młodziejowskiego o objęcie dóbr Godziemba i Baksza – także nie znaleziony. Por. akty 170–172. Palestrant Onufry Moskwicki – w kwietniu 1769 namiestnik burgrabstwa (por. Postęp). Nazwisko woźnego – Szczygielski (potwierdzone w akcie 231: „Opatrz. Macieja Szczygielskiego”). „K. K.” w nagłówku = Kanclerza Koronnego.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

12VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Maciej Szczygielski zeznaje, że na żądanie Jana Godziemby Wandeńskiego, podkomorzego parnawskiego, w obecności szlachty Jakuba Ciechockiego i Józefa Malinowskiego był w kancelarii grodu winnickiego i żądał wydania wypisu manifestu „o dopełnione objęcie posiadania” dóbr Godziemba i Baksza, wniesionego ze strony ks. Andrzeja Młodziejowskiego, biskupa poznańskiego, kanclerza wielkiego koronnego, przez palestrantów grodzkich winnickich Onufrego Moskwickiego i Andrzeja Brudnickiego; po najstaranniejszym przeszukaniu protokołu burgrabskiego od 10 VI 1769 do dnia dzisiejszego manifestu tego nie znaleziono, o czym woźny złożył relację.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 135 (skan 0137, strona prawa – dół; ostatnie wiersze silnie wyblakłe)

1Maa W. Borowskiego C. D.[?] pko

2Urz. Bohdaszewskim cum obduc[tione]

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Dwunastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi

6przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

7Grodzkim Winn. Stawiąc się Osobiście W. Jmć Pan Maciey Borowski Cześ.

8Dobrzyn. ubespieczaiąc Zdrowie y Życie swoie Uroczyście na pko Wiell. Jmć Pa-

9nom Starszemu, Jozefowi Młodszemu Braci między sobą Rodzonym

10Bohdaszewskim Łowczycom Mścisł. skarży y żali się o to: Jż Jchmć Oskarżeni

11nieuważaiąc na obostrzenie Prawa Życiu y Zdrowiu Szlacheckie ubespieczaią-

12cego zapomniawszy nawet wrodzoney na Kokrewieństwo względu, mianowicie

13Wiell. Jozef Bohdaszewski Łowczyc Mścisł., Jż onemu Stu[?] bytu[?] ten[?] […] […]

14iako Stryiowi[?] Urodzenie[?] przyiaciel[?] Wiell. […] […] się […] […] Pruskie[?]

15Pr[…]antowa[?] […] […] trudnosci y staraniem niedopuścił, z podniecenia ia-

16kiego dom[?] […] Wiell. Kajetana Bohdaszewskiego Łowczego Mścisł. Starszego Brata[?]

17swego wziowszy, niewiadomie Wiell. skarżącego się Pistoletow Pruskich[?]

18[…] […] […] […] […] […] […]

19[…] […] […] […] […] […] […]

k. 135v (skan 0138, strona lewa – góra)

1nabitych zasiadłszy w Sadzie[?] mrokiem, ktoredy miał Wiell. stawiący się prze-

2chodzić, upatrzywszy przechodzącego zabić usiłuiąc, do Wiell. załączaiącego się z Pisto-

3letu strzelił, a za szczegulnieyszym Zrządzeniem Boskiem czterma Loftami

4chybiwszy, piątą wątłową trafił, y ranę głęboką zadał, y że przytom swoim

5niedogodził, gdy na mieyscu niezabił, wziowszy też pare Pistoletow Wiell.

6Protestanta własnych Czerwonych Złotych Osm wartuiących, niewiedzieć gdzie

7pozdeł[?], a zatym ninieyszy załączaiący się tak w czym wyrażonym oskarżonym o czynienie za-

8sadzek, y przez dowodzące zabicia, powtornie iako nayuroczyściey skarży y

9żali się, a na dowod pokrzywdzenia swego, tenże załączaiący się prosił ninieysze-

10go oprzydanie Woźnego dla widzenia rany kuli w Głowie zadaney, y czapki

11przestrzelonej, ktorego mu Urząd żądaniu czyniąc dosyć przydałem Woźnego Gene-

12rała Wdztwa Bracł. y Jnn. Opatrz. Macieja Szczygielskiego, ktory w przytomności

13Jchmć Panow Antoniego Pawłowicza[?] y Konstantego Szklinskiego dla tym większey wia-

14ry do tego użytych widział na Wiell. Manifestancie w Głowie ranę głęboką na-

15sadzaną, y czapkę przestrzeloną, co widziawszy prawdziwey obdukcyi uczy-

16nił y zeznał Relacyą, a tak Komparent Protestacyi, Woźny zaś obdukcyi Re-

17lacyi o przyięcie Kopij prosili co y otrzymali. Maciey Borowski. Maciey Szczygielski Woźny

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „cum obductione” – z obdukcją (oględzinami ran przez woźnego); „Lofty” – loftki, grube śruty (pociski); „wątłowa[?]” – (piątą) … trafił; „Czerwone Złote” – dukaty.

Ostatnie ok. 6–8 wierszy k. 135 silnie wyblakłe – fragment o okolicznościach (pistolety pruskie [?] wzięte z domu Kajetana Bohdaszewskiego, łowczego mścisławskiego, starszego brata obwinionych [?]) odczytany tylko częściowo. „C. D.[?]” w nagłówku = Cześnika Dobrzyńskiego. Odczyty niepewne: „Stu[?] bytu[?]”, „Pruskie[?]”, „Sadzie[?]” (w sadzie?), „wątłową”, „pozdeł[?]”, „Pawłowicza[?]” (świadek; rkp. „Hawrowicza / Pawłowicza”), „nasadzaną”. Konstanty Szkliński – por. akt 216. Woźny Maciej Szczygielski – por. akt 230.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

12VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Maciej Borowski, cześnik dobrzyński, skarży się na braci rodzonych Józefa starszego i Józefa młodszego Bohdaszewskich, łowczyców mścisławskich: nie bacząc na prawo chroniące życie i zdrowie szlachty ani na pokrewieństwo, Józef Bohdaszewski, wziąwszy [z domu Kajetana Bohdaszewskiego, łowczego mścisławskiego?] nabite pistolety, zasadził się o zmroku w miejscu, którędy Borowski miał przechodzić, i strzelił do niego, chcąc go zabić; cztery loftki chybiły, piąta zadała głęboką ranę w głowę. Zabrał też parę pistoletów Borowskiego wartych 8 czerwonych złotych. Borowski protestuje o zasadzkę i usiłowanie zabójstwa. Przydany na jego prośbę woźny generalny Maciej Szczygielski w obecności szlachty Antoniego Pawłowicza [?] i Konstantego Szklińskiego oglądał głęboką ranę w głowie i przestrzeloną czapkę i złożył relację obdukcji.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 135v (skan 0138, strona lewa; dolne wiersze zalane)

1Maa Nne Sukcessorow Winnickich pko

2Wiell. Przewoskiemu Łow.[?]

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Dwunastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic. y przedemną

6Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winnic.

7Comparens Personaliter Wiell. Jmć Pan Jan Kaź.[?] Międzyrzecki[?] Stol. Msc.[?]

8zapatrzywszy się na bezprawne kroki Wiell. Przewoskiego Łowcz.[?] Smol.[?] in prae-

9iudicium[?] tantibus Successoribus naturalibus familiae Vinnicianae przez naiazdy

10Dobr wykonane, a dowiedziawszy się o Jntromissyi w Grodzie ninieyszym zezna-

11ney tenże zaiazd y naiazd okrywaiącey, solennie Jmieniem Wiell. Antoniego Win-

12nickiego niegdy Urz. Michała y Tomasza Winnickich Braci rodzonych przez

13Haydamakow zbuntowanego w Dobrach Wsi Tarnawie okrutnie zabitych Bra-

14ta Rodzonego, tudzież Urz. de Vinnicke Czajkowskiey Siostry onychże Rodzoney, nie-

15mniey quibusvis nominibus Synowcow onychże Rodzonych Winnickich directo

16gradu sanguinis et unius Lumbi iako bezpotomnie zeszłych naturalnych Suk-

17cessorow, pko temuż Wiell. Przewoskiemu żadney krwi do familii Urz. Win-

18nickich niezbliżaiącemu się, a in ultimum może quo fonte coniuncti sangui-

19nis spokrewnionemu skarży y manifestuie się o to: Jż wyż rzeczony Wiell. Przewo-

20ski ustąpiwszy bezpotomności Urz. Winnickich, a w bezległości będących

21bliższych krwi y naturalnych Sukcessorow podczas rożnych odezwie w Kraju U-

22krainskim wiadomego uformowawszy pretext z Kolligacyi Domu swego z

23Winnickiem względem zmarłych niezmierniewaiąc Przodkow swych fontem et gradum

24bogo niemiał, pominowszy y pokrzywdzaiąc Brata, Synowcow, Siostrę, y Sio-

25strzeńcow Rodzonych Winnickich gradu et nomine iure legitimos Successores

26nominis et substantiae Eorundem śmiał y ważył się Dobra Wsie Tarnawę y Żer-

27dzie Domus Vinniciana possessioni podpadaiące naiechać, Poddanym[?] zakaz bić y

28debrać[?], Gromady uciemiężać, Zboże, Konie etiam Ludzie zabrać, Jnstrumenta JW.

29Rzewuskiego Chorąż. W. X. Litt. Gromadzie stumie[?] y do posłuszeństwa sobie nie-

30tego przymusić, a na ochronę y osobę wstępu w Dobra cudze Jntromissyą

31na gruncie ogłoszoną w Grodzie Winnickim zeznać poważył się, in praeiudicium

32zelności[?] swoiey Plenipotenta JW. Rzewuskiego Chorąż. W. X. Litt. zastrzeżonego do nie

33zapobieżenia tych kroków wprowadził, dlaczego ninieyszy Comparens ostrzega-

34iąc całość substancyi spadkowey na wyż wyrażonych Kompanentow[?] quorum […]

35tam de re et ratione commissarum violentiarum et de nullitate Jntromissy[ae?]

36uti illegali de iure wziętey zeznaney na ochronę y fortunie niewiadomego […]

37Successorum zostawuiąc […] iterata fuerit et manifestatur. Mikołay[?] Międzyrzecki[?]

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „in praeiudicium tantibus[?] Successoribus naturalibus familiae Vinnicianae” – ze szkodą dla naturalnych sukcesorów rodziny Winnickich; „quibusvis nominibus” – jakichkolwiek imion; „directo gradu sanguinis et unius Lumbi” – w prostej linii krwi i z jednych lędźwi; „in ultimum … quo fonte coniuncti sanguinis” – w najdalszym (stopniu), z jakiego źródła spokrewnionej krwi; „gradu et nomine iure legitimos Successores nominis et substantiae Eorundem” – stopniem i imieniem prawowitych sukcesorów imienia i majątku tychże; „Domus Vinniciana” – dom (ród) Winnickich; „tam de re et ratione commissarum violentiarum et de nullitate Jntromissionis uti illegali de iure wziętey” – tak o popełnione gwałty, jak i o nieważność intromisji, jako bezprawnie wziętej; „iterata … manifestatur” – ponownie manifestuje się.

