Akty 161–200a

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 97v (skan 0100, strona lewa, dół)

1Areszt w Niemierowie Hulta-

2ia ex Rne JW. Jełowickiego[?] S. B.[?]

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątego Dziewiątego

4Miesiąca Maji Dziewiątego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grod. Winnc. y przedemną

6Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Win-

7nickim. Stanowszy Oczewisto Woźny Gnał. WWa Bracł. y Jnnych

8Opatrzny Paweł Matiaszewski[?] w moc skuteczney Relacyi swo-

9iey dobrowolnie zeznał: Jż on Roku y Miesiąca na Akcie wyrażo-

10nych Dnia … na Affektacyą y prawną Rekwizycyą JW.

11… [Jełowickiego?] … Bracław.[?] maiąc przy sobie Stronę

12Szlachty Ludzi wiary godnych Urz. Jchmć Panow Szymona

13[reklamant:] Bydzkiego

k. 98 (skan 0100, strona prawa, góra)

1Bydzkiego y Antoniego Furmickiego[?] dla tym większey wagi

2y wiary do tego Aktu użytych zieżdżał do Miasta Niemiero-

3wa, gdzie będąc w Zamku tameczny u Wiel. Bitkowskiego[?]

4Ekonoma y Kommendanta Klucza Niemirowskiego prawowi-

5tego Wyszławka[?] Poddanego Niemirowskiego Klucza w Busz[y]-

6nce[?] mieszkaiącego iako Hultaia w Grzywnach prawnych aresz-

7tował y przypowiedział, ktory Areszt Wiel. Bitkowski[?] Jmieniem

8JWW. Pryncypałow swoich przyiął, y do rozprawy prawney

9dotrzymać deklarował y submittował się, a tak Woźny Szla-

10chtą Sobie przytomną oswiadczywszy się tu przybywszy ad Acta

11przedemną Urzędem prawdziwego Aresztu uczynił y ze-

12znał Relacyą. De quo præsens Mis Rell. Mis ignarus scri-

13bendi Crucem Sanctam posuit Paweł Matiaszewski[?] ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „ex Requisitione” (ex Rne) – na żądanie; „w Grzywnach prawnych aresztował y przypowiedział” – ogłosił areszt pod grzywnami prawnymi; „De quo præsens Ministerialis Relatio; Ministerialis ignarus scribendi Crucem Sanctam posuit” – o czym niniejsza relacja woźnego; woźny, nie umiejąc pisać, położył krzyż święty.

Odczyty niepewne (k. 97v dół bardzo wyblakły; data aresztu i nazwisko zlecającego nieczytelne): nazwisko i tytuł zlecającego „Jełowickiego[?] S. B.[?]” (może Jełowicki, starosta bracławski? – w nagłówku wyraźniejsze „JW. Jełowickiego”); nazwisko woźnego „Matiaszewski[?]” (dwukrotnie); szlachta „Szymona Bydzkiego” i „Antoniego Furmickiego[?]”; „Bitkowskiego[?]” (ekonom i komendant klucza niemirowskiego); imię aresztowanego „Wyszławka[?]” i miejsce zamieszkania „w Busz[y]nce[?]”. Akt dotyczy zapewne uczestnika rebelii hajdamackiej (hultaja).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

9V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego i innych Paweł Matiaszewski [?] zeznał, że na żądanie Jełowickiego [?], starosty b[racławskiego?], ze szlachtą Szymonem Bydzkim i Antonim Furmickim [?] przybył do miasta Niemirowa i na zamku, u Bitkowskiego [?], ekonoma i komendanta klucza niemirowskiego, ogłosił areszt pod grzywnami na Wyszławka [?], poddanego klucza niemirowskiego mieszkającego w Busz[y]nce [?], jako hultaja; Bitkowski [?] w imieniu swych pryncypałów przyjął areszt i zobowiązał się stawić go do rozprawy prawnej. Woźny położył krzyżyk. Data aresztu nieczytelna.

Transkrypcja

k. 98 (skan 0100, strona prawa)

1Maa Urz. Nosalskiego y

2Jnnych in Diligentia de

3expleta Possessione Częsci

4Witawy

5Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Maji Dziewiątego Dnia

7Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnc. y przede-

8mną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

9Grodzkim Winnickim. Compns Pter Urz. Jmć Pan Stefan Paweł

10binominis Nosalski swym, y Urod. Jeymć Pani Anny z Bru-

11szyńskich Nosalskiey Matki swey, tudzież UUrz. Kazimierza

12Jana, Franciszka y Pawła Ziembowskich Braci, Jana y Mary-

13anny z Ziembowskich Myslickich Małł., Theodora y Teressy iti-

14dem z Ziembowskich Baczyńskich Małł., Jana Bruszyńskiego

15Andrzeia y Magdaleny z Bruszyńskich Baczyńskich Małł., Ste-

16fana y Anastazyi z Bruszyńskich Sałkowskich Małł., Tomasza

17y Katarzyny itidem z Bruszyńskich Klemaszewskich Małł., nie-

18gdy Urz. Kazimierza Bruszyńskiego Sukcessorow, Tomasza y Mar-

19cyanny z Ziembowskich Masiewskich Małł. Jmieniem in Di-

20ligentia Sui manifestuie się o to: Jż UUrz. Comparentes za-

21chowuiąc we wszystkim Prawo pospolite Possessyą w Dobrach

22Wsi Witawie na Częsci niegdy Urz. Walentego Bruszyńskiego

23Antecessora swego na Siebie iure Successivo spadłey spokoy-

24nie y nieprzerwanie wysiedzieli, dla czego de Continuata

25pacifica Possessione, tum Eadem ulterius continuanda idem

26Comparens nne quo supra iterata manifestatur vice. Ste-

27fan Nosalski mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „binominis” – dwojga imion; „itidem” – również; „in Diligentia Sui” – w swojej pilności; „iure Successivo” – prawem sukcesji; „de Continuata pacifica Possessione, tum Eadem ulterius continuanda idem Comparens nomine quo supra iterata manifestatur vice” – o ciągłej spokojnej posesji, a także o jej dalszym kontynuowaniu tenże komparent imieniem jak wyżej ponownie się manifestuje.

Por. akt 124 – manifest Jagiełłowicza, Mielszkiewiczów, Nosalskiego, Myślickich i Masiewskich przeciw Bruszyńskim i Nelickim o części Wytawy (Witawy) po Walentym Bruszyńskim; tu współspadkobiercy dokumentują czterotygodniową [?] spokojną posesję tych części. Nazwa wsi w rkp. „Witawa” (w akcie 124 „Wytawa”).

Streszczenie

9V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stefan Paweł Nosalski, w swoim imieniu oraz matki Anny z Bruszyńskich Nosalskiej, braci Kazimierza, Jana, Franciszka i Pawła Ziembowskich, małżonków Jana i Maryanny z Ziembowskich Myślickich, Teodora i Teresy z Ziembowskich Baczyńskich, Jana Bruszyńskiego, Andrzeja i Magdaleny z Bruszyńskich Baczyńskich, Stefana i Anastazji z Bruszyńskich Sałkowskich, Tomasza i Katarzyny z Bruszyńskich Klemaszewskich (sukcesorów Kazimierza Bruszyńskiego) oraz Tomasza i Marcjanny z Ziembowskich Masiewskich, manifestuje się w pilności, że zgodnie z prawem spokojnie i nieprzerwanie wysiedzieli posesję części wsi Witawa (Wytawa), spadłej na nich prawem sukcesji po Walentym Bruszyńskim, i manifestuje się o jej dalsze spokojne kontynuowanie.

Transkrypcja

k. 98 (skan 0100, strona prawa, dół – tekst silnie wyblakły)

1Maa Urz. Czaplińskiego[?] cum

2Juramento[?] […]

3[…]

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maji Dziewiątego[?] Dnia

6[reklamant:] Przed Urzędem

k. 98v (skan 0101, strona lewa, góra)

1Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Win-

2nickiemi y przedemną Antonim Jałowickim Namiesni-

3kiem Burgrabstwa Grodzkim Winnickim. Compns pter

4Urod. Jmć Pan Kazimierz Czapliński Wiel. Jmć Pana

5Kordysza Cześnika Winnickiego Aktualny Szyper te w

6pilnosci przed Aktami Grodz. Winnc. czynił oswiadczenie.

7Jż zadosć czyniąc Prawu pospolitemu recenter napisanemu

8Juramen w przytomnosci UUrod. Jchmć Panow Antonie-

9go Pawłowskiego y Jana Mastowskiego y Jnnych wielu

10w Kancellaryi Grodz. Winnc. będących, iakotez Opatrzne-

11go Błażeja Liniewskiego Woźnego natę Rotę iako

12Potasz[?] Wiel. Kordysza Cześnika Winnc. do Gdań-

13ska transportuiący Fas in numero Trzydziesci Czterý

14z własnych Dobr y Lasow Ziemskich Dziedzicznych te-

15goż Wiel. Kordysza nie z Krolewszczyzn, ani skupowany

16na Handel, ale z własnych Lasow wyrabiany prowadzi,

17wykonał. tak mi … Panie Boże dopomoż y niewinna

18Męka Jezusa, po ktorym Juramencie tę kopią do Akt

19przyiąć prosił co y otrzymał. Kazimierz Czapliński mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens personaliter” (Compns pter) – stawiwszy się osobiście; „recenter napisanemu” – niedawno uchwalonemu; „Juramen … natę Rotę … wykonał” – przysięgę według tej roty złożył; „Fas in numero Trzydziesci Cztery” – w liczbie trzydziestu czterech „fas” (beczek; tu zapewne jednostka spławianego towaru – drewno, popiół lub potaż); „mpp” (manu propria) – ręką własną.

Kontekst: przysięga szypra (kierownika transportu wiślanego) wymagana przez konstytucję sejmową (zapewne 1764/1768) – dla wolności od cła trzeba było zaprzysiąc, że towar pochodzi z własnych dóbr ziemskich dziedzicznych właściciela, a nie z królewszczyzn ani z kupna na handel. „Potasz[?]” – litera t niepewna (możliwe „Polasz”); potaż – popiół drzewny transportowany do Gdańska w beczkach, co zgadza się z „Fas” (beczki) i „z własnych Lasow wyrabiany”; „iako potasz … transportuiący Fas … Trzydziesci Cztery” = przewożący 34 beczki potażu. Odczyty niepewne: nazwisko „Czapliński” w nagłówku (bardzo wyblakły; w tekście i podpisie wyraźne), drugi i trzeci wiersz nagłówka nieczytelne, dzień miesiąca (Dziewiątego[?]), notka marginalna „Lect.[?]”.

Streszczenie

9[?] V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Kazimierz Czapliński, aktualny szyper Stanisława Kordysza, cześnika winnickiego, w pilności oświadczył, że – czyniąc zadość niedawno uchwalonemu prawu – w obecności Antoniego Pawłowskiego, Jana Mastowskiego i innych osób z kancelarii grodu winnickiego oraz woźnego Błażeja Liniewskiego złożył przysięgę według przepisanej roty, iż transportowane przez niego do Gdańska 34 beczki (fas) potażu [?] pochodzą z własnych dóbr i lasów ziemskich dziedzicznych cześnika Kordysza, a nie z królewszczyzn, i nie są skupowane na handel, lecz wyrabiane w jego własnych lasach. Po przysiędze prosił o przyjęcie tej kopii do akt.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 98v (skan 0101, strona lewa, dół)

1Rella Pozwu na Sąd Marszał.

2Kor. od JW. Chodkiewicza S. Ż. pko

3JW. Piaskowskiego[?] P. K.

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiątego, Dziewiątego.

5Miesiąca Maji, Dwunastego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnc. y prze-

7demną, Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

8Grodzkim Winnickim. Stanowszy Oczewisto Woźny Gnał.

9WWa [skreślony wyraz] y Jnnych Opatrzny Stefan Prystupa w moc

10wierney Relacyi swoiey ustnie y dobrowolnie zeznał: Jż on

11Roku teraznieyszego Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiątego Dzie-

12wiątego, Dnia Jedynastego Maji Pozew na Sąd Marszałkow-

13ski Kor. odniosł do Dobr Wsi Rachnow, y tam ten Pozew we

14Dworze tameyszym położywszy, o położeniu y Essencyi onego

15od kogo y na kogo, y w iakiey Sprawie pisany był, prawnie

16publikuiąc do wiadomosci podał, de tenore tali: Stanisław

17na Wisniczu y Łańcucie Hrabia Xiąże Lubomirski Marsza-

18łek Wielki Koronny [Spiski?] etc. Starosta. Tobie JW. Mi[kołajowi?]-

19[…] Jmci[?] Piaskowskiemu[?] Podkomorzemu Krzemienie-

20ckiemu Piaseczyńskiemu[?] y Taraszczańskiemu[?] etc. Staroscie z[?]

21[…] Dobr[?] … ninieyszym[?] wszystkich nakazuiemy[?], żebyś

22przed Nami y Sądem naszym Marszałkowskim Kor. pierwo-

23[reklamant:] szey

k. 99 (skan 0101, strona prawa, góra)

1szey Jnstancyi, gdy ta Sprawa z Regestru y wpisu sobie

2przyzwoitych przywołana będzie, osobiscie prawnie y zawi-

3cie stanął, a to na Jnstancyą JW. Mikołaja Hrabi na Turow[?] Czar-

4nobylu y Petrykowie Chodkiewicza Starosty Generalnego Xięstwa

5Żmudzkiego Powoda, ktory przychylaiąc się do Skryptu ręcznego

6Dnia Trzynastego Miesiąca Listopada, Roku Tysiąc, Siedmset,

7Sześćdziesiątego, Siodmego w Warszawie na Summę Sześćdzie-

8siąt y Pięć Tysięcy Złł Polł w Złocie ważnym Obrączkowym

9przez Wmci Pozwanego, na Osobę Powoda danego y Aktami

10Grodu Warszaw. roborowanego, tudzież Manifestu na Ter-

11minie o pilnosć uczynionego, pozywa do widzenia y przy-

12słuchania się Wm. do zadosyć uczynienia zwyż pomienio-

13nemu Skryptowi, tudzież do zapłacenia Summy Sześćdzie-

14siąt y Pięciu Tysięcy Złłch Poll w Złocie ważnym Obrączko-

15wym Holenderskim, każdy Czerwony Złoty rachuiąc po Złłch Polsk.

16Szesnascie, Groszy Dwadziescia Pułtrzecia wraz z Prowizyą po

17Dziesięć od Sta ustanowioną zwyż wyrażonym Skryptem

18asekurowaną, przymusie za kontrawencyą pomienio-

19nemu Skryptowi kary sciągnąć, Koszta y Expensa Prawne

20powrocie nakazać, y co z Prawa y Sprawiedliwosci wycią-

21gać będzie, postanowić. Staw się niżey wmc, Termin pil-

22nuy, y na to wszystko w czym[?] Ci Sądownie zarzucono[?]

23będzie, odpowiedz. Dziato się w Warszawie w Kancellaryi

24Naszey Marszałk. Kor. Dnia Trzynastego Miesiąca Kwietnia,

25Roku Pańskiego Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewią-

26tego. De quo Prs Eiusd. Mis Rell. Mis qui supra Scdi ignarus

27Crucem posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „de tenore tali” – takiej treści; „Jnstancya” – wniosek, żądanie; „roborowany” – wpisany (oblatowany) do akt; „kontrawencya” – naruszenie (zapisu); „przymusie” – przymusowo (?); „Dziato się” – działo się (zdziało się); „De quo praesens eiusdem Ministerialis Relatio; Ministerialis qui supra scribendi ignarus Crucem posuit” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny wyżej wymieniony, nie umiejąc pisać, postawił krzyż.

Pozew wystawiony w kancelarii marszałka wielkiego koronnego Stanisława Lubomirskiego (marszałek w. kor. 1766–1783, starosta spiski). Powód: Jan Mikołaj Chodkiewicz, starosta generalny żmudzki (w rkp. „Mikołaja Hrabi na Turow[?] Czarnobylu y Petrykowie” – Czarnobyl był dziedziczną własnością Chodkiewiczów). Kwota 65 000 zł w złocie obrączkowym (dukatach holenderskich), dukat liczony po 16 zł 22½ gr („Groszy Dwadziescia Pułtrzecia” = 22½ grosza), z prowizją 10% – ze skryptu z 13 XI 1767 r., oblatowanego w grodzie warszawskim. Dolna część k. 98v silnie wyblakła (zawilgocenie): nazwisko, imię i tytuły pozwanego odczytane bardzo niepewnie (akt 188 potwierdza: Mikołaj Junosza Piaskowski, podkomorzy krzemieniecki, dziedzic klucza krasnieńskiego) – w nagłówku „JW. Piaskowskiego[?] P. K.” (P. K. = podkomorzy krzemieniecki?), w tekście „Piaskowskiemu[?] Podkomorzemu Krzemienieckiemu Piaseczyńskiemu[?] y Taraszczańskiemu[?] … Staroscie” (tytuły starościńskie – por. akt 198, gdzie ten sam pozwany: „Piaseczyńskiemu, Taraszczańskiemu &c. Staroscie”). Nazwisko woźnego „Prystupa” wyraźne. „Rachnów” – wieś w powiecie winnickim / latyczowskim (Rachny?); odczyt „Rachnow” wyraźny.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

12V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny Stefan Prystupa zeznał, że 11 V 1769 zaniósł do dóbr wsi Rachnów i złożył we dworze pozew na Sąd Marszałkowski Koronny, publikując jego treść. Pozew, wystawiony w Warszawie 13 IV 1769 w kancelarii marszałka wielkiego koronnego Stanisława Lubomirskiego, wzywa Piaskowskiego [?], podkomorzego krzemienieckiego [?] (i starostę […]), by stanął w pierwszej instancji z powództwa Jana Mikołaja Chodkiewicza, hrabiego na Czarnobylu, starosty generalnego żmudzkiego, który na podstawie skryptu z 13 XI 1767 (Warszawa) na 65 000 zł w dukatach holenderskich (po 16 zł 22½ gr) z prowizją 10% oraz manifestu o pilność żąda zapłaty sumy z prowizją, kar za naruszenie skryptu i kosztów prawnych. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyżyk. Odczyt danych pozwanego (dolna część k. 98v wyblakła) niepewny; zapewne Mikołaj Junosza Piaskowski, podkomorzy krzemieniecki (por. akt 188).

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 99 (skan 0101, strona prawa, dół – dolne wiersze wyblakłe)

1Maa Wiel. Bidzińskiego

2Woysk Rzpltey Porucznika

3y Jnne pko JW. Morawskim

4y Jnnym.

5Roku Tysiąc, Siedmset Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

6Miesiąca Maji, Dwunastego Dnia.

7Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grod. Winnc. y prze-

8demną, Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrab-

9stwa Grodzkim Winnickim. Compns Pter W. Jmć Pan Jan

10Bidzieński Woysk Rzpltey Porucznik niegdy Wiel. Jmć

11Pana Kajetana Jwanowskiego Skarbnika[?] […] Brat

12Stryieczno Rodzony, a post fata de[functi?] […] Onegoż Testamen-

13tem wprzod ante […] […] dla […] […]

14czony y zapisany tak Prawem Natury, iako y z[?] […]

15Woli Dyspozycyi Onakim[?] solennie […] ex re[?] […]

16[reklamant:] wia-

k. 99v (skan 0102, strona lewa)

1wiązku, iako y Wiel. Teressy de Stamskie[?] Jwanowskiey nie-

2gdy Wiel. Brata swego pozostały Małżonki Wdowy Dzie-

3ciom[?] od Małżonka swego zmocnioney in bino Toro: to

4iest tak z niegdy Wiel. Rozalią Swięcicką[?], iako y niedawno

5idąc[?] in Secundo Toro z Wiel. Teressą Stamską[?] spłodzonych,

6a po Smierci wspomnionego Wiel. Jwanowskiego Brata swe-

7go do iako niedzielney Substancyi z bliskiego [poprawione] Suk-

8cessorow Prawem Natury, iako po iedynym Oycu solennie

9ostrzegaiąc Całość Substancyi wszelkiey była Sukcessorow

10Brata swego, a zapobiegaiąc naymnieyszey krzywdzie y upad-

11kowi Onegoż pko JW. Morawskim Oboźn.[?] Woysk Lit. Klu-

12cza Szpiczynieckiego Panom y Dziedziom, Wiel. Karwow-

13skiemu Komorn.[?] Warszaw. Urod. Baranowskiemu Dobr

14wspomnianych Rewizorowi[?], a pro principali Wiel. Tyszeni-

15czowi[?] wspomnianych JW. Morawskich Plenipotencyą so-

16bie wiadomą zasłaniaiącemu się skarży y manifestuie

17się o to: Jż JW. Morawscy zaciągnowszy Summy na

18Kontraktach Lwow. u Wiel. Jwanowskiey y Sukcessorow

19Onegoż, prout Contractus edocet, y w teyże Summie o-

20znaczywszy Dobra ad correspondentiam Jntraty Smaryń-

21ce y Kulesow[?], ktore podług tegoż Kontraktu pod Czas

22obięcia wspomnianym Possessorom stante Possessione

23Jnnych puszczone być niemogły, gdy w przeciągu

24Czasu z wahaniem y upadkiem Jntraty, wprzod oddaney

25Summy powtorna nastąpiła Dyspozycya od tydzie[?] JW.

26Morawskich, aieby też Dobra wspomniane Smaryńce z ku-

27powinney[?] w Summie daney, a w niekorrespondencyi Jntracie

28Szpiczynieckiego do wyniesienia Jntraty y Kalkulacyi po-

29dana była, Wiel. Karwowski godnoscią[?] y Rzeczem[?] Opie-

30ki Dobr tegoż Klucza Szpiczynieckiego, et ut supponitur

31Rządow zaszczycony. Tudzież Urod. Baranowski, quia Re-

32wizor[?] wzmiankowanych Dobr zapatrzywszy się na Słu-

33szność y sprawiedliwość Jnteressu Strony, a iako każdego

34ubespieczenie Osoby czyniącey rekwirit zdoniesienie[?]

35y Wolą będzie JW. Morawskich ad Jmplendo obowiązki

36Kontraktu annexum na Dobrach Summy Wiel. Jwanow-

37skich, gdy Dobr Smaryńce y Antepienia[?] ex Ko[?]…

38[…] trwałości[?] Possessyi, y Truney[?] Wsi dla Wydzierżenia[?]

39[…] korrespondencyi zamiana Jednego[?] Wsi Sopina[?] y

40Jntraty zupełney będzie Dobr wspłacili[?] y uczynili, y

41[reklamant:] Dz pozostała

k. 100 (skan 0102, strona prawa, góra)

1Dz[?] pozostała y Summe Wiel. Jwanowskiego za wypuszcze-

2niem Dobrowolnym, Zgodą obojga Stron w spokoyności nul-

3la parte contradicente et contraveniente ad mentem Prawa

4y Statutu z Postuszeństwem Poddaństwa bez przeszkody za

5Odney Zwierzchności Dworskiey, y ante Latius Rządow

6Dobr JW. Morawskich Possessyą pomienioney wsi Sopina[?]

7wysiedzieli, dopiero ab apprehensa Possessione de Die Vige-

8sima Prima Martii, Anni Ptis usque ad Actum præsentem

9trwaiących incognito de stimulo uniżowat[?] Listem swym Urz.

10Baranowskiego do odebrania Posłuszeństwa Dobr Sopina

11WW. Jwanowskim, na ktorego fundamencie Listu tenże

12Urz. Baranowski Dobr Sopina podawczy, gdy do Oyczy-

13zny zieżdżał[?] mimo wiadomosć teraznieyszych Possessorow Dro-

14mader[?] zostat[?], Posłuszeństwo Oycznie Odebrat[?], Possessione

15pacifica et debitoria wspomnianych Stron privavit, onus

16zas odpowiedzi tak pro expulsione, iako już powyższe

17Odziały Possessyi, niemnieyszkody wszelkiey Straty Expen-

18sow, ile pod ten Czas odpadnięcia Jntrat Walansu Sum-

19my, Prowentow, zupełnych upadku w Skarbie nadgrody y

20powinnych na tydzie[?] JW. Morawskich, Quorum Re czynit

21zaciągnął. A zatym ninieyszy Compns nne Quorum supra

22iako Opiekun czyniący, przychylaiąc się do Kontraktow

23Opisow, Dyspozycyi między JW. Morawskiemi, a Samym

24niegdy Wiel. Brata swego, tudzież Praw, Tranzakcyi

25wszelkich w Grodzie Jntymowanych, tak de stabilita

26Possessione Dobr, iako y o pokrzywdzenie zaniesionych,

27ktore iako ex Re Oyczyzny były stwierdzaiąc, a ex vi nexus

28Opieki o też same pokrzywdzenia y bezprawne

29odebranie Dobr via Juris Jncolis Regni unanima[?] in quo-

30vis foro et Subsellio Regni dopomnieć się tak Sam,

31iako y Nomine Sukcessorow ostawiuięc[?] się, de præmis-

32sis Omnibus przeciwko zwyż wzmiankowanym itera-

33ta queritur et manifestatur vice.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z licznymi łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „post fata defuncti” – po śmierci zmarłego; „in bino Toro” – z dwóch małżeństw; „in Secundo Toro” – w drugim małżeństwie; „pro principali” – jako mocodawcy (w miejsce mocodawców); „prout Contractus edocet” – jak poucza kontrakt; „ad correspondentiam Jntraty” – w odpowiedniości do intraty (dochodu); „stante Possessione Jnnych” – póki trwała posesja innych; „ut supponitur” – jak się przypuszcza; „ad Jmplendo” – do wypełnienia; „nulla parte contradicente et contraveniente ad mentem Prawa y Statutu” – bez sprzeciwu i przeszkody żadnej strony, zgodnie z myślą prawa i statutu; „ab apprehensa Possessione de Die Vigesima Prima Martii Anni Praesentis usque ad Actum praesentem” – od objęcia posesji 21 marca roku bieżącego aż do niniejszego aktu; „Possessione pacifica et debitoria … privavit” – pozbawił spokojnej i należnej posesji; „onus … odpowiedzi” – ciężar odpowiedzialności; „ex vi nexus Opieki” – mocą węzła opieki; „via Juris Jncolis Regni unanima[?] in quovis foro et Subsellio Regni” – drogą prawa (przysługującą) obywatelom Królestwa przed jakimkolwiek sądem i trybunałem Królestwa; „de praemissis Omnibus … iterata queritur et manifestatur vice” – o wszystko powyższe … ponownie skarży się i manifestuje.

Por. akt 153 (Antoni Drużbowicz, skarbnik smoleński, przeciw Ignacemu i Teofili Morawskim, dziedzicom klucza szpiczynieckiego [?], i ich komisarzom – o dobra „Smorżynce[?]” wypuszczone kontraktem za sumę). Tu nazwa dóbr w rkp. „Smaryńce” (dwukrotnie, „Smaryńce” / „Smaryńce” – może Smarżyńce); w indeksie ujednolicono z aktem 153. Odczyty bardzo niepewne: dolne wiersze k. 99 (tytuł Kajetana Iwanowskiego, formuła testamentowa) – silnie wyblakłe; „Teressy de Stamskie[?]”, „Rozalią Swięcicką[?]”; „Oboźn.[?] Woysk Lit.” (tytuł Morawskiego – w rkp. skrót z indeksem „ow”, może inny urząd); „Komorn.[?] Warszaw.” (Karwowski); „Rewizorowi[?]” (Baranowski); „Tyszeniczowi[?]” (plenipotent Morawskich); „Kulesow[?]”; „Truney[?]”, „Sopina[?]” (wieś objęta przez Iwanowskich 21 III 1769 i odebrana przez Baranowskiego listem Morawskich); „Dromader[?] zostat[?]”, „Oycznie Odebrat[?]” – sens niejasny; „ostawiuięc[?]” (oświadczając?). Brak podpisu komparenta.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

12V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Bidzieński, porucznik wojsk Rzeczypospolitej, brat stryjeczny zm. Kajetana Iwanowskiego (skarbnika […]?), ustanowiony jego testamentem (?) opiekunem, działając też w imieniu wdowy Teresy ze Stamskich [?] Iwanowskiej i dzieci z dwóch małżeństw Iwanowskiego (z Rozalią Święcicką [?] i z Teresą), dla ochrony całości majątku sukcesorów skarży się przeciw Ignacemu i Teofili Morawskim, dziedzicom klucza szpiczynieckiego [?], Karwowskiemu, komornikowi [warszawskiemu?], Baranowskiemu, rewizorowi [?] dóbr, i Tyszeniczowi [?], plenipotentowi Morawskich. Morawscy zaciągnęli u Iwanowskich na kontraktach lwowskich sumę i wyznaczyli w odpowiedniości do niej dobra Smorżynce [?] (Smaryńce) i Kulesów [?], które jednak nie mogły być puszczone z powodu trwającej posesji innych; po kolejnych dyspozycjach Iwanowscy objęli 21 III 1769 posesję wsi Sopin [?] i spokojnie ją trzymali, aż Baranowski na mocy listu Morawskich odebrał im posłuszeństwo poddanych i pozbawił spokojnej posesji, narażając na szkody, straty intrat i prowentów oraz koszty. Bidzieński jako opiekun, powołując się na kontrakty, opisy, dyspozycje i tranzakcje między Morawskimi a zmarłym Iwanowskim, zastrzega dochodzenie praw sukcesorów w każdym sądzie i ponownie się manifestuje. Odczyt wielu miejsc (zwłaszcza k. 99 dół) niepewny.