Sprawa dóbr Tarnawa i Żerdzie (dziedzictwo Rzewuskiego, chorążego W. Ks. Lit.) – por. akty 213, 215 i 233 (Władysław Przewoski, w nagłówku tu „Przewoskiemu”). Bracia Michał i Tomasz Winniccy (posesorzy kontraktowi) zostali zabici przez hajdamaków w Tarnawie (1768). Odczyty niepewne: imię i nazwisko komparenta („Jan Kaź.[?] Międzyrzecki[?] Stol. Msc.[?]”; w podpisie „Mikołay[?] Międzyrzecki[?]”), tytuł Przewoskiego („Łowcz.[?] Smol.[?]”), „Urz. de Vinnicke Czajkowskiey” (siostra Winnickich, zamężna Czajkowska [?]), „Poddanym[?] zakaz bić y debrać[?]”, „stumie[?]”, „zelności[?]”, „Kompanentow[?]”; dolne ok. 3 wiersze zalane.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

12VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Kazimierz [?] Międzyrzecki [?] w imieniu naturalnych sukcesorów rodu Winnickich – Antoniego Winnickiego, rodzonego brata Michała i Tomasza Winnickich, okrutnie zabitych przez zbuntowanych hajdamaków we wsi Tarnawa, ich rodzonej siostry z Winnickich Czajkowskiej [?] i bratanków – manifestuje się przeciw Władysławowi Przewoskiemu, łowczemu [smoleńskiemu?], który nie jest z Winnickimi spokrewniony (a najwyżej w dalekim stopniu). Przewoski, wykorzystując bezpotomną śmierć Winnickich i nieobecność bliższych krewnych w czasie zamieszek na Ukrainie, pod pretekstem koligacji z Winnickimi, pomijając brata, bratanków, siostrę i siostrzeńców, najechał dobra Tarnawa i Żerdzie, będące w posesji Winnickich, uciskał gromady, zabrał zboże, konie i ludzi, zmuszał gromady do posłuszeństwa sobie i zeznał w grodzie winnickim intromisję w cudze dobra, wprowadzając w błąd [?] plenipotenta Rzewuskiego, chorążego W. Ks. Lit. Komparent, chroniąc substancję spadkową, protestuje o popełnione gwałty i nieważność bezprawnie wziętej intromisji.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 135v (skan 0138, strona lewa – dół; nagłówek wyblakły)

1Maa Urz. Łukanowskiego y Jnn. […] […] […]

2[…] Winnickich […]

3[Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.]

4[Miesiąca Julij, Dwunastego Dnia.]

k. 136 (skan 0138, strona prawa – góra)

1Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y przedemną Antonim

2Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winnickim. Comparens Persona-

3liter Urz. Jmć Pan Jozef Łukanowski swym y Urz. Mikołaja Błażewicza Dobr y Summy

4niegdy Urz. Michałowi y Tomaszowi Winnickim we Lwowie pod Akt Kontraktu o Dobra

5Wsi Żerdzie y Tarnawę na też Dobra daiącego Jmieniem y równymże Prawem do tychże

6Dobr zasięgnionego solennie pko Sukcessorom cuiusvis Tituli et Nominis ac gradus po-

7krewnego wyż wyrażonych Winnickich Ociem y Probuiącym się, ostrzegaiąc całości Summ swych, y

8wiec Wiell. Przewoski Łow. Tranzakcyą w Grodzie przez Jntromissyą oświadczoney, manifestuie się o to: Jż Urz. y Urz. a mianowicie

9Urz. Winnicki Brat wspomnionych z Synowcami Onychże Urz. Czajkowski cum prole sui

10Siostra, y Siestrzeńcom przez wspust swoy, ile w bezpotomności po Zeszłych Urz. Mi-

11chale y Tomaszu Winnickich, a wszczegulności Wiell. Przewoski wpadłszy w Dobra Pomie-

12nione Wsi Żerdzie y Tarnawę Jntraty, Zboża et Jdeam[?] prowenta pozabierał, ktore

13cokolwiek prowent[?] od Summ, to iest Wiell. Jozefowi Łukanowskiemu od Tysiąc Siedmiu

14Czterdziestu[?] Dziewięćdziesiąt Siedmiu Złotych Polskich Urz. Mikołajowi Błażewi-

15czowi od Trzech Szesnastu[?] Dziewięćdziesiąt[?] Trzech Złł. do wypłacenia należał, y lubo

16wa swego do tychże Dobr na Osobę Wiell. Łasimowskiego Stary[?] Turze[?] transfusionem[?] Pra-

17wa implemetismo robore trzymaią, iednak aby żeby tenże Wiell. Łasimowski iako innemi[?] y

18tychże Dobr […] […] […] a Sukcessorowie, ktorzy by Competentiam

19Successorum[?] Legitimam do Substancyi Domus Vinnicianae wyprobowali, swoiego pokrzywdzenia

20suo et cuius supra nomine iako proprietarii distincti gropi[?] et substantiae querit et manif[estatur].

21Jozef Łukanowski

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „transfusionem Prawa” – przelanie prawa (cesję); „Competentia Legitima” – prawne uprawnienie; „suo et cuius supra nomine iako proprietarii distincti … et substantiae querit et manifestatur” – w imieniu swoim i wyżej wymienionego, jako odrębni właściciele … i majątku, skarży się i manifestuje.

Pismo gęste, z poprawkami i wstawkami międzywierszowymi; sumy odczytane niepewnie (rkp. „od Tysiąc Siedmiu … Dziewięćdziesiąt Siedmiu Złotych Polskich” – może 1197 złp; Błażewicz – „od Trzech … Dziewięćdziesiąt Trzech Złł.” – może 393 lub 300 złp). Kontrakt Winnickich z wierzycielami zawarty we Lwowie. Mocodawca kontraktowy dóbr – Łasimowski (por. akty 213, 215, 234). Odczyty niepewne: „Jdeam[?]”, „prowent[?]”, „Czterdziestu[?]”, „Szesnastu[?] Dziewięćdziesiąt[?]”, „Stary[?] Turze[?]”, „transfusionem[?]”, „implemetismo”, „innemi[?]”, „gropi[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

12VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Łukanowski we własnym imieniu i Mikołaja Błażewicza – wierzycieli zmarłych Michała i Tomasza Winnickich, którym na mocy kontraktu zawartego we Lwowie przysługują sumy zabezpieczone na dobrach Żerdzie i Tarnawa – manifestuje się, chroniąc swe sumy, przeciw sukcesorom Winnickich (bratu, bratankom, siostrze z Winnickich Czajkowskiej [?] i siostrzeńcom) oraz zwłaszcza przeciw Władysławowi Przewoskiemu, łowczemu, który wpadłszy w te dobra po bezpotomnej śmierci Winnickich zabrał intraty, zboże i inne dochody, z których należały się wierzycielom prowizje od ich sum (Łukanowskiemu od ok. 1197 złp [?], Błażewiczowi od ok. 393 [?] złp). Wierzyciele zastrzegają swe prawa wobec Łasimowskiego (obecnego posesora kontraktowego) i wobec tych, którzy wykażą prawo do spadku po Winnickich.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 136 (skan 0138, strona prawa; dolne wiersze zalane)

1Maa Nne JW. Łasimowskiego S. T.[?] pko W. Przewoskiemu

2Łowcz.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Dwunastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi, y przedemną An-

6tonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winnickim. Comparens

7Personaliter Wiell. Stanisław Witkowski Komor.[?] Nurski[?] Dobr JW. Łasimowskiego Sta-

8rosty Komissarz, y od onegoż zapisany Plenipotent, zapatrzywszy się w Grodzie ni-

9nieyszym na Dniu Dzisieyszym, ex parte Sukcessorow niegdy Urz. Winnickich na zanie-

10go[?] JW. Łasimowskiego Sta. Turz.[?] Substancyi zapisany Manifest pko Wiell. Przewoskiemu, tak zaraz ostrzegaiąc całości Sub-

11stancyi iako primo et principaliter o Dobra Tar-

12nawę y Żerdzie wraz z Jnnemi Dobrami z JW. Rzewuskim Chorąż. Wiell. Litt. wespo[?]

13z Kontraktem od onegoż zasięgnionego przychylaiąc się do dawnieyszego Manifes-

14tu, cando etiam defectus Eiusdem iterato pko Wiell. Przewoskiemu Łowcz. Smol.[?] skar-

15ży y manifestuie się o to: Jż Wiell. Przewoski incogniti de gradu sanguinis po ok[rut]nie

16zabitych Urz. Michale y Tomaszu Winnickich Dobr wsiow Tarnawy y Żerdzi

17virtute Kontraktu iuż od Wiell. Łasimowskiego Sta. Turz.[?] służącego sobie Possessorach

18uczyniwszy się wnukiem[?] onychże, też Dobra naiechawszy, y gdy in turbi[?] do kraju, prowenta

19wszelkie Zboża y Konie iako anterior docet manifestatio, praesuperator z uciemiężo-

20niem nawet Poddanstwa, cum minis et machinationibus na Gubernatora wszystkie nad-

21należytości[?] nawet przychodu etiam do Summy z tey Dwudziestu Dwiey[?] osobnemi opisami

22należących z pokrzywdzeniem odebrał, na Poddanstwie wyjmnął[?], zebrał, y wyiechał,

23ale chcąc iuż y ostrzeżenie Dobr y naturalnych Sukcessorow nomen et sanguine

24Vinniciana reprezentuiących daleko większe do Substancyi Sukcessyonalney

25probuiących, bo Rodzeństwa z Domu Winnickich wynika, zaczym ninieyszy Com-

26parens ostrzegaiąc całość Substancyi Wiell. Pryncypała swego wszystkim, iako

27de iure Sanguinis et successione uporczywiaczym[?], co pomienione Dobra wsta-

28nie po dopłaceniu[?] onychże między niemi rozsądzenie się, bronić zabieraiąc się[?]

29wszystkiego Wiell. tegoż Wiell. Pryncypała komu co z Prawa należeć będzie

30[…] […], a o zabrane prowenta quovis titulo […] od informowanego Suk-

31cessora[?] […] […] […] […] […]

32Stanisław Witkowski

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „primo et principaliter” – najpierw i głównie; „virtute Kontraktu” – mocą kontraktu; „incogniti de gradu sanguinis” – o nieznanym stopniu pokrewieństwa; „anterior docet manifestatio” – jak uczy wcześniejsza manifestacja (akt 213); „cum minis et machinationibus” – z groźbami i knowaniami; „nomen et sanguinem Vinnicianum reprezentuiących” – reprezentujących imię i krew Winnickich; „de iure Sanguinis et successione” – z prawa krwi i dziedziczenia; „quovis titulo” – jakimkolwiek tytułem.

Ponowienie manifestu z akt 213 i 215 (Witkowski jako komisarz Łasimowskiego) w związku z manifestem sukcesorów Winnickich z tego samego dnia (akt 232). Tekst gęsty, liczne wstawki i poprawki; dolne wiersze zalane. Odczyty niepewne: „Komor.[?] Nurski[?]” (tytuł Witkowskiego), „S. T.[?] / Sta. Turz.[?]” (tytuł Łasimowskiego), „zanie-go[?]”, „wespo[?]”, „cando etiam defectus”, „wnukiem[?]”, „in turbi[?]”, „nadnależytości[?]”, „Dwudziestu Dwiey[?]”, „wyjmnął[?]”, „uporczywiaczym[?]”, „po dopłaceniu[?]”, „zabieraiąc się[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

12VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stanisław Witkowski, komisarz i zapisany plenipotent Łasimowskiego, starosty [turzańskiego?] – zobaczywszy wniesiony tego dnia manifest sukcesorów Winnickich przeciw Władysławowi Przewoskiemu (akt 232) – dla ochrony praw mocodawcy do dóbr Tarnawa i Żerdzie (wraz z innymi dobrami trzymanymi kontraktem od Rzewuskiego, chorążego W. Ks. Lit.), ponawiając dawniejszy manifest (akt 213), manifestuje się przeciw Przewoskiemu, łowczemu [smoleńskiemu?]. Przewoski, o niewiadomym stopniu pokrewieństwa z okrutnie zabitymi Michałem i Tomaszem Winnickimi, podając się za ich krewnego, najechał te dobra, będące w posesji Łasimowskiego na mocy kontraktu, zabrał wszystkie prowenta, zboża i konie, uciskając poddanych, groźbami wymusił różne należności i wyjechał. Komparent zastrzega prawa mocodawcy wobec wszystkich, którzy wykażą prawo krwi i dziedziczenia po Winnickich (rodzeństwo z domu Winnickich), i protestuje o zabrane prowenta.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 136 (skan 0138, strona prawa – dół; nagłówek i formuła wstępna prawie zupełnie wyblakłe)

1Maa Urz. Felixa[?] Kopyczynskiego Lub.[?] pko

2Urz. PP. Bukojemskim Małż.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, [Dziewiątego.]

4[Miesiąca Julij, … Dnia.]

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi [Winnickiemi y przede-]

6[mną …]

k. 136v (skan 0139, strona lewa; dolne wiersze wyblakłe)

1Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winnic. Com-

2parens Pter Urz. Jmć Pan Jan Felix binominis Kudewicz Kopyczyński Sub-

3delegat[?] Gr. Winnic. Dobr Części Łuki Żabokrzyckiey w Woiewodztwie

4Bracł. a Powiecie Winnic. leżących Dziedzic swoim, y Wiell. Jmć Pani

5Franciszki z Załęskich[?] Matki swoiey Jmieniem przychylaiąc się do

6Prawa y Sprawiedliwości, tudzież Manifestow swoich, oraz Wiedend[?] ra-

7cyi swoich, przez siebie, y Matkę swoią przed Aktami ninieyszemi

8Gr. Winnic. propriis districtus poczynionych na pko Wiell. Jchmć PP. Jozefo-

9wi y Maryannie z Czajkowskich Jch. Bukojemskim Podstolim Pod-

10laskim Małż. do tychże Dobr Łuki Żabokrzyckiey nienależytym

11interessantom świadczy, manifestuie y Remanifestuie się o to: Jż Jch-

12mć Obżałd. et praecipue Wiell. Jmć Pan Jozef Bukojemski wiedząc dobrze

13o tym, że teraznieyszy Manifestans nietylko przy Części Dobr wspomnia-

14nych Łuki Żabokrzyckiey, lecz przy całey y zupełney posessyi tych-

15że Dobr Dziedzicem, ale y zastawnym Possessorem przez Lat kilka

16spokoynie będąc śmiał y ważył się Donacyi na Część wyż wyrażonych

17Dobr od Wiell. Jmć Pana Michała Miastkowskiego Miecznika Urzędowego[?] Młodszego Bra-

18ta, na szczegulną gonić Kłutnią, podstępnie nabyć, y nabywszy nie przy-

19łączaiąc Manifestanta za iakiemi Prawami w tychże Dobrach przy Possessyi

20spokoyney zostawać, iakowym trudem y Expensem Manifestans do spoko-

21ney Possessyi przyszedł, y z mocy Prawa Wiell. Witkowskich y Miedźwiedz-

22kiego wywindykował. Zaraz zniazdem y wygnaniem przed rożnemi Jed-

23nemi Obywatelami Wwa tuteyszego Manifesta ninieyszego oświadczył się,

24iakoż zaraz po nabyciu Donacyi na wspomnione Dobra Millesimo

25Septingentesimo Sexagesimo Septimo Anno Die Decima Sexta Feb-

26ruarii Ludzi Orężnych nastał, świadczy Wiedenda Maacyi in eod. Anno

27Die Decima Septima Ejusdem Wiell. Jmć Pana Stanisława Miedźwiedzkiego Podsto-

28lica Bracł. naten czas Jurysdatora Manifestantis w Grodzie tuteyszym podło-

29na Jmć Panu Bukojemskiemu y Jnnym o nastanie Ludzi na Dobra Łuki

30Żabokrzyckie cum praesentatione Strzelby, Pistoletow Par trzech, Ka-

31rabina szeregowego, y Sztuca Turzeckiego[?] nabitey y podsypaney, tudzież

32de nullitate Jntromissyi w Dobra pomienione Łuki Żabokrzyckiey ad affe-

33ctem[?] tegoż Jmć Pana Bukojemskiego wziętey, a tak Wiell. Manifestans unikaiąc

34Kłutni chcąc sobie pokoy uczynić, rolens rolens[?] wszedł w Tranzak-

35cyą z tymże Wiell. Panem Janem[?] Bukojemskim, to iest w Kontrakt

36Resignationis Donacyi, y kwit de Percepta Summa Złotych, zatem wspomnione

37Dobra za Summę Złotych Polskich Trzy Tysiące Pięćset, ktorą Jmć Panu

38Bukojemskiemu in Vim Constituti Pretii za reversem Onego Anno

39Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Sexto Die Decima […]

40Martii w Ghinianey[?] dał Złotych Polskich Pięćset Eodem Anno et Actu Die

41Decima Aprilis tenże Jmć P. Bukojemski in vim Ejusdem Constituti Pretii

42tychże Dobr wziął z Rąk tegoż Jmć Pana Kopyczyńskiego w Złocie Czer-

43wonych Złotych Obrączkowych Dwadzieścia Osm, potym tegoż Roku Dnia

44Dwudziestego Osmego Miesiąca Lipca w Winnicy[?] kwituiący się oraz […]

45[…] się tymże Dobrami na dwie części z Wiell. Miedźwiedzkim przyiął[?]

46przez siebie dawniey Miesiącnego[?] Dzieła tymże między sobą zawar-

47tym Działem Eodem Anno et Actu coram Actis Castr. Vinnic. przez obywa[tele]

48[…] stron roborowanym, a potym od […] Die Quinta Maji ad Acta Vinnic.[?]

49[…] […] […] Septingentesimo

k. 137 (skan 0139, strona prawa; dolne wiersze wyblakłe)

1Septingentesimo Sexagesimo Octavo Anno per Oblatam podanym Tysiąc Dwie-

2ście Pięćdziesiąt Sześć Złotych Polskich Wiell. Jmć Panu Michałowi Miastkowskiemu Miecz. Jnfla[n-]

3torowi[?] tegoż Wiell. Jmć P. Bukojemskiego na Kontrakt za Summę Dwa Tysiące

4Złotych Polskich z Jmć P. Bukojemskim o też Dobra zawarty na rekwizycyą

5listowną Die Vigesima Prima Augusti Anno Millesimo Septingentesi-

6mo Sexagesimo Septimo w Żabokrzyczu datowaną, y ustnie dał Złotem

7obrączkowym y Rublami Starymi Sześćset Sześćdziesiąt Dwa Złotych Polsk.

8y Groszy Osimnaście, na co Dokument Ręką tegoż Wiell. Miastkowskiego oraz

9Jchmć PP. Przyiacioł w Łuce Żabokrzyckiey podpisany Dnia Czternastego

10Miesiąca Stycznia, a zaś tegoż Roku Die Quinta Maji ad Acta Castr. Vinnic.

11per Oblatam podany Jmć P. Kopyczyńskiemu dany świadczy, wszystkiey

12Summy ad mentem Kontraktu Resignationis Anno Millesimo Septin-

13gentesimo Sexagesimo Septimo Die Decima Sexta Aprilis w Dobrach

14Ghinianey[?] między Wiell. Bukojemskim z iedney a osobą Manifestem z drugiey

15strony zawartego, a zas coram Actis authenticis Regni Castr. Vinnic. Eod.

16Anno Die Vigesima Secunda Ejusd. roborowanego, potym ad Eod. Acta

17Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo Die Quinta Maji per Ob-

18latam podanego Wiell. Manifestans wypłacił Dwa Tysiące Dziewięćset Dwa-

19dzieścia Dwa Złł. Polsk. y Gr. Osimnaście, reszte Summy ad mentem te-

20goż Kontraktu iako gotow był Jmć P. Bukojemskiemu dopłacić, tak y

21teraz Pięćset Siedmdziesiąt Siedm Złł. Polsk. y Gr. Dwanaście od-

22dać oświadcza się, iednakże Jmć Bukojemski Obżałd. nietrzymaiąc Kon-

23dycyi et Nexus Upomnianego Resignationis Kontraktu, lecz chwyciw-

24szy się dawnego Dokumentu, czyli reversu Manifesti anticipative z Ormia-

25niedzielami[?] przed zawarciem o też Dobra Łukę Żabokrzycką między sobą

26Tranzakcyami danego, potym iuż na naieździe y wyrzuceniu gwałtownym

27ad Acta Castr. Vinnic. per Oblatam Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo

28Octavo Die Vigesima Tertia Januarii podanego, ktory Dokument quo ad Effec-

29tum Conditionum in Eod. Expressarum Nullitatis wszelako być ma, z przy-

30czyn tych pierwszey, że tam w tymże Dokumencie Jmć Bukojemski ustanowił

31Summę Ejusdem praenominati Bonorum Czysta zupełne Złł. Polsk. powtore,

32że ten Dokument do Roku zupełnego iest dany, trzecie że Summa Tysiąc

33Cztery Złł. Polsk. cum provisione przez siebie wzięta, oddana być miała

34Manifestowi, a przeciw temu nieodtrzymawszy, oraz w mocy ieszcze gotowego Manifestanta na

35Summę Trzy Tysiące Pięćset Złł. Polsk. Ktorey Wiell. Manifestant Wiell. Ma-

36nifestans wręczyć[?] z sumienia Jmć P. Bukojemskiego szczerze konfido-

37wał, a to zatem Reszty summę Trzy Tysiące Pięćset Złł. Polsk. ktora wspom-

38nianym Kontraktem Resignationis Wiell. Bukojemskiemu zatez same Do-

39bra Manifestant obowiązany był płacić, Wiell. Bukojemski tenże Ab Antecessor[?] swoią

40własną ręką w sobie w Domu z nie scitu et notitia Wiell. Manifestis zapisan

41[…] […], a to dlatego, żeby nie obiaśnić, że ta Summa nie iest żadna z ręko dana

42[…], ale z Kontraktu Resignationis za Dobra Łukę Żabokrzycką pochodząca, y

43iedna Summa w tymże Kontrakcie Resignationis znacząca simplex

44sobie Debitum napisał, Urz. Jozefa Lubieńskiego[?] y Michała Słoniewicza[?]