Transkrypcja

k. 100 (skan 0102, strona prawa, dół – tekst wyblakły)

1Rella nne JO. X. Czetwertyń-

2skiey P. B. y Jnne pko JO. X.

3Czetwertyńskiey P. B. y Jnne

4[…]

5Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątego Dziewiątego.

6Miesiąca Maji Trzynastego Dnia.

7[reklamant:] Przed Urzędem

k. 100v (skan 0103, strona lewa)

1Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnc.

2y przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Bur-

3grabstwa Grod. Winnickim. Compns Pter Urz. Jmć Pan Maciey

4Piniążek Dobr Ukraińskich JW. Xney Jmci Joanny z Ostrowskich Cze-

5twertyńskiey Podkomorzyny Bracł. Kommissarz swym, y teyże

6JW. Pani swey Dobr Szołudek Buszynki[?] y Pilipow Zostawiony[?]

7Possessorki, oraz wszelkich Dobr sp. męża swego dożywotney Pani,

8Tudzież Syn[ow] z Sp. JOX. Jmć Alexandrem Swiatopełkiem Czetwertyń-

9skim Podkomor. Bracł. spłodzonych, iakoteż Urz. Franciszka Chmu-

10sickiego[?] Dyspozytora Szołudeckiego Jmieniem przychylaiąc się

11do Konstytucyi Kor. y Praw JWW. Pryncypałom swoim służących so-

12lennissime nne pko JW. Xnie Jmci Helenie z Zurakowskich[?] Czetwer-

13tyńskiey Podkomor. Bracł. niegdy JW. Xcia Jmci Michała Czetwer-

14tyńskiego Podkomor. Bracł. Małż. pozostałey Wdowie, niemniey

15W. Sasimowskiemu, Pawłowi Czeczelowi[?] Chor.[?] Zwin. Urod. Quo-

16rumvis Nominum Kuliczyckiemu y Witkowskiemu, także Kozakom

17Orężnym żali y protestuie się o to: Jż Jchmć Obżall. Dnia Jedyna-

18stego Maja, Roku teraznieyszego nastawszy Kozakow orężnych

19w przytomnosci Wiel. Czeczela[?] Chor.[?] Zwin. y Urz. Kuliczyckiego

20y Witkowskiego naprzod Urz. Chmusickiemu[?] Dyspozytorowi Szo-

21łudeckiemu przy Pługach na własnym Szołudeckim Polu orzących będą-

22cemu przewodnika dawać Sobie kazali, a gdy mu inszego się niespo-

23brosiu[?], na tym mieyscu w tey poniewolney uczynnosci tak Sam Urz. Kit[?]-

24kowski[?] kiyem brzozowym, iakoteż Kozacy Ratyszczami y nahaja-

25mi okrutnie zbili, zkrwawili, głowę raz y Cztery przewalili, rękę lewą

26przetrącili, Plecy wszystkie zbili, Czapkę zdarli, potym Ciż Urz. Kuli-

27czycki y Witkowski z Kozakami Urz. Kompta na dobrowolney drodze

28przy Promie Ostapowieckim zastąpiwszy, nieznosne krzywdy poczynili,

29y Papiery Ekonomiczne pozabierali, tegoż Kompta z Wozem y Końmi, oraz

30Urz. Chmusickiego do Wsi Łabuża[?] z hukiem y gwałtem zaprowadzili, za-

31prowadzonych przez Dzień y Noc pod wartą trzymali. Co większa Urz. Chmu-

32sickiego raz kilkanascie pod Aresztem połkozowali[?], na reszcie onych za

33rożnemi perswazyami wypusciwszy, na Wieś Pilipy, czyli Wygnankę

34gwałtownie naiechali, tamże Chłopstwu w Czasie teraznieyszym dość

35przeciwnemu Posłuszeństwo zakazali, y bez żadnego względu, bez Pra-

36wa, bez Pozwu, bez Konwikcyi JWW. Pryncypałow Comptis z Dobr tydzie[?]

37niesłusznie wycisnęli, y Jnnych niezmiernych krzywd y wiolencyi na-

38czynili. Dla czego sprawiedliwey w Prawie opisaney winy obawiaią-

39cy się, Kalwnie[?] Kwit pro Libitu Sui napisany przez pogrozki y

40Uciski swoie od Urz. Kompta wymusili, O co wszystko tenże Compns powtor-

41nie protestowawszy się, y teraznieyszey protestacyi wolną do JWW. Pryncypałow swoich zosta-

42wiwszy melioracyą, stawił przedemną Urzędem Woźnego Gnła Opatr. Stefana Cichos-

43kiego[?], ktory stawiony w moc wierney Relacyi swoiey iawnie y dobrowolnie ze-

44znał: Jż on Roku teraznieyszego, Dnia Trzynastego Maja na Rekwizycyą JWW. Pro-

45testantow maiąc przy sobie Stronę Szlachty Urod. Jana Crotowskiego[?] y Micha-

46ła Lublińskiego evidentioris testimonii gratia do tego Aktu użytych zieżdżał

47do Dobr Szołudek, gdzie będąc we Dworze tameyszym widział na Urz. Fran-

48ciszku Chmusickim[?] Dyspozytorze tameyszym na głowie razow Cztery sze-

49rokich y głębokich kiyem czyli ratyszczami zadanych, rękę lewą wyżey Łok-

50cia przetrąconą, spuchłą y z Siniałą, na plecach razow znacznych [tamże] trzy, y wszy-

51stkie plecy zbite, tudzież Żupan y Czapkę[?] Kosmatą Lisią[?] zbroczone oglę-

52dał, ktore razy od Urz. Witkowskiego y Kozakow z nim będących

53zadane być słyszał, y o tym prawdziwą przed Urzędem ninieyszym

54zeznał Relacyą, W czym tak Komparent Protestacyą, iako y Woźny

55tey[?] Relacyą actis connotari prosili, co y otrzymali. M. Pieniążek mp

56Woźny zas iako ignarus scribendi Crucem posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Uwaga (akt 189): nazwa wsi odczytana tu jako „Łabuża / Łabieża” w akcie 189 brzmi wyraźniej „Żabura[?]” – w indeksie ujednolicono jako Żabura [?].

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „solennissime” – najuroczyściej; „Quorumvis Nominum” – jakichkolwiek imion; „Obżałowani” (Obżall.) – obwinieni; „ratyszcze” – drzewca (kopii, pik); „Comptis” – Comparentis (komparenta; por. akt 170); „Kompta” – Komparenta (skrót); „pro Libitu Sui” – według swego upodobania; „evidentioris testimonii gratia” – dla wyraźniejszego świadectwa; „actis connotari” – zapisać w aktach; „ignarus scribendi Crucem posuit” – nie umiejąc pisać, postawił krzyż.

Por. akt 149 (Witkowski i Sasimowski przeciw Kuliczyckiemu [?], plenipotentowi Czetwertyńskiej, podkomorzyny bracławskiej). Tu występują dwie podkomorzyny bracławskie: protestantka Joanna z Ostrowskich, wdowa po Aleksandrze Światopełku Czetwertyńskim, i obwiniona Helena z Żurakowskich [?], wdowa po Michale Czetwertyńskim (obaj tytułowani podkomorzymi bracławskimi). Odczyty niepewne: „Buszynki[?]”, „Zostawiony[?]”, „Chmusicki[?]” (może Chmusiecki / Chmielecki), „Zurakowskich[?]”, „Czeczel[?] Chor.[?] Zwin.” (zapewne chorąży zwinogrodzki – por. akt 167, gdzie skrót wyraźniejszy), „niespo-brosiu[?]”, „Urz. Kit[?]kowski[?]” (zapewne pomyłka pisarza za Witkowski), „Łabuża[?]”, „połkozowali[?]” (może „pokozowali” – trzymali pod kozą?), „tydzie[?]”, „Kalwnie[?]”, nazwisko woźnego „Cichoski[?]”, „Crotowski[?]”. „Urz. Kompta” – skrót „Komparenta” (tj. samego Macieja Pieniążka), por. „Comptis” = Comparentis w aktach 167 i 170. Dolne wiersze nagłówka (k. 100) wyblakłe.

Streszczenie

13V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Maciej Pieniążek, komisarz dóbr ukraińskich księżnej Joanny z Ostrowskich Czetwertyńskiej, podkomorzyny bracławskiej (dziedziczki Szołudek, Buszynek [?] i Pilipów, dożywotniczki dóbr zmarłego męża Aleksandra Światopełka Czetwertyńskiego, podkomorzego bracławskiego), w jej, jej synów i Franciszka Chmusickiego [?], dyspozytora szołudeckiego, imieniu, protestuje przeciw księżnej Helenie z Żurakowskich [?] Czetwertyńskiej, wdowie po Michale Czetwertyńskim, podkomorzym bracławskim, oraz Sasimowskiemu, Pawłowi Czeczelowi [?], chorążemu zwinogrodzkiemu [?], Kuliczyckiemu, Witkowskiemu i uzbrojonym Kozakom. 11 V 1769 obwinieni kazali Chmusickiemu, orzącemu na polu szołudeckim, dać sobie przewodnika, a gdy odmówił, Witkowski kijem brzozowym, a Kozacy drzewcami i nahajkami ciężko go pobili (rozbita głowa, przetrącona lewa ręka). Następnie Kuliczycki i Witkowski z Kozakami zastąpili drogę przy promie ostapowieckim samemu komparentowi (Pieniążkowi), zabrali papiery ekonomiczne i wraz z Chmusickim uprowadzili go do wsi Łabuża [?], trzymając dzień i noc pod strażą; potem najechali wieś Pilipy (Wygnankę), zakazali chłopom posłuszeństwa i bez prawa i pozwu wyrugowali mocodawców komparenta z dóbr i wymusili na komparencie kwit. Woźny generalny Stefan Cichoski [?] ze szlachtą Janem Crotowskim [?] i Michałem Lublińskim 13 V 1769 w dworze w Szołudkach obejrzał rany Chmusickiego (cztery szerokie i głębokie rany głowy, przetrąconą i spuchniętą lewą rękę powyżej łokcia, pobite plecy) oraz zakrwawiony żupan i czapkę. Pieniążek podpisał, woźny postawił krzyżyk.

Transkrypcja

k. 101 (skan 0103, strona prawa)

1Maa nne JOX. Jmci Marcellego Czetwerty-

2ńskiego P. B. pko JOX. Czetwertyńskiey P. B. y Jnn.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Maji Trzynastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Jałowickim

6Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Compns pter Urz. Jmć Pan Kajetan

7Gradowierski[?] nne et ex speciali Commisso JOX. Jmci Marcellego Czetwertyńskie-

8go Podkomorzyca Bracł. Dobr Łabieża, Ostapkowiec y Pałanki mocą Praw Swo-

9ich Possessora, tudzież Urz. Jana Schabowskiego Dyspozytora Łabieżań-

10skiego, przychylaiąc się do Konstytucyi Koron. y Praw JO. Pryncypałowi

11służących, Solennissime nne pko JOX. Jmci Helenie z Żurakowskich

12Czetwertyńskiey Podkomorzynie Bracł. sp. JOX. Jmci Michała Czetwer-

13tyńskiego Podkom. Bracł. Małż. pozostałey Wdowie, a Stryiance

14JO. Pryncypała Swego, Niemniey Wiel. Sasimowskiemu, Pawłowi Czecze-

15lowi Chor.[?] Zwin., Urz. quorumvis Nnum Kulczyckiemu y Witkowskiemu

16także Kozakom w rożny oręż przybranym, Żali y protestuie się o to:

17Jż Jchmć Obżall. Dnia Jedynastego Miesiąca na Akcie wyrażo-

18nego nastawszy Kozakow sobie wiadomych, wraz z W. Pawłem Cze-

19cielem Chor.[?] Zwinz.[?] y Urz. Kulczyckim y Witkowskim przeieżdżaiąc przez

20wieś Ostapkowce, naprzod rożne krzywdy y wiolencye czynili, potym

21Ciż Jchmć Obżall. z Pomienionemi Kozakami do Wsi Łabuża przyie-

22chawszy Urz. Schabowskiego do czynienia Sobie Kalkulacyi przy-

23muszali, Jnwentarz Bydło rogate y nierogate, Konie, Zboża, y rożne rze-

24czy na Dworze znayduiące się bez żadnego Prawa y Processu, ile stante de-

25putatica JOX. Jmci Protestanta functione na Trybunał Koron. Anni proxime elapsi

26nastąpić niemogącego, nawet bez położonego Pozwu niesłusznie po-

27pozabierali, y tak JO. Protestanta Comptis z przerzeczonych Dobr Łabuża, Ostap-

28kowiec y Pałanki, gwałtownie wycisnąć ważyli się. O co wszystko ten-

29że Compns salva reservata melioratione nne quo supra iterata qm[?] solen-

30nissime protestatur. Kajetan Gradowierski[?] mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Uwaga (akt 189): nazwa wsi odczytana tu jako „Łabuża / Łabieża” w akcie 189 brzmi wyraźniej „Żabura[?]” – w indeksie ujednolicono jako Żabura [?].

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „nomine et ex speciali Commisso” – imieniem i ze szczególnego zlecenia; „Solennissime” – najuroczyściej; „quorumvis Nominum” – jakichkolwiek imion; „stante deputatica … Protestantis functione na Trybunał Koronny Anni proxime elapsi” – podczas pełnienia przez protestującego funkcji deputata na Trybunał Koronny w roku ubiegłym (stąd proces nie mógł nastąpić); „salva reservata melioratione nomine quo supra iterata … solennissime protestatur” – z zastrzeżeniem poprawy (protestacji) imieniem jak wyżej ponownie najuroczyściej protestuje.

Akt równoległy do 166 (te same wydarzenia 11 V 1769: Kozacy z Witkowskim i Kuliczyckim w Ostapkowcach i Łabuży). Helena z Żurakowskich, wdowa po Michale Czetwertyńskim, była stryjenką Marcelego. „Chor.[?] Zwin.” – zapewne chorąży zwinogrodzki (Paweł Czeczel / Czeciel; w akcie 166 odczytane „Arend. Żurin.[?]” – zapewne ten sam skrót). Nazwa wsi w rkp. „Łabieża” / „Łabuża” (por. akt 166 „Łabuża”). „Comptis” – skrót Comparentis (komparenta), por. akt 170; „JO. Protestanta Comptis” – protestującego mocodawcę komparenta. Nazwisko komparenta niepewne (w akcie 190 „Kajetan Sradokierski[?]”): w tekście „Sradowier[?]ski”, w podpisie „Gradowierski” / „Zradokierski”. „Kulczycki” – w akcie 166 i 149 „Kuliczycki”.

Streszczenie

13V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Kajetan Gradowierski [?], z polecenia księcia Marcelego Czetwertyńskiego, podkomorzyca bracławskiego, posesora dóbr Łabuża (Łabieża), Ostapkowce i Pałanka, oraz w imieniu Jana Schabowskiego, dyspozytora łabużańskiego, protestuje przeciw księżnej Helenie z Żurakowskich Czetwertyńskiej, podkomorzynie bracławskiej, wdowie po Michale (stryjence Marcelego), oraz Sasimowskiemu, Pawłowi Czeczelowi, chorążemu zwinogrodzkiemu [?], Kulczyckiemu (Kuliczyckiemu) i Witkowskiemu z uzbrojonymi Kozakami. 11 V 1769 obwinieni, przejeżdżając przez Ostapkowce, dopuścili się krzywd i gwałtów, a następnie w Łabuży zmuszali Schabowskiego do zdawania rachunków i bez prawa, procesu i pozwu (gdy książę Marceli jako deputat na Trybunał Koronny nie mógł się procesować) zabrali inwentarz, bydło rogate i nierogate, konie, zboże i inne rzeczy z dworu, usiłując gwałtem wyrugować protestującego z dóbr Łabuża, Ostapkowce i Pałanka. Podpis komparenta.

Transkrypcja

k. 101 (skan 0103, strona prawa)

1Maa Urod. Witkow-

2skiego de diligentia Sui.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego,

4Miesiąca Maji, Siedmnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Ja-

6łowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Compns pter Urz. Jmć Pan

7Stanisław Witkowski sistendo maiącą w dalszym Czasie wyniknąć kwestyą

8między Dziedzicami Dobr Tarnawy, Ferlicy, Białojezierza y Jnn., a Posses-

9sorem tychże Dobr ex ratione Tenuty, niemniey ewinkuiąc Sumie-

10nie własne przed Urzędem y Aktami Gr. Winn. publiczne zanosi oswiad-

11czenie o to: Jż Ninieyszy Manifestuiący się maiąc z sobą Kontrakt orygi-

12nalny w Grodzie Lwowsk. przez Strony obydwie roborowany y do Akt

13Gr. Winn. per Oblatam podany dla instrukcyi w pozwoleniu rozrzą-

14dzenia Ekonomii w Dobrach Wsi Białojezierzu z niezegutney[?] przyczy-

15ny okropnie na Zdrowiu y Fortunach w Roku przeszłym Tysiąc, Siedm-

16set, Sześćdziesiątym, Osmym praktykowanych Hultaystwa Naiazdu

17wraz z rzeczami własnemi w Dworze Białojezierskim stracił, Kto-

18[?] Brata[?] aieby w Czasie expiruiącego Kontraktu iakowey niedawa-

19ła pomowencyi[?] in diligentia iterum iterumque manifestatur. Stanisław

20Witkowski mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „de diligentia Sui” – w swojej pilności; „sistendo” – zapobiegając (przeciwdziałając, właśc. „wstrzymując”); „ex ratione Tenuty” – z tytułu tenuty (zastawu, dzierżawy); „ewinkuiąc Sumienie” – oczyszczając (zabezpieczając) sumienie; „per Oblatam” – przez oblatę (wpis do akt); „in diligentia iterum iterumque manifestatur” – w pilności raz po raz się manifestuje.

Stanisław Witkowski – por. akt 149 (zarządca dóbr Jakuba Sasimowskiego, arendownego posesora Tarnawy i Ferlic) oraz akty 166–167 (obwiniony Witkowski). Dwór w Białojezierzu (Białojezierze) zniszczony przez hajdamaków (koliszczyzna 1768). Odczyty niepewne: „niezegutney[?]” (może „nieszczęsney”), początek przedostatniego wiersza („Kto-[?] Brata[?]”), „pomowencyi[?]” (może „pretensyi”); nazwa „Ferlicy” – Ferlice (w akcie 149 „Ferlic”).

Streszczenie

17V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stanisław Witkowski, aby zapobiec przyszłemu sporowi między dziedzicami dóbr Tarnawa, Ferlice, Białojezierze i in. a ich posesorem tenutowym i dla oczyszczenia sumienia, oświadcza, że oryginał kontraktu, roborowanego przez obie strony w grodzie lwowskim i podanego do oblaty w grodzie winnickim, który miał przy sobie dla instrukcji w zarządzie ekonomii w Białojezierzu, stracił wraz z własnymi rzeczami w dworze białojezierskim podczas okropnego najazdu hajdamackiego w 1768 r. Manifestuje się w pilności, aby przy wygaśnięciu kontraktu nie czyniono mu o to zarzutów. Podpis komparenta.

Transkrypcja

k. 101 (skan 0103, strona prawa, dół – tekst wyblakły)

1Areszt Kozakow w Manasterzy-

2szczach[?] ex Rne JW. Rzewuskich[?] Jmc[?]

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Maji Siedmnastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim

6Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Stanowszy Ocze-

7[reklamant:] wisto

k. 101v (skan 0104, strona lewa, góra)

1wisto Woźny Gnał. WWa Podolsk. y Jnn. Opatrzny Jan Bożyczuk[?] w moc prawdzi-

2wey wierney y skuteczney Rell. swoiey, iawnie y dobrowolnie zeznał, Jż

3on Roku Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiątego, Dziewiątego, Dnia Dziewią-

4tego[?] Maja na Affektacyą y prawną Rekwizycyą JW. Ferdynanda Rzewu-

5skiego Cześn. W. W. X. Litt. Dobr Wsi Tarnawy w Wwie Bracł. a Powiecie Winn.

6leżących Dziedzica, tudzież Wiel. Jakuba Sasimowskiego Stty Tur.[?] wy-

7wspomnionych Dobr Arendownego ad præsens Possessora maiąc przy Sobie

8Szlachtę Ludzi wiary godnych Urz. Jchmciow PP. Andrzeia Wrzeszcza[?], An-

9toniego Zwierzchza[?] eo maioris ac evidentioris Testimonii gratia adhibi-

10tos był w Dobrach Miejskich Manasterzyskach JW. Macieja Lanckoroń-

11skiego Kasztel. ad præsens Kijow. Dziedzicznych, gdzie będąc Roboczych

12Wasyla Dawiskibenka[?], Jwana Szpiczka[?] Kozakow Poddanych Dziedzicz-

13nych Manasterzyskich do Dobr Wsi Tarnawy dla czynienia gwałtow y

14krzywd w Czasie praktykowanego Zamięszania w kraiu przybyłych, u

15Urz. Cuiusvis nnis Witkowskiego Pułkownika Kozackiego, Woyta, y całey Gro-

16mady aresztował y prawnie przypowiedział, ktory to Areszt na wyż wyrażonych

17Kozakow tenże Urz. Pułkownik Woyt y Gromada tameysza benevole przy-

18iąwszy do rozprawy prawney dotrzymać Jmieniem JW. Lanckorońskiego Pa-

19na Swego deklarowali y submittowali się, A tak on Woźny ze Szlachtą so-

20bie przytomną oswiadczywszy się, z tamtąd powrocił, y tu przedemną

21Urzędem uczynił y zeznał Rell. De quo præsens Eiusdem Mlis Rell. Mlis qui

22supra Crucem Sanctam posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „ex Requisitione” (ex Rne) – na żądanie; „ad praesens” – obecnie; „eo maioris ac evidentioris Testimonii gratia adhibitos” – przybranych dla większego i wyraźniejszego świadectwa; „Cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia; „benevole” – dobrowolnie; „De quo praesens eiusdem Ministerialis Relatio; Ministerialis qui supra Crucem Sanctam posuit” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny wyżej wymieniony postawił krzyż święty.

Kontekst: Kozacy (poddani dworscy) z Monasterzysk Macieja Lanckorońskiego brali udział w gwałtach w Tarnawie „w czasie praktykowanego zamieszania w kraju” (koliszczyzna 1768). Areszt przyjął Witkowski, „pułkownik kozacki” (komendant milicji dworskiej Lanckorońskiego), wójt i gromada. Ferdynand Rzewuski – w rkp. „Cześn. W. W. X. Litt.” (cześnik wielki Wielkiego Księstwa Litewskiego); Jakub Sasimowski – „Stty Tur.[?]” (starosta turzański? – por. akty 149, 168), arendowny posesor Tarnawy. Monasterzyska – w rkp. „Manasterzyskach” (miasteczko Lanckorońskiego; w innych aktach 44-1-5 też „Monasterzyszcze”). Por. wcześniejszy manifest J. B. Kucharskiego, komisarza Lanckorońskiego, o napadzie Tarnawian na Wasyla Dawiskibenkę [?] i Iwana Juszczenkę z Monasterzysk – ta sama sprawa z drugiej strony. Odczyty niepewne: nazwisko woźnego „Bożyczuk[?]”, dzień aresztu („Dziewią-tego[?]”), nazwiska szlachty „Wrzeszcz[?]”, „Zwierzchz[?]”, imiona Kozaków „Dawiskibenko[?]”, „Szpiczko[?]”, końcówka nagłówka.

Streszczenie

17V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa podolskiego i innych Jan Bożyczuk [?] zeznał, że 9 [?] V 1769, na żądanie Ferdynanda Rzewuskiego, cześnika wielkiego litewskiego, dziedzica wsi Tarnawa (woj. bracławskie, pow. winnicki), i Jakuba Sasimowskiego, starosty [turzańskiego?], arendownego posesora tych dóbr, ze szlachtą Andrzejem Wrzeszczem [?] i Antonim Zwierzchzem [?] udał się do miasteczka Monasterzyska, dziedzicznych dóbr Macieja Lanckorońskiego, obecnego kasztelana kijowskiego, i tam u Witkowskiego, pułkownika kozackiego, wójta i całej gromady ogłosił areszt na dziedzicznych poddanych monasterzyskich – Kozaków Wasyla Dawiskibenkę [?] i Iwana Szpiczkę [?], którzy podczas zamieszek w kraju przybyli do Tarnawy dopuszczać się gwałtów i krzywd. Pułkownik, wójt i gromada przyjęli areszt i zobowiązali się w imieniu Lanckorońskiego stawić aresztowanych do rozprawy. Woźny postawił krzyżyk.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 101v (skan 0104, strona lewa, dół – ostatnie wiersze wyblakłe)

1Maa nne JO. Xcia Jmci Lubomirskie-

2go Wdy B. pko W. Wandeńskiemu P. P.

3Roku Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Maji Siedmnastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Jałowic-

6kim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Compns pter Urz. Jmć Pan Onufry Czay-

7kowski Nne et ex speciali Commisso JO. Xcia Jmci Stanisława Lubomirskiego Wdy

8Bracł. tak w pilnosci onego, iako też na pko Wiel. Jmć Panu Janowi Godziembie

9Wandeńskiemu Podkomor. Parnaw. niegdy Wiel. Jmć Pana Andrzeia Godziem-

10by Wandeńskiego Stoł. Latt. Synowi manifestuie się w takowy sposob: Jż JO.

11Xże Jmć Wda Bracł. mandatis Pryptt nie będąc wiadomy stanu Dobr swoich

12Dziedzicznych Poberezkich lubo przez przyimanie Summ nie-

13ktorych gdy Wiel. Andrzejowi Godziembie Wandeńskiemu Stoł. Latt. Dobra Bakszę y

14Godziembę po wyszłym Prawie na wsadzenie[?] onych danym przez Tranzakcyą

15Roku Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiątego de Data eius Die Decima Sexta Maii

16między JOX. Jmć Comptis Pryptem z iedney, a tymże niegdy W. Andrzejem Godzię-

17bą Wandeńskim Stoł. Latt. z drugiey Strony w Rownym[?] zawartą wypuscić

18deklarował, ale że o Jntracie tych Dobr czyli korrespondowały Summie

19czyli też przewyższały od nikogo niebył informowany, ineto[?] ani Kon-

20traktu ani Jnwentarza Jntrat tych Dobr oznaczaiącego spisywać, ani

21one w Dzierżenie W. niegdy Andrzejowi ^[Godziembie] Wandeńskiemu Stoł. Latt. podawać na

22dysponował, o czym doskonaley iak tylko z spisania kwerend[?], przeyrzenia

23Archiwum, oraz nastąpionych w Czasie teraznieyszym niektorych Dobr

24Lustracyi zainformował się, że tenże W. Jmć Pan Wandeński Dobra Godziem-

25bę y Bakszę circiter Dwadziescia Tysięcy Złł Pols. Jntraty roczney czyniące

26na ktorych tąż wzmiankowaną Tranzakcyą securitas szczegulnie Sum-

27my Czterdziestu Dziewięciu Tysięcy, Trzechset Szesnastu Złł Pols. z Wad-

28kowiec[?] y Kaletynki modo Evictionis wyniesioney y z Jnnych Prowizyi y

29Partykularnych Pretensyi (: ktore correspondentiam provisionis de Lege

30& praxi non merentur :) wylikwidowanych ostrzeżona była, nullo iure usque

31ad Fata sui proventa odbierał, a o spisanie Kontraktu rzeczoną Tran-

32zakcyą[?] ostrzeżonego Sam maiąc udzieloną od JO. Comptis Pryla nad Do-

33brami Poberezkiemi moc y rządzenie, niedopominał się, z tych tedy miar

34y W. Jan Wandeński Podkom. Parnaw. naturalny Sukcessor Wiel. Nie-

35gdy Stoł. Latt. sine ullo iure legitimo Possessore ciesząc rzeczone Dobra

36possidet, przeco w kaczym[?] Dniu[?] z tego iest tych Dobr exemptibilis[?].

37Zatym JO. Xże Jmć Comptis Pryal widząc się być w sumie[?] okrzywdzonym

38[reklamant:] sprawiedliwie

k. 102 (skan 0104, strona prawa, góra)

1sprawiedliwie Kalkulacyi z Prowentow tychże Dobr Godziemby y Bakszy

2uczynienie sobie należące uznawszy, Przyiacielską natychmiast na Dniu

3Dzisieyszym przez Ninieyszego Manifestuiącego się ad hunc Actum umo-

4cowanego ofiarował[?] ugodę, ktorey Wiel. Jmć Pan Jan Wandeński Podkom.