45za Przyiacioł do tey assekuracyi rownie podtenczas w Ghinianey[?] niezna-

46iących się do podpisania się wynalazł. Tak owym podstępem swoim takowe

47[…] poformowawszy Tranzakcye byraznie[?] wymagał y od nadarzonych

48[…] w Posesyi zastanowszy Kadłuba[?] Szlachcica w Domu […] nakon-

49kowac[?], y tak zamiast Prawa wiele swoie[?] do tegoż Resignationis po rozpo-

50[…] Wiell. Potockich Wdow Poznań. Domu Jmć z Panow […]

k. 137v (skan 0140, strona lewa; dolne wiersze wyblakłe)

1u Wiell. Potockich Dziedzicow teraznieyszych wyrobiwszy Ordynans na Kozakow

2Sawinców[?] ktorych pod Kommendą Urz. Jozefa Bozudzkiego[?] Die Decima Sexta

3Januarii Anno Elapso Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo w

4nocy, o godzinie Dziesiątey z wieczora do Dobr Łuki Żabokrz. a Possessyi Wiell.

5Manifestanta prosto do Dworu przysłał, sam zas Jmć P. Bukojemski w Dobrach Ża-

6bokrzyczu Dziedzicznych Jch. Potockiego Wwody[?] Kost.[?] Cwierć[?] mile od Dobr

7Łuki Żabokrzyckiey leżących we Dworze tameyszym przezostawszy rożne

8karteczki y cedułe do wspomnionego Urz. Bożudzkiego przysyłał, zalecaiąc

9onemu aby iak naynieprzyiaźniey czynił wszystko, iako przeszłoroczny

10o naiazd y Expulsyą szerzey opisany pko Jchmć Potockim Wdcom Poznań-

11skim swiadczy Manifest. Jakowe Jmć P. Bukojemski Wiell. Manifestom do-

12brze w tuteyszym Powiecie z Kolligowanym y od Lat kilkunastu Obywate-

13lom dobrze osiadłym, bez żadney Kontrowersyi Prawney uczynił niesłusznie,

14y jeszcze peiora malis addendo, Manifestami swoiemi y Maacyi swoich

15Wiedendami cienia prawdy w sobie niemaiącemi, przed Aktami tuteyszemi

16Gr. Winnic. tenże Jmć P. Bukojemski Manifesta nie sobie niewinnych Ludzi

17dobrey sławy y w niczym nieroztrwanych Opisał, y Honor onych za-

18żył, a przytym przechwałki y Dyffidacyą na Życie onych przed rożnemi

19Osobami nieraz oświadczył, na rekwizycyą Manifestanta przez Urz. Jch-

20mć PP. Buchowskiego y Nowickiego prostonych od siebie przyiacioł Dwo-

21rów dozwrych[?] wydać nie chciał także y zboża własnego resztę, ktorego zażadnie

22nie omłacił wymłacać niedopuścił, y wymłoconey Dziewięcin Koryt Pszen-

23nicy w Roboczego Pawła Szwali w Spichlerzu złożoney przyiaciołowskiego

24Łysiego[?] Stanęcieła swego z Kozakiem niemirowskim gwałtem zabrać

25kazał, y też Pszenicy Wiell. Manifestowi nie dał, y zabrać niedopuscił, y wy-

26młacać niepozwolił, długi Dziwidowe[?] u Poddanych Łuczańskich będące,

27a przez Wiell. Manifestanta za dług sobie winny do odebrania przy Ur.

28Jmć P. Bukojemski powybierał, zgoych Manifestowi na rekwizycyą onego

29wybrać niedopuścił, Łany przed Possessyą obłożone Wiell. Manifestanta będą-

30ce własnemi Płużami dobyte. Ogrody własnym kosztem sporządzone

31w cudzą Possessyą oddał, Masła Flaszkę Wiell. Jmć Pani Bukojemska

32świżym masłem zwierzchu Flaszkę dolewszy, że wszystka cymże by-

33ło świeżego oktrzy y litre iedna Wiell. Manifestantowi kazawszy zebrać nazad

34do Dworku onego przez Wiell. Jozefa Malinowskiego Siestrzeńca swego o-

35desłał, dosyć na ostatni Kontempt czyniąc Anno Elapso Millesimo Septin-

36gentesimo Sexagesimo Octavo Die Vigesima Tertia Martii circa Manifestan-

37tem sui multiplicam Bydło rogate, Krowy z Cielętami, Konie, Owce

38z Jagniętami, Kozy z Koźlętami wypędziwszy z Folwarku własnego Łu-

39czańskiego Wiell. Manifestanta od Paszy, y zobór[?] odegnawszy, w Grodzie Win-

40nickim sama rezolucya Ziimy[?] nayprzykrzeyszey przychował, a przez woźnego

41Jozefa Tarnawskiego y Urz. Kazimierza Martynowskiego y Jana Sawickie-

42go Szlachtę iedną sztukę Bydła po Złotemu iednemu y Groszy Dziewięt-

43nastu, po Złł. iednemu y Gr. Piętnaście nad oczewistą słuszność […]

44wał, y zwinnie nie do Łuczańskiego Folwarku, lecz w Umanszczyźnie[?] do

45wsi Brzozowki[?] na zguby wiecznaż też Bydło niewiedzieć dla iakowey przy-

46czyny zapędzić kazał, do żadnych więc Przyjacielskich przeciągnąć […]

47gdzie na rożnych doinych Panow Ostrowiec[?] […] w Prense[?] Novembri […]

48[…] we Lwowie a in Ad Eptili[?] in Prense Januario na Listkową[?] […]

49Strawę Wiell. Grochowskiego Podstol. Bracł. przemieszkania Zamieszanie

50na którym[?] […] teraznieyszym Zakonem[?] Zobligowawszy […]

51[…] Possessya […] […] […] […] […] […]

52[…] […] […] […] […] […] […] […]

k. 138 (skan 0140, strona prawa – góra)

1Zamieszania sprawiedliwości dochodzić się niemogąc, przymuszony został Regestr

2zabranych Zboż rożnych, Bydeł, Koni, Owiec, Miedzi, y Jnnych Gospodarskich

3ruchomości, na Złotych Polsk. Sześć Tysięcy Dziewięćset Siedmnaście y Gr. Dwa-

4dzieścia Sześć wynoszących, a zas na windykacyą tey Fortuny na Tysiąc […]

5y reperacyi na Tysiąc Złł. Polsk. Expensa licząc w Winnicy przeto-

6[…] Puttora[?] Roku na Expensa y Procesy do Lwowa, od daloney będąc

7od swoiey Fortuny trzy Tysiące Złł. Polsk. Ktorey dotychczas Wiell. Jmć Pan

8Bukojemski incompetenter używa wolnie, y Końmi robi, od Krow Owiec

9y Kuz pożytek odbiera, Kotłow y wszystkiego naczynia Browarnego

10do roboty Żydom pozwala. Przed Aktami ninieyszemi Grod. Winnic. propriis

11districtus super valorem et realitatem Regestri zaprzysiąc, ale Kandy-

12datia Juramenti sine attendentia Partis Wiell. Manifesta wysłuchać niechcia-

13ła, przeto w każdym Sądzie y Urzędzie ten Regestr teraz pokolei

14podany zaprzysiądz deklaruie, a w przypadku niedoczekania się da-

15lszego Sprawy, tedy Wiell. Franciszka z Załęskich Matka swoja oraz

16Urz. Antoniego y Walentego[?] teraz in minoritate będących Synow swo-

17ich a in casu niedoczekania się y przez te osoby żadney Decyzyi Suc-

18cessorow swoich ex proximiori Linea sui pochodzących, do zaprzysiężę-

19nia tegoż rzetelnego Regestru Etiam post Sera fata sui obliguie, y Ła-

20krzyckiey przez Kozakow Niemirowskich Arędarza swego tamże w Łuce Żabo-

21krzyckiey[?] a bez Koni aż ad Diem Octavam Aprilis stoiących, ze wiwyżarego y

22ze wszystkiego zabranego na Złł. Polsk. Osmset Trzydzieści Gr. Dwadzieś-

23cia Dziewięć y puł szczegulnie wynoszących Prawnie windykować krzywdę

24swoię oświadcza. Przeto lubo iam Manifestans solenniter contra Eosdem Jnco-

25latos[?] swoim y Matki swey Jmieniem oświadczaiąc krzywdę swoią

26y prawnie windykować niezaniedbać, tum de nullitate et invaliditate

27niesłusznie wspomnioney Assekuracyi na Summę Trzy Tysiące Pięćset

28Złł. Polsk. ręką własną Urz. Jana Bukojemskiego Anno Millesimo Septin-

29gentesimo Sexagesimo Septimo Die Decima Quarta Martii w Ghi-

30nianey[?] ex nullo Dato et Accepto sobie[?] acsi służącey napisaney, ktorą

31manifestat et remanifestatur vice. Salva manente Ejusdem Manifestationis

32meliorationis Custodita. Jan Felix Kudewicz Kopyczyński mmd.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z licznymi formułami łacińskimi. Tłumaczenia: „binominis” – o dwóch nazwiskach (Kudewicz Kopyczyński); „propriis districtus” – właściwego powiatu; „praecipue” – zwłaszcza; „Constitutum Pretium” – umówiona cena; „Reversus” – rewers, zobowiązanie; „de Percepta Summa” – o odebraniu sumy; „per Oblatam” – przez oblatę (wpisanie dokumentu do akt); „roborowany” – zatwierdzony (wpisany do akt); „anticipative” – zawczasu; „quo ad Effectum Conditionum in Eodem Expressarum Nullitatis” – co do skutku warunków w nim wyrażonych – nieważny; „peiora malis addendo” – dodając gorsze do złego; „Dyffidacya” – wypowiedzenie wojny, pogróżki; „Kontempt” – wzgarda, zniewaga; „super valorem et realitatem Regestri” – co do wartości i prawdziwości rejestru; „sine attendentia Partis” – bez obecności strony (przeciwnej); „Etiam post sera fata sui” – nawet po swojej śmierci; „ex nullo Dato et Accepto” – bez żadnego danego i przyjętego (fikcyjny dług); „acsi” – jakoby; „Salva manente Ejusdem Manifestationis melioratione” – z zachowaniem prawa do poprawy tejże manifestacji; „mmd.” – manu mea dextra? (ręką własną).

Akt bardzo długi i trudny: pismo gęste, poprawki, liczne daty i sumy; nagłówek (dół k. 136) i dolne partie k. 136v, 137 i 137v wyblakłe – fragmenty odczytano tylko częściowo. Daty w akcie: donacja Miastkowskiego na rzecz Bukojemskiego i najazd ludzi zbrojnych – 16–17 II 1767; kontrakt rezygnacji – 16 IV 1767 w Ghinianey[?], roborowany 22 IV 1767, oblatowany 5 V 1768; najazd Kozaków niemirowskich pod komendą Józefa Bożudzkiego [?] – 16 I 1768, w nocy; wypędzenie bydła – 23 III 1768. Sumy: cena 3500 złp; wypłacono 2922 złp 18 gr; reszta 577 złp 12 gr; rejestr szkód 6917 złp 26 gr; szkoda arendarza 830 złp 29,5 gr. Bukojemscy – Józef i Marianna z Czajkowskich, podstolowie podlascy (por. akty 1–40, 119: Bukojemski = podstoli podlaski; spór z Kupczyńską-Kopczyńską). Nazwisko komparenta: w nagłówku „Kopyczyńskiego”, w podpisie „Jan Felix Kudewicz Kopyczyński” (por. akty wcześniejsze: Kupczyńska / Kopczyńska – zapewne ta sama rodzina; matka Franciszka z Załęskich [?]). Liczne odczyty niepewne oznaczono [?].

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

[12 VII 1769?] przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Feliks Kudewicz Kopyczyński, dziedzic części dóbr Łuka Żabokrzycka (woj. bracławskie, pow. winnicki), we własnym imieniu i matki Franciszki z Załęskich [?] manifestuje się i remanifestuje przeciw Józefowi i Mariannie z Czajkowskich Bukojemskim, podstolim podlaskim. Kopyczyński był dziedzicem części i zastawnym posesorem całej Łuki Żabokrzyckiej, którą z trudem wywindykował od Witkowskich i Miedźwiedzkiego. Bukojemski podstępnie uzyskał donację części od Michała Miastkowskiego (1767) i zaraz nasłał ludzi zbrojnych (manifest Stanisława Miedźwiedzkiego, podstolica bracławskiego, 17 II 1767). Dla zgody Kopyczyński zawarł z Bukojemskim kontrakt rezygnacji (16 IV 1767) – kupno za 3500 złp – i wypłacił mu oraz Miastkowskiemu 2922 złp 18 gr, gotów dopłacić resztę 577 złp 12 gr. Bukojemski jednak, posługując się wcześniejszym rewersem i własnoręcznie napisaną fikcyjną asekuracją na 3500 złp (14 III 1767), wyrobił u Potockich, wojewodów poznańskich, ordynans i 16 I 1768 w nocy nasłał Kozaków niemirowskich pod komendą Józefa Bożudzkiego [?] na dwór w Łuce, sam kierując nimi listownie z Żabokrzycza. Następnie oczerniał Kopyczyńskiego w manifestach, groził mu, nie wydał zboża (zabrał m.in. 9 korcy pszenicy), pobrał długi od poddanych, oddał w cudze posiadanie jego łany i ogrody, a 23 III 1768 wypędził jego bydło, konie, owce i kozy z folwarku łuckiego i zapędził do wsi Brzozówka [?]. Z powodu zamieszek nie mogąc dochodzić sprawiedliwości, Kopyczyński zgłasza rejestr szkód na 6917 złp 26 gr (oraz koszty windykacji, napraw i procesów we Lwowie), gotów go zaprzysiąc w każdym sądzie (a w razie śmierci zobowiązuje do tego matkę i małoletnich braci Antoniego i Walentego [?]); Bukojemski nadal używa jego koni, bydła i naczyń browarnych. Kopyczyński protestuje także o nieważność fikcyjnej asekuracji na 3500 złp i o szkodę swego arendarza (830 złp 29,5 gr).

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 138 (skan 0140, strona prawa – dół; ostatnie wiersze wyblakłe)

1Maa Nne JO. Xcia Jmci Jabłonowskiego

2Wdy Pozn. pko W. Strutynskiey S. H. cum praesen-

3tatione Wołow taxa et Diffidentiae[?]

4Roku Tysiąc Siedmset Szescdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Julij Czternastego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y prze-

7demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

8Grodzkim Winn. Comparens Pter Urz. Jmć P. Jerzy Kołbajewski[?] No-

9mine et ex speciali Commissu JO. Xiążęcia Jmci Antoniego Jabłonowskiego

10Woiewody Poznań. Dobr Klucza Lipowieckiego zastawnego y innych

11Dożywotniego Possessora Pana, tudzież Jmieniem Jmć P. Michała

12Kompana tychże Dobr Ekonoma, iakoteż całych Gromad y Poddań-

13stwa w ostrożności czyni y zanosi na pko Wiell. Juliannie Strutyń-

14skiey Starościnie Horodel. Dobr Klucza Żorniskiego Pani Dziedziczney[?]

15[…] […] czyli innego imienia Jlnickiemu tychże Dobr Dyspozytorowi, [Gwał-]

16[t]ownikowi[?] […] […] […] […] […]

k. 138v (skan 0141, strona lewa; dolne wiersze wyblakłe)

1[Wy]wiatorowi[?] y Nayezdnikowi, y innym Kozakom do Dobr Żorniszcza przybranym,

2y przy sposobnym Czasie spraw, po Jmionach y [Nazw]iskach specyfikować

3się maiącym, skarży, żali, manifestuie się y protestuie o to: Jż Jchmć Obwi-

4nieni, a naybardziey Urz. Jlnicki, et quidem primario niewiedzieć z iakich uro-

5jonych[?] sobie pretekstow, z wyż wyrażonemi Kozakami Oręznemi Dnia

6Dziewiętnastego Czerwca (gdzie tegoż Dnia Jarmark znaydował się)

7przyiachał, y z wyż wyrażonemi Kozakami w Liczbie wyżey wyrażoney

8Zameczek[?] Lipowiecki Oręźnie najachał, y w onym tumulty Krzyki Dy-

9gresya[?] czynić na ostatek (Jle w czasie teraznieyszym nieszczęśliwym)

10na Poiedynki nietylko na Szable ale y na Pistolety, y na inną Broń Szlach-

11tę wyzywać śmiał y ważył się, tym niebędąc ukontentowany, w Ber-

12wiastkach[?] Dyspozycyi swoiey Służbę y Kluż[?] Zrady[?], aby tym bardziey

13pohańbić y obrzydzić Klucz Lipowiecki, a naybardziey JO. Xcia Jmci Jabłonowskiego

14Sługę krzywdzić, Listami swoiemi do onychże pisanemi[?] pisanemi, ktore

15Te[n]oris consequentis: Mnie Wielce Mći Panie Sercem nayukochańszy

16Mći Dobr. Woły ukradzione w Iwanie[?] na siło[?] wrył[?] w Stawie chodzące

17na gruncie Lipowieckim, ktorych rekwiruiąc wyty[?] stawiąc się Jmć[?]

18Dobr., lecz satysfakcyi nieodebrawszy, a przy tych Pańskich wołach y Szla-

19checkich więcey poginęło, co by w sąsiedztwie nieprzyzwoita była, więc upraszam

20WMć P. Dob. kazać woły oddać, bo upewniam że JW. Strutyńska krzywdy

21sobie czynić nie da, co wyrażuiąc zostaię z powinnym respektem WMści

22Dobr. szczerożyczliwym y nayniższym Sługą J. Jlnicki. Dat w Żorniszczach

23Die Vigesima prima Junii[?] Tysiąc Siedmset Szescdziesiąt Dziewią-

24tego Roku. Drugi z Kopia[?] opisany tak się w sobie ma: Wielmożny Mći

25Dobr. Przypominam zasię Jego przyiaźń sąsiedzką y upraszam zachowania

26oney, ktora zawsze zachowana zdaie mi się. Ja trzymam ponieważ iakoby

27była miała z obydwoch stron naruszona, więc zapomniawszy przeszłych de-

28koriter[?] upraszam WMć P. Dob. Rekwiruiąc trzeci raz z wołow Skarbo-

29wych a nie Chłopskich, gdyż ja to dalszey prolongacyi utrata czasu

30w Oraniu za ktorą niewiem kto mi ma kompensować, czy ta Szlach-

31ta z Popowiec, czy Pan Bóg, czy Skarb JO. Xiążęcia Wdy. Lepiey by było

32oddać woły, a ja pewny tak dotrzymać do powrotu wyrażoney Szlach-

33ty assekuruię się, a protestacyi utraty w Oraniu zapomnę, teraz przy zacho-

34waniu wyrażoney przyiaźni zostaię ze wszelką rekognicyą WMć P. Dob.

35życzliwym y uniżonym Sługą J. Jlnicki. Die Secunda Julii Millesimo Sep-

36tingentesimo Sexagesimo Nono Anno z Żorniszcz. Trzeci List Oryginalny:

37Mći Dobr. Szlachcica ktory odesłany mnie, odsyłam nazad, gdyż

38dowiedziałem się, że Otch[?] godny, y niemiał do niego nic tylko do Pa-

39na Dob. upraszaiąc o parę wołow poznanych na stepie zaszłych[?]

40Jego, za ktorą łaskę wdzięczny będę do odsłużenia, raz na zawsze pi-

41sząc się WMć P. Dob. życzliwym Sługą J. Jlnicki. Dat Die Septima[?]

42Julii Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Nono Anno z Żorniszcz.

43Z tego Listu przyznam się że za nieoddaniem wyrażonych wołow miał

44Grodownie postąpić, ale do pomiarkowania (wyż wyrażone krzywdy […]

45[…] Jmć P. Jlnickiego Obwinionego, Wiell. Szymański […] List […] […]

46[…] […] […] […] […] […] […]

47[…] […] […] […] […] […] […]

48[…] […] […] […] […] […] […]

k. 139 (skan 0141, strona prawa – góra)

1podpisane woły miał przyłączyć do moich wołow, iesliby iak[?] […]

2my rzeczy było, rob WWPan Dobr. sam iak możesz rozumieć, ja o

3tym interesie iako nieznam, tak z siebie składam, trudno kogo

4przełożyć co kto robi y iak się obchodzi, że niezadna[?] Kozaczka[?] moja przez

5to, że swoią krwawą pracą z Łok zawodów[?] wiadomych w Dob.

6gradbym[?] przez poczciwość kroki swoie na grosz przewiele[?], co Ex-

7tra me, nihil ad me, w czym wszystkim Respektowi się oddawszy zos-

8taię WMć Pa. Dobr. prawdziwym y nayniższym Sługą M. Szymański.