5Parnawski nieprzyiąwszy, w kognicyą weyść, kalkulacyi oddać y prze-

6branego nad Korrespondencyą od Summy na tychże Dobrach ostrze-

7żoney Proventu z Summy Oryginalney wytrącić niechciał, Przeto

8Jmieniem y wyraźney JO. Xcia Jmci Wdy Bracł. woli, de inexisten-

9tia[?] contractus Obligatorii & Jnventarii Proventus demonstrantis, ob-

10viandoque Extensioni provisionis a Summis ex prætensionibus et Pro-

11visionibus retentis (Transactione Aepi[?] facta agnitis de Lege non Com-

12petentibus iako nayuroczyściey manifestuie się, Oswiadczaiąc się tak

13o Kalkulacyą z Dobr Godziemby y Bakszy in nullo fundamento

14ad usque posiadanych, iure agere, Jako też iżeliby JW. Jmć Xiądz An-

15drzey Młodziejowski Biskup Poznań. Kanclerz Wielki Koron. Dobr

16przerzeczonych teraznieyszy Zastawny Possessor okupuiąc wyrze-

17czone Dobra, przywiedziawszy się do Aktu Daty wspomnioney Tran-

18zakcyi Summę na tych Dobrach ostrzeżoną miał na Dniu

19Dzisieyszym, nieczekaiąc osądzenia sprawy in exemptionem Dobr

20wypłacić, prawnie o to czynić nie zaniedba, de præmissis itaque om-

21nibus iterum atque iterum salva si opus fuerit Eiusdem mandatis me-

22lioratione manifestował się prosit mnie[?] Urzędu o przyięcie do

23Akt tey kopii co y otrzymał. Onufry Czaykowski mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „nomine et ex speciali Commisso” – imieniem i ze szczególnego zlecenia; „mandatis Principalis” – z polecenia mocodawcy; „Comparentis Principalis” (Comptis Pryptt / Pryal) – mocodawca komparenta; „de Data eius Die Decima Sexta Maii” – z datą 16 maja; „modo Evictionis” – tytułem ewikcji (zabezpieczenia); „ktore correspondentiam provisionis de Lege & praxi non merentur” – które według prawa i praktyki nie zasługują na odpowiednią prowizję; „nullo iure usque ad Fata sui” – bez żadnego prawa aż do swej śmierci; „sine ullo iure legitimo” – bez żadnego prawnego tytułu; „in cognitionem” (w kognicyą) – w rozpoznanie (rachunków); „de inexistentia contractus Obligatorii & Inventarii Proventus demonstrantis, obviandoque Extensioni provisionis a Summis ex praetensionibus et Provisionibus retentis (Transactione … facta) agnitis de Lege non Competentibus” – o nieistnieniu kontraktu obligacyjnego i inwentarza wykazującego dochody oraz dla zapobieżenia rozciąganiu prowizji od sum z pretensji i zatrzymanych prowizji (uznanych tranzakcją), które według prawa nie przysługują; „in nullo fundamento ad usque posiadanych” – posiadanych dotąd bez żadnej podstawy; „iure agere” – dochodzić prawem; „in exemptionem Dobr” – na wykup dóbr; „de praemissis itaque omnibus iterum atque iterum salva si opus fuerit eiusdem mandatis melioratione” – o wszystko powyższe raz po raz, z zastrzeżeniem w razie potrzeby poprawy z polecenia tegoż.

Skrót „Comptis” (Comparentis – komparenta) wyjaśnia też niejasne miejsca w aktach 166–167. Dobra pobereskie – klucz Pobereże (Pobereżańskie) Lubomirskich; w rkp. wsie „Godziemba” (Godziemby, Godziembę) i „Baksza” (Bakszy, Bakszę) – odczyt nazw niepewny (zbieżność „Godziemba” z przydomkiem Wandeńskich może być przypadkowa lub błędem pisarza). Andrzej Młodziejowski – biskup poznański i kanclerz wielki koronny, obecny posesor zastawny dóbr. Odczyty niepewne: „na wsadzenie[?]”, „w Rownym[?]” (miejsce zawarcia tranzakcji – w akcie 171 wyraźnie „in Rowno”), „ineto[?]”, „kwerend[?]”, „Wadkowiec[?] y Kaletynki”, „w kaczym[?] Dniu[?] … exemptibilis[?]”, „w sumie[?]” (dolne wiersze k. 101v wyblakłe), „ofiarował[?]” (rkp. „oparłował”), „Aepi[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

17V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Onufry Czaykowski, z polecenia księcia Stanisława Lubomirskiego, wojewody bracławskiego, manifestuje się (także w pilności) przeciw Janowi Godziembie Wandeńskiemu, podkomorzemu parnawskiemu, synowi zm. Andrzeja Godziemby Wandeńskiego, stolnika latyczowskiego. Wojewoda, nie znając stanu swoich dziedzicznych dóbr pobereskich, tranzakcją zawartą w Równem 16 V 1760 wypuścił Andrzejowi Wandeńskiemu w zastaw dobra Godziemba [?] i Baksza [?] na zabezpieczenie sumy 49 316 zł (wyniesionej z Wadkowiec [?] i Kaletynki tytułem ewikcji) oraz innych prowizji i pretensji, nie spisując kontraktu ani inwentarza intrat. Dopiero z kwerend, przejrzenia archiwum i lustracji dowiedział się, że dobra te przynoszą ok. 20 000 zł rocznie, a stolnik pobierał je aż do śmierci bez rozliczenia, teraz zaś posiada je bez prawa jego syn. Wojewoda zaproponował dziś polubowną ugodę i rozliczenie, czego Jan Wandeński nie przyjął, odmawiając rachunków i potrącenia nadwyżki dochodów z sumy głównej. Komparent manifestuje się o brak kontraktu i inwentarza, przeciw naliczaniu nienależnych prowizji, zastrzega dochodzenie rachunków na drodze prawa, a gdyby biskup poznański Andrzej Młodziejowski, kanclerz wielki koronny, obecny zastawny posesor, wykupując dobra wypłacił sumę zastawną przed rozstrzygnięciem sprawy – także i o to będzie się prawował. Podpis komparenta.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 102 (skan 0104, strona prawa, dół – ostatnie wiersze wyblakłe)

1Maa nne JW. Młodziejowskiego B. P.

2Kancl. in diligentia cum Prznie[?] Summ[?]

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego,

4Miesiąca Maji Siedmnastego Dnia,

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Ja-

6łowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Oczewiscie postanowi-

7ony się Wiel. Jmć Pan Jan Przytulski Jmieniem y z Woli JW. Jmci Xiędza

8Andrzeia Młodziejowskiego Biskupa Poznań. Kanclerza Wiel. Koronn.

9uroczyscie na pko Wiel. Janowi Godziembie Wandeńskiemu Podkomor.

10Parn. oraz w pilnosci swiadczy y manifestuie się w niżey opisany

11sposob. Jż Lubo przez Tranzakcyą de Data Eius in Rowno Die De-

12cima Sexta Maii Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Anno między

13JO. Xciem Jmć Wdą Bracł. z iedney, a Wiel. niegdy Wandeńskim Stoł. Latt.

14względem przeniesienia Summy Czterdziestu Dziewięciu Tysięcy Trzech-

15set Szesnastu Złł Pols. z Wadkowiec[?] y Kaletynki na Godziembę y Bakszę

16y przyimania Jnnych Summ Dwudziestu y trzy Tysiące Siedmset

17Osmdziesiąt Złł, groszy Dziewiętnascie Polskich y Szeląg ieden wynoszą-

18cych zawartą, niebył Termin Wiecznie[?] Summom przerzeczonym ozna-

19czony y Kontrakt zastawny o te Dobra Dnia Szesnastego Augusta

20Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątego, spisać się maiący

21nienastąpił, a z tey miary Wiel. Jan Wandeński P. P. iako naturalny

22Sukcessor tegoż niegdy Wiel. Stoł. Latt. ad Calculum Præstandum z Proven-

23tow Dobr Godziemby y Bakszy tenetur, atoli JW. Jmć Xiądz Kanclerz Wielki

24Koronny vigore Contractus Obligatorii de Data Eius Varsaviæ Die Decima

25Secunda Decembris Anno immediate Elapso Millesimo Septingentesimo

26Sexagesimo, Octavo, z JOX. Jmcią Stanisławem Lubomirskim Wdą Bracł.

27respectu eorundem Bonorum uczyniony[?] gotowy był Summę Siedmdziesiąt[?]

28[trzy?] tysiące Dziewięćdziesiąt Sześć Złł. gr. Dziewiętnascie Polskich y

29Szeląg ieden, ktora u niegdy Wandeńskiemu Stoł. Latt. przez JO.[?]

30[Xcia?] Wdę Bracł. na Dobrach Godziembie [y Bakszy?] iest asekuro-

31wana, na Dniu wczorayszym to iest na Terminie Daty wyż

32wspomnioney Komplanacyi[?] tusząc[?] Ale że propter Ceremoniam[?] Solen-

33nem[?] […] […] Manifest Nne et ex speciali Commisso

34JOX. Jmci

k. 102v (skan 0105, strona lewa, góra)

1JOX. Jmci Wdy Bracł. ktorym de inexistentia Contractus Obligatorii &

2Jnventarii Bonorum Baksza y Godziemba Proventus demonstran-

3tis użaliwszy się iak nayuroczysciey oswiadczył się, że ieżeliby JW.

4Comptis Pryal Summę wspomnioną na tychże Dobrach exten-

5diuiące się in Exonerationem dictorum Bonorum wypłacił, tedy

6prawnie o to czynić postanowił, Ponieważ Wiel. niegdy Wandeński

7Stoł. Latt. bezprawnie posiadaiąc często rzeczone Dobra, odbie-

8rał z onych Jntraty korrespondencyą od Summ przyznanych

9daleko przewyższaiące, a zatym circa exolutionem Summy Wiel.

10Jan Wandeński Podkomor. Parn. naturalny Sukcessor Kalkulacyą

11oddać y superatę Jntraty od Czasu wyżey rzeczoney Komplanacyi

12wytrącić iest obligowany, Przeto Wiel. Compns postrzegaiąc całość JW.

13Pryała swego, y niechcąc w prawne z JOX. Jmcią Wdą Bracł. Dobr

14Dobr Godziemby y Bakszy Dziedzicem wprowadzić Zaktuwenia[?] y jn-

15wolucye, Summę totalną Siedmdziesiąt trzy tysiące, Dziewięćdziesiąt

16Sześć Złł, groszy Dziewiętnascie Polłch y Szeląg Jeden, w Złocie y Mone-

17cie srebrney, Kurrencyą Dzisieyszą maiącey, na Dobrach wzmian-

18kowanych Bakszy y Godziembie extendiuiącey się, w Workach trzech zło-

19żona przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi na Dniu y Terminie

20w Czasie wczorayszym to iest Dnia Szesnastego Maja miał prezentować,

21Nie obstante Solennitate festivitatis Urząd ninieyszy tey Prezenty przy-

22iąć niemogł, Przeto in attendentia Partis na Dniu Dzisieyszym

23prezentowawszy, o przeniesie przerzeczoney Summy Nomine Cuius

24supra Wiel. Compns Manifestowawszy się prosił mnie Urzędu o

25przypieczętowanie Pieczęcią Gr. Winn. tey rzeczoney Summy w rze-

26czonych trzech workach złożoney, ktorey Ja Urząd affectatum An-

27nuendo wyż wyrażoną Summę Pieczęcią Grodu tuteyszego przypieczę-

28towałem, a tak to maiąt[?] offerendo JW. Pryała swego cui pro Ostium[?]

29Calculum aut ex re Judicata, aut ex Amicabili Compositione compe-

30tient, też samą Summę intacto sigillo Castr. Vinn. oddać rursus do Skrzy-

31ni wyrzecz[?] y zwyczayney Urząd ninieyszy zakwitowawszy powtornie Jmie-

32niem JW. Pryała swego w pilnosci iako nayuroczysciey manifestuie się

33oswiadczaiąc tegoż JW. Pryała swego w Possessyą Dobr wyżey wyrażonych

34prawnie weyść nie zaniedbać. J. Przytulski mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „de Data Eius in Rowno Die Decima Sexta Maii Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Anno” – z datą w Równem 16 maja 1760 r.; „ad Calculum Praestandum … tenetur” – jest zobowiązany do złożenia rachunku; „vigore Contractus Obligatorii de Data Eius Varsaviae Die Decima Secunda Decembris Anno immediate Elapso Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo” – na mocy kontraktu obligacyjnego datowanego w Warszawie 12 grudnia roku bezpośrednio ubiegłego 1768; „respectu eorundem Bonorum” – względem tychże dóbr; „de inexistentia Contractus Obligatorii & Inventarii Bonorum … Proventus demonstrantis” – o nieistnieniu kontraktu obligacyjnego i inwentarza dóbr wykazującego dochody; „in Exonerationem dictorum Bonorum” – na uwolnienie (wykup) tych dóbr; „circa exolutionem Summy” – przy spłacie sumy; „superata” – nadwyżka; „Non obstante Solennitate festivitatis” – z powodu uroczystości świątecznej; „in attendentia Partis” – w oczekiwaniu na stronę; „affectatum Annuendo” – przychylając się do żądania; „cui … aut ex re Judicata, aut ex Amicabili Compositione competient” – któremu (suma) przypadnie bądź z wyroku, bądź z polubownej ugody; „intacto sigillo Castrensi Vinnicensi” – z nienaruszoną pieczęcią grodu winnickiego; „rursus” – z powrotem.

Por. akt 170 (manifest Lubomirskiego, wojewody bracławskiego, przeciw J. Wandeńskiemu w tej samej sprawie – cytowany tu jako „Manifest … ktorym de inexistentia Contractus …”). Suma 73 096 zł 19 gr 1 szeląg = 49 316 zł (przeniesione z Wadkowiec [?] i Kaletynki) + 23 780 zł 19 gr 1 szeląg (inne sumy). 16 V 1769 – wtorek po Zielonych Świątkach (Wielkanoc 1769: 26 III), dzień świąteczny, stąd urząd nie przyjął prezentacji sumy. Złożona w trzech workach, w złocie i srebrze, opieczętowana pieczęcią grodu winnickiego. Odczyty niepewne: drugi wiersz nagłówka („cum Prznie[?] Summ[?]” – może „cum Praesentatione Summae”); „Wadkowiec[?]”; „Wiecznie[?]”; „uczyniony[?]”; ostatnie wiersze k. 102 (silnie wyblakłe) – „Komplanacyi[?] tusząc[?] Ale że propter Ceremoniam[?] Solennem[?] […]”; „maiąt[?]”, „pro Ostium[?]” (może „pro post”), „wyrzecz[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

17V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Przytulski, w imieniu i z woli Andrzeja Młodziejowskiego, biskupa poznańskiego i kanclerza wielkiego koronnego, manifestuje się w pilności przeciw Janowi Godziembie Wandeńskiemu, podkomorzemu parnawskiemu. Tranzakcją zawartą w Równem 16 V 1760 między wojewodą bracławskim (Stanisławem Lubomirskim) a zm. Andrzejem Wandeńskim, stolnikiem latyczowskim, przeniesiono na dobra Godziemba [?] i Baksza [?] sumę 49 316 zł (z Wadkowiec [?] i Kaletynki) oraz inne sumy 23 780 zł 19 gr 1 szeląg, bez oznaczenia terminu i bez spisania kontraktu zastawnego (miał być spisany 16 VIII 1760); Jan Wandeński jako sukcesor jest więc obowiązany do rachunku z prowentów. Kanclerz, na mocy kontraktu obligacyjnego zawartego z wojewodą w Warszawie 12 XII 1768, był gotów złożyć 16 V 1769 całą sumę 73 096 zł 19 gr 1 szeląg w złocie i srebrze, w trzech workach, na wykup tych dóbr, lecz z powodu święta urząd prezentacji nie przyjął; uczynił to dziś. Na prośbę komparenta urząd opieczętował worki pieczęcią grodu winnickiego, a suma ma być wydana z nienaruszoną pieczęcią temu, komu przypadnie z wyroku lub ugody. Komparent zastrzega wejście kanclerza w posesję dóbr i powołuje się na manifest wojewody (akt 170). Podpis „J. Przytulski”.

Transkrypcja

k. 102v (skan 0105, strona lewa, dół)

1Maa nne JW. Młodziejowskie-

2go Bpkuk[?] in diligentia.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Maji Siedmnastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Ja-

6łowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Osobiscie stawiąc

7się Wiel. Jmć Pan Antoni Jurewicz[?] Stolnik Wiłkomirski Jmieniem

8y zwyczayney woli JW. Andrzeia Młodziejowskiego Biskupa Poznań.

9Kancl. Wielkieg. Koron. postrzegaiąc wpełnicy całosci onego uroczyscie

10w pilnosci swiadczy y manifestuie się w ten sposob y o to: Jż ponie-

11waż Jmć Pan Kostałowski[?] Emtly[?] na Owbas[?] Ekonom y Jmć P. Turkiewicz Gubernator

12Godziembowski W. Jana Wandeńskiego Podkom. Parnaw. Wielbłądow Sztuk

13kilkanascie z Pasow[?] Tatarskich niewiedzieć iakim pretextem za-

14pędziwszy do Dobr Żabokrzycza natenczas w Possessyi Zastawney JW. Manifestu-

15iącego[?] Pryncypała zostaiących przypędzili, tedy aby JW. Kanclerz Wielki Koron.

16z Dobra Żabokrzycza Possessyi Onego Zastawney podległe od impetycyi

17wolne były, przerzeczone Wielbłądy trzech Sztuk Dwanascie na Gmin[?]

18cie Żabokrzyckim są dla tey szczegulnie przytrzymane przyczyny

19Zatwosi[?] onych iednak wydania każdego Czasu Komuby należało

20Wiel. Manifestant Jmieniem JW. Kanclerza W. K. oswiadcza, a zaś ieżeliby się

21[?] pokazał się y gdy by czego niedostawało dnia[?] Onienia[?] […]

22Wandeńskim P. P. oswiadczywszy powtornie w pilnosci JW. Pryała swego

23manifestuie się. Antoni Jurewicz[?] mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „in diligentia” – w pilności; „impetycya” – zaskarżenie, roszczenie; „Gmin” – grunt gminny (?).

Por. akty 170–171 (spór o dobra Godziemba i Baksza między Lubomirskim, Młodziejowskim i Wandeńskim). Żabokrzycze (Żabokrzyki) – w posesji zastawnej kanclerza Młodziejowskiego. Wielbłądy „z Pasów Tatarskich” – zapewne z Budżaku (pasy = pastwiska / koczowiska); sprowadzone przez ekonoma i gubernatora (rządcę) godziembowskiego Wandeńskiego. Odczyty niepewne: nazwisko komparenta (w tekście „Jurewicz[?]”, w podpisie „Antoni Jurewicz[?]” – może Juszkiewicz), „Bpkuk[?]” w nagłówku (zapewne „Biskupa”), „Kostałowski[?] Emtly[?] na Owbas[?]”, „Turkiewicz”, „trzech Sztuk Dwanascie” (sens: dwanaście sztuk? – w rkp. „trzech Sztuk Dwanascie”), „na Gmin[?] cie” (może „na Gruncie”), „Zatwosi[?]”, przedostatnie wiersze (wyblakłe).

Streszczenie

17V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Antoni Jurewicz [?], stolnik wiłkomierski, w imieniu i z woli Andrzeja Młodziejowskiego, biskupa poznańskiego i kanclerza wielkiego koronnego, manifestuje się w pilności, że Kostałowski [?], ekonom, i Turkiewicz, gubernator godziembowski Jana Wandeńskiego, podkomorzego parnawskiego, nie wiadomo pod jakim pretekstem zapędzili do dóbr Żabokrzycze, pozostających w posesji zastawnej kanclerza, kilkanaście wielbłądów z pasów tatarskich. Aby dobra kanclerza były wolne od roszczeń, dwanaście wielbłądów zatrzymano na gruncie żabokrzyckim; komparent oświadcza gotowość wydania ich w każdym czasie temu, komu będą należeć, i zastrzega, że nie odpowiada za ewentualne braki. Podpis komparenta.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 102v (skan 0105, strona lewa, dół – nagłówek, wyblakły)

1Maa Urz. Michałowskich

2pko JW. Jabłonowskiemu S. K.[?]

3cum Jnkarceracyą y Szkodami[?]

k. 103 (skan 0105, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

2Miesiąca Maij Siedmnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim

4Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Przychodząc

5osobiscie Urz. Mikołay Oyciec, y Jan Syn Swym y Urz. Pawła Piotra y Grzegorza

6Synow Michałowskich Jmieniem w służbie Nadworney JO. Sanguszkowey Mar-

7załkowey Nadworney W. X. Litt. zostaiący będąc Summopere na Substancyi

8ukrzywdzeni y uwięzieni, co większa iesze przy nieporownanych krzywdach swoich

9niewinnie będąc przez Niedziel Szesnascie sekwestrowani y więzieni, zapobie-

10gaiąc całosci y niewinnosci swoiey, oraz postrzegaiąc Fortuny swoiey So-

11lennissime, y z wielkim Żalem jak tylko wyiść mogli z ciężkiego inkarcerowa-

12nia, Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Osmego, Dnia Piętnastego De-

13cembris, a niemogąc przez rożne przeszkody zaraz do Grodu było dla użale-

14nia przybyć, aż dopiero po uspokoionych nieco przeszkodach przybywszy do

15Akt Grodzkich Winnickich, tak zaraz ewinkuiąc swoią niewinność, pko JW.

16Franciszkowi Jabłonowskiemu Staroście Kuropackiemu[?] Rotmistrzowi Pancer-

17nemu manifestuią się y protestuią w takowy niżey opisany sposob y o to: Jż JWiel. Ob-

18żałowany nieuważaiąc na wiadomą całey Oyczyznie niepraktykowaną

19nigdy klęskę y Stratę w całym Wwie Bracł. wznieconą, Roku Tysiąc

20Siedmset, Sześćdziesiątego, Osmego, przez Swywolne hultayskie Bunty,

21pod Czas ktorych wiele niewinnych godnych Obywatelow y Szlachty nie-

22winnie zabiiali, innych gwałtownie od Smierci wymykaiących od Gromad

23z Woza zabierali, iako y Ninieyszego Maanta Oyca, Syn Urz. Paweł Mi-

24chałowski niespodzianie w Stadnicy z kilku Szlachty w Dobrach Sta-

25dnicey schronieni w spokoyu[?] zabrani, a od Smierci wymykaiących przez Gro-

26madę Stadnicką, Czas niemały z Woza uwolili[?], gdy potym Pułkownik

27Korpon[?] Woyska Rossyiskiego Podiazdem swoim na tych Hultaiow w U-

28maniu napadłszy innych zabrał, innych rozproszył, wielu Szlachty odtych

29odbiwszy po wyprowadzoney Jndagacyi wszystkich wypuscił z ktoremi

30y Urz. Mtis Syn wolnym został, y zaraz do Dobr Stadnicy przybyw-

31szy Oyca y Braci nierastawszy[?], ktorzy dla ocalenia Życia y Substan-

32cyi mizerney na Wotyn[?] do Michałowiec wyiechali ze wszystkim Jmie-

33tem y Chudobą, tam się oblokowali, JW. Jabłonowski Starosta Kuropacki[?]

34dowiedziawszy się że Urz. Mtis Oyca Syn Paweł Michałowski w Hultay-

35stkich był Rękach, za to iedynie Oyca y Synow uscisły Areszt wziął, z Chu-

36doby y Sprzętu wszystkiego obnażyć Syna naymłodszego niemiłosiernie

37nagumi[?] bić, Palce w Kurku od Strzelby Kręcić, y rożne inymysłne za-

38dawać przykrosci bez Kompassyi rozkazywać, Ninieyszych zas Ma-

39nifestantow Oyca y Synow Piotra Jana y Grzegorza po tak cięż-

40kim zbiciu w Pęta Żelazne wszystkich porobiwszy, y rożne wyba-

41duiąc uwięzienia, bez żadney racyi, ani słuszney Pretensyi pod usta-

42wiczną wartą więzienia, iako Złoczyńcow iakich bez żadnego Prawa

43przewiedzionego y racyi pozwalać swoim Ludziom przykrosci czynić

44nad osobą niewinnych Szlachty dopuscił, y tam niedaiąc ieść ani

45pić rożnemi przykrosciami trapiąc nawet Żonie y Krewnym Ni-

46gdy się w Oczy niedopuszczaiąc widzieć, tak że Ludzie warstwiący[?]

47za wielkim uproszeniem z miłosierdzia chleb w Miescie żebrząc

48na posiłek nosili, w ktorym więzieniu na osob Pięć przez Niedziel

49Szesnascie na wyżywienie same Złłch Trzysta Dwadziescia wyex-

50pensowali, po uspokoionym potym nieco w Ukrainie Hultay-

51stwie był zesłany Wiel. Malicki Kapitan Regimentu Nayiaś-

52nieyszey Krolowey Jadwigi, od JW. Branickiego Generała Pułkow-

53nika[?] dla rewizyi Zbuntowanych Chłopow w Żywotowie[?] y Stey-

54nie, gdzie y Urz. Mtis Oyca Urz. Paweł Syn był na ten Czas w Ste-

55bnie[?] Stawiony dla wywodu iako z Haydamakami chodził, a że

56Gromada y Szlachta Stadnicka Juramentem ewinkuwali, że

57z przymusu był wzięty, y od Smierci wymykaiący od Gromady Sta-

58dnickich ze Życiem darowali po Hayda[ma]cy[?] y Woza uwolili,

59po wyprowadzoney Jndagacyi w ktorym uznał dalszy Onemu

60Testymonium y List Gwarantalny do JW. Ob[ża]ł[owa]ne[go] […] y do-

61[reklamant:] niedział

k. 103v (skan 0106, strona lewa, góra)

1niedział że Oyciec y Bracia w więzieniu zostaią, aby były uwolnieni, gdy

2przyiechał Mtis Oyca Syn do Starego Konstantynowa oddawszy List

3y Testymonium JWiel. Obżał. natychmiast Urz. Pawła Michałowskiego

4wziąć kazał, Konie wszystkie zabrał, iako to Klacz Bułaną Valoris

5Złłch Sześćdziesiąt Cztery, Karosrokatą[?] Złłch Osmdziesiąt Sniadosrokatą

6Złłch Sześćdziesiąt Cztery, Siwą srokatą Osmdziesiąt, Szarogniadą Złłch Pięć-

7dziesiąt Sześć, Źrzebca Dereszowatego Złłch Czterdziescie, Wozow Dwa

8żelazem[?] Złłch Dwadziescia Cztery, Kulbakę Złłch Trzydziesci Dwa, Janczar-

9kę Złłch Dziewięćdziesiąt, Pistoletow Parę Złłch Czterdziesci, Bełkiszek[?] Trzy

10Złł Sto Siedmdziesiąt Sześć, Kontusz Złłch Czterdziesci, Szabel Trzy Złł Osm-

11dziesiąt, Opończ Trzy Domowey roboty Złł Dwadziescia Cztery, Nahay

12Złł Osm, Szarawary Złłch Osm, Wilkow Dwa wyprawnych Złł Czter-

13dziesci, Worow Pięć z Krzesla[?] Owsem y Pszenicą Złł Szesnascie, Kot-

14łow Wożnych[?] Dwie Złł Trzy, gr Dwadziescia Siedm, Siwrzeń[?] Żelazny Złł Je-

15den gr Osmnascie, Krzemienia nowego do Kulbaki, Poprągi, Postuska[?],

16Tork[?], y Woytok[?], Złł Osmnascie, Weret[?] Trzy Złł Trzy gr Dwadziescia

17Siedm, Maści Pszczoney[?] Garzec Jeden Złł Siedm, Ansztow[?] Swięch[?] Siedm

18Złł Czterdziesci, Łuzyc[?] Złł Trzydziesci, Sitnicę[?] Złł Dwadziescia Cztery

19Buty Koźlowe Złł Cztery. A potym Urz. Manifestantow Oyca y Piotra

20Syna ze Szkwestru wypusciwszy dla wywodu niesłusznych Za-

21rzutow ktorzy z niemałą Expensą idąc naiętemi Końmi o Mil

22kilkanascie o wywod y Swiadkow, a gdy od W. Ekonoma Tetyiskie-

23go Testymonium y Ludzi Dwunastu wiary godnych do Konstan-

24tynowa na wywod stawili, tych JW. Obżał. tylko obaczywszy zaraz

25Jmi isc zbicu[?] kazał, a Urz. Maantow w Kaydany pozakładać kazał,

26potym na rożne Jnstancye przez wielo Dystyngwowanych osob

27zachodzące dopiero postrzegłszy oczewisto niewinnosć dobro-

28wolnie wypuscił z więzienia wszystkich, A zatym Ninieysi

29Maantes mocno będąc w Substancyi pokrzywdzeni, iakoteż o nie-

30słuszną y niesprawiedliwą inkarceracyą przyprawieni do o-

31statnich Szkod przyprowadzeni y ze wszystkiego ogołoceni zostaiąc

32oddaiąc się do prawa pełnego y sprawiedliwosci chcąc upomnieć

33się według Prawa niesłuszney Jnkarceracyi y Zabrania wszyst-

34kich rzeczy mizerney Substancyi Szlacheckiey ratione Præmissorum

35Omnium pko wyż wyrażonemu Obżał. Nne Suo et Quorum supra

36iterum atque iterum obiecuiąc o to prawnie czynić niezanie-

37dbać. Mikołay Michałowski. Jan Michałowski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Summopere” – w najwyższym stopniu; „Solennissime” – najuroczyściej; „Mtis” (Manifestantis) – manifestanta; „Valoris” – wartości; „ratione Praemissorum Omnium” – z powodu wszystkiego powyższego; „Nomine Suo et Quorum supra iterum atque iterum” – w imieniu swoim i wyżej wymienionych raz po raz.