9Die Secunda Julii Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Nono Anno

10z Popowiec. Potym wyżey wyrażonych Listach zwrotnych pisanych,

11y po wyż wyrażonych hazardach Lipowiecki naiazdach na poiedynki

12wyzywaniach y innych krzywd ustawicznych czynieniach, recenter to

13iest Dnia Dwunastego Julij od siebie wyznionych[?] po wyrażoney

14Szlachcie, y u siebie trzymanych y znacznie[?] […] rozumie-

15iąc onych do Lipowca na Dniu wyrażonym nie podług Prawa ale

16oręźnie, y z nożem tureckim, ktory prezentował coram Actis, wystali,

17y Szlachcica Jmć Choreca[?] od siebie przywiozszy do Lipowca na

18Przedmieście Stary[?] przywiozszy y onego podwiązanego od siebie

19aresztowali, a zatym idem Comparens Nne quo supra wołow

20szesnaście iako y wyż wyrażony nóż przed Urzędem ninieyszym

21w Kancellaryi Gr. Winnic. w stepie niewiedzieć zkąd przypędzone y [oddane?],

22że się oświadczaiąc swoią ostrożność też woły prezentowawszy prosił

23mnie Urzędu o przydanie woźnego y Szlachty do otaxowania tychże

24Nro szesnastu wołow razem, ja Urząd annuendo affectationi Generosi

25Comptis przydałem Woźnego Generała Macieja Szczygielskiego, kto-

26ry w przytomności tak mnie Urzędu, iako maiąc przy sobie Szlach-

27tę Urz. Jchmć PP. Antoniego Jędrzejowskiego y Teodora Bere-

28żowskiego[?] też woły wyż wyrażone Nro szesnaście w kwocie[?]

29Polskich Trzysta Trzy[?] y puł, Turecki także Złoty Polski Jeden Gr. […]

30szy[?] Dziewięć otaxował, a otaxowane tenże Urz. Comparens Nre[?]

31s[ob]ie do siebie odebrał, y z tychże odebrania Urząd ninieyszy

32Kancellaryą Gr. Winnic. Expensibus kwitował, prosząc mnie

33Urzędu, tak Urz. Comparens imieniem czyim wyżey manifestu-

34ie się y protestuie, prosząc o przyięcie tey Manifestacyi Ejus-

35dem[?] wyż wyrażonych wołow Nro szesnastu y noża Turec-

36kiego, iakoteż Woźny ze Szlachtą taxy o przyięcie, co y otrzyma-

37li. Jerzy Kołbajewski. Maciey Szczygielski Woźny

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „cum praesentatione Wołow, taxa et Diffidentiae[?]” – z okazaniem wołów, taksą i (o) odgrażanie się; „Nomine et ex speciali Commissu” – w imieniu i ze szczególnego polecenia; „w ostrożności” – dla zabezpieczenia prawnego; „et quidem primario” – a mianowicie najpierw; „Tenoris consequentis” – następującej treści; „Extra me, nihil ad me” – (co) poza mną, to nie do mnie (nie moja sprawa); „recenter” – niedawno; „idem Comparens Nomine quo supra” – tenże komparent w imieniu jak wyżej; „annuendo affectationi Generosi Comparentis” – przychylając się do żądania urodzonego komparenta; „Expensibus kwitował” – pokwitował opłaty kancelaryjne.

Akt zawiera odpisy trzech listów Józefa Ilnickiego (dyspozytora / gubernatora żorniskiego Strutyńskiej, por. akty 201, 207, 219, 222) z Żorniszcza (21 VI [?], 2 VII i 7 [?] VII 1769) oraz listu M. Szymańskiego z Popowiec (2 VII 1769) – korespondencja w sporze o woły (por. akt 222: manifest Strutyńskiej przeciw Jabłonowskiemu i gubernatorowi lipowieckiemu Kompanowi o zatrzymaną parę wołów). Tu gubernator / ekonom lipowiecki – Michał Kompan (w akcie 222 – „Andrzej, czyli innego Jmienia Kompan[?]”). Dolne partie k. 138 i k. 138v wyblakłe. Odczyty niepewne: nazwisko komparenta „Kołbajewski[?]”, „Diffidentiae[?]”, „Dziedziczney[?]”, „[Wy]wiatorowi[?]”, „urojonych[?]”, „Zameczek[?]”, „Dygresya[?]”, „Berwiastkach[?]”, „Kluż[?] Zrady[?]”, fragment pierwszego listu („w Iwanie[?] na siło[?] wrył[?]”, „wyty[?]”), „Junii[?]”, „Kopia[?]”, „dekoriter[?]”, „Otch[?]”, „zaszłych[?]”, „Septima[?]”, list Szymańskiego („niezadna[?] Kozaczka[?]”, „Łok zawodów[?]”, „gradbym[?]”, „przewiele[?]”), „wyznionych[?]”, „Choreca[?]”, „Stary[?]”, „Bereżowskiego[?]”, kwota taksy.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

14VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jerzy Kołbajewski [?] w imieniu ks. Antoniego Jabłonowskiego, wojewody poznańskiego, dożywotniego (zastawnego) posesora klucza lipowieckiego, ekonoma Michała Kompana oraz gromad i poddanych lipowieckich wnosi manifestację w ostrożności przeciw Juliannie Strutyńskiej, starościnie horodelskiej, dziedziczce klucza żorniskiego, jej dyspozytorowi Ilnickiemu i jego Kozakom. Ilnicki 19 VI 1769, w dzień jarmarku, zbrojnie najechał z Kozakami Lipowiec, wywoływał tumulty i wyzywał szlachtę na pojedynki na szable i pistolety; potem pisał do sług lipowieckich listy w sprawie wołów (ich odpisy wpisano do aktu: Ilnicki z 21 VI [?], 2 VII i 7 [?] VII 1769 oraz M. Szymański z Popowiec z 2 VII 1769), żądając zwrotu wołów rzekomo ukradzionych i grożąc, że starościna nie da sobie krzywdy wyrządzić. 12 VII 1769 ludzie Ilnickiego, zbrojnie i z nożem tureckim, przybyli do Lipowca i na przedmieściu aresztowali, związawszy, szlachcica Choreca [?]. Komparent okazał w kancelarii grodzkiej szesnaście wołów, przypędzonych nie wiadomo skąd na step, i nóż turecki; przydany woźny generalny Maciej Szczygielski w obecności szlachty Antoniego Jędrzejowskiego i Teodora Bereżowskiego [?] otaksował woły (na ok. 303,5 złp [?]) i nóż (1 złp 9 gr [?]), po czym komparent odebrał je z powrotem. Manifestacja i relacja taksy zostały przyjęte do akt.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 139 (skan 0141, strona prawa – dół; dolne wiersze wyblakłe)

1Protaa una cum Reprottne Nne JW.

2Jmć Pani Strutynskiey St. Hor. y Jnne

3pko JO. Xięciu Jmci Jabłonowskiemu Wdzie y Jnne

4Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

5Miesiąca Julij, Piętnastego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną

7Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim

8Winnic. Comparens Personaliter Urz. Jmć Pan Jozef Butkiewicz swym, y

9Nne et ex speciali Commisso Wiell. Jmć Pani Julianny z Kosielskich[?]

10Strutyńskiey Starościny Horodel. Dobr Żorniszcz cum attinentiis Dzie-

11dziczki, y Urz. Jmć Pana Jozefa Jlnickiego Ekonoma Dobr tychże, tu-

12dzież Urz. Jmć Pana Jakoba Mikołajewskiego, y Felixa Szczeniawskiego[?], tudzież Opatrz-

13nego Jozefa Dubowskiego Generała Woźnego, Woltera[?] […]szeyszego[?] […]

14nikiem[?] przestrzegaiąc Honoru, Zdrowia y Życia na pko Wiell.[?] Jabłon[owskiemu]

15[…] […] […] […] […]

k. 139v (skan 0142, strona lewa – góra)

1Jabłonowskiemu Woiew. Poznań. Urz. Jerzemu Kołbajewskiemu y Urz.

2Michałowi Kompanowi Administratorowi Lipowieckiemu, skarży, żali,

3manifestuie y Reprotestuie się w ten sposob, y oto: Jż Jchmć Obżałd. nie

4uważaiąc na Prawo y Konstytucye dość obszernie o przeieżdżaiących na Drogach

5y ubi Locorum przebywaiących Szlachty, iakoteż o Woźnych in Actu Ex-

6pedycyi będących obostrzone, a osobliwie Jmć Pan Kompan, ma-

7iąc od Xięcia Dyspozycyą Dobr Lipowca niedość maiąc na tym, że coraz

8nie obywatelskie y sąsiedzkie z rożnemi Jchmć kłotnie czyni, pokoy publicz-

9ny y sąsiedzki zrywa, a nadto niedawnemi Czasy tak opatrznego Jo-

10zefa Dubowskiego Woźnego z Aresztem affirmata[?] przybyłego z Konia za

11łeb[?] wyciągnęli, porwali, steklili[?], szamotali, y Szlachtę Urz. Jchmć wyżey

12wyrażonych horrendissime batożkami bili, mordowali, y mało na

13śmierć niepozabiiali, a co większa Urz. Komparenta, za Jnteressem Po-

14piołow do Majdany[?] potrzebnych przeieżdżaiącego, y spoczywaiącego

15armatim et tumultim na dobrowolney Drodze przytakowali, y gwał-

16townie w Areszt wziowszy, nie niewinnego, iako złoczyńcę do Dobr Mia-

17steczka Lipowca prowadzili, w Areszcie wraz z wyż wyrażonemi Urz.

18Jchmć, to iest Jakobem Mikołajewskim y Felixem Szczeniawskim[?] y

19Kozez[?] y Opatrznym Jozefem Dubowskim przez dwa Dni trzymali, nóż

20dla wygody y potrzeby zawsze noszący wydarli, y chcąc pokryć Jchmć

21Obwinieni swoy niesprawiedliwy y niedprawny występek, coram Actis

22prezentowali, et in iisdem Actis sinistre, czego nigdy dowieść y wypro-

23bować niebędą mogli, cum summa laesione Comptis Pryncypałki

24opisali, przeto moderne Comparens Nne quorum supra tam de

25laesiva circumscriptione, quam de illatis iniuriis, et violentiis ite-

26rata vice manifestatur et Reprotestatur. Jozef Butkiewicz

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „una cum Reprotestatione” – wraz z reprotestacją (odpowiedzią na protest strony przeciwnej); „ubi Locorum” – gdziekolwiek; „in Actu Expedycyi” – w trakcie wykonywania czynności urzędowej; „armatim et tumultim” – zbrojnie i gromadnie; „sinistre” – fałszywie; „cum summa laesione” – z największą krzywdą; „moderne Comparens Nomine quorum supra tam de laesiva circumscriptione, quam de illatis iniuriis et violentiis iterata vice manifestatur et reprotestatur” – obecny komparent w imieniu wyżej wymienionych tak o krzywdzące podejście, jak i o wyrządzone krzywdy i gwałty ponownie manifestuje się i reprotestuje.