Kontekst: echo koliszczyzny 1768. Paweł Michałowski został schwytany przez hajdamaków w Stadnicy (dobra Stadnickie), uratowany przed śmiercią przez gromadę stadnicką i uwolniony po rozbiciu hajdamaków pod Humaniem przez podjazd pułkownika wojsk rosyjskich [Korpon?]; jego ojciec i bracia schronili się z dobytkiem do Michałowiec [na Wołyniu?]. Franciszek Jabłonowski (rotmistrz pancerny), dowiedziawszy się, że Paweł był „w hultajskich rękach”, uwięził ojca i synów na 16 tygodni (od jesieni 1768 do 15 XII 1768), torturował najmłodszego syna (kręcenie palców w kurku strzelby) i zabrał konie, broń i odzież. Kapitan Malicki z regimentu Królowej Jadwigi, wysłany przez hetmana Jana Klemensa Branickiego (hetmana wielkiego koronnego; w rkp. „Generała Pułkownika[?]”) dla rewizji zbuntowanych chłopów, oczyścił Pawła z zarzutów (przysięga gromady i szlachty stadnickiej). Sanguszkowa – Barbara z Duninów Sanguszkowa, marszałkowa nadworna litewska (wdowa po Pawle Karolu Sanguszce), w której służbie byli Michałowscy. Odczyty niepewne: tytuł Jabłonowskiego „Kuropacki[?]” (może „Konopacki”, „Korsuński”), „Korpon[?]” (nazwisko pułkownika), „na Wotyn[?]”, „Żywotowie[?]” i „Steynie / Stebnie[?]”, „warstwiący[?]”, „nagumi[?]” (nahajami?), wiele pozycji rejestru zabranych rzeczy (nazwy maści koni, „Bełkiszek[?]”, „Siwrzeń[?]”, „Postuska[?]”, „Tork[?]”, „Woytok[?]”, „Weret[?]” – wereta, „Maści Pszczoney[?]”, „Ansztow[?] Swięch[?]”, „Łuzyc[?]”, „Sitnicę[?]”), „zbicu[?]”. Podpisują Mikołaj i Jan Michałowscy.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

17V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Mikołaj Michałowski (ojciec) i syn Jan, w imieniu swoim oraz synów Pawła, Piotra i Grzegorza, służący dworowi księżnej Sanguszkowej, marszałkowej nadwornej litewskiej, manifestują się przeciw Franciszkowi Jabłonowskiemu, staroście k[uropackiemu?], rotmistrzowi pancernemu. Podczas buntów hajdamackich 1768 r. w województwie bracławskim Paweł Michałowski został wraz z kilkoma szlachcicami schwytany w Stadnicy i uratowany przed śmiercią przez gromadę stadnicką; po rozbiciu hajdamaków pod Humaniem przez podjazd rosyjski odzyskał wolność. Ojciec i bracia uszli z dobytkiem do Michałowiec. Jabłonowski, dowiedziawszy się, że Paweł był w rękach hajdamaków, uwięził ojca i synów na 16 tygodni, zakuł w żelaza, głodził, kazał bić i torturować najmłodszego syna; uwięzieni wydali 320 zł na wyżywienie. Gdy kapitan Malicki z regimentu Królowej Jadwigi, wysłany przez Branickiego, po indagacji uznał Pawła za porwanego przymusem i wydał mu świadectwo, Jabłonowski w Starym Konstantynowie uwięził również Pawła i zabrał konie (wycenione: klacz bułaną 64 zł, srokate i inne maści po 56–80 zł, źrebca 40 zł), wozy, kulbakę, janczarkę (90 zł), pistolety, broń, kontusz, szable, opończe, wilcze futra, worki zboża, kotły i drobne sprzęty. Gdy Michałowscy przyprowadzili 12 świadków i świadectwo ekonoma tetyjowskiego, Jabłonowski kazał świadków przepędzić, a ich zakuć w kajdany; dopiero po wstawiennictwie wielu dystyngowanych osób, przekonawszy się o ich niewinności, wypuścił wszystkich (15 XII 1768). Manifestanci zapowiadają dochodzenie prawne krzywd. Podpisy Mikołaja i Jana Michałowskich.

Transkrypcja

k. 103v (skan 0106, strona lewa, dół – ostatnie wiersze wyblakłe)

1Areszt Raciborowskiego[?] y Jnn.

2ex Rne W. Jakubowskiego P. P.[?]

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego,

4Miesiąca Maji Siedmnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Jałowickim

6Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Stanowszy Oczewiscie Woźny Gnał WWa

7Bracł. y Jnn. Szlachetny Andrzey Zieliński, ktory w moc wierney Rell.

8swoiey iawnie ustnie y dobrowolnie zeznał: Jż On Roku teraznieysze-

9go Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego Dnia Trzynastego Ma-

10ja na Affektacyą y prawną Rekwizycyą Wiel. Michała Jakubowskiego

11Podk.[?] Pomorsk.[?] był w Dobrach Wsi Andruszowce maiąc przy sobie Stronę

12Szlachty Ludzi wiary godnych Urz. Jchmciow PP. Stanisława Jaworskiego[?]

13y Andrzeia Jarszewskiego[?] gdzie będąc tamże we Dworze tameyszym

14Urz. Jmci Pana Cuiusvis Nnis Szybalskiego ad præsens Kommissarza Andru-

15szowieckiego, Urz. Andrzeia Raciborowskiego[?] do wszystkiego motora, tu-

16dzież Kozakow po Jmionach y przezwiskach Jm wiadomych, a czasu

17Sprawy specifikować się maiących Szlachtę y Gromadę całą. A zas

18tegoż Urz. Cuiusvis Nnis Szybalskiego u Woyta y Gromady tameyszey

19aresztował y prawnie przypowiedział, ktory to Areszt tak Urz. Szybalski

20na wyż wyrażonych uwolnienie[?] Pasieki gwałtem zabraney, iako też

21Gromada y Woyt na Urz. Szybalskiego benevole Jmieniem Pana swego

22przyięli do rozprawy prawney dotrzymać deklarowali a tak On Wo-

23źny ze Szlachtą sobie przytomną oswiadczywszy się przedemną uczy-

24nił y zeznał Relacyą. Andrzey Zieliński

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „ex Requisitione” (ex Rne) – na żądanie; „Cuiusvis Nominis” – jakiegokolwiek imienia; „ad praesens” – obecnie; „benevole” – dobrowolnie.

Por. akty 4 i 104–105 (Michał Jakubowski; w 44-1-5 akt 1 – Szembek przeciw Jakubowskiemu). Tytuł Jakubowskiego w nagłówku i tekście skrócony, odczyt niepewny („P. P.[?]”, „Podk.[?] Pomorsk.[?]”). Andruszowce – wieś w pow. winnickim. Woźny Andrzej Zieliński podpisał się sam (umiał pisać). Odczyty niepewne: nazwiska „Raciborowski[?]”, „Jaworski[?]”, „Jarszewski[?]” (może Jarszowski), „uwolnienie[?] Pasieki” (sens: „o zabranie pasieki”?); ostatnie wiersze wyblakłe.

Streszczenie

17V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego i innych Andrzej Zieliński zeznał, że 13 V 1769, na żądanie Michała Jakubowskiego, podkomorzego [?], ze szlachtą Stanisławem Jaworskim [?] i Andrzejem Jarszewskim [?] udał się do wsi Andruszowce i tam we dworze ogłosił areszt na Szybalskiego, obecnego komisarza andruszowieckiego, Andrzeja Raciborowskiego [?], głównego sprawcę, oraz Kozaków (imiona do wymienienia w czasie sprawy), szlachtę i gromadę; areszt na Szybalskiego ogłosił też u wójta i gromady – w sprawie gwałtownie zabranej pasieki. Szybalski oraz wójt i gromada przyjęli areszt w imieniu swego pana i zobowiązali się stawić obwinionych do rozprawy. Podpis woźnego.

Transkrypcja

k. 104 (skan 0106, strona prawa)

1Maa Wiel. Dorzyńskiego[?] M. M.

2pko W. Miastkowskiemu y Jnn. una cum Visione

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego,

4Miesiąca Maji, Siedmnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim

6Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Compns pter Wiel. Jmć Pan

7Felicyan Dorzyński[?] Miecznikowicz M.[?] Mielsz.[?] Solennie pko W. Jmci Panu

8Tadeuszowi Miastkowskiemu y Jnn. in Complicitate et Consortio uarde[?]

9Conditionis Ludziom skarży y Manifestuie się o to: Jż Wiel. Miast-

10kowski, pod Czas publiczney Kraiu ruiny wybiegow y przeto Wo-

11ynnego Woyska mniey zważaiąc Prawo Każdego Possessora bezpiecz-

12nosć w Domach ostrzegaiące zebrawszy Ludzi rożney Kondycyi y

13przybrawszy w broń niespodzianie y nic niewinnego Komparenta

14w Domu swey Possessyi podległym we wsi Niżechowce[?] JW. Po-

15tockiego Krayczego Koron. Dziedzicznych virtute Kontraktu sobie słu-

16żącego, będącego napadłszy, y w Dwor wpadłszy Samego Wiel. Kompta

17y Ludzi onegoż powiązali, okrutnie zbili, ze Sukien obnażyli mobi-

18lia guaedam[?] iako to Konie gniadych za ktore ceny Złłch Dwadziescia

19Cztery, Klacz Dwie pod ktoremi takroczne y tegoroczne Źrzelęta Cer-

20wone[?] Złłch Dwadziescia Osm, Woz Kowany ceny Złł Sześć, Chomą-

21ty z Licami Kantarami ceny Złłch Cztery, Szabla oprawna Demesz-

22kowa ceny Złł Dwanascie, Kobierzec Czerw. Złł Sześć, Bydła Roga-

23tego Sztuk Dwadziescia Dziewięć, Bydła nierogatego Sztuk Trzy-

24dziesci Cztery, Owiec Matek Nro Sto, Żelaza Rzeźne[?] Brony y Jnny

25Sprzęt Gospodarski Zabrali, tak dalece że iedynym miłosierdziem

26Boskim w Życiu ocalony został, Zdrowie zas wraz ze wszystkim

27maiątkiem Krwawey pracy aż do tych Czas utracił, Dla czego

28Ninieyszy Comparens widząc przeciwko wszelkim Prawom Bo-

29skim y Oyczyzny z przestępstwem onych podiatane w Domu

30swym na osobach Ludzkich y Swoiey niemniey w Sprzętach, Chu-

31dobie y Pracy popełnione Krzywdy y Zabory w Żądaniu Jedyney

32Sprawiedliwosci Praw Oyczystych w Jurysdykcyi ktoreykolwiek Są-

33dowey zostaiąc y oczekuiąc popełnione Zabory pobicie y po-

34kaleczenie Ludzi y Siebie teraz iedynie ut innotescat Actis Patriæ

35ratione Præmissorum queritur & protestatur. Felicyan Dorzyński[?] mp

36Et in continenti Stawił Woźnego Stefana Zezelińskiego[?] ktory in vim

37sui veræ ac fidelis Relationis palam publice libereque ac per expressum

38zeznał: Jż On ad Affectationem Jnstantiamque requisitionem W. Dorzyń-

39skiego maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urz.

40Jchmciow PP. Michała Karaszowskiego[?] y Piotra Kaczyńskiego[?], widział

41y oglądał we wsi Niżechowce[?] natymże Wiel. Dorzyńskim oko

42podbite krwią zakipiałe, na ciele to iest na głowie raz cięty, odcza-

43bli na ciele całym Razem przez Razem bicie trzydziesci krwią

44zaszłe y siniałe, całego prawie na smierć zbitego, y nic niewładną-

45cego przy ktorym to zrabaniu y zkaleczeniu miał sobie opowia-

46dzenie że przez Jmci Pana Miastkowskiego okrutnie zbity zo-

47stał, y przy tym zbiciu y zkaleczeniu Chudoba, to iest Konie,

48Owce, Bydło rogate y nierogate, tudzież Sprzęt wszelki Gospo-

49darski zabrane przez W. Miastkowskiego zostały, ktore to wi-

50zyi y opowiedzi przez kogo to się stało pokrzywdzenie prze-

51demną Urzędem istotną y rzetelną uczynił y zeznał Relacyą,

52ktory ut Scriba ignarus scribendi Crucem Sanctam posuit

53Stefan Zezeliński[?] ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „in Complicitate et Consortio … Conditionis Ludziom” – wspólnikom i towarzyszom (różnego) stanu ludziom; „mobilia quaedam” – niektóre ruchomości; „ut innotescat Actis Patriae ratione Praemissorum queritur & protestatur” – aby wiadomo było aktom Ojczyzny, z powodu powyższego skarży się i protestuje; „Et in continenti” – i zaraz; „in vim sui verae ac fidelis Relationis palam publice libereque ac per expressum” – mocą swej prawdziwej i wiernej relacji jawnie, publicznie, swobodnie i wyraźnie; „ad Affectationem Instantiamque requisitionem” – na żądanie i usilną prośbę; „ignarus scribendi Crucem Sanctam posuit” – nie umiejąc pisać, postawił krzyż święty.

Odczyty niepewne: nazwisko komparenta „Dorzyński[?]” (w rkp. „Dorzyński” / „Dorzyński”; może Doczyński), jego tytuł „M. M.” / „Miecznikowicz M.[?] Mielsz.[?]”; „uarde[?]” (zapewne „variae”); nazwa wsi „Niżechowce[?]” (rkp. „nyżiechowce”); „Potockiego Krayczego Koron.” – zapewne Ignacy (?) Potocki, krajczy koronny – dziedzic wsi; „Źrzelęta Cerwone[?]”; „Żelaza Rzeźne[?]”; nazwisko woźnego „Zezeliński[?]” (może „Zieliński” z dittografią – por. akt 174, woźny Andrzej Zieliński); nazwiska szlachty „Karaszowski[?]”, „Kaczyński[?]”. Tadeusz Miastkowski – por. 44-1-4 (Zabokrzycze, Miastkowski c/a Bakorzewski[?]). Data napadu nie podana.

Streszczenie

17V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Felicjan Dorzyński [?], miecznikowic m[…], skarży się przeciw Tadeuszowi Miastkowskiemu i jego wspólnikom różnego stanu. Miastkowski, korzystając z czasu ruiny kraju i obecności obcego wojska, zebrał uzbrojonych ludzi i napadł na komparenta w domu, który ten posiadał na mocy kontraktu we wsi Niżechowce [?], dziedzicznej Potockiego, krajczego koronnego; Dorzyńskiego i jego ludzi związano, okrutnie pobito, obdarto z odzieży i zabrano konie, klacze ze źrebiętami, wóz kowany, chomąta, szablę damasceńską, kobierzec, 29 sztuk bydła rogatego, 34 nierogatego, 100 owiec matek, żelaza, brony i sprzęt gospodarski; komparent ledwie uszedł z życiem. Woźny Stefan Zezeliński [?] ze szlachtą Michałem Karaszowskim [?] i Piotrem Kaczyńskim [?] obejrzał w Niżechowcach Dorzyńskiego: podbite i zakrwawione oko, ranę ciętą głowy, ok. 30 krwawych pręg od bicia na całym ciele, ciężko pobitego i bezwładnego; słyszał, że sprawcą był Miastkowski, który zabrał też dobytek. Komparent podpisał, woźny postawił krzyżyk.

Transkrypcja

k. 104 (skan 0106, strona prawa, dół – nagłówek wyblakły)

1Maa Wiel. Lewandowskiego K. K.[?]

2y Jnn. względem Opieki y Substan-

3cyi Dzieci W. Tomasza Choynowskiego.

k. 104v (skan 0107, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

2Miesiąca Maji Osmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Anto-

4nim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Compns

5pter Urz. Jmć Pan Antoni Opacki swym y WW. Jchmciow PP. Rocha Le-

6wandowskiego Komorn. Gran. Krzemienieć., Tomasza Wężyka

7Rudzkiego Łowczego Smoleńsk., Franciszka Huriatowicza[?] Kur-

8cewicza[?] Cześn. Żytomir., y Pawła Tyszka Chorążego y Kommendan-

9ta Garnizonu Brahiłowskiego Jmieniem, przestrzegaiąc całosci

10tak swoiey, iako też Urz. Jchmciow PP. Tomasza Jana, y Salomei,

11Choynowskich, niegdy Wiel. Choynowskiego Synow y corki ma-

12łoletnich w Sierocstwie pozostałych, Solennissime de diligentia

13sui manifestuie się o to: Jż Wiel. Jmć Pan Tomasz Choynow-

14ski z wyż wyrażonemi Dziecmi przeieżdżaiąc z Umańszczy-

15zny przez Brahiłow do Krystynopola obucurom[?] wiekiem y

16nadwątlonemi siłami w drodze za Brahiłowem zachorowaw-

17szy, y zatym do Brahiłowa powrociwszy gdy na Przedmiesciu

18tameyszym tygodniową złożony Chorobą bez Testamentu y

19wzywania do opieki Krewnych Dnia Drugiego Kwietnia Anno

20Pnti ten Swiat pożegnał, tedy WW. Jchmć Maantes niewie-

21dząc gdzieby się Krewni Zmarłego w Czasie teraznieyszego przez

22bunty y haydamakow rozproszenia Szlachty znaydowali, a nie

23dząc odawnych[?] pię dopuneti[?] Zasługach u JO. Jmć Pana Potockie-

24go Woiew. Stta Ziem. Kijow. Pana swego, przytym maiąc za Życia

25znim stateczną Przyiaźń, nie przez żadne prywatne interesso-

26wanie, szczegulnie przez Kompassyą y Miłość Chrzesciańską

27drobne Sieroty bez Oyca y Matki, nawet bez Krewnych przytom-

28nych pozostałe, to iest Jmci Pana Tomasza Choynowskiego,

29Syna naystarszego, Wiel. Jmć Pan Lewandowski Komor. Gran. Krzemien.,

30Jmć Pana Jana, W. Jmć Pan Rudzki Łowczy Smoleński, Pannę

31Salomeę W. Jmć Pan Kurcewicz Cześn. Żytom. w Opiekę swoią dla

32przystoyney Edukacyi pobrali, rzeczy wszystkie ruchome y nie-

33ruchome, oraz Papiery pozostałe w przytomnosci Jchmciow Sla-

34chty y Urzędu Mieyskiego Brahiłowskiego Przysięgłego, Urz.

35Komparentowi sprawiedliwie zregestrować zlecili, y zaraz ie-

36dne rzeczy ad usum honestam educationem Sierot podług każdego

37Potrzeby obrocili, drugie tymże Jchmciow Szlachcie wiary godnym, na

38szacunki znaiącym się, wraz z Ludzmi Urzędu Mieyskiego, y przy-

39danym Faybiszem Mendlowiczem Złotnikiem Brahił. sprawie-

40dliwą Ceną potaxować dysponowali. A że nie tylko pomienio-

41ne deterioracyi czyli korrupcyi podlegaią, ale też w Czasie teraz-

42nieyszym grassuiących haydamakow nikt nie iest pewny Swo-

43iey własnosci, nawet y Życia, więc obawiaiąc się żeby haydama-

44cy pomienionych rzeczy nie zabrali, więc one WW. Maantes do

45sprzedania, y Pieniędzy wziętych dla Dzieci dotrzymania, W. Jmć

46Tyszce Kommendantowi Brahiłł. Charakterem y Przymiotami

47Sumienia Zaszczyconemu, w manutencyą oddali. Oswiadcza-

48iąc się przed niebem y Swiatem, że czyli Pieniądze zate rzeczy

49wzięte, czyli same rzeczy in natura, nie na żaden Swoy pożytek

50tylko na Potrzeby, y emolument często rzeczonych Sierot (: oprocz

51Expensy na Pogrzeb y Suffragia zmarłego Oyca łożyć y dotrzy-

52mać będą. Jeśliby zas ktora Jchmć Krewni Sierot tych Sierot

53chcieli onych w Opiekę Swoią odebrać, tedy WW. Manifestantes

54[…]

k. 105 (skan 0107, strona prawa, góra)

1za pokazaniem bespieczeństwa też Sieroty ze wszystkiemi rze-

2czami, tak in natura, iako też z Pieniążkami[?] libenter oddać

3przyrzekaią. A zatym Czasem dla bespieczeństwa przerzeczonych

4Sierot, rzegestr wszystkich rzeczy wraz z taxą sprawiedliwą y Jnwen-

5tarzyk Papierow do Akt ninieyszych per oblatam podaw-

6szy, powtornie Præmissorum Omnium, tum de diligentia

7Sui, et quorum supra tenże Compns zanos[?] manifestuie się.

8Antoni Opacki mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „Solennissime de diligentia sui” – najuroczyściej w swojej pilności; „Anno Praesenti” – roku bieżącego; „ad usum honestam educationem” – na użytek przyzwoitego wychowania; „manutencya” – przechowanie, zarząd; „emolument” – pożytek; „Suffragia” – modlitwy (nabożeństwa) za duszę; „libenter” – chętnie; „per oblatam” – przez oblatę; „Praemissorum Omnium, tum de diligentia Sui, et quorum supra” – o wszystko powyższe, w pilności swojej i wyżej wymienionych.

Kontekst: Tomasz Choynowski, sługa Franciszka Salezego Potockiego, wojewody kijowskiego (dziedzica Humańszczyzny), zmarł 2 IV 1769 na przedmieściu Brahiłowa w drodze z Humańszczyzny do Krystynopola, bez testamentu; krewni rozproszeni po buntach hajdamackich 1768. Opiekę nad sierotami (Tomasz – najstarszy syn, Jan, Salomea) objęli: Roch Lewandowski, komornik graniczny krzemieniecki (Tomasz), Tomasz Wężyk Rudzki, łowczy smoleński (Jan), Franciszek Huriatowicz [?] Kurcewicz, cześnik żytomierski (Salomea); ruchomości otaksowane z udziałem urzędu miejskiego brahiłowskiego i złotnika Fajbisza Mendlowicza złożono u Pawła Tyszki, chorążego i komendanta garnizonu brahiłowskiego. Odczyty niepewne: „K. K.[?]” w nagłówku (Komornik [Graniczny] Krzemieniecki), „Huriatowicza[?] Kurcewicza[?]” (w tekście „Huriatowicza Kur-cewicza”, dalej „Kurcewicz Cześn. Żytom.” – zapewne jedna osoba o podwójnym nazwisku), „obucurom[?]” (podeszłym?), „odawnych[?] pię dopuneti[?]” (sens: „dawnych przyjaźni w służbie u …”?), „Pieniążkami[?]”, „zanos[?]”, ostatni wiersz k. 104v (wyblakły).

Streszczenie

18V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Antoni Opacki, w imieniu swoim oraz Rocha Lewandowskiego, komornika granicznego krzemienieckiego, Tomasza Wężyka Rudzkiego, łowczego smoleńskiego, Franciszka Huriatowicza [?] Kurcewicza, cześnika żytomierskiego, i Pawła Tyszki, chorążego i komendanta garnizonu brahiłowskiego, manifestuje się w pilności w sprawie małoletnich sierot Tomasza, Jana i Salomei Choynowskich. Ich ojciec Tomasz Choynowski, jadąc z dziećmi z Humańszczyzny przez Brahiłów do Krystynopola, zachorował i zmarł 2 IV 1769 na przedmieściu Brahiłowa bez testamentu i bez ustanowienia opieki; krewni po buntach hajdamackich byli rozproszeni. Manifestanci – przez przyjaźń z nim i chrześcijańskie miłosierdzie – wzięli dzieci na wychowanie (Tomasza – Lewandowski, Jana – Rudzki, Salomeę – Kurcewicz), spisali ruchomości i papiery w obecności szlachty i przysięgłego urzędu miejskiego brahiłowskiego, część rzeczy przeznaczyli na potrzeby sierot, a resztę, otaksowaną z udziałem złotnika Fajbisza Mendlowicza, oddali na przechowanie i sprzedaż komendantowi Tyszce, obawiając się zaboru przez hajdamaków. Oświadczają, że pieniądze i rzeczy użyją wyłącznie na potrzeby sierot (oprócz kosztów pogrzebu i nabożeństw za zmarłego) i chętnie oddadzą dzieci z majątkiem krewnym, którzy by się o nie upomnieli. Rejestr rzeczy z taksą i inwentarzyk papierów podali do akt per oblatam. Podpis Antoniego Opackiego.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 105 (skan 0107, strona prawa)

1Maa Urz. Stanisława Zawadz-

2kiego względem rzeczy po S. P.

3Urz. Kazimierzu Jakubowskim

4pozostałych.

5Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Maji Osmnastego Dnia

7Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winn. y przedemną An-

8tonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Compns

9pter Urz. Jmć Pan Stanisław Zawadzki oswiadczaiąc przed niebem

10y Swiatem nayczystsze mysli y kroki swoie, aby z dopustu Boskiego

11ciężarem obligacyi Przyiacielskiey y Obowiązkiem uczynku Chrze-

12sciańskiego, z niewolony do czynnosci niżey wyrażonych, iakowey-

13na potym od kogo nieponosił inwektywy, y przeciwnego Porozu-

14mienia, iako nayuroczysciey przed Aktami Ninieyszemi manifestu-

15ie się o to: Jż Urz. Jmć Pan Kazimierz Jakubowski Towarzysz Znaku

16Pancernego JW. Kasztell. Małachowskiego w Miesiącu Kwietniu

17Roku teraznieyszego przyiechawszy do Dobr Włosci Umańskiey

18Komarowki rządom Compntis podległych, a czując się być słabym przez

19dawną przyiaźń z Urz. Manifestantem mianą prosił, aby do dal-

20szey mogł wytchnąć Konwalescencyi, lecz gdy się widział coraz być

21słabszym zważaiąc przyiacielskie koło Siebie starania, Kuracyę,

22Expensa y Ewiseracye[?], tedy niewspomniawszy o żadnych Krew-

23nych swoich, ktorychby sobie życzył mieć pozostałey Substan-

24cyi Sukcessorami koniecznie na Boga, na Sumienie, na mi-

25łosć Chrzesciańską tuk[?] ustnie obligował, iakoteż Testamen-

26tem ostatniey Woli swoiey, przy Jmci Xiędzu Spowiedniku, y

27Swiadkach spisanym, impositive Urz. Komparenta Zaexekuto-

28ra y Opiekuna swey Substancyi postanowił, o to naybardziey

29upraszaiąc, aby po wyisciu Ducha, Ciało Jego w Kosciele Bra-

30hiłowskim WW. Jchmciow Xięży Trynitarzow pogrzebione, a cała

31Substancya Smiercią pozostała, aby za Duszę iego rozdyspo-

32nowana była. A gdy Dnia Czwartego Præsentis wypełniły się

33wyroki Boskie, y z tym go rozłączyły Swiatem, tedy Urz. Maans

34nie przez żadną interessowaną intrygę, ani przez ubiega-

35nie Krewnych, szczegulnie z Obowiązku Testamentu, y miłosci

36Chrzesciańskiey, niewidząc żadnego w tym kraiu Krewnego

37mi[?] pomagaiącego w tym Czasie przyiaciela, pod Czas tak

38szczegulney nieszczęsliwosci, kiedy rozszerzone haydamactwo[?] kraj[?]

39niewinney niesyte, już tyle Szlachty wyrżnąwszy Szlachty[?]

40de iure[?] ex citra[?] w Ukrainie zabiiać w Drodze, rabować niemyslą[?]