Odpowiedź strony Strutyńskiej na manifestację Jabłonowskiego z 14 VII 1769 (akt 236), w której okazano nóż turecki i opisano aresztowanie szlachcica w Lipowcu. Por. też akty 222 (Strutyńska c/a Jabłonowski i Kompan o woły) i 238 (areszt Kompana na rekwizycję Strutyńskiej). Dolne wiersze k. 139 wyblakłe. Odczyty niepewne: „Kosielskich[?]”, „Szczeniawskiego[?]” (w akcie 238 „Szczeniawskiego”), „Woltera[?] […]szeyszego[?] […]nikiem[?]”, „affirmata[?]”, „za łeb[?]”, „steklili[?]”, „Popiołow do Majdany[?]” (popioły do majdanu – potażarni?), „Kozez[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

15VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Butkiewicz we własnym imieniu oraz Julianny Strutyńskiej, starościny horodelskiej, dziedziczki Żorniszcza, jej ekonoma Józefa Ilnickiego, szlachty Jakuba Mikołajewskiego i Feliksa Szczeniawskiego [?] oraz woźnego generalnego Józefa Dubowskiego protestuje i reprotestuje przeciw ks. Antoniemu Jabłonowskiemu, wojewodzie poznańskiemu, Jerzemu Kołbajewskiemu i Michałowi Kompanowi, administratorowi lipowieckiemu. Kompan, wbrew prawom chroniącym szlachtę w drodze i woźnych podczas czynności urzędowych, nieustannie wszczyna kłótnie z sąsiadami; niedawno jego ludzie ściągnęli z konia woźnego Dubowskiego, który przybył z aresztem, szarpali go, a wymienioną szlachtę okrutnie bili batogami, niemal na śmierć; samego Butkiewicza, przejeżdżającego w sprawie popiołów do majdanu [?] i odpoczywającego na wolnej drodze, zbrojnie napadli, aresztowali jak złoczyńcę i zaprowadzili do Lipowca, gdzie wraz z Mikołajewskim, Szczeniawskim [?] i woźnym trzymali go dwa dni i odebrali mu nóż noszony dla wygody, po czym – by pokryć bezprawie – okazali ten nóż w aktach i fałszywie opisali sprawę (akt 236). Komparent ponawia protestację o krzywdy i gwałty.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 139v (skan 0142, strona lewa – dół; ostatnie wiersze wyblakłe)

1Maa Urz. Piotrowskiego y Wrzeszczskiego[?]

2y Jnn. pko Urz. Kompanowi

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Piętnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic. y przedemną

6Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winnic.

7Comparentes Pter Urz. Jchmć Panowie Stanisław Wrzeszcz[?] Szymon Pio-

8trowski, tudzież Opatrzny Michał Radliński ad Requisitionem affecti-

9onem Wiell. Mysłkowskiey przy Liście nawet do przeiazdu y osob,

10ile dla całości Jnteressu y osob dla Aresztu Urz. Jozefa Wysockiego

11do Dobr Miasta Lipowca wraz z Urz. Podgaińskim przybyłych, y we

12wszystkich Handlach Komparuiących przybyli, y do Dobr Miasta Lipowca

13ex mente Prawa wezwani, solennie pko Jmć Panu ktorego kolwiek Jmienia

14Kompanowi swym, y Wiell. Mysłkowskiey ad Requisitionem, cuius re-

15quisitionem[?], tudzież ubespieczaiąc y całość processu Prawa, niemniey obia[śnia-]

16iąc szkodę przez kogo wynikła, że solenne zanoszą Manifestacyą,

17oto: Jż Jmć Pan Obżałow. zważywszy między nas przez Ludzi swoich […]

18nego przybyłych z Aresztem Urz. […] […] […] ex mente Prawa […]

19[…] do Miasta Lipowca przyiechałych, maiąc Pozwy od Wiell.

20[…] Plenipotenta Pańskiego uwiązanego[?] […] […] za daniem znaku […]

21iako przez […] […] wezwane[?], tak woźnego, to iest wysockiego[?]

22[…] […] Areszt[?] […] […] […] wyrazonych […]

23[…] […] […] […] […] […] […]

24[…] […] […] […] […] […] […]

k. 140 (skan 0142, strona prawa – góra)

1nietylko Szlacheckie ale y Chrześciańskie Życie, brali y szarpali, y aż

2dotychczas w więzieniu trzymali, po ktorym czas tenże Jmć Obżałow.

3tychże złodziejow wypuścić, woźny w Grodzie prezentował, wypuściwszy

4y rursus do siebie wziowszy, Synodum in commodum personae pan-

5dui[?] alterius obrocił, dlaczego ninieysi Comparentes widząc prawo

6zgwałcone, Jnteres pierwszy[?], Aresztu w ktorym posłani, a ztąd szko-

7dę Wiell. Rekwirenckiey, ut in protestat Actis, iure vindicationem tey że Wiell.

8Komparentce ostrzegaiąc, et cum quibus actis movenda, praecustodien-

9do mutam teraz bacznie praemissorum omnium ac de diligentia sui ac par-

10tis, iterato querit et manifestat. Stanisław Wrzeszcz[?] Szymon Piotrowski

11pisać nieumieiący ⊕ Michał Radliński ⊕

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „ad Requisitionem” – na rekwizycję (żądanie); „ex mente Prawa” – zgodnie z myślą (przepisem) prawa; „rursus” – znowu; „ut in protestat Actis” – jak protestuje się w aktach; „iure vindicationem” – prawną windykację (dochodzenie); „praecustodiendo” – zabezpieczając zawczasu; „de diligentia sui ac partis iterato querit et manifestat” – dla ostrożności swojej i strony ponownie skarży się i manifestuje.

Kolejny akt sporu Strutyńskiej z Jabłonowskim i administratorem lipowieckim Michałem Kompanem (por. akty 222, 236, 237, 239). Dół k. 139v (ok. 6 wierszy) silnie wyblakły – opis zajścia odczytany fragmentarycznie; wynika z niego, że ludzie Kompana pobili i uwięzili komparentów (szlachtę i woźnego), przybyłych do Lipowca z aresztem na rzecz Mysłkowskiej, oraz wypuścili i znów przejęli aresztowanych „złodziei”. Odczyty niepewne: nazwiska „Wrzeszcz[?] / Wrzeszczski[?]”, „Mysłkowskiey”, „Wysockiego”, „Podgaińskim”, „Synodum in commodum personae pandui[?] alterius”, „pierwszy[?]”, „mutam”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

15VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, szlachta Stanisław Wrzeszcz [?] i Szymon Piotrowski oraz woźny Michał Radliński, którzy na rekwizycję Mysłkowskiej przybyli do Lipowca (wraz z Podgaińskim) w celu aresztu Józefa Wysockiego, manifestują się przeciw Michałowi Kompanowi, administratorowi lipowieckiemu. Kompan i jego ludzie pojmali ich wbrew prawu, szarpali, narażając nie tylko szlacheckie, ale chrześcijańskie życie, i trzymali dotąd w więzieniu; aresztowanych złodziei najpierw wypuścili, a potem znów przejęli i obrócili na korzyść innej osoby. Komparenci, zastrzegając prawo rekwirentki do windykacji szkody, ponawiają manifestację; Piotrowski i woźny, niepiśmienni, postawili krzyżyki.

Transkrypcja

k. 140 (skan 0142, strona prawa)

1Arest Urz. Kompana y Jnn. ex Parte

2JW. Strutynskiey S. H. w Dobrach Lipowie[ckich]

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Piętnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winn.

6y przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrab-

7stwa Grodzkim Winnic. Stanowszy Oczewisto woźny Generał

8Woiewodztwa Bracł. y Jnn. Opatrzny Jozef Dubowski dobro-

9wolnie zeznał, iż On Roku Tysiąc Siedmset Szescdziesiąt

10Dziewiątego Dnia Dwunastego Julij na affektacyą y Prawną re-

11quizycyą Wiell. Jmć Pani Julianny z Obszy[…]skich[?] Strutyńskiey Sta-

12rościny Horodel. pozostały wdowy, był w Dobrach Miasteczku Lipowcu

13gdzie będąc maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary god-

14nych Urz. Jchmć PP. Jakoba Mikołajewskiego y Felixa Szczeniaw-

15skiego, dla tym większey wiary do tych Aktow użytych, gdzie będąc

16Urz. Andrzeja czyli innego Jmienia Kompana na ten czas Guberna-

17tora y Pułkownika Lipowieckiego, y iakiegokolwiek Jmienia

18Podgaińskiego Arendarza na gruncie Dobr Lipowca znaydu-

19iącego się u Woyta tameyszego, y całey Gromady Lipow. Zatrzy-

20mał[?] Gwałtownie[?] y wołow szesnastu zaresztował, y prawnie przypo-

21ręczył, ktory Areszt tak Gromada imieniem JO. Antoniego Jabło-

22nowskiego Wdy Poznań. Pana swego dobrowolnie przyiowszy do

23rozprawy Prawney dotrzymać deklarowali y assekurowali się, z kto-

24rego woźny ztamtąd powrocił, y przed tym Urzędem prawdzi-

25wego Aresztu swego uczynił y zeznał Relacyą, woźny nieumieiący

26pisać znak Krzyża Swiętego kładzie Jozef Dubowski ⊕

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „ex Parte” – ze strony (na żądanie); „affektacya y Prawna requizycya” – żądanie i prawna rekwizycja; „przyporęczyć” – oddać pod poręczenie (dozór).

Areszt dokonany 12 VII 1769 – w tym samym dniu, w którym (wg aktu 236) ludzie Ilnickiego przybyli do Lipowca, a (wg aktów 237–238) szlachta i woźny strony Strutyńskiej zostali pobici i uwięzieni w Lipowcu. Szesnaście aresztowanych wołów – zapewne te same, które strona Jabłonowskiego okazała w aktach (akt 236). Imię Kompana podane alternatywnie („Andrzeja czyli innego Jmienia”); w aktach 236–238 – Michał Kompan. Nazwisko panieńskie Strutyńskiej w rkp. „z Obszy[…]skich[?]” – niepewne (w aktach 219, 222, 237 odczytane „z Kosielskich[?]”; prawdopodobnie ta sama forma – do weryfikacji). „Zatrzymał[?] Gwałtownie[?]” – odczyt niepewny (rkp. „Zetował Chudoba[?]”, może „żywą chudobę” – bydło).

Streszczenie

15VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Józef Dubowski zeznaje, że 12 VII 1769 na żądanie Julianny Strutyńskiej, wdowy, starościny horodelskiej, w obecności szlachty Jakuba Mikołajewskiego i Feliksa Szczeniawskiego był w miasteczku Lipowcu i tam u wójta i całej gromady lipowieckiej aresztował Andrzeja (czyli innego imienia) Kompana, gubernatora i pułkownika lipowieckiego, oraz Podgaińskiego, arendarza, a także szesnaście wołów; gromada w imieniu ks. Antoniego Jabłonowskiego, wojewody poznańskiego, przyjęła areszt i zobowiązała się dotrzymać go do rozprawy. Woźny złożył relację, stawiając krzyż.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 140 (skan 0142, strona prawa – dół; tekst prawie całkowicie wyblakły, papier uszkodzony)

1Manifest Urz. Szyszki pko W. Miedźwiedz-

2kiemu S. Bracł.[?] o rożne Krzywdy et de Nullitate Assekuracyi

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Julij, Piętnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Gr. Winnic. przedemną An-

6tonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winnic. Compa-

7rens Pter Urz. Jmć Pan Jan Szyszko […] […] […]

8[…] […] […] […] […] […] […]

9[…] iako nayuroczyściey […] […] […] […]

10[…] na pko Wiell. Panu Stanisławowi[?] Miedźwiedzkiemu […]

11[…] Skarży y[?] […] manifest o to: Jż […]

12[…] […] […] […] […] […] […]

13[…] y nadto[?] w tey Fortunie […] […]

14[…] […] […] […] […] […]

k. 140v (skan 0143, strona lewa; dolne wiersze wyblakłe)

1Przyiacielskiemi sposobami sprowadził teraznieyszego Manifestan-

2ta z Krasnego do tychże Dobr pod Dyspozycyą, ktory Manifes[tant] nie mo-

3gąc niedostatek tameyszey Jntraty w wspomnioney Ekonomii ubłagać[?]