41[reklamant:] przez co

k. 105v (skan 0108, strona lewa)

1przez co każdemu nie tylko z Swoią własnoscią, ale y z Życiem

2ukryć się trudno. Jakoż pod Czas prowadzenia Ciała S. P. Jmć Pana

3Jakubowskiego Cię[?] haydamacy pod wsią Mogiłkami[?] dla za-

4brania apparencyi Konduktowey y złapania Kompta zasadzki

5poczynili tylko Maans przestrzeżony Konie y inne porządki

6do Komarowki (: gdzie stała Kommenda Rossyiska :) zawrocić

7a Ciało mierney w Cerkwi Mogilskiey[?] złożyć, potym prostym

8wozem nieznacznie do Brahiłowa prowadzić kazał, tylko na

9Drodze odebrano, więc z tych przeradzaiących względow y niebes-

10pieczeństwa niewidząc sposobu dotrzymania rzeczy pozosta-

11łych, ale widocznie obawiaiąc się, żeby haydamacy nie zabra-

12li, przez wyż wyrażone obowiązki przymuszony, wszystkie rze-

13czy ruchome y nieruchome, tak na Smnie[?] w Komarowce,

14iakoteż w Depozycie Konwentu Brahiłowskiego znaydu-

15iące się y wszelkie Papiery fatis S. P. Urz. Kazimierza Jaku-

16bowskiego pozostałe, Regestrem sprawiedliwie spisawszy

17wszystkie in natura do Grodu tuteyszego, Kompertował[?]

18a skompertowane otaxować upraszał, Ad Cuius affectatio-

19nem Urząd ninieyszy przydał Woźnego Gnła Szlachetnego Ma-

20cieia Szczygielskiego, tudzież UUrz. Jchmciow PP. Jana Semelnickie-

21go, Tomasza Szaszkiewicza, Dominika Kostałowskiego, także

22Starozakonnego Berka Judkowicza Złotnika Winnickiego, ktorzy

23w przytomnosci Urzędu Ninieyszego w Kancellaryi Burgrabskiey

24Gr. Winn. pomienione rzeczy osobliwym regestrem spisane

25podług Sytuacyi y Szacunku Onych, Ceną sprawiedliwą w

26tymże Regestrze opisaną potaxowali, y tę taxę wraz z Rege-

27strem Actu præsenti do Akt ninieyszych per oblatam podali; A

28tak otaxowane Urz. Compns do Siebie odebrał, oswiadczaiąc się czę-

29sto rzeczone mobilia dla wyż wyrażonego niebespieczeństwa

30podług taxy sprzedawać, y pieniądze in Suffragia Duszy S. P.

31Urz. Kazimierza Jakubowskiego ad mentem Testatoris rozdawać,

32ieśliby zas kto ze Krewnych niebosczykowskich odezwać się miał,

33tedy residuum onych za poprzedzaiącym Kwitem, wraz z

34obligacyą Testamentu oddać oswiadcza, ieśliby zas quo fato

35w tych rzeczach, lub pieniądzach od haydamakow iakową chło-

36dę[?] poniosł, y w tym swoią całosć y niewinnosć od impetycyi

37ostrzega: A że inne rzeczy, oprocz regestru w testamencie

38specifikowane w Dobrach Umaniu, Tulczynie, Dereniusze[?],

39Korzowey[?], Ostowce[?], znayduiące się, także Długi u niektorych

40Jchmciow miane, w tym Czasie Maans żadną miarą odebrać

41ani nawet, dla haydamakow przeiechać dla rekuperacyi

42onych niemoże, więc aby za nie niebył w odpowiedzi, y w tym

43swoią oswiadczaiąc pilnosć, powtornie przed Aktami Ni-

44nieyszemi manifestuie się. Stan. Zawadzki

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „impositive” – stanowczo, z nałożeniem obowiązku; „Dnia Czwartego Praesentis” – dnia czwartego bieżącego (miesiąca – kwietnia?); „fatis” – po śmierci; „Ad Cuius affectationem” – na którego żądanie; „Actu praesenti … per oblatam” – niniejszym aktem przez oblatę; „mobilia” – ruchomości; „in Suffragia Duszy … ad mentem Testatoris” – na nabożeństwa za duszę, zgodnie z wolą testatora; „residuum” – reszta; „quo fato” – jakim losem; „impetycya” – roszczenie, zaskarżenie; „rekuperacya” – odzyskanie.

Kontekst: Kazimierz Jakubowski, towarzysz chorągwi pancernej kasztelana Małachowskiego, zmarł w Komarówce (włość humańska, zarządzana przez Zawadzkiego) i według testamentu miał być pochowany w kościele trynitarzy w Brahiłowie; kondukt z ciałem został zagrożony zasadzką hajdamaków pod wsią Mogiłki [?], ciało złożono tymczasem w cerkwi, a potem przewieziono do Brahiłowa. W Komarówce stała komenda rosyjska. „Dnia Czwartego Praesentis” – 4 maja 1769 (testament spisany w Komarówce 3 V 1769 – por. akt 178). Taksatorzy: woźny Maciej Szczygielski, Jan Semelnicki, Tomasz Szaszkiewicz, Dominik Kostałowski, złotnik winnicki Berek Judkowicz. Odczyty niepewne: „Ewiseracye[?]”, „tuk[?]”, „mi[?] pomagaiącego”, ostatnie wiersze k. 105 (wyblakłe: „haydamactwo[?] kraj[?] … de iure[?] ex citra[?] … niemyslą[?]”), „Cię[?]”, „Mogiłkami[?]”, „Cerkwi Mogilskiey[?]”, „Smnie[?]” (może „Gumnie”), „Kompertował[?]” (komportował – przywiózł), „chłodę[?]” (szkodę), nazwy dóbr „Tulczynie” (Tulczyn – por. akt 178), „Dereniusze[?]”, „Korzowey[?]”, „Ostowce[?]”. Kompt = komparent (por. akt 170).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

18V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stanisław Zawadzki manifestuje się, że Kazimierz Jakubowski, towarzysz chorągwi pancernej kasztelana Małachowskiego, przybywszy w kwietniu 1769 chory do Komarówki (włość humańska, zarządzana przez Zawadzkiego), poprosił go o opiekę, a gdy jego stan się pogarszał – nie wspominając o krewnych – testamentem spisanym przy spowiedniku i świadkach ustanowił Zawadzkiego egzekutorem i opiekunem swej substancji, prosząc o pogrzeb w kościele trynitarzy w Brahiłowie i przeznaczenie majątku na nabożeństwa za duszę. Jakubowski zmarł 4 V 1769 (testament z 3 V). Gdy wieziono ciało, hajdamacy zrobili zasadzkę pod wsią Mogiłki [?], by zagrabić rzeczy konduktu i pochwycić komparenta; ostrzeżony, odesłał konie do Komarówki (gdzie stała komenda rosyjska), ciało złożył w cerkwi, a potem przewiózł je do Brahiłowa. Obawiając się hajdamaków, przywiózł do grodu wszystkie rzeczy i papiery zmarłego (z Komarówki i z depozytu konwentu brahiłowskiego); w kancelarii burgrabskiej woźny Maciej Szczygielski, Jan Semelnicki, Tomasz Szaszkiewicz, Dominik Kostałowski i złotnik winnicki Berek Judkowicz otaksowali je według rejestru, który podano do akt. Zawadzki odebrał rzeczy, zobowiązując się sprzedawać je według taksy, a pieniądze przeznaczać na nabożeństwa za duszę zmarłego, resztę zaś oddać krewnym, jeśliby się zgłosili; zastrzega, że nie odpowiada za szkody od hajdamaków ani za rzeczy i długi wymienione w testamencie, a znajdujące się w Humaniu, Tulczynie, Dereniusze [?], Korzowej [?] i Ostowcach [?], których z powodu hajdamaków nie może odebrać. Podpis „Stan. Zawadzki”.

Transkrypcja

k. 105v (skan 0108, strona lewa, dół – tekst wyblakły)

1Maa Urz. Zawadzkiego pko W. X.

2Tomalskiemu P. T. O. P.[?] o pogrzeb

3y rzeczy S. P. Urz. Jakubowskiego.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maji Osmnastego Dnia.

6[reklamant:] Przed

k. 106 (skan 0108, strona prawa)

1Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winn. y prze-

2demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrab-

3stwa Gr. Winn. Compns pter Urz. Jmć Pan Stanisław Zawadzki

4przestrzegaiąc całosci swoiey y obowiązkow Testamentu S. P. Urz.

5Jmci Pana Kazimierza Jakubowskiego Dnia trzeciego Maja w Ro-

6ku teraznieyszym w Komarowce spisanego, a zas na Dniu dzi-

7sieyszym do Akt ninieyszych per Oblatam podanego, solennissi-

8me na pko Przewielebnemu w Bogu Jmci Xiędzu Hortulanowi[?] To-

9malskiemu Przeorowi Konwentu Tulczyńskiego WWOO. Dominika-

10now swiadczy y manifestuie się o to: Jż Urz. Jmć Maans będąc Testa-

11mentem wyżey wyrażonym upoważniony y postanowiony Exekuto-

12rem Onego y Opiekunem pozostałey Substancyi, z tym nayprzy-

13palnieyszym obowiązkiem, aby Ciało S. P. Urz. Jmci Pana Jakubowskie-

14go w Dobrach Komarowce w Parochyi Umańskiey zmarłego w Ko-

15sciele Brahiłowskim Jchmciow Xięży Trynitarzow pochował, y na

16ten Pogrzeb Złłch Dwiescie, Siedmdziesiąt, Siedm, w Konwencie

17Tulczyńskim z innemi rzeczami deponowanych odebrawszy,

18temuż Konwentowi Brahiłowskiemu za Pogrzeb do liczenia

19oddał, gdy post dolenda fata tegoż S. P. Jmć Pana Jakubowskiego,

20Ciało onego, ad mentem Testatoris w Czasie grassuiących hay-

21damakow, wrociwszy z Drogi Konie, y inną apparencyą Kondu-

22ktową nieznacznym wozem do Brahiłowa wyprawił, a sam prze-

23dem dla przygotowania Konduktu poiechał, tedy Jmć Xiądz Tomal-

24ski Przeor teraznieyszy Tulczyński, pomienione Ciało przez Dobra

25Tulczyn prowadzone bez żadnego Pretextu, bo ani w Parochyi

26Tulczyńskiey zmarłe, ani tam chować się dysponowane, szcze-

27gulnie dla nieoddania Pieniędzy y rzeczy w Konwencie swoim

28lokowanych per vim zatrzymawszy, tamże w Kosciele swoim

29contra mentem Testatoris pogrzebł, y na Rekwizycyę Comptis

30ani pieniędzy Złłch Dwiestu Siedmdziesiąt Siedmiu, ani Ko-

31tłow miedzianych Trzech, Burłaka[?], Rur Dwunastu, Alembi-

32ka z Czapką y Rurami, Matelzaka[?] Ciełęcego, Jupy Kasowey[?], Żupa-

33na Karmazynowego, Kołdry Atłasowey Czerwoney, Żupana Bar-

34manowego[?] Pietrkskiego[?], Jupy Wołoskiey[?], Tołubu[?] Zamszami podszy-

35tego[?], Bielizny rożney, Dywana na Łożko, Pusni[?], Harabinka[?], Pistoletow,

36Słoniny Połci Pięć, Sadeł Trzy, Pił Żelaznych Dwie, ullatenus wy-

37dać niechciał, dla czego aby mens Testatoris zgwałcona y Du-

38sza in Suffragiis ukrzywdzona niebyły, z racyi bez żadnego

39Pretextu, y obligu zatrzymanych wyż wyrażonych rzeczy w Te-

40stamencie specifikowanych, więc ninieyszy Kommparens powtor-

41ną ratione præmissorum zanosi Maacyą. Stan. Zawadzki.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „per Oblatam” – przez oblatę; „solennissime” – najuroczyściej; „WW. OO. Dominikanow” – wielebnych ojców dominikanów; „post dolenda fata” – po opłakanej śmierci; „ad mentem Testatoris” – zgodnie z wolą testatora; „per vim” – przemocą; „contra mentem Testatoris” – wbrew woli testatora; „Rekwizycya Comptis” – żądanie komparenta; „ullatenus” – w żaden sposób; „mens Testatoris” – wola testatora; „in Suffragiis” – w nabożeństwach (za duszę); „ratione praemissorum” – z powodu powyższego.

Por. akt 177 (ten sam komparent, ta sama sprawa – rzeczy po Kazimierzu Jakubowskim). Testament spisany 3 V 1769 w Komarówce (parafia humańska), oblatowany 18 V 1769. Ciało, wiezione „nieznacznym wozem” do Brahiłowa, zostało przy przejeździe przez Tulczyn zatrzymane przez przeora dominikanów tulczyńskich i pochowane w ich kościele wbrew testamentowi; przeor nie wydał też 277 zł i rzeczy zdeponowanych w konwencie. W rkp. „P. T. O. P.” (nagłówek) – zapewne Przeorowi Tulczyńskiemu Ordinis Praedicatorum. Odczyty niepewne: imię zakonne „Hortulanowi[?]”, „Burłaka[?]” (kocioł?), „Matelzaka[?] Ciełęcego”, „Jupy Kasowey[?]”, „Żupana Barmanowego[?] Pietrkskiego[?]”, „Jupy Wołoskiey[?]”, „Tołubu[?]”, „Pusni[?]” (futra?), „Harabinka[?]” (karabinka?). Alembik z czapką i rurami, rury, kotły miedziane – sprzęt gorzelniczy (destylacyjny). Nagłówek (k. 105v dół) wyblakły.

Streszczenie

18V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stanisław Zawadzki, egzekutor testamentu i opiekun substancji zm. Kazimierza Jakubowskiego (testament spisany 3 V 1769 w Komarówce, w parafii humańskiej, oblatowany dziś), manifestuje się przeciw ks. Hortulanowi [?] Tomalskiemu, przeorowi konwentu dominikanów w Tulczynie. Według testamentu Zawadzki miał pochować Jakubowskiego w kościele trynitarzy w Brahiłowie i przeznaczyć na pogrzeb 277 zł zdeponowane wraz z innymi rzeczami w konwencie tulczyńskim. Gdy w czasie grasowania hajdamaków wyprawił ciało nieznacznym wozem do Brahiłowa, a sam pojechał przodem przygotować kondukt, przeor Tomalski zatrzymał przemocą ciało przewożone przez Tulczyn – choć zmarły nie był z parafii tulczyńskiej i nie tam chciał być pochowany – i pochował je w swoim kościele wbrew woli testatora, by nie wydać zdeponowanych pieniędzy i rzeczy; na żądanie komparenta nie oddał 277 zł ani rzeczy (trzy kotły miedziane, rury, alembik z czapką i rurami, odzież – żupan karmazynowy, kołdra atłasowa czerwona, jupy, tołub, bielizna, dywan, futra, karabinek, pistolety, pięć połci słoniny, trzy sadła, dwie piły żelazne). Komparent ponawia manifestację, aby wola testatora i dusza zmarłego nie zostały pokrzywdzone. Podpis „Stan. Zawadzki”.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 106 (skan 0108, strona prawa, dół – tekst silnie wyblakły)

1Maa Wiel. Krzyształowskiego[?]

2pko Urz. Drużbowiczowi o nie-

3zgłoszenie[?] na Term. y niewzięcie Summy[?]

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego

5Miesiąca Maji Osmnastego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną An-

7tonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn.

8Compns pter Wiel. Jmć Pan Feliks Krzyształowski[?] Nne et ex Speciali Com-

9misso Wiel. Antoniego Krzyształowskiego[?] Stoł. Przemys.[?] Oyca

10swego ubespieczaiąc całosć substancyi swoiey na pko Urz.

11Antoniemu Drużbowiczowi manifestuie się w ten niżey opi-

12sany sposob: Jż tenże Urz. Drużbowicz będąc[?] […] […]

k. 106v (skan 0109, strona lewa, góra)

1domionym o Terminie w odebraniu Summy w Skrypcie sobie

2służącym opisanym pro Die Decima Quinta Maji Kwoty nale-

3żącey od Wiel. Antoniego Krzyształowskiego[?] Złłch Polłch Trzysta, nie

4zieżdżawszy ani też ex parte sui żadnego niezesławszy Pleni-

5potenta do odebrania, więc Jdem Wiel. Antoni Krzyształowski[?] zna-

6iąc się do zapłacenia należącey Summy in Termino w Grodzie

7Winn. tęż Summę chciał zeponować, aże pod Czas teraznieyszy

8szego niebespieczeństwa y rożnych owo[?] Grod przyiąć niechciał,

9ażeby Urz. Drużbowicz Prowizyi in Post pretendować niechciał,

10Dla czego W. Compns Nne Oyca swego iako de diligentia & obse-

11quitatem[?] sui na pko Urz. Drużbowiczowi protestuie y mani-

12festuie się. Feliks Krzyształowski[?] mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „Nomine et ex Speciali Commisso” – imieniem i ze szczególnego zlecenia; „pro Die Decima Quinta Maji” – na dzień 15 maja; „ex parte sui” – ze swej strony; „in Termino” – w terminie; „Prowizyi in Post pretendować” – na przyszłość domagać się prowizji (odsetek); „de diligentia & obsequitatem[?] sui” – w swojej pilności i gotowości (?).

Odczyty niepewne: nazwisko komparenta (w nagłówku „Krzystenskiego[?]”, w tekście i podpisie „Krzyształowski” / „Krzystenski” – litery niewyraźne); tytuł ojca „Stoł. Przemys.[?]”; trzeci wiersz nagłówka; ostatnie wiersze k. 106 (silnie wyblakłe) – „będąc[?] […]”; „domionym” (zapewne „uwiadomionym”); „zeponować” (zdeponować); „rożnych owo[?] Grod”; „obsequitatem[?]”. Antoni Drużbowicz – por. akty 153 i 165 (skarbnik smoleński, arendarz Smarzyniec).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

18V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Feliks Krzyształowski [?], z polecenia ojca Antoniego Krzyształowskiego [?], stolnika przemyskiego [?], manifestuje się przeciw Antoniemu Drużbowiczowi, że ten, uwiadomiony o terminie 15 V 1769 odbioru sumy 300 zł należnej mu od Antoniego Krzyształowskiego ze skryptu, nie przyjechał ani nie przysłał plenipotenta. Antoni Krzyształowski, gotów zapłacić w terminie, chciał zdeponować sumę w grodzie winnickim, lecz gród z powodu obecnych niebezpieczeństw nie chciał jej przyjąć; aby Drużbowicz nie domagał się w przyszłości prowizji, komparent w imieniu ojca manifestuje się o swoją pilność i gotowość zapłaty. Podpis komparenta.

Transkrypcja

k. 106v (skan 0109, strona lewa)

1Maa Collegium Winn. S. J. in di-

2ligentia

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego,

4Miesiąca Maja Dwudziestego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną

6Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

7Gr. Winn. Stawiwszy się osobiscie W. w Bogu X. Jan Sliwski

8Minister Kollegium Winnickiego S. J. swym, y Przewiele-

9bnego w Bogu X. Antoniego Bagińskiego Rektora y całe-

10go tegoż Kollegium Zgromadzenia Jmieniem iak tylko mogł przyiąć

11wiadomosć o uczynionym wpisie przez JW. Józefa Kolumnę Czosnowskie-

12go Winn.[?] y Mars.[?] Stt.[?] pko Collegium Winnickiemu w Zaiazd

13Zadwornych Appertinencyi[?], tak zaraz postrzegaiąc wszelkiey cało-

14sci rzeczonego Kollegium uroczyscie w pilnosci swiadczy y ma-

15nifestuie się w ten sposob. Jż za przełożeństwa Przewielebnego

16w Bogu Jmci Xiędza Antoniego Bagińskiego Rektora Kolle-

17gium Winnickiego Societ. Jesu żadnego od JW. Kolumny Czo-

18snowskiego Stty Winn. Mandatu Relacyi nad Pozwy apper-

19tinencye[?] sobie położonego nie miało, z dawnieyszych Akt dla

20schowania onych w Czasie teraznieyszego niebespieczeństwa

21informować się niemoże. Przeto aby też Kollegium Winn.

22S. J. Sukkubuiąc[?] iakowey nieponiosło Ninieyszy Maant

23powtornie Nne Cuius Supra w pilnosci de Præmissis iako

24nayuroczysciey manifestuie się. X. Jan Sliwski S. J. mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „S. J.” (Societatis Jesu) – Towarzystwa Jezusowego; „in diligentia” – w pilności; „Nomine Cuius Supra” – imieniem jak wyżej; „de Praemissis” – o powyższe; „Sukkubuiąc” (succumbens) – przegrywając (sprawę), ponosząc szkodę.

Kolegium jezuitów w Winnicy (rektor ks. Antoni Bagiński, minister ks. Jan Śliwski) manifestuje się, że nie otrzymało żadnego mandatu (pozwu) z relacją woźnego od starosty winnickiego Józefa Kolumny Czosnowskiego w sprawie o zajazd (dóbr / przynależności zadwornych), a z dawniejszych akt – schowanych z powodu niebezpieczeństwa – nie może się informować. Por. 44-1-4 akt 301 (Kurnatowski c/a Czosnowski) i akty w 44-1-5 o staroście winnickim. Odczyty niepewne: tytuły Czosnowskiego „Winn.[?] y Mars.[?] Stt.[?]” (w rkp. „Winn. y Mars. Stt.” – może „Starosty Winnickiego y Marszałka …”); „Zadwornych Appertinencyi[?]” / „nad Pozwy appertinencye[?]”; „Sukkubuiąc[?]”.

Streszczenie

20V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, ks. Jan Śliwski, minister kolegium winnickiego Towarzystwa Jezusowego, w imieniu swoim, rektora ks. Antoniego Bagińskiego i całego zgromadzenia, gdy tylko dowiedział się o wpisie uczynionym przez Józefa Kolumnę Czosnowskiego, starostę winnickiego, przeciw kolegium w sprawie zajazdu [przynależności zadwornych?], manifestuje się w pilności, że kolegium za rektorstwa Bagińskiego nie otrzymało od starosty żadnego mandatu z relacją woźnego, a z dawniejszych akt, schowanych z powodu obecnych niebezpieczeństw, nie może się informować; zastrzega, aby kolegium nie poniosło przez to szkody. Podpis ks. Jana Śliwskiego SJ.

Transkrypcja

k. 106v (skan 0109, strona lewa, dół – tekst wyblakły)

1Rekwizycya Mandatu

2od JW. Czosnowskiego[?] S. W.

3po Kollegium Winn. S. J. wydanego.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maja Dwudziestego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną An-

7tonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn.

8Stanowszy Oczewiscie Woźny Gnał WWa Bracł. y Jnn. Szla-

9chetny Maciey Szczygielski w moc skuteczney Rell.

10swoiey zeznał: Jż On Roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset

11Sześćdziesiątego Dziewiątego Dnia Dwudziestego Maja

12na Affektacyą y Prawną Rekwizycyą Wiel.[?] w Bogu

13Jmci Xiędza Antoniego Bagińskiego Rektora y całego

14[reklamant:] Jmieniem[?]

k. 107 (skan 0109, strona prawa, góra)

1Zgromadzenia Collegium Winn. Societ. Jesu maiąc przy so-

2bie [skreślone: Stronę] Szlachty Ludzi wiary godnych Urz. Jchmciow PP. An-

3toniego Pantowskiego[?], y Jacka Cichockiego pierwnie[?] do tego

4Aktu użytych był w Kancellaryi Gr. Winn. gdzie będąc re-

5kwirował sobie Mandatu Relacyi nad Pozwy assessor-

6skie[?] od JW. Czosnowskiego[?] Stty Winn. y Winn.[?] po też

7Collegium Winnickie Autentice wydania, aże Po-

8mieniona Tranzakcya przez Jchmciow PP. Stefana

9Lenskiego[?] et Eiusd. Nnis Pułtolskiego[?] Palestrantow

10Gr. Winn. w Protokułach Burgrabskim y Regenta-

11skim Zaczęnszy od Dnia Piętnastego Julii Tysiąc

12Siedmset, Sześćdziesiątego Osmego Roku usque ad

13Actum Præsentem quam diligentissime kwerendowa-

14na nieznayduie się. Przeto de non reperta Eadem Tran-

15sactione Pomieniony Woźny Szlachtą sobie przytomną

16Oswiadczywszy się przedemną Urzędem Prawdziwey

17Rekwizycyi Mandatu uczynił y zeznał Rell. Maciey

18Szczygielski Woźny mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Autentice” – w autentyku (oryginale); „Eiusdem Nominis” – tegoż imienia; „usque ad Actum Praesentem quam diligentissime kwerendowana” – aż do niniejszego aktu jak najstaranniej poszukiwana (kwerendowana); „de non reperta Eadem Transactione” – o nieznalezieniu tejże tranzakcji (wpisu).

Akt związany z aktem 180 (manifest kolegium jezuitów winnickich). Kwerendę w protokołach burgrabskim i regenckim grodu winnickiego od 15 VII 1768 do dnia aktu przeprowadzili palestranci Stefan Leński [?] i […] Pułtolski [?]; mandatu nie odnaleziono. Nazwisko starosty w rkp. zapisane „Czernowskiego” / „Czesnowskiego” – zapewne Józef Czosnowski, starosta winnicki (por. akt 180 i wcześniejsze). Odczyty niepewne: „Wiel.[?]” (tytuł rektora, rkp. „wiel.”), „Pantowskiego[?]”, „pierwnie[?]” (umyślnie?), „Pozwy assessorskie[?]”, „Stty Winn. y Winn.[?]” (drugi skrót niejasny), „Lenskiego[?]”, „Pułtolskiego[?]”; custos k. 106v „Jmieniem[?]”.

Streszczenie

20V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego i innych Maciej Szczygielski zeznał, że tego dnia, na żądanie ks. Antoniego Bagińskiego, rektora, i całego zgromadzenia kolegium winnickiego Towarzystwa Jezusowego, ze szlachtą Antonim Pantowskim [?] i Jackiem Cichockim był w kancelarii grodu winnickiego i żądał wydania w oryginale mandatu z relacją woźnego, wystawionego przez Józefa Czosnowskiego, starostę winnickiego, przeciw kolegium; palestranci grodzcy Stefan Leński [?] i Pułtolski [?] przeszukali najstaranniej protokoły burgrabski i regencki od 15 VII 1768 do dnia dzisiejszego, lecz wpisu nie znaleziono. Woźny złożył relację o tej rekwizycji i podpisał się.

Transkrypcja

k. 107 (skan 0109, strona prawa, dół)

1maa W. Jmka Jana Bala

2Miedźwieckiego S. M. pko

3W. Xiędzu Howinskiemu

4P. S.[?] o zatracenie Sukien y Pasa.

5Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Maji Dwudziestego Dnia

7Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną

8Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn.

9Compns Pter W. Jmć Pan Jan Bal Miedźwiecki Stoł. Mścisł.

10solennie pko W. w Bogu Jmci Xiędzu Howinskiemu[?] Ri-

11tus Græci uniti Cerkwi w Dobrach Hajnakach[?] Proboszczo-

12wi skarży y manifestuie się o to: Jż W. Wyż wyrażony

13Jmć Xiądz Obżałł. wziowszy[?] z rąk Ninieyszego Kompta

14grassante protunc hostilitate hultayow w Kraiu Depo-

15zyt do Konserwy, z tegoż Depozytu Sukien Pare Sukna

16Franciskiego[?] dobrego garniturowe z Tasmą Bogatą war-

17tuiące ceny Złłch Dwanascie y Pas Bayowi[?] Jedwabia-

18ni[?] szyty warthiący ceny Złłch Cztery nieoddał, daiąc

19przyczynę że zdiak Jego Cerkiewny wykradł, ktorych

20po tyle rekwizycyach nawet w Sądzie Duchownym od-

21dać lub zapłacić zwłoczy, Zaczym Ninieyszy Compns

22ostrzegaiąc całosć, tak zaczynaiąc[?] Szkody Swiey kto-

23rey poszukiwać niezaniedba, iak tylko W. Manife-

24stantowi z wydaniem[?] Prawnego[?] pozywać niemogący

25iterato de præmissis queritur et manifestatur.

26Jan Bal Miedźwiecki S. M. mpp

27[reklamant:] Sukn[?]

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Ritus Graeci uniti” – obrządku greckiego unickiego; „grassante protunc hostilitate hultayow w Kraiu” – gdy wówczas szalała w kraju wrogość (napaść) hultajów (hajdamaków); „Depozyt do Konserwy” – depozyt na przechowanie; „iterato de praemissis queritur et manifestatur” – ponownie o powyższe skarży się i manifestuje.

Jan Bal Miedźwiecki, stolnik mścisławski – por. akty 119, 126 i in. (namiestnik grodu winnickiego od 25 II 1769, plenipotent Mniszcha). Odczyty niepewne: nazwisko duchownego „Howinski[?]” (może „Hawiński”), skrót „P. S.[?]” w nagłówku, nazwa wsi „Hajnakach[?]” (rkp. „Hujanach” / „Hajanach”), „wziowszy[?]”, „Franciskiego[?]” (francuskiego), „Bayowi[?] Jedwabiani[?]” (pas bajowy? jedwabny), „zaczynaiąc[?]”, przedostatni wiersz („z wydaniem[?] Prawnego[?] pozywać niemogący”). „Zdiak” – diak (diakon, kościelny) cerkiewny. Custos niepewny.

Streszczenie

20V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Bal Miedźwiecki, stolnik mścisławski, skarży się przeciw ks. Howińskiemu [?], proboszczowi cerkwi greckokatolickiej (unickiej) w dobrach Hajnaki [?], który w czasie napaści hajdamaków wziął od niego depozyt na przechowanie, a teraz nie oddał z niego pary sukien z dobrego sukna francuskiego z bogatą taśmą (wartości 12 zł) i pasa jedwabnego (wartości 4 zł), tłumacząc, że ukradł je diak cerkiewny; mimo wielu żądań, nawet przed sądem duchownym, zwleka z oddaniem lub zapłatą. Komparent zastrzega dochodzenie szkody i ponownie się manifestuje. Podpis.

Transkrypcja

k. 107v (skan 0110, strona lewa)

1Areszt Urz. Bartkiewicza w Tar-

2nawie ex Rne Lanckorońskiego K. K.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Maji Dwudziestego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną

6Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr.

7Winn. Stanowszy Oczewiscie Woźny Gnał WWa Bracł. y Jnn.

8Opatrzny Błażey Liniewski Authenticatus Juratus Officio

9Præsenti notus, in Vim sue veræ ac Fidelis Rell. palam

10publice, libereque ac per expressum zeznał. Jż On w Roku

11Ninieyszym Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiątym, Dziewiątym,

12Dnia Osmnastego Maji ad Affectationem Juridicamque

13requisitionem JW. Jmć Pana Macieia Lanckorońskiego

14Kasztel. Kijow. maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi

15wiary godnych Urz. Zygmunta Kurbanowskiego[?] y Jerzego

16Kulika Sobie do Aktu tego przydanych był w Dobrach

17Wsi Tarnawie Possessyi ad Præsens W. Sasimowskiego

18Star. Turzań. podległych gdzie będąc u Woyta y Gro-

19mady tameczney pod niebytnosć Jmey[?] Zwierzchno-

20sci iednak uwiadomieniem oney Urz. Woyciecha Bart-

21kiewicza, iako Dobrom y Ludziom wspomnianego Re-

22kwirenta Krzywdy czyniącego[?] Aresztował w Kwocie Tysią-

23ca Dziesięciu przypowiedział, ktory to Areszt benevole przy-

24ięty od tegoż Woyta y Gromady był, y tegoż Aresztu u-

25rzędownie odprawionego przez Siebie Ninieyszy Woźny

26sprawiedliwą y istotną uczynił y zeznał Rell. Bła-

27żey Liniewski nieumieiący pisać Znak Krzyża Swię-

28tego kładnie ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Authenticatus Juratus Officio Praesenti notus, in Vim suae verae ac Fidelis Relationis palam publice, libereque ac per expressum” – zatwierdzony, zaprzysiężony, znany niniejszemu urzędowi, mocą swej prawdziwej i wiernej relacji jawnie, publicznie, swobodnie i wyraźnie; „ad Affectationem Juridicamque requisitionem” – na żądanie i prawną rekwizycję; „ad Praesens” – obecnie; „benevole” – dobrowolnie.

Por. akt 169 (areszt w Monasterzyskach Lanckorońskiego na rzecz Rzewuskiego i Sasimowskiego, w sprawie Tarnawy) – tu kontrareszt: Lanckoroński każe aresztować w Tarnawie (posesji Jakuba Sasimowskiego, starosty turzańskiego) Wojciecha Bartkiewicza (por. wcześniejsze akty 44-1-5 o Tarnawie – Wojciech Bartkiewicz, zarządca / komisarz dóbr Tarnawa, strona Sasimowskiego; por. też manifest Kucharskiego, komisarza Lanckorońskiego, o Monasterzyskach). Areszt ogłoszony u wójta i gromady pod nieobecność zwierzchności, lecz z jej powiadomieniem. Kwota aresztu „Tysiąca Dziesięciu” – zapewne 1010 grzywien / złotych (odczyt niepewny). Odczyty niepewne: „Kurbanowskiego[?]”, „Jmey[?] Zwierzchnosci”, „Krzywdy czyniącego[?]” (rkp. „Krzywdę gniącego”).

Streszczenie

20V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego i innych Błażej Liniewski zeznał, że 18 V 1769, na żądanie Macieja Lanckorońskiego, kasztelana kijowskiego, ze szlachtą Zygmuntem Kurbanowskim [?] i Jerzym Kulikiem był we wsi Tarnawa, obecnie w posesji Jakuba Sasimowskiego, starosty turzańskiego, i tam – pod nieobecność zwierzchności, lecz z jej powiadomieniem – u wójta i gromady ogłosił areszt na Wojciecha Bartkiewicza, wyrządzającego krzywdy dobrom i ludziom kasztelana, w kwocie tysiąca dziesięciu [?]; wójt i gromada przyjęli areszt. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyżyk.

Transkrypcja

k. 107v (skan 0110, strona lewa, dół – dolne wiersze wyblakłe)

1Maa nne JW. Mniszka Chor.

2N. pko Urz. Zarczyńskim.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Maji Dwudziestego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y prze-

6demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Bur-

7grabstwa Gr. Winn. Compns Pter Wiel. Jmć Pan Jan Bal

8Miedźwiecki Stoł. Mścisł. Nne et ex parte JW. Mniszcha[?] Chorą-

9żego Nadw. Koron. Pryncypała Swego Solennie pko

10Urz. Jchmciom PP. Zarczyńskim przeszłym Dobr Kluczow So-

11senskiego y Suprunowskiego suo titulo Possessorom ska-

12rży y manifestuie się o to: Jż Ciż Urz. Zarczyńscy maiąc

13ostrzeżony w Kontrakcie de Tenu[?] y quotitulo[?] Onegoż

14in vi[?] JW. Prypła oddania pod wyiscie[?] Dobre[?] Kon-

15[reklamant:] traktu

k. 108 (skan 0110, strona prawa, góra)

1Kontraktu involando w też Dobra wszystkie Zboża Ja-

2rzyne zabrali, wymierli na wieloktotne rekwizycye od-

3dać niechcieli, y przez to wiosne cała w Zasiewach nietylko

4do opoźnienia ale y do Zupełney utraty przyprowadzi-

5li, Pasieki y miodu nachodawle[?] pozostałych niedali, y

6nieodkupili, przez co y w pozostałych Pszczołach ponosi

7Skarb upadek. Dla czego ninieyszy Compns widząc tak

8wielkie y znaczne w Dobrach JW. Prypła przez obiatach[?]

9szkody y detrymenta, ostrzegaiąc całosć y zupełnosć

10tegoż Skarbu de Præmissis Nne quo supra iterato queritur

11et Maatur Jan Bal Miedźwiecki Mmp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „Nomine et ex parte” – imieniem i ze strony; „suo titulo” – swoim tytułem (tu: tytułem arendy); „involando” – wkradając się, zagarniając; „detrymenta” – szkody; „de Praemissis Nomine quo supra iterato queritur et manifestatur” – o powyższe imieniem jak wyżej ponownie skarży się i manifestuje; „Mmp” (manu mea propria) – ręką własną.

Por. akty 154–159 (spór Mniszcha z Zarczyńskimi o klucz suprunowski i Sosenki; Jakub Zarczyński, cześnik sieradzki, były arendarz klucza). Klucze: sosenski (Sosenki) i suprunowski (Supronów / Suprunów). Odczyty niepewne: „Mniszcha[?]” (rkp. „Mniszka”), „de Tenu[?] y quotitulo[?]”, „in vi[?] … oddania pod wyiscie[?] Dobre[?] Kontraktu” – dolne wiersze k. 107v wyblakłe; „wymierli” (wymłócili?); „wieloktotne” (wielokrotne); „nachodawle[?]” (może „na hodowle”); „przez obiatach[?]” (przez nich?).

Streszczenie

20V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Bal Miedźwiecki, stolnik mścisławski, w imieniu Adama Mniszcha, chorążego nadwornego koronnego, skarży się przeciw Zarczyńskim, byłym posesorom (arendarzom) kluczy sosenskiego i suprunowskiego. Zarczyńscy, choć kontrakt zobowiązywał ich do należytego oddania dóbr po jego wygaśnięciu, zabrali w tych dobrach wszystkie zboża jare, wymłócili je i mimo wielokrotnych żądań nie oddali, przez co całe zasiewy wiosenne zostały opóźnione, a nawet zupełnie stracone; nie oddali też ani nie odkupili pasiek i miodu, co przynosi skarbowi szkodę także w pozostałych pszczołach. Komparent ponownie się manifestuje o te szkody. Podpis.

Transkrypcja

k. 108 (skan 0110, strona prawa)

1Maa Kozakow w Wwach Ki-

2iow. y Bracł. mieszkaiących de

3diligentia

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego,

5Miesiąca Maji Dwudziestego Drugiego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną

7Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Gr.

8Winn. postanowiwszy osobiscie Niżeymi[?] Kozacy w Przerzecz.[?]

9Woiewodztw. Kijowskim y Bracł. Mieszkaiące ten solenny

10zanoszą manifest. Jż lubo podług uczynionego w Grodzie

11Winn. Dnia Dwudziestego Piątego Februarii w teraznie-

12yszym Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątym Dziewią-

13tym Manifestu, przez kilkaset Ludzi naszych wespoł Bra-

14ci do znayduiącego się w tych mieyscach Nayiasnieyszey

15Imperatorowey Rymski[?] całey Rossyi Woyska przyłączyli-

16smy, z tym iedynie przedsięwzięciem, aby zapoczynione pod

17Czas weyscia tu Pogan, Tatarow, y Turkow wielkie

18Desolacye, za wziętych w niewolą Żon naszych y

19Dzieci zaiąganie naszych Prawosławnych Cerkwi

20słowem mowiąc zatrzymaną okrutnie naszą Krew

21msćić y prawosławną Wiarę zaszczycać mogli;

22Jednakowo oprocz tych, ktoresmy ponieśli, ktore też

23przez wewnętrzne tuteyszę zamieszania mielismy

24biedy, cierpiemy ieszcze nowe ostatnie nieszczęsliwo-

25sci, gdyż niewiedzieć iacy pętaiący się hultaie, a

26złączywszy się z większą częścią tuteyszych naszych

27Kozakow sprawili y sprowadzili wielkie czaty hay-

28damackie, ktore pod pokrywką rozszerzenia y ocale-

29nia wiary naszey Prawosławney Grekoruskiey z-

30pomiędzy nas przeszły nawet omamiaią y buntuią

31[reklamant:] a przez to

k. 108v (skan 0111, strona lewa, góra)

1a przez to krzewią y mnożą swoie rozboynicze Partyie

2Samą zas rzeczą nic innego nierobią iak tylko

3rabuią, rabiiaią[?] y inne Tyraństwa sprawuią, ta-

4kie ktore nietylko w Naszy Prawosławney, lecz w

5żadney Chrzesciańskiey wierze nie są pozwolone, za

6ktore też od Nayiwyższego Stworcy nie nadgrody,

7lecz wiecznego ukarania oczekiwać trzeba. Czyli-

8męga[?] Rozboynicy y hultaie bydż Zaszczytem Pra-

9wosławney Wiary y dobrych uczynkow. Więc te

10wyrażone wyżey okolicznosci pobudziły nas dla

11ochronienia Samych nas od takich nieszczęsliwosci

12dobrowolnie bez żadnego przymuszenia przytulić do

13Woyska Rossyiskiego, aby za tegoż pomocą hulta-

14iow tych wykorzenić, a miło pożądaną wewnę-

15trzną Spokoyność zupełnie przemyslnosci utrzy-

16mać, tudzież Prawosławną Wiarę naturalnie[?]

17utwierdzić. dla czego ten Nasz manifest iako

18y pierwszy Nasi wespoł Bracia do Akt Grodz.

19Winn. podaiemy. Comparentes pisać nie

20umieiące przy Krzyżykach podpisuią się.

21Stefan Batuh ✠ Kondrat Zarzycki ✠ Maciey

22Suszczenko[?] ✠ Petro Hrabkow Zięć ✠ Michayło

23Hucał[?] ✠ Fedor Danilow ✠ Łukiian[?] Sewe-

24ryn[?] ✠ Kostio Mielnik ✠ Olesza Zirawtenko[?]

25✠ Jwan Juchow[?] Zięć ✠ Michayło Dawbnia[?]

26✠ Jwan Taran ✠ Semen Moroszenko[?] ✠

27Hawryło Sulist[?] ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski (z elementami ruskimi w imionach). „de diligentia” – w pilności; „Comparentes” – stawający; „Imperatorowa Rymska[?] całey Rossyi” – cesarzowa (imperatorowa) całej Rosji (Katarzyna II); „pokrywka” – pozór; „czaty hajdamackie” – oddziały hajdamaków.

Kontekst: wojna rosyjsko-turecka 1768–1774 i najazd tatarski na Ukrainę na początku 1769 r.; zarazem odradzanie się hajdamaczyzny wiosną 1769. Kozacy (zapewne dworscy / ziemscy, nie zaporoscy) mieszkający w woj. kijowskim i bracławskim nawiązują do wcześniejszego manifestu swych współbraci z 25 II 1769 (wśród aktów 44-1-5 z 25 II – akty 55–60 – takiego wpisu nie ma; być może wpisany w inną księgę grodu winnickiego) o przyłączeniu się kilkuset z nich do wojska rosyjskiego dla pomsty za zniszczenia, uprowadzenie żon i dzieci w jasyr i zbezczeszczenie cerkwi przez Tatarów i Turków; teraz odcinają się od hajdamaków, którzy „pod pokrywką” obrony prawosławia buntują i rabują, i oświadczają, że dobrowolnie przyłączają się do wojska rosyjskiego, by z jego pomocą wykorzenić hultajów. Odczyty niepewne: „Niżeymi[?]” (niżej wymienieni), „w Przerzecz.[?]” (rkp. „w Przesięzk”), „Rymski[?]”, „rabiiaią[?]” (zabijają?), „Czyli-męga[?]” (czyż mogą?), „naturalnie[?]”, wiele imion i przezwisk sygnatariuszy (Suszczenko, Hucał, Łukijan Seweryn, Zirawtenko, Juchow, Dawbnia, Moroszenko, Sulist).

Streszczenie

22V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, niżej wymienieni Kozacy mieszkający w województwach kijowskim i bracławskim składają uroczysty manifest. Zgodnie z manifestem uczynionym w grodzie winnickim 25 II 1769 kilkuset ich współbraci przyłączyło się do wojska rosyjskiego (cesarzowej całej Rosji), aby pomścić spustoszenia dokonane przez Tatarów i Turków, uprowadzenie żon i dzieci w niewolę i zbezczeszczenie cerkwi prawosławnych oraz bronić wiary prawosławnej. Mimo to cierpią nowe nieszczęścia: nieznani włóczędzy-hultaje, połączywszy się z większą częścią miejscowych Kozaków, utworzyli wielkie oddziały hajdamackie, które pod pozorem obrony wiary prawosławnej greckoruskiej mamią i buntują lud, mnożą swe rozbójnicze partie, a w istocie tylko rabują i zabijają, popełniając okrucieństwa niedozwolone w żadnej wierze chrześcijańskiej. Dlatego Kozacy dobrowolnie przyłączają się do wojska rosyjskiego, by z jego pomocą wykorzenić hultajów, przywrócić spokój i utwierdzić wiarę prawosławną. Jako niepiśmienni podpisują się krzyżykami: Stefan Batuh, Kondrat Zarzycki, Maciej Suszczenko [?], Petro Hrabkow (zięć), Michajło Hucał [?], Fedor Danilow, Łukijan Seweryn [?], Kostio Mielnik, Olesza Zirawtenko [?], Iwan Juchow [?] (zięć), Michajło Dawbnia [?], Iwan Taran, Semen Moroszenko [?], Hawryło Sulist [?].

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 108v (skan 0111, strona lewa, dół – dolne wiersze wyblakłe)

1Maa nne JW. X. Sanguszkow

2pko JW. Platerom

3o zabicie[?] Ludzi

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maji Dwudziestego Drugiego Dnia

6Przed Urzędem y Akt. Ninieyszemi Gr. Winn. y prze-

7demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem

8Burgrabstwa Gr. Winn. Compns Personaliter Urz.

9Jmć Pan Łukasz Saliewicz Jmieniem JO. X. Jmc

10Barbary z Duninow Marszałk. W. W. X. Litt. matki, Janu-

11sza Marszałk. Nadw. W. X. Litt. Stty Krzem. y Hiero-

12nima Stty Czerkas. Synow Sanguszkow Dobr Klucza

13Jlinieckiego Dziedziców Panow, ktorych Jmie-

14niem […] […] […] y Poddanych z Dobr Wsi

15Jabłonowicy tegoż Klucza Zabitych[?] Tymka Pe-

16[reklamant:] ryzka

k. 109 (skan 0111, strona prawa)

1Peryzka, Hawryła Czynię, Michayła Szewczuka y Jnnych Smier-

2telnie zbitych y do Akt przybyć niemogących solennie na prze-

3ciwko JWiell. Platerom Woiewodom Mscisł. Dobr Klucza Da-

4szowskiego y Kalnickiego Dziedzicom Panom, osobliwie Urz.

5Quorumvis Nnum Wolskiemu Daszowskiemu y Klementowi

6Kalnickiemu Ekonomom, Kozłowskiemu Pułkowniko-

7wi Ludzi Nadwornych JWW. Wdow Mscisł. y Kozakom z Klu-

8cza Daszowskiego y Kalnickiego w Kommendzie Urz. Kozłow-

9skiego Pułkownika będącym de nomine et cognomine Onemu

10wiadomym żali y Manifestuie się. Jż Urz. Ekonomowie y

11Pułkownik unum sentiendo secum, wiedząc doskonale

12że pacificus usus iest Gruntow zdawna Dobr wsi Jabło-

13nowicy, od ktorych nigdy niedługo[?] żadney Kontrowersyi

14y zdawnych Czasow niebyło, y niedawnemi Czasy przez

15Woy[?] y JWW. Dziedzicow Obojey Strony approbowane,

16temi Czasy ważyli się przeciwko onym[?], pryncypalnie suppo-

17nendo Urz. Kozłowski Pułkownik Daszowskich y Kalnicki[ch]

18zebrawszy Kozakow w Kommendzie Swoiey maiących oko-

19ło Osob plus minus Czterdziestu w Spisy, Samopały y roż-

20ny Oręż uzbroionych na Pola y Grunta do wsi Jabłone-

21wicy Klucza Jlinieckiego należące y własne, ab Antiquissimo

22pacifice używane violento modo nayiechać, narżnąwszy[?]

23roboczych Tymka Peryzkę, Hawryłę Czynię, Michayła Sze-

24wczuka y Jnnych orzących swoie własne Pola zdawna używa-

25ne zastawszy bez żadney racyi Urz. Kozłowski Kozakom

26w Kommendzie Swoiey maiącym Ratyszczami Nahaja-

27mi bić, y Spisami Kłuć kazał, iakoż horrendissime wszyst-

28kich zbili y kłuli; Pługow Cztery z Wołami y Końmi Sztuk

29Trzydziesci Siedm, Źrebiąt Dwoie, Strzygałę[?] iedną, Siekior Pięć,

30Bronę Żelazną iedną, Drugą Drewnianą; Batogow rze-

31miennych Dwa zabrali do Dobr Daszowa czyli Kalnika

32zaprowadzili, rzeczy inne przytychże Ludziach y na Jnnych

33mieyscach, gdzie tylko kogo na Polu tych Dobr mogli zastać

34łapali, bili, y obdzierali, co wszystko Czasu Prawa specifikacyą

35do wiadomosci dano będzie, A zatym idem Comparens iterata vice

36zapobiegaiąc dalszey całosci Dobr y Gruntow JOO. Dzie-

37dzicow Klucza Jlinieckiego tudzież całosci Zdrowia y Ży-

38cia Poddanych onychże zamanifestowawszy się, Stawił

39przedemną Urzędem Woźnego Opatrz. Stanisława Sko-

40morowskiego, ktory w moc wierney Rell. Swiey dobro-

41wolnie zeznał: Jż on Roku teraznieyszego na Akcie

42wyrażonego Dnia Dziewiętnastego[?] Maja na Affekta-

43cyą Prawną Rekwizycyą JOO. XX. Jmc Sanguszkow

44[reklamant:] Dziedzicow

k. 109v (skan 0112, strona lewa, góra)

1Dziedzicow Klucza Jlinieckiego ieździł do wsi Jabło-

2newicy z Urz. Jchmć PP. Bazylim Janowskim y Jako-

3bem Martynowskim, gdzie będąc widział na roboczym

4Tymku Perezinku[?] na Głowie razow Dwa właśnie ciętych

5z naruszeniem Kosci Samego wszystkiego zbitego y zsiniałego,

6na roboczym Hawryle Czeniu[?] rękę lewą przetrąconą do ruszania

7się niepodobnego, y samego Smiertelnie zbitego y zsi-

8niałego, na Michayle Szewcu Głowę rozciętą, rękę prawą

9szkodliwie z naruszeniem żył y Kosci przestrzeloną czyli

10Spisą przebitą, y samego wkoło zbitego y zsiniałego widział

11y oglądał, ktore razy zbicia y kaliżenia iż Rannie

12mienili sobie być zadane przez Urz. Kozłowskie-

13go y Kozakow w Kommendzie Jego będących, wszy[stko]

14Szlachtą przytomną oswiadczywszy się, przybywszy

15tu ad Acta takową Comparens Maacyi, iako y Woźny swey

16Rell. Actis Connotari prosili, co y otrzymali. Łukasz

17Saliewicz, Woźny Stanisław Skomorowski ignarus

18Scribendi Crucem S. posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens Personaliter” – stawiwszy się osobiście; „Quorumvis Nominum” – jakichkolwiek imion; „de nomine et cognomine Onemu wiadomym” – z imienia i nazwiska jemu wiadomym; „unum sentiendo secum” – będąc z sobą w zmowie; „pacificus usus” – spokojne użytkowanie; „supponendo” – podstawiając się (jako główny sprawca); „ab Antiquissimo pacifice” – od najdawniejszych czasów spokojnie; „violento modo” – gwałtownie; „horrendissime” – najstraszliwiej; „iterata vice” – ponownie; „Actis Connotari” – zapisać w aktach; „ignarus Scribendi Crucem S[anctam] posuit” – nie umiejąc pisać, postawił krzyż święty.

Por. 44-1-3 akty 227/238 (spór graniczny Platerów z Sanguszkami) i 44-1-5 – spory Sanguszków z Chołoniewskimi. Sanguszkowie: Barbara z Duninów, wdowa po Pawle Karolu Sanguszce, marszałku wielkim litewskim („Marszałk. W. W. X. Litt.” – marszałkowa wielka litewska); jej synowie Janusz (w rkp. „Marszałk. Nadw. W. X. Litt. Stty Krzem.” – marszałek nadworny litewski, starosta krzemieniecki) i Hieronim (starosta czerkaski). Platerowie – Konstanty Ludwik Plater, wojewoda mścisławski, i jego żona (dziedzice kluczy daszowskiego i kalnickiego). Ofiary nazwane różnie w częściach aktu: Tymko Peryzko / Perezinko, Hawryło Czynia / Czenia, Michajło Szewczuk / Szewiec. Odczyty niepewne: dolne wiersze k. 108v („ktorych Jmieniem […] y Poddanych … Zabitych[?]”), „niedługo[?]”, „przez Woy[?]”, „przeciwko onym[?]”, „narżnąwszy[?]” (natrafiwszy?), „Strzygałę[?]”, dzień obdukcji („Dziewiętnastego[?]”); „Siekior” – siekier.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

22V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Łukasz Saliewicz, w imieniu Barbary z Duninów Sanguszkowej, marszałkowej wielkiej litewskiej, i jej synów – Janusza, marszałka nadwornego litewskiego, starosty krzemienieckiego, oraz Hieronima, starosty czerkaskiego – dziedziców klucza ilinieckiego, a także poddanych wsi Jabłonowica (Tymka Peryzka, Hawryły Czyni, Michajła Szewczuka i innych, ciężko pobitych), manifestuje się przeciw Platerom, wojewodom mścisławskim, dziedzicom kluczy daszowskiego i kalnickiego, ich ekonomom – [N.] Wolskiemu (daszowskiemu) i Klemensowi (kalnickiemu), Kozłowskiemu, pułkownikowi ludzi nadwornych, oraz Kozakom z kluczy daszowskiego i kalnickiego. Choć grunty wsi Jabłonowica były od dawna spokojnie użytkowane bez sporu, a niedawno uznane przez dziedziców obu stron, Kozłowski z ok. 40 Kozakami uzbrojonymi w spisy, samopały i inną broń najechał pola Jabłonowicy, kazał bić drzewcami i nahajkami oraz kłuć spisami orzących poddanych, zabrał 4 pługi z wołami i końmi (37 sztuk), dwa źrebięta, [strzygałę?], 5 siekier, bronę żelazną i drewnianą, dwa baty, uprowadzając je do Daszowa czy Kalnika, i łapał, bił i obdzierał ludzi na polach. Woźny Stanisław Skomorowski ze szlachtą Bazylim Janowskim i Jakubem Martynowskim obejrzał w Jabłonowicy rannych: Tymko – dwie rany cięte głowy z naruszeniem kości, cały pobity; Hawryło – przetrącona lewa ręka, śmiertelnie pobity; Michajło – rozcięta głowa, prawa ręka przestrzelona lub przebita spisą z naruszeniem żył i kości; ranni wskazali sprawców – Kozłowskiego i jego Kozaków. Komparent podpisał, woźny postawił krzyżyk.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 109v (skan 0112, strona lewa, dół – ostatnie wiersze wyblakłe)

1Maa Urz. Burbin-

2skiego in diligentia.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Maji Dwudziestego Drugiego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przede-

6mną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrab-

7stwa Gr. Winn. Comparens Personaliter Urz. Woyciech Jgna-

8cy Burbinski Palestrant Grodu Winn. idque in diligen-

9tia obviando omnimodæ integritati sue manifestu-

10ie się. Jż Urz. Komparent, maiąc zleconą attencyą Jnte-

11ressow Wiell. Jozefa na Putazin[?] Putawskiego[?] Pisa-

12rza Nadwornego Koronnego[?] Starosty[?] Wareckiego do Gro-

13du Winnickiego przychodzących od Czasu oznaczo-

14ney y podpisaney wroczney po Złłch Polłch Dwiescie

15Kapitulacyi z pilną applikacyą zadosyć obowiąz-

16kom czynił y dotąd nieiest ukrzywdzonym[?], wczym iednak

17oznaczoney y podpisaney za podięte prace wrok po

18Złłch Dwiescie Kapitulacyi oprocz Expensy załą-

19czonym Regestrzykiem podaney wypłacić się ma-

20iącey dotąd nieodbierał, y tylko Złłch Polłch Sto in

21Vim pod ieden[?] Rok[?] wziął, więc aby tak przez teraz-

22nieysze niebespieczeństwa, iako y inne okolicznos-

23ci niepodpadł ubliżeniu wczesney w pilnosci za-

24nosząc manifestacyą upomnie nie się należącey

25Kapitulacyi za Lat kilka zawieszoney, ceno[?] […]

26[…] […] […]

27[reklamant nieczytelny]

k. 110 (skan 0112, strona prawa, góra)

1[…]iącey czyni oswiadczenie, ostawiwszy w Czasie potrzeby

2salwę poprawienia. Woyciech Jgnacy Burbinski mmp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens Personaliter” – stawiwszy się osobiście; „idque in diligentia obviando omnimodae integritati suae” – i to w pilności, zapobiegając (szkodzie) wszelkiej swojej całości; „attencya Interessow” – pieczy nad interesami (sprawami); „Kapitulacya wroczna” – roczne wynagrodzenie (umowa z palestrantem); „in Vim” – na poczet.

Wojciech Ignacy Burbiński – palestrant grodu winnickiego. Odczyty bardzo niepewne: nazwisko i tytuły mocodawcy („Jozefa na Putazin[?] Putawskiego[?] Pisarza Nadwornego Koronnego[?] Starosty[?] Wareckiego” – rkp. „Pisa-rza Nadwornego Kirmnego[?] Pransty[?] Wareckiego”), „ukrzywdzonym[?]” (sens: „nie jest dotąd zaspokojony”?), „pod ieden[?] Rok[?]”, „ceno[?]”, dwa ostatnie wiersze k. 109v (silnie wyblakłe); „mmp” – manu mea propria.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

22V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Wojciech Ignacy Burbiński, palestrant grodu winnickiego, manifestuje się w pilności, że od czasu ustalenia i podpisania umowy (kapitulacji) o roczne wynagrodzenie 200 zł pilnie prowadził w grodzie winnickim interesy Józefa Putawskiego [?], [pisarza nadwornego koronnego, starosty wareckiego?], lecz należnego wynagrodzenia po 200 zł rocznie (oprócz wydatków wykazanych w załączonym rejestrzyku) dotąd nie otrzymał, pobrawszy jedynie 100 zł na poczet [jednego roku?]. Aby w obecnych niebezpieczeństwach i innych okolicznościach nie poniósł szkody, upomina się w pilności o należną kapitulację, zawieszoną od kilku lat, zastrzegając sobie prawo poprawienia manifestu. Podpis komparenta. Końcowe wiersze k. 109v nieczytelne.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 110 (skan 0112, strona prawa)

1Rell. na S. Z. Żyt. od W. Prusyń-

2skiego S. Z.[?] pko JW. Piaskow-

3skiego P. K. y Jnn.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maji Dwudziestego Trzeciego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y prze-

7demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem

8Burgrabstwa Gr. Winn. Stanowszy oczewisto Woźny Gnał

9WWa Kijowsk. y Jnn. Opatrz. Maciey Martynenko, kto-

10ry w moc prawdziwey y skuteczney Rell. swiey

11iawnie ustnie y dobrowolnie zeznał: Jż on Roku Ty-

12siąc Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego Dnia Dwu-

13dziestego Drugiego miesiąca Maji Pozew Ziem. Żytomirski

14do Dobr Miasta Krasnego ex vi inscripti Fori Kontraktem

15Zastawnym ostrzeżonego w Wwie Bracł. a Powiecie Winn.