4dostarczać niemogący, musiał więc z własności Prac swoiey na-

5bytey prawdziwie Substancyi, ktorą pieniędzmi swemi, bydłem y w

6inym suplementował, tę Dyspozycyą Lat circiter dwie oprocz Expen-

7sy z niemałym Azardem Życia swoiego prowadził, a kiedy y temi

8sposobami dostarczyć Zadość wszystkie niemogł, tedy udał się do

9Poszpek[?] do Wiell. Jmć Pana Ważyńskiego[?] Stoln. Latt. wieskiego[?] y do upadłych[?]

10Szlachty Dobr, u ktorego na Skrypt swoy, a na własną potrzebę Wiell. Mie-

11dźwiedzkiego wziął Czerwonych Złotych Osmnaście, oprocz tego wszyst-

12kiego y takowey aplikacyi swoiey, pracuiąc około wspomnioney Fortu-

13ny, iednak Wiell. Obżałd. na Assekuracyą onego pożyczył Złł. Polsk. Trzysta[?],

14a potym kiedy też sama wieś Słobodka w trzeciey Possessyi wyszła[?]

15Jmć Panu Zasępskiemu, a sam z tuteyszego Woiewodztwa na Funkcyą Poselską

16do Warszawy udał się, y wyiechał, przy tym wszystkie swoie Bydło ro-

17gate y nierogate, na Folwarku własnie cudzym zostawił, y bez spo-

18sobu do wyżywienia podczas zimowey pory zachował, że ninieyszy

19Manifestans w Dobrach Dymitraszkowce, u Wiell. Kreydy[?] Lp. Stolnika Latt. na

20Dyspozycyi został się, też Bydło przez siebie przysposobione do Dobr Dy-

21mitraszkowki na przezimowanie przypędzić kazał, ktore za swoie pie-

22niądze kupionym Sianem y naiętym przez siebie Dozorcą, należycie

23przezimował; to iest we wsi nazywaiącey się Rudnickim[?], oprocz tych ap-

24plikacyi swoich wołow Parę wartuiących Czerwonych Osm, sukna kar-

25mazynowego łokci sześć wartuiącego Złł. Polsk. Sto, Kotłow parę, z trzech

26nowych Grubowanych do Kotłowni Gorzałczanych[?] wartuiących Czerwonych

27Złotych Dwa, roboczemu Zychoniemu[?] Woytenkowi za Wiell. Miedźwiedzkiego

28gotowych pieniędzy Czerwonych Złotych Dwa Manifestant wydał, przez Sar-

29nicką[?] Złotych Polsk. Dwadzieścia Cztery, Tytuniu za Złotych Polsk. Sto Ku-

30pionego, owiec Dziesięć z Jagniętami wartuiących Złotych Polsk. Pięćdzie-

31siąt, Kozy z Koźlętami wartuiących Złotych Polsk. Dwadzieścia Pięć, Chomąty

32wartuiących Złł. Polsk. Dwadzieścia Cztery, Loch cztery wartuiących Złł. Polsk.

33Dwadzieścia, Kabanow trzy wartuiących Złł. Polsk. Dwadzieścia Cztery, Gę-

34si Osm wartuiących Złł. Polsk. Osm, Kur szesnaście wartuiących Złł. Polsk.

35Pięć y Gr. Dziesięć, Kaczek siedm wartuiących Złotych Polsk. Dwa

36y Gr. Dziesięć, Beczek Piwnych Dwie wartuiących Złł. Polsk. Cztery, Ta-

37lek[?] na Masło trzy wartuiących Złł. Jeden Gr. Dziesięć, na przezimowanie

38bydła w Rudnickim na paszę y Dozorcę wydał Złotych Polsk. Siedmdziesiąt,

39Żyta Ćwiertek[?] Osm Krasnianskiey Miary, każdy Ćwiertek rachuiąc po

40Złotych Polsk. Sześć, wartuiącego Czterdzieści Osm Złł. Polsk. Pszenicy Sześć

41Miar[?] Cito[?] sześć każdy Ćwiertek rachuiąc po Złotych Dziesięć wartuiący

42Złł. Polsk. Sześćdziesiąt, siedząc wiele[?] Gr. u Winnic. z Jnteressu Wiell. Mie-

43dźwiedzkiego Expensował podtenczas Złł. Polsk. Dwadzieścia Grzywien[?] […]

44tem przepadzonych także z Jnteressu tegoż Wiell. Obżałd. dać musiał

45Złł. Polsk. Sto Dziewięćdziesiąt Dwa, czyniąc applikacyą temuż Wiell. Obżał.

46swoiemi podwodami z Dobr Dymitraszkowiec[?] […] do Dobr […]

47odesłał […] […] […] […] […] […]

48[…] […] […] […] […] […] […]

49[…] […] […] […] […] […] […]

50[…] […] […] […] […] […] […]

k. 141 (skan 0143, strona prawa – góra)

1nascie na Jnteres tegoż Wiell. Obżałd. wydane oddać do Skarbu Wiell.

2Mott.[?] dać powinien, oraz y o wspomnioną Summę Trzysta Złł. Polsk. upo-

3mnieć się u tegoż Wiell. Obżałd. niemiał, in vim ktorey Summy Trzechset

4Złł. Polsk. iuż sprawiedliwie unà cum provisione od tegoż Wiell. Mie-

5dźwiedzkiego Urod. Manifestantowi Złł. Polsk. Sto należy się, Wiell. Obwinio-

6ny roboczych Mykity Czatnokurskiego[?] Złł. Polsk. Trzysta, u Semka Szlusar-

7ka Złł. Polsk. Sto Poddanych swoich Słobodzkich Manifestanta po-

8życzonych przytrzymać kazał, y wydać do tychczas niechce, nawet

9za Lat Dwie Złł. Polsk. Dwieście Sześćdziesiąt należącego Manifestan-

10towi nieoddał, y swoią Ordynaryą przez te obiedwie Lata suple-

11mentować się musiał, zatym tenże Manifestans deklaruiąc te

12wszystkie swoie Pretensye in quovis Foro Juramentem stwierdzić,

13y krzywdę prawnie windykować, przeciwko temuż Wiell. Obżałd.

14powtornie o nieważność swoiey Assekuracyi, czyli Skrypcyi z przy-

15muszenia szczegulnego na zaciągnienie Długu na Jego potrzebę

16wziętego daney, salva manente, si opus fuerit melioratione,

17quam solennissime manifestuie się, prosząc tey Kopiy do Akt

18o przyięcie, co y otrzymał. Jan Szyszko mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „circiter” – około; „Expensa” – wydatki; „Azard” – hazard, ryzyko; „Funkcya Poselska” – funkcja posła (na sejm); „Ordynarya” – ordynaria, wynagrodzenie w naturze (tu: utrzymanie dyspozytora); „in quovis Foro Juramentem stwierdzić” – w jakimkolwiek sądzie przysięgą potwierdzić; „salva manente, si opus fuerit, melioratione” – z zastrzeżeniem poprawy, jeśli zajdzie potrzeba; „quam solennissime” – jak najuroczyściej; „mpp.” – manu propria.

Komparent – Jan Szyszko, dawny dyspozytor (ekonom) dóbr Miedźwiedzkiego (Słobodka). Nagłówek i początek aktu (dół k. 140) prawie zupełnie wyblakłe; dół k. 140v również (ok. 5 wierszy). Imię i tytuł obwinionego niepewne („S. Bracł.[?]”; por. Stanisław Miedźwiedzki, podstolic bracławski – akt 235). Odczyty niepewne: „ubłagać[?]”, „Poszpek[?]”, „Ważyńskiego[?] Stoln. Latt. wieskiego[?]”, „upadłych[?]”, „Trzysta[?]”, „wyszła[?]”, „Kreydy[?]”, „Rudnickim[?]”, „Gorzałczanych[?]”, „Zychoniemu[?]”, „Sarnicką[?]”, „Talek[?]”, „Miar[?] Cito[?]”, „wiele[?]”, „Grzywien[?]”, „Mott.[?]”, „Czatnokurskiego[?]”. Sumy i wyliczenia odczytane z dobrą pewnością tam, gdzie tekst wyraźny (k. 140v środek, k. 141).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

15VII 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Szyszko manifestuje się przeciw Miedźwiedzkiemu [?], podstolemu [podstolicowi?] bracławskiemu. Miedźwiedzki przyjacielskimi sposobami sprowadził Szyszkę z Krasnego do swoich dóbr jako dyspozytora; ten, nie mogąc z niedostatecznej intraty pokryć potrzeb ekonomii, przez około dwa lata uzupełniał je własnymi pieniędzmi, bydłem i innymi rzeczami, z narażeniem życia, a nawet pożyczał na skrypt 18 czerwonych złotych na potrzebę Miedźwiedzkiego; Miedźwiedzki zaś wziął od niego na asekurację 300 złp. Gdy wieś Słobódka przeszła w trzecią posesję do Zasępskiego, a Miedźwiedzki wyjechał jako poseł do Warszawy, zostawiając bydło na cudzym folwarku bez paszy na zimę, Szyszko (wtedy dyspozytor w Dymitraszkowcach [?]) przezimował je własnym kosztem w Rudnickim [?]. Wylicza swoje wydatki i straty: para wołów (8 czerwonych zł), 6 łokci sukna karmazynowego (100 złp), kotły gorzałczane, tytoń (100 złp), owce, kozy, chomąty, lochy, kabany, gęsi, kury, kaczki, beczki, żyto i pszenica (w sumie wiele setek złp), koszty pobytu w Winnicy itd. Miedźwiedzki kazał ponadto zatrzymać pieniądze pożyczone przez Szyszkę poddanym słobodzkim (300 złp u Mykity Czatnokurskiego [?], 100 złp u Semka Szlusarka), nie oddał mu należności za dwa lata (260 złp) ani prowizji od 300 złp. Szyszko deklaruje zaprzysiężenie swoich pretensji w każdym sądzie i protestuje o nieważność asekuracji (skryptu), wymuszonej na zaciągnięcie długu na potrzebę Miedźwiedzkiego.