16leżących odniosł, y tam ten Pozew we Dworze tamey-

17szym po niżey wyrażonych Pozwanych w Sobie nasta-

18łoczywszy[?] o położeniu y Essencyi Onego od kogo, po kogo, y

19w iakiey Sprawie był pisany prawnie opowiadał

20y do wiadomosci doniosł, ktorego Pozwu tenor sequitur.

21Stanisław August z Bozey Łaski Krol Polski W. X. Litt. Ruski,

22Pruski Mazowiecki Żmudzki Kijowski Wołyń. Podol. Podl.

23Jnflan. y Czerniechowski. Wam JW. Mikołajowi Junoszy Piaskow-

24skiemu Podkomorz. Krzemien. Dziedzicowi Dobr Klucza Kra-

25snianskiego, iakotez Wiel. Antoniemu Sobolenskiemu Pisarzo-

26wi Ziem. Włodzimir. Cuiusvis titulo Possessorowi tychże Dobr

27Pozwanym z osob y Dobr wiernosci waszey generaliter wszyst-

28kich y Summ Pieniężnych Zwierzchnoscią naszą Krolew-

29ską przykazuiemy abyscie Wm przed Sądem Naszym

30Ziemskim Żytomir. ex vi inscripti Fori Kontraktem Zasta-

31wnego, między niżey wyrażonym Aktorem a WW. JJ. odo-

32bra Klucz Horodyski w Kluczu Smilanskim w Roku Ty-

33siąc Siedmset, Sześćdziesiątym Siodmym, mense Janua-

34rio zawartego od daty y położenia tego Pozwu na nay-

35pierwszey Kadencyi Sądow Ziem. Żytom. w Żytomirzu

36Sądzic się maiących vel his deficientibus in aliis pro-

37xime Subsequentibus Sami osobiscie y prawnie staneli,

38na Jnstancyą Jnstygatora Sądowego y Jego Delat.

39Wiell. Jmci Pana Wawrzyńca Prusyńskiego Skarbn.[?]

40[…] Aktora, ktory Aktor przychylaiąc się do Praw-

41[…] […] […] […] tak w Grodzie Łuckim

42[…]

43[reklamant:] […]ratu[?]

k. 110v (skan 0113, strona lewa)

1ratu też Żytomirskim in ea Causa zaniesionych, tudzież

2ex vi inscripti Fori contrahentem Zastawnym obwarowane-

3go WW. JW. Piaskowski Podkomorz. Krzem. czyli też W. Sobo-

4lewski Pisarz Ziem. Włodz. Possessorze teraznieyszy Klu-

5cza Krasnianskiego do oddania Summy Dwoch kroć Sta[?]

6Tysięcy Złł Dwakroć Sto Tysięcy na Kontrakt Za-

7stawny na Klucz Horodyski w Wwie y Powiecie

8Kijow. na Kontrakt Zastawny między nimi y na wszyst-

9kich Dobrach y Summach asseturowanych, a zas

10w Kluczu Smilańskim Sytuowanych, tudzież do

11przywrocenia z gury Summy Dziewiętnastu

12Tysięcy Kilkuset Złł Polłch za oddytament z

13tychże Dobr Klucza Horodyskiego między ato-

14tąd zaszłey rewolucyi Kraiu tameyszego nieode-

15branych, niemniey do przywrocenia Prowentu

16Rocznego za Rok cały Tysiączny Siedmsetny

17Sześćdziesiąty Osmy a Die Vigesima Quarta Martii

18zaszły od Summy Dwoch kroć Sta Tysięcy

19Dwadziescia Tysięcy Prowentu należącego, oraz

20y za Rok pierwszy Tysiączny Siedmsetny Sześćdzie-

21siąty Siodmy niedobranych Prowentow od Arę-

22darzow z Arend, y za Czynsze z Gromad, do bonifikowa-

23nia y kompensowania y innych Pretensyi w Czasie

24wydemonstrować się maiących, po ktorym totalnym

25wypłaceniu y uspokoieniu przez Wmć do odebra-

26nia w Possessyą Swią tychże Dobr Klucza Ho-

27rodyskiego, tum pro Litis expensis exinde ema-

28nantibus na Termin wyż oznaczony pozywa. Si-

29tis partium Terminum attenti & ad Omissa om-

30nia Judicialiter responsuri. Datt w Żytomirzu

31Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo

32Nono Die Decima Secunda Maij. De quo præ-

33sens Ministerialis Relatio. Ministerialis qui

34Supra Crucem Sanctam posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „ex vi inscripti Fori Kontraktem Zastawnym ostrzeżonego” – na mocy zapisanego w kontrakcie zastawnym (wyboru) sądu; „tenor sequitur” – treść następuje; „Cuiusvis titulo Possessorowi” – posesorowi jakimkolwiek tytułem; „vel his deficientibus in aliis proxime Subsequentibus” – albo, gdyby te nie doszły do skutku, na następnych najbliższych; „asseturowanych” – zabezpieczonych (asekurowanych); „oddytament” – dodatek, dopłata; „a Die Vigesima Quarta Martii” – od 24 marca; „tum pro Litis expensis exinde emanantibus” – a także o koszty procesu z tego wynikające; „Sitis partium Terminum attenti & ad Omissa omnia Judicialiter responsuri” – bądźcie baczni na termin stron i gotowi sądownie odpowiadać na wszystko; „Datum w Żytomierzu … Die Decima Secunda Maij” – dan w Żytomierzu 12 maja 1769; „De quo praesens Ministerialis Relatio; Ministerialis qui supra Crucem Sanctam posuit” – o czym niniejsza relacja woźnego; woźny wyżej wymieniony postawił krzyż święty.

Pozew przed Sąd Ziemski Żytomierski z kontraktu zastawnego zawartego w styczniu 1767 r. o klucz horodyski (Horodyszcze) w kluczu smilańskim (woj. i pow. kijowski) – zastawnik żąda zwrotu sumy zastawnej 200 000 zł, ok. 19 000 zł dopłaty (oddytamentu), prowentu za 1768 r. (20 000 zł = 10% od 200 000 zł, od 24 III) i niedobranych prowentów za 1767 r. (od arendarzy i czynsze gromad), utraconych wskutek „zaszłej rewolucji kraju tamtejszego” (koliszczyzny 1768). Pozwani: Mikołaj Junosza Piaskowski, podkomorzy krzemieniecki, dziedzic klucza krasnieńskiego (Krasne w pow. winnickim – tu doręczono pozew), oraz Antoni Sobolewski, pisarz ziemski włodzimierski, posesor tych dóbr. Rozstrzyga to odczyt pozwanego w akcie 164 („Piaskowski[?] P. K.” = Mikołaj Junosza Piaskowski, podkomorzy krzemieniecki). Odczyty niepewne: tytuł Pruszyńskiego w nagłówku („S. Z.[?]”) i w tekście („Skarbn.[?]”), nazwisko w rkp. „Prusyński”; trzy ostatnie wiersze k. 110 (silnie wyblakłe); „nasta-łoczywszy[?]” (zostawiwszy?), „Dwoch kroć Sta[?] Tysięcy”; nota marginalna „Lect. per Zgrzda mmd.” – kolacjonujący (por. akt 153 „Legi Zgrzda”).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

23V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa kijowskiego i innych Maciej Martynenko zeznał, że 22 V 1769 zaniósł do miasta Krasne (woj. bracławskie, pow. winnicki) i złożył we dworze pozew na Sąd Ziemski Żytomierski, publikując jego treść. Pozew wystawiony w Żytomierzu 12 V 1769 w imieniu króla Stanisława Augusta wzywa Mikołaja Junoszę Piaskowskiego, podkomorzego krzemienieckiego, dziedzica klucza krasnieńskiego, oraz Antoniego Sobolewskiego, pisarza ziemskiego włodzimierskiego, posesora tych dóbr, by na najbliższej kadencji sądu ziemskiego żytomierskiego (sądu wybranego w kontrakcie zastawnym ze stycznia 1767 r. o klucz horodyski w kluczu smilańskim) stanęli z powództwa instygatora sądowego i delatora Wawrzyńca Pruszyńskiego, [skarbnika?] […]. Powód żąda zwrotu sumy zastawnej 200 000 zł zabezpieczonej na kluczu horodyskim (woj. i pow. kijowski) i innych dobrach, ok. 19 000 zł dopłaty, prowentu za rok 1768 (od 24 III, 20 000 zł) oraz niedobranych w 1767 r. prowentów od arendarzy i czynszów gromad, utraconych wskutek rewolucji (rebelii) w tamtym kraju, a po całkowitej spłacie – oddania dóbr klucza horodyskiego w posesję pozwanych; nadto kosztów procesu. Woźny postawił krzyżyk.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 111 (skan 0113, strona prawa)

1Maa nne JO. X. Jmci

2Czetwertyńskiey Podk.

3Bracł. y Jnn. pko Pozo-

4stałey y Synom Niegdy

5JO. X. Jmci Czetwertyńskie-

6go P. B. y Jnn.

7Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

8Miesiąca Maji Dwudziestego Siodmego Dnia

9Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn.

10y przedemną Antonim Jałowickim Namiesni-

11kiem Burgrabstwa Gr. Winn. Comparens pter

12Urz. Jmć Pan Paweł Kulczycki Vicesgerent Gr. Kijow-

13ski od JO. X. Jmci Heleny z Żurakowskich Swiatopeł-

14kowey Czetwertyńskiey Podkomorz. Bracł. niegdy

15JO. Xcia Jmci Michała Swiatopełka Czetwertyńskiego

16Podk. Bracł. Małżonki wdowy ogulney Substancyi

17ruchomey y nieruchomey po tymże JO. Xciu Micha-

18le Czetwertyńskim Podkom. Bracł. pozostałey z

19przymowienia Praw koronnych Statutu Litew.

20niemniey y Dekretu Głownego Trybunału Koron.

21Lwowsk. przy Prawie Dożywotnim utwierdzaiącego Ka-

22ni Oprawney y dożywotniey przed Aktami Grodz.

23Żydaczew. generaliter do wszystkich Spraw zapisa-

24ny Plenipotent Swym, JO. Pryncypałki, niemniey

25Wiell. Jakuba Sasimowskiego Starosty Turzań. ma-

26liter do tey Sprawy involwowanego, Stanisława

27Witkowskiego, Franciszka Zultańskiego[?] Jmieniem

28za informowawszy się z Manifestu do Akt Grodz. Winn.

29Jmieniem Pozostałey y Synow, niegdy JO. Xcia Alexan-

30dra Czetwertyńskiego Podkom. Bracł. Dobr Pa-

31łanki, alias Chutych[?] Pilipow ad præsens Wygnan-

32ka zwanych, alias zastawney Possessorki y tymże

33zaniesionego, niby o nastanie Kozakow Orężnych

34na Grunt Dobr wsi Szołudek należący y tam Urz.

35Franciszka Chmusickiego Possessora[?] Szołudeckie-

36go w przytomnosci tak Urz. Komparenta iako

37[…] Witkowskiego ad Actum executivum[?] iechałego[?]

38[…] […] Gruncie zbicia y zraniania na-

39[…] […] przeszkodzenia, ale nie przeczegolny[?]

40[reklamant:] […]

k. 111v (skan 0114, strona lewa)

1y zwolarzyzowanie[?] rzeczy na fundamencie Konstytucyi

2Tysiąc Pięcset, Trzydziestego Osmego Sądzie się przy-

3należy, że nayzdrowszego, a co większa nietkniętego ca-

4łe wieku woźnemu urząd zeznać kazali, a na ostatek

5wsi Pilipow czyli Wygnanka zwaney gwałtownie

6naiechania, bez Prawa wyniesionych Pozwow, z

7tychże Dobr wyrzucenia, na ktorym Gruncie Szo-

8łudeckim Urz. Comptis Witkowski Officyalista ani żaden

9Człowiek in assistentia Officii Castr. Latticovien. Vices-

10gerencialis executorialis będący, nietylko że niebył

11ale się y nieznaydował, a tym samym na pomie-

12nionym Gruncie Szołudeckim Urz. Chmusickie-

13mu y nikomu naymnieysze nie działo się ukrzyw-

14dzenie w czym wszystkim prydestatyczney[?] rezolu-

15cyi Sprawy, etiam per inquisitiones sola deducetur

16irrealitas, maiąc iednak na satysfakcyą fundament

17Konstytucyi Tysiąc Pięcset Sześćdziesiątego Pią-

18tego de irrealibus obiectis potwarz samą zawiera-

19iących w Sobie, przychylaiąc się do ktorey tak

20przeciwko JO. Xney Jmci Joannie z Ostrowskich

21Czetwertyńskiey Podkomorzynie Bracł. niegdy

22JO. Xcia Jmci Alexandra Swiatopełka Czetwertyńskiego

23Podk. Bracł. Małżonce Pozostałey wdowie, iako y

24Synom tymże niegdy JO. Xciem Alexandrem Po-

25dkom. Bracł. spłodzonym a principaliter JO. Xciu

26Jmci Gabryelowi Czetwertyńskiemu Kanoniko-

27wi Łuckiemu niegdy JO. X. Alexandra Pod. Bracł.

28Starszemu Synowi do niżey wyrażonego zgwał-

29cenia Praw Powodowi, Urz. Macieiowi Pieniąż-

30kowi Kommissarzowi, Chmusickiemu Possessor[?]-

31skiemu[?] Komornikom, Szlachcie, Kozakom,

32Buszynieckim, Szołudeckim, Żaburańskim[?],

33Ostapkowieckim, y innym Ludziom oręznym

34po Jmionach y Przezwiskach Jchmciom lepiey

35wiadomym, a na zgwałcenie Tradycyi z mocy

36Prawa nastąpioney wyiaśnienia z Possessyi

37do Osob Trzydziestu Pięciu w tym y Sprawa

38[…] Starszy żali y zamanifestuie się. Jż

39[…] […] niegdy JO. Xcia Jmci

40Alexandra Czetwertyńskiego Podk. Bracł.

41[reklamant:] wraz

k. 112 (skan 0114, strona prawa)

1wraz z Jnnemi Konsukcessorami po niegdy JO. Xciu Mi-

2chale Czetwertyńskim Podkomorz. Bracł. o raczętym Pro-

3cessie Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Piątego,

4w Trybunale Kor. Lwow. y w niemałym przeciągu Cza-

5su, przez wszystkie Stopnie z przepisu Prawa między JO.

6Comptis Pryncypałką a niegdy JO. Xciem Jmci Alexan-

7drem Podkomorz. Bracł. y Konsukcessorami kontrowersowanym,

8względem bezprawnego zabrania Dobr wsi Buszyn-

9ki czyli Pilipow ad præsens zwaney Wygnanka, a tył-

10ko w Possessyą Swoią od Dobr Pryncypalnieyszych Żabura[?]

11oderwanych, Prawu zas dożywotniemu JO. Comptis Pry-

12ncypałki podległych są dostatecznie wiadomi, wymowie-

13nie ktorego Processu do Dobr wyż często wspomnio-

14nych y Dekret executionis uti post plenarie per ductum Pro-

15cessum w Prześwietnym Trybunale Kor. Lwow. ad tradenda

16ex officio Castr. Latticovien. Vicesgerenciale na Grunt

17Dobr tychże Die Decima Secunda Maji Anni præsentis

18solita prawi, bez żadnych naiazdow, żali żadney w Ma-

19iętnosciach swoich przez samą Cyrkumskrypcyą wszyst-

20kich Urzędow przytomnych obwiniaią, rzeczywiscie

21in præsentia Urz. Pieniążka, qua Kommissarza sine

22ulla impugnatione benevole attento Decreto Tribunalitio

23eidem officio & Parti Jnwentarz z Gromady w Possessyą

24z mocy Prawa JO. Comptis Pryncypałki też Dobra oddat y

25postąpił, że iednak tak niegdy JO. X. Alexander Po-

26dkom. Bracł. iako teraz pozostała cum suis Sibus

27co do Dobr często wzmiankowanych dzisiey na fundamencie

28Prawa Tatego[?] Processu poznawać niechcą,

29a tym samym sprzeciwiaiąc się Prawu pospolitemu

30Tradycyą podług Prawa expedyowaną z mocy ktorey do

31Akt Grodz. Winn. iest zapisana Jntromissya, Urz. Chmu-

32sickiego wyż wzmiankowanemi Ludźmi orężnemi

33na Osob kilkadziesiąt do Dobr Pryncypalnieyszych Wsi

34Żabura[?] nastawszy tu Urzędową Tradycyą zwyrtowa-

35li, z Possessyi wybili, Urz. Zultańskiego na Dyspozycyi zo-

36stawionego z Ludźmi czterma szczegulnie dla Posługi

37Dworskiey y Domu Ekonomiki bez orężnych przy nim

38będącemi w Areszt scisły wzięli, y w więzach przez Dni kil-

39ka nie sobie niewinnych trzymali, Konia Bułanego

40tegoż Urz. Zultańskiego valoris Czerwonych Złłch Dwadzie-

41scia, y rzeczy niemało osobliwym Regestrem w Czasie

42Sprawy okazać maiących, Ludzkich Koni Cztery va-

43loris plus minus Rubli Pięćdziesiąt Pięć[?] wzięli y

44nieoddali, y iak Prawo maią chcą, Gwałtownie

45nieprezentowali, ni tylko Urz. Komparenta y innych

46[reklamant:] prze

k. 112v (skan 0115, strona lewa, góra)

1przez Ludzi swoich, iako to Urz. Cuiusvis Nominis Pie-

2lakowskiego Sługę, Chmusickiego zlust ktorych sam

3ninieyszy Manifestuiący się słyszał, Prechwałki czy-

4nią, qua propter subveniendo Legi & Justitiæ tam

5ratione irritatæ Traditionis, quam in iisdem Bo-

6nis Impeditæ Possessionis, irrealiumque obiectorum

7solam meram vexam & circumscriptionem in se

8complectentium, nec non in vitam Sui Comparentis

9ac aliorum machinationis tum variarum In-

10iuriarum, ac falsæ recognitionis per Ministeria-

11lem iniunctis salva reservata melioratione Mani-

12festationis eiusdem per aliam faciendam si opus

13fuerit, iterata Nomine cuius supra manifestatur & re-

14protestatur vice offerendo Suam Jllustrissimam

15Principalissam de hoc omni iure acturam. Paweł

16Kulczycki mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z obszernymi łacińskimi formułami. Tłumaczenia (wybór): „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „Vicesgerent Grodzki Kijowski” – wicegerent (zastępca starosty) grodu kijowskiego; „generaliter do wszystkich Spraw zapisany Plenipotent” – plenipotent ustanowiony ogólnie do wszystkich spraw; „ad Actum executivum” – do aktu egzekucyjnego; „in assistentia Officii Castrensis Latticoviensis Vicesgerentialis executorialis” – przy asystencji wicegerenckiego urzędu grodzkiego latyczowskiego, wykonującego egzekucję; „etiam per inquisitiones sola deducetur irrealitas” – nawet przez inkwizycje (śledztwa) wykaże się sama nieprawdziwość (zarzutów); „de irrealibus obiectis” – o zarzutach nieprawdziwych; „Dekret executionis uti post plenarie per ductum Processum” – dekret egzekucyjny wydany po pełnym przeprowadzeniu procesu; „ad tradenda” – do podania (tradycji, wwiązania); „attento Decreto Tribunalitio” – zważywszy na dekret trybunalski; „sine ulla impugnatione benevole” – bez żadnego sprzeciwu, dobrowolnie; „cum suis Sibus (Synibus)” – ze swymi synami; „valoris” – wartości; „qua propter subveniendo Legi & Justitiae tam ratione irritatae Traditionis, quam in iisdem Bonis Impeditae Possessionis, irrealiumque obiectorum solam meram vexam & circumscriptionem in se complectentium, nec non in vitam Sui Comparentis ac aliorum machinationis tum variarum Iniuriarum, ac falsae recognitionis per Ministerialem iniunctis, salva reservata melioratione Manifestationis eiusdem per aliam faciendam si opus fuerit, iterata Nomine cuius supra manifestatur & reprotestatur vice offerendo Suam Illustrissimam Principalissam de hoc omni iure acturam” – przeto, przychodząc z pomocą prawu i sprawiedliwości, tak z powodu unieważnienia (pogwałcenia) tradycji, jak przeszkodzenia w posesji tychże dóbr i nieprawdziwych zarzutów, zawierających w sobie samo tylko szykanowanie i podstęp, a także zamachów na życie komparenta i innych, różnych krzywd i fałszywego zeznania nakazanego woźnemu – z zastrzeżeniem poprawienia tej manifestacji przez inną, jeśli będzie trzeba – imieniem jak wyżej ponownie manifestuje się i reprotestuje, ofiarując, że jego najjaśniejsza mocodawczyni będzie o to wszystko dochodzić prawem.

Odpowiedź (reprotestacja) strony Heleny z Żurakowskich Czetwertyńskiej na protestację Joanny z Ostrowskich Czetwertyńskiej z 13 V 1769 (akt 166; por. też akt 167 i 149). Według Kulczyckiego (w aktach 149, 166–167 „Kuliczycki”) Helena, jako dożywotniczka po mężu Michale (Statut Litewski, dekret Trybunału Lwowskiego, oprawa wpisana w grodzie żydaczowskim), wygrała wszczęty w 1765 r. w Trybunale Lwowskim proces z Aleksandrem Czetwertyńskim i konsukcesorami o wieś Buszynka czyli Pilipy (Wygnanka), oderwaną od dóbr Żabura [?]; na mocy dekretu egzekucyjnego urząd wicegerencki grodzki latyczowski 12 V 1769 wwiązał (tradycja) jej plenipotenta w posesję w obecności komisarza Pieniążka, który przyjął to bez sprzeciwu. Zarzuty pobicia Chmusickiego na gruncie szołudeckim są – według komparenta – całkowicie zmyślone (Witkowski w ogóle tam nie był), a fałszywa relacja woźnego obejmowała zeznanie o ranach człowieka zdrowego. Strona Joanny miała następnie z kilkudziesięcioma uzbrojonymi ludźmi najechać Żaburę [?], wyrzucić z posesji, uwięzić Zultańskiego [?] (pozostawionego tam jako dyspozytora) z czterema ludźmi, zabrać jego konia bułanego (20 czerw. zł), cztery konie ludzkie (ok. 55 rubli) i rzeczy, a także grozić komparentowi przez sługę Pielakowskiego i Chmusickiego. Konstytucja 1538 r. – zapewne o karach za fałszywe zarzuty / relacje; konstytucja 1565 r. – „de irrealibus obiectis”. Ważne ustalenia: wieś w aktach 166–167 odczytana „Łabuża / Łabieża” jest tu pisana wyraźniej „Żabura[?]” – zapewne ta sama (dobra Marcelego Czetwertyńskiego wraz z Ostapkowcami i Pałanką, por. akt 190); Buszynka = Pilipy = Wygnanka. Odczyty niepewne (oprócz zaznaczonych w tekście): dolne wiersze k. 111 i k. 111v (wyblakłe), „Zultański[?]”, „Possessora[?] Szołudeckiego”, „Pielakowski”, „Tatego[?]”, „prydestatyczney[?]”, „zwolarzyzowanie[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

27V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Paweł Kulczycki, wicegerent grodzki kijowski, generalny plenipotent księżnej Heleny z Żurakowskich Czetwertyńskiej, podkomorzyny bracławskiej, wdowy i dożywotniczki po Michale Czetwertyńskim, podkomorzym bracławskim, a także w imieniu Jakuba Sasimowskiego, starosty turzańskiego, Stanisława Witkowskiego i Franciszka Zultańskiego [?], odpowiada na manifest wniesiony w imieniu Joanny z Ostrowskich Czetwertyńskiej, wdowy po Aleksandrze, i jej synów (akt 166). Zarzuty, że uzbrojeni Kozacy w obecności Kulczyckiego i Witkowskiego pobili i poranili na gruncie Szołudek dyspozytora Franciszka Chmusickiego, uważa za całkowicie zmyślone (relację woźnego – za fałszywą); przeciwnie – Helena, po wygranym w Trybunale Lwowskim (od 1765) procesie z Aleksandrem Czetwertyńskim o wieś Buszynka czyli Pilipy (Wygnanka), 12 V 1769 została wwiązana w jej posesję przez urząd wicegerencki grodu latyczowskiego w obecności komisarza Macieja Pieniążka, który to przyjął bez sprzeciwu. Mimo to strona Joanny (z najstarszym synem ks. Gabrielem Czetwertyńskim, kanonikiem łuckim, komisarzem Pieniążkiem, Chmusickim, komornikami, szlachtą, Kozakami buszynieckimi, szołudeckimi, żaburskimi i ostapkowieckimi – ok. 35 osób) pogwałciła tradycję: z kilkudziesięcioma uzbrojonymi ludźmi najechała dobra Żabura [?], wybiła z posesji, uwięziła na kilka dni Zultańskiego [?] z czterema ludźmi, zabrała jego konia bułanego (20 czerw. zł), cztery konie ludzkie (ok. 55 rubli) i rzeczy, a ludzie jej odgrażają się komparentowi. Kulczycki ponownie manifestuje się i reprotestuje, zastrzegając dochodzenie prawne. Podpis Pawła Kulczyckiego.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 112v (skan 0115, strona lewa)

1Maa nne Wo Sasimowskie-

2go S. T. y Jnn. pko JO. X. Mar[celemu?]

3Czetwertyńskiemu P. B. y Jnn.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maji Dwudziestego Siodmego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y prze-

7demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Bur-

8grabstwa Gr. Winn. Comparens pter Urz. Jmć Pan Paweł Kul-

9czycki Vicesgerent Gr. Kijow. na fundamencie Plenipoten-

10cyi od W. Jakuba Sasimowskiego Starosty Turzań. przed

11Aktami Gr. Żydaczew. generaliter do wszystkich Spraw ze-

12znaney Swym y JO. X. Jmci Heleny z Żurakowskich Czetwer-

13tyńskiey Podk. Bracł. niegdy JO. Xcia Jmci Michała Czetwer-

14tyńskiego Podk. Bracł. Małż. Pozostałey wdowy ogulney Sub-

15stancyi ruchomey y nieruchomey po niegdy JO. Xciu Jmci

16Michale Czetwertyńskim P. B. Mężu Swym z mocy Pra-

17wem y Dekretu w Prześwietł. Trybunale Kor. Lwow. sta-

18tego Dożywotney Pani. W. Jakuba Sasimowskiego Stty Turzań.

19Dobr Żabura, Ostapkowiec, Pałanki vigore Contractus z JO. Xną

20Jmcią Heleną z Żurakowskich Czetwertyńską P. B. Conscripti

21Possessora Pryncypała swoiego, Stanisława Witkowskiego,

22Franciszka Zultańskiego[?] Jmieniem, na pko JO. Xciu Jmci

23Marcellemu Czetwertyńskiemu Podkomorzycowi Bracł.

24Dobr Żabura, Ostapkowiec, y Pałanki do tych nullo Jure

25Possessorowi, JO. Xciu Jmci Gabryelowi Czetwertyńskiemu

26Kanonikowi Łuckiemu Bracł.[?] Starszemu, Urz. Jakowi[?] Ka-

27tanowi[?] Sradokierskiemu[?], Janowi Schabowskiemu, Fran-

28ciszkowi Chmusickiemu Dyspozytorowi Szołudeckiemu y Pa-

29ny[?] Pryncypalnieyszemu, gwałtenia Prawa Dworskiey

30Szlachcie, Kozakom Buszynieckim, Szołudeckim, Żabu-

31rańskim,

k. 113 (skan 0115, strona prawa)

1rańskim, Ostapkowieckim, y Jnnym Ludziom Orężnym

2Jchmciom po Jmionach y Przezwiskach lepiey wiadomym

3y na zgwałcenie Prawa, z irrytowania Tradycyi wycisnie-

4nia gwałtownie z nastąpioney przez Tradycyą Urzędo-

5wą Possessyi uiętym żali y zemanifestuie się, oto: Jż

6Jchmć obżałowani nie chcąc wiedzieć do przepisu skut-

7kowac Konstytucyą Tysiąc, Pięcset, Dziewięćdziesiątego o

8gwałtownym Dobr bezprawnym urzędowey Exekucyi za-

9iechania z mocy ktorey Urz. Komparenta Pryncypał, w

10Roku niedawno przeszłym Tysiąc Siedmset Sześćdziesią-

11tym Osmym na fundamencie Konstytucyi Millesimi

12Sexcentesimi, Septuagesimi, & Millesimi Septingentesi-

13mi, Vigesimi Sexti etiam przez Deputatow koniecznie

14dorozsądzenia się in quibusvis Causis obowiązuiących Pro-

15cess uti in Causa privilegiata w Trybunale Kor. Lwow. post

16instantiam experimenti dostatecznie otrzymał, uskutko-

17waniem ktorego sitita[?] Prawu y Dekret Executionis ad tra-

18denda Bona Żabura, Ostapkowce, y Pałanka wypadł, na fun-

19damencie ktorego Dekretu officium Castr. Vicesgerenciale

20Latticovien. pro sui officiosa securitate ill[?] w Czasie tera-

21znieyszym publicznego zamięszania, a nayparziey w

22Wwie Bracł. praktykować się wszelkiego bez żadnych ha-

23łasow, y uszkodzenia naymnieyszego, iako tychże wma-

24iętnosciach swoich tak Officium iako y przytomnych Officio

25oczerniaią, do Dobr wyż wzmiankowanych officiose zie-

26chało, y w Possessyą W. Sasimowskiego z mocy Pra-

27wa y Dekretu też Dobra zatradowało y punagało[?], na ube-

28spieczenie rzeczy y bydła wszelkiego, ktore się na Grun-

29cie znaydowały, remanent przy Przysięgłym y Lu-

30dziach Gromadzkich spisany officiose podpisało, &

31non præiudicando Actui suo parti liberam vindicationem

32zostawiło. Urz. zas Kajetan Sradokierski[?] mniey zważaiąc

33na to, Dobrawszy sobie wpomoc Urz. Chmusickiego z ręka

34w JO. Xcia Jmci Gabryela Czetwertyńskiego Kanonika Łuc.

35z Ludźmi wyżey wzmiankowanemi do Osob kilkudziesiąt

36w też Dobra po nastąpioney Tradycyi, y zapisaney do

37Akt Gr. Winn. Possessyi wpadli Tradycyą Urzędownie

38nastąpioną zirytowali, z Possessyi gwałtownie wycisnę-

39li, y bez żadnego Prawa też dobra gwałtownym sposobem

40oto zdobyli, Urz. Zultańskiego[?] na Dyspozycyi zostawio-

41nego z Ludźmi Czterma dla posługi szczegulnie ob[oz?]-

42nych żadnego niemaiących, oręża zabrawszy Orężny[?]

43[reklamant:] wszystko[?]

k. 113v (skan 0116, strona lewa, góra)

1wszystko w Areszt wzięli, y nie niewinnych w scisłych wię-

2zach wraz z Urz. Zultańskim trzymali, Konia Bułane-

3go valoris Czerw. Złłch Dwadziescia y rzeczy niemało,

4ktore w Czasie Sprawy osobliwym regestrem poka-

5zane będą, Ludzkich Koni Cztery valoris plus minus

6Rubli Pięćdziesiąt Pięć, zabrali, y do prezenty, iak

7prawo mieć chce, nieprzystawili, Urz. Komparenta

8nie sobie niewinnego manifestami dwiema z Pry-

9tomnemi Officio niesłusznie oczernili, y inne obie-

10kcye poradowali[?], ktore mideremus[?] Maant tym du-

11mieniem, z ktorego samemu Bogu zachować się

12ma simpliciter negat, a w Czasie Sprawy przez In-

13kwizycyą y Pryała swego uczciwość wyexplikowac

14oswiadcza, iako naymnieyszey rzeczy z Grun-

15tu niewziął, nikogo nieukrzywdził, gruntowo podług

16Tradycyi nastąpioney, niemniey remanentu Urzę-

17downie podpisanego na Gruncie zostawił, w Czym

18tam ratione irritatæ Traditionis, tum in Posses-

19sione supra dictorum Bonorum factæ Expeditionis

20nec non circumscriptionis Comparentisque Omnium

21inhærendo Legibus Regni et Constitutionibus Nne

22Cuius supra Salva manente melioratione si opus

23fuerit, iterata manifestatur & reprotestatur vice.

24Offerendo Pryalem Suum hoc Omne iure vindica-

25turum. Paweł Kulczycki mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia (wybór): „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „generaliter do wszystkich Spraw zeznaney” – zeznanej ogólnie do wszystkich spraw (plenipotencji); „vigore Contractus … Conscripti Possessora” – posesora na mocy spisanego kontraktu; „nullo Jure” – bez żadnego prawa; „Millesimi Sexcentesimi Septuagesimi & Millesimi Septingentesimi Vigesimi Sexti” – (konstytucji) 1670 i 1726; „uti in Causa privilegiata … post instantiam experimenti” – jako w sprawie uprzywilejowanej … po próbie (pierwszej instancji); „ad tradenda Bona” – do podania (wwiązania w) dóbr; „pro sui officiosa securitate” – dla swego urzędowego bezpieczeństwa; „non praeiudicando Actui suo parti liberam vindicationem zostawiło” – nie przesądzając swego aktu, zostawiło stronie wolną windykację; „simpliciter negat” – po prostu zaprzecza; „tam ratione irritatae Traditionis, tum in Possessione supra dictorum Bonorum factae Expeditionis nec non circumscriptionis … inhaerendo Legibus Regni et Constitutionibus Nomine Cuius supra, Salva manente melioratione si opus fuerit, iterata manifestatur & reprotestatur vice. Offerendo Principalem Suum hoc Omne iure vindicaturum” – tak z powodu pogwałcenia tradycji, jak i dokonanego wyrugowania z posesji wyżej wymienionych dóbr oraz podstępu, trzymając się praw Królestwa i konstytucji, imieniem jak wyżej, z zastrzeżeniem poprawy w razie potrzeby, ponownie manifestuje się i reprotestuje, ofiarując, że jego mocodawca będzie tego wszystkiego dochodził prawem.

Akt równoległy do 189 (te same wydarzenia, ten sam komparent – Paweł Kulczycki, w aktach 149, 166–167 „Kuliczycki”), tu w imieniu Jakuba Sasimowskiego, starosty turzańskiego, arendownego posesora dóbr Żabura [?], Ostapkowce i Pałanka na mocy kontraktu z Heleną z Żurakowskich Czetwertyńską; odpowiedź na manifest Marcelego Czetwertyńskiego (akt 167). Według Kulczyckiego proces o te dobra – jako sprawa uprzywilejowana (konstytucje 1670 i 1726) – wygrał w 1768 r. przed Trybunałem Lwowskim; urząd wicegerencki grodu latyczowskiego wwiązał Sasimowskiego w posesję i spisał remanent przy przysięgłym i ludziach gromadzkich (tradycja wpisana do akt grodu winnickiego). Następnie Kajetan Sradokierski [?] (zapewne ten sam co „Kajetan Gradowierski[?]” – komparent aktu 167, plenipotent Marcelego Czetwertyńskiego) z Chmusickim i ludźmi ks. Gabriela Czetwertyńskiego (kilkadziesiąt osób) wpadł do dóbr, unieważnił tradycję, wyrugował posesora, uwięził dyspozytora Zultańskiego [?] z czterema ludźmi, zabrał konia bułanego (20 czerw. zł), rzeczy i cztery konie ludzkie (ok. 55 rubli). Kulczycki odpiera zarzuty dwóch manifestów strony przeciwnej (akty 166–167). Konstytucja 1590 – o gwałtownym zajeździe na egzekucję urzędową (?). Odczyty niepewne: „Mar[celemu?]” w nagłówku; „Bracł.[?] Starszemu” (tytuł Gabriela; może „Synowi Starszemu”); „Jakowi[?] Katanowi[?] Sradokierskiemu[?]” (w dalszym tekście „Kajetan Sradokierski” – więc zapewne „Kajetanowi Sradokierskiemu”); „Pany[?] Pryncypalnieyszemu”; „sitita[?]”; „ill[?]”; „punagało[?]” (pomiarowało?); „ob[oz?]nych”, „poradowali[?]”, „mideremus[?]” (miserrimus?) „dumieniem” (sumieniem?).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

27V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Paweł Kulczycki, wicegerent grodzki kijowski, generalny plenipotent Jakuba Sasimowskiego, starosty turzańskiego, posesora kontraktowego (z ramienia Heleny z Żurakowskich Czetwertyńskiej, dożywotniczki po Michale Czetwertyńskim) dóbr Żabura [?], Ostapkowce i Pałanka, a także w imieniu Stanisława Witkowskiego i Franciszka Zultańskiego [?], manifestuje się przeciw Marcelemu Czetwertyńskiemu, podkomorzycowi bracławskiemu, posiadającemu te dobra bez prawa, ks. Gabrielowi Czetwertyńskiemu, kanonikowi łuckiemu, Kajetanowi Sradokierskiemu [?], Janowi Schabowskiemu, Franciszkowi Chmusickiemu, dyspozytorowi szołudeckiemu, szlachcie, Kozakom buszynieckim, szołudeckim, żaburskim i ostapkowieckim i innym uzbrojonym ludziom. Strona Heleny wygrała w 1768 r. proces w Trybunale Lwowskim; na mocy dekretu egzekucyjnego urząd wicegerencki grodu latyczowskiego bez hałasu i szkody wwiązał Sasimowskiego w dobra i spisał remanent. Mimo to Sradokierski [?] z Chmusickim i ludźmi ks. Gabriela (kilkadziesiąt osób) wpadł do dóbr, unieważnił tradycję, gwałtem wyrugował posesora, uwięził Zultańskiego [?] i czterech jego ludzi, zabrał konia bułanego (20 czerw. zł), rzeczy i cztery konie ludzkie (ok. 55 rubli) i nie stawił ich do prawa, a komparenta oczernił w dwóch manifestach (akty 166–167); Kulczycki zaprzecza zarzutom (nic z gruntu nie wziął, nikogo nie skrzywdził, zostawił remanent zgodnie z tradycją) i ponownie manifestuje się i reprotestuje. Podpis Pawła Kulczyckiego.

Transkrypcja

k. 113v (skan 0116, strona lewa, dół)

1Maa Urz. Mirowskiego

2in diligentia sui wzglę-

3dem Kalkulacyi uczynienia

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maji Trzydziestego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y prze-

7demną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Bur-

8grabstwa Gr. Compns pter Urz. Jmć Pan Łukasz Mirow-

9ski ponieważ na kilkorakie expostulacyą y Listowną

10Rekwizycyą JW. Jmć Pan Dzydzyński[?] Kasztel. Lubacz.

11Dobrodziey iest tegoż Urz. Jmć Pana Łukasza Mirowskie-

12go Prowentow całorocznych Dobr Klucza Dechowiec-

13kiego[?] tak Percept iako też Expens rożnych Kalkulacyi

14na Gruncie w Dobrach Dechowcach[?] wysłuchać niko-

15go Dysponować niechciał, owszem Listami Swoiemi

16tenże JW. Kasztelan Lubacz. w dalszey Kontynuacyi

17Gubernii Dechowieckiey[?] w Prowadzie obliguiąc

18sobie życzył, aże Calamitas publica osobliwie w Kra-

19iu tuteyszym dalszey Kontynuacyi wspomnianey

20Ekonomii Dechowieckiey przeszkadza. Przeto Urz. Ma-

21nifestans przymuszony został regestra z Prowentow

22[reklamant:] Dobr

k. 114 (skan 0116, strona prawa)

1Dobr Klucza Dechowieckiego Percept Pieniężnych y In-

2nych Prowenieńcyi, iako też Expens rożnych na Tysięcy

3Pietnascie Sześćset, Dziewięćdziesiąt Osm Złł Poll. y Groszy

4Sześć wynoszących ad Acta Grodu Winn. pro mei Distin-

5ctus[?] per oblatam podać, y na te regestra percept y

6expens Jurament w tymże Grodzie Winn. iako są

7sprawiedliwie y rzetelnie spisane, y iako ninieyszy

8Maans tak z Percept Pieniężnych iako też Kresceńcyi

9y Jnnych Prowentow z Dobr Klucza Dechowieckiego

10JW. Marcina y Katarzyny z Nitosławskich Dzydzyń-

11skich Kasztell. Lubacz. Małżonkow do rąk swoich przez

12cały rzeczony Rok przychodzących, że nic nie schod[zi?],

13tyleże JWW. Kasztellanowo Lubacz. Małż. dłużen żad-

14nych Pieniężnych, Krescencyi y Jnnych Prowen-

15tow niezostał, owszem iesze tamże Urz. Maantowi

16Kapitulacyi naznaczoney całoroczney ad Comple-

17mentum ręką JW. Kaszt. Lubaczewskiego Dobrodzie-

18ia podpisaney Pięćset Złł Poll. Jtem Urz. Maan-

19towi należy Kapitulacyi Złł Poll. Trzysta Jedyna-

20scie y Groszy Sześć, Ordynaryi zas rożnego zboża mia-

21ry Dechowieckiey Czetwertykow Dwadziescia Sześć,

22wykonać chciał. Aże Kancellarya Gr. Winn. tegoż

23Urz. Maanta Juramentu słuchać niechciała, więc

24Maans w każdym Sądzie y Urzędzie na podane

25regestra tenże Jurament wykonać gotow bę-

26dzie, y bespieczeństwa wszelkiego Osoby y Substan-

27cyi swoiey od Jmpetycyi tegoż JW. Kasztelana Lubacz.

28iako Vir bonæ famæ ninieyszym manifestem

29swoim ostrzega, y ad mentem spisanych należnie

30regestrow JW. Kasztell. Lubacz. Dobrodzieiowi Kalku-

31lacyą uczynić każdego Czasu oswiadcza się; Rema-

32nent zas na Gruncie w Dechowcach wszystek po-

33dług regestru przy Dworze Urz. Franciszka Gurskiego[?]

34Gumiennego, y całey Gromady Dechowieckiey zosta-

35wia. Ł. Mirowski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „in diligentia sui” – w swojej pilności; „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „Calamitas publica” – klęska publiczna (tu: zamieszki i wojna 1768–1769); „per oblatam” – przez oblatę; „Percepta” i „Expensa” – przychody i rozchody; „Krescencya” – płody rolne, zbiory; „Kapitulacya” – umówione roczne wynagrodzenie; „ad Complementum” – do pełnej kwoty; „Ordynarya” – deputat w naturze; „Czetwertyk” – miara zboża (ćwierć korca); „Impetycya” – zaskarżenie, roszczenie; „Vir bonae famae” – człowiek dobrej sławy; „ad mentem” – według treści.

Łukasz Mirowski – gubernator (ekonom) klucza dechowieckiego [?] Marcina i Katarzyny z Nitosławskich Dydyńskich, kasztelaństwa lubaczowskich. Ponieważ kasztelan nie przysłał nikogo do przyjęcia rachunków na miejscu, a zamieszki uniemożliwiają dalszy zarząd, Mirowski oblatuje rejestry przychodów i rozchodów (na sumę 15 698 zł 6 gr), deklaruje przysięgę na ich rzetelność (kancelaria grodzka nie chciała jej przyjąć), wylicza swoje zaległe wynagrodzenie (z rocznej kapitulacji 500 zł – zaległe 311 zł 6 gr, plus 26 czetwertyków ordynarii zbożowej) i zostawia remanent przy gumiennym Franciszku Gurskim [?] i gromadzie. Odczyty niepewne: nazwa dóbr (rkp. „Dezhowieckiego”, „Dephowcach”, „Deszhowieckiey” – ujednolicono jako Dechowce [?]); nazwisko kasztelana („Dzydzyński” / „Dzydzyńskich”); „pro mei Distinctus[?]”; „nie schod[zi?]”; „Gurskiego[?]”. Data: „Trzydziestego Dnia” Maja (30 V 1769). Nazwisko kasztelana rozstrzygnięte aktem 909 (pozew Mirowskiego c/a Marcin DYDYŃSKI, kasztelan lubaczowski) – w rkp. tu „Dzydzyński”; dobra w akcie 909 „Deszkowice [?]”.

Streszczenie

30V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Łukasz Mirowski manifestuje się w pilności, że kasztelan lubaczowski Dydyński, jego dobrodziej, mimo wielokrotnych próśb i listów nie przysłał nikogo, by na miejscu, w dobrach Dechowce [?], przyjąć rachunki rocznych przychodów i rozchodów klucza dechowieckiego, owszem listownie życzył sobie, by Mirowski dalej sprawował zarząd (gubernię); ponieważ klęska publiczna w kraju uniemożliwia dalsze prowadzenie ekonomii, Mirowski podał do akt grodu winnickiego rejestry przychodów pieniężnych i innych oraz rozchodów (na sumę 15 698 zł 6 gr) i chciał złożyć przysięgę, że są rzetelne, że z dochodów dóbr Marcina i Katarzyny z Nitosławskich Dydyńskich, kasztelaństwa lubaczowskich, nic mu nie zostało i nic im nie jest winien, a przeciwnie – należy mu się zaległa kapitulacja (z rocznych 500 zł podpisanych przez kasztelana – 311 zł 6 gr) i 26 czetwertyków zboża ordynarii. Ponieważ kancelaria grodzka nie przyjęła przysięgi, deklaruje gotowość złożenia jej w każdym sądzie, zastrzega się przed roszczeniami kasztelana i oświadcza gotowość rozliczenia; cały remanent w Dechowcach zostawia według rejestru przy dworze, u gumiennego Franciszka Gurskiego [?] i gromady. Podpis „Ł. Mirowski”.

Transkrypcja

k. 114 (skan 0116, strona prawa, dół – tekst wyblakły)

1Areszt niewiernego Abran-

2ka w Dobrach Ujarzyncach[?]

3ad Requisitionem Wo Wan-

4denskiego P. P.

5Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Maji Trzydziestego Dnia

7Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y prze-

8demną Antoninem Jałowickim Namiesnikiem Bur-

9[reklamant:] grabstwa Gr.

k. 114v (skan 0117, strona lewa)

1grabstwa Grodz. Winn. Stanowszy oczewisto Woźny Gnał

2WWa Podolsk. y Jnn. Opatrz. Teodor Techowicz w moc

3wierney Rell. swoiey dobrowolnie zeznał: Jż On Ro-

4ku teraznieyszego Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiątego

5Dziewiątego Dnia Dwudziestego Siodmego Maja

6na Affektacyą y prawną Rekwizycyą W. Jmć Pana

7Jana Godziemby Wandeńskiego Podkomorz. Parnaw.

8maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary go-

9dnych Urz. Jchmć PP. Jana Gryzinskiego[?] y Antoniego

10Grybowskiego dla większey wiary, do tego Aktu uży-

11tych był w dobrach Wsi Ujarzyńcach[?] do Klucza Kra-

12snianskiego należących, gdzie będąc niewiernego

13Abramka Berkowicza Arędarza Ujarzynskiego iako

14Dłużnika z Arędy y remanentowey czasy teraznieyszey

15Ujarzynieckiey temuż W. Rekwirentowi należącey

16wedrone[?] Ujarzynieckim u Urz. Dyspozytora ta-

17meyszego, iako też u Woyta y Gromady tameyszey

18w Grzywnach prawem opisanych Aresztował y pra-

19wnie przypowiedział, ktory Areszt tak Urz. Dyspozytor

20iako też Woyt y Gromada Ujarzyniecka na pomie-

21nionego niewiernego Abramka Berkowicza

22Arędarza Ujarzynieckiego Jmieniem JW. Pias-

23kowskiego Podkomorz. Krzemien. Pana swoiego do-

24browolnie przyiowszy, onego do rozprawy pra-

25wney dotrzymać deklarowali y submittowali się.

26W czym On Woźny Szlachtą sobie przytomną

27Oswiadczywszy się, tu ad Acta przybył y przed

28Urzędem Ninieyszym prawdziwego Aresztu we-

29go uczynił y zeznał Relacyą. Woźny nieumie-

30iący pisać Krzyż Swięty kładnie Teodor Techo-

31wicz ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „ad Requisitionem” – na żądanie; „w Grzywnach prawem opisanych” – pod grzywnami określonymi prawem; „submittowali się” – poddali się (zobowiązali się).

Ujarzyńce [?] (rkp. „Ujarzyncach”, „Ujarzyniecka”, „Ujarzyński”) – wieś klucza krasnieńskiego Mikołaja Junoszy Piaskowskiego, podkomorzego krzemienieckiego (por. akty 164, 188). Jan Godziemba Wandeński, podkomorzy parnawski (por. akty 170–172), był zapewne poprzednim posesorem lub wierzycielem arendy. Odczyty niepewne: „Gryzinskiego[?]”, „wedrone[?]” (może „we Dworze”), „czasy” (kwoty?).

Streszczenie

30V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa podolskiego i innych Teodor Techowicz zeznał, że 27 V 1769, na żądanie Jana Godziemby Wandeńskiego, podkomorzego parnawskiego, ze szlachtą Janem Gryzińskim [?] i Antonim Grybowskim był we wsi Ujarzyńce [?], należącej do klucza krasnieńskiego, i tam u dyspozytora oraz u wójta i gromady ogłosił pod grzywnami areszt na Żyda Abramka Berkowicza, arendarza ujarzynieckiego, jako dłużnika z arendy i remanentu należnego Wandeńskiemu. Dyspozytor, wójt i gromada przyjęli areszt w imieniu Piaskowskiego, podkomorzego krzemienieckiego, i zobowiązali się stawić Berkowicza do rozprawy. Woźny postawił krzyżyk.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 114v (skan 0117, strona lewa, dół)

1Maa nne JW. Platera y

2Jnn. pko JOO. XX. Sangusz-

3kom M. W. W. X. Litt. y Jnn.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maij Trzydziestego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn.

7y przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem

8Burgrabstwa Gr. Winn. Comparens personaliter

9Urz. Jmć Pan Jozef Puchotka Kortowski swym &

10ex prencomisso[?] JW. Konstantego Ludwika Platera Wo-

11iewody Mścisł. Dobr Klucza Daszowskiego y Kalnicki[e]-

12go Dziedzica Pana y Wiell. Michała Wolskiego Leśn.[?]

13Daszowskiego, tegoż Klementa Kalnickiego

14Ekonomow Jmieniem oczywiscie[?] widząc co raz

15[reklamant:] większe

k. 115 (skan 0117, strona prawa)

1większe a większe przez niżey wyrażonych Jchmciow Panow

2w Gruntach, Lasach, y Stawach do Klucza Kalnickie-

3go należących, kopcami y Jnnemi Znakami Granicz-

4nemi oznaczonych in continuo usu ab Antiquo Dobr

5Klucza Kalnickiego będących krzywdy pochodzą

6a Dewolacyą[?] Lasow, przywłaszczania Gruntow, y

7uciemiężenia Ludzi wzmagaiące się, a niemogąc

8onych ob tam multas Jniurias tacite[?] pratinire[?] […]

9iako nayuroczysciey przed Aktami ninieyszemi Grodz.

10Winn. za pomięta[?] wiadomoscią o manifescie de

11Die Vigesima Secunda Maij Anno præsenti w

12Grodzie Ninieyszym przez niżey Jchmciow Obwi-

13nionych sinistre & cribrose[?] zaniesionym na prze-

14ciwko JOO. XX. Jchmciom Barbarze z Duninow Mar-

15szałkowey Wielkiego Xięstwa Litewskiego Matce,

16Janussowi Marszałkowi Nadwornemu Wielkiego

17Xięstwa Litew. Krzemienieckiemu &c. Staro-

18scie y Hieronimowi Staroscie Czerkaskiemu

19Synom Sanguszkom Dobr Klucza Linieckie-

20go Dziedzicom Panom, Urod. cuiusvis nomi-

21nis Ilnickiemu Dobr Liniec Gubernatorowi

22tudzież roboczym Poddanym Dobr wsi Jabło-

23nowicy do Klucza Linieckiego należących

24tudzież Urodz. Szlachcie w Dobrach wsi Do-

25browińcach gratuito modo mieszkaiącym po

26Jmionach y przezwiskach lepiey Jmci Panu

27Ilnickiemu Gubernatorowi Linieckiemu wia-

28domym skarży manifestuie y na niesłuszne

29zarzuty w manifescie wyżey de Actu wyrażonym

30zadane remanifestuie się w takowy sposob.

31Jż Urodzony Jmć Pan Ilnicki Gubernator

32tudzież Szlachta y Poddaństwo Dobr Klucza

33Linieckiego znać że proprio ausu, bo bardziey

34sobie zakładaią mieć szacunek w Dewolacyach[?]

35Lasow w udzieraniu się w Grunta nie kwestyo-

36nowane, że wielkie w używaniu Dobr Klucza

37[reklamant:] Kalnickiego

k. 115v (skan 0118, strona lewa)

1Kalnickiego będące, niżeli dawne używanie

2Znakami Granicznemi Oznaczone Dekreta-

3mi y Dokumentami stwierdzone, bardziey prawa

4zaiąc[?] powieści omamione niżeli Prawa-

5mi Sąsiedzkiey zachowanie, kiedy niemaiąc

6baczenia na dawne używanie na kopce, dosta-

7tecznie między Dobrami Kluczem Linieckim

8a Dobrami Kluczem Kalnickim Granice oka-

9zuiące, ani też niemaiąc żadnych względow

10na Dekreta Trybunalskie niedawno in ordine

11do zgraniczenia wypadłe Poddanym ktoszi[?]

12swoiey Lasy dewolować, Stawy stawiać w Grun-

13ta udzierać się licencyią, y kiedy Urz. Kortow-

14ski moderunus[?] Comparens maiący kilku kora-

15low[?] do usługi Grunta Klucza Kalnickiego

16obierał, y obaczywszy Ludzi z Jabłonowicy

17Grunta własne Klucza Kalnickiego orzących

18ktorym chcący wyperswadować by Dobrom

19Kalnickim tey krzywdy nieczynili przyie-

20chał, natychmiast Gromada Jabłonowicka

21y Jnnych wsiow poblizszych zebrawszy Urz. Ma-

22nifestanta wkoło y zięła[?] między sobą, uzbro-

23iwszy się z Strzelbą, Kosami, Cepami, na własne

24Grunta Kalnickie do Urz. Komparenta przypadł-

25szy o smierć onego przyprawić usiłowali,

26y lubo Urz. Kortowski będąc z własnych Dzie-

27dzicznych & ab antiquo in continuo usu Dobr

28Kalnika Gruntow będących tanta vi & rebelli-

29tate Chłopstwa expulsus, przecież na znak

30tak wielkiey wiolencyi szczęsciem pracuie[?]

31kilka wołow y Koni pługowych zaiął. W. Kle-

32ment Ekonom Kalnicki niechcący Panow

33w niepotrzebne litigia wprowadzać Juris[?] po

34tym widząc publiczne zamięszania w Oy-

35czyznie domowe chcący przyiazniey usmierzyć

36[reklamant:] intrygi

k. 116 (skan 0118, strona prawa)

1Jntrygi na pierwszą rekwizycyą Urz. Ilnickiego

2Gubernatora Linieckiego za daniem Deklaracyi

3że w Grunta Kalnickiego Klucza wdzierać się,

4Lasow dewolować, y Stawow stawiać niebędą,

5też woły y Konie dobrowolnie oddał, lecz Jchmć

6Obwinieni nieprzestawszy na tym tak La-

7sy dewolować, w Grunta wdzierać się, Stawy

8stawiać, a nayparziey Sorocki za naywięk-

9szą sobie postanowili maxymę, y chcący swo-

10ie nieprawne y gwałtowne czyny w prawne

11obrocić kroki, przywiązawszy się do dawne-

12go z przysłowia Sytua[?] Causa mala est sis pri-

13mus accusans, napełniwszy wielu niesprawiedli-

14wemi obiekcyami de Actu Eius Vigesima Secun-

15da Maij w Grodzie Ninieyszym uczynili ma-

16nifest, ktorego iako Kontenta wszystkie są nie-

17sprawiedliwe, et in meram vexatoriæ cau-

18sam są poradowane[?], tak żadnemi Jn-

19kwizycyami dowiedzione niebędą, bo czy-

20liż podobna żeby człowiek samowtor czyli

21samotrzeć bądź samoczwart dawny więcey

22kilku wsi zgromadzonych pobić Ludzi

23mogł, więc oswiadczaiąc niewinność swoią po-

24dyncsii[?] y niezmierną krzywdę JW. Wdy Pa-

25na swoiego przed Aktami ninieyszemi

26in verificationem præmissorum omnium

27po prezentowaniu Osci y Jnnego naczynia

28do łowienia ryb, Sindra[?] do probowania

29w tymi Skarbow[?], przez Szlachtę w Do-

30brach Dobrowińcach gratuito modo miesz-

31kaiących w Stawie Sorockim zostawionych

32[reklamant:] stawił

k. 116v (skan 0119, strona lewa)

1stawił przedemną Urzędem Woźnego Gnła Wo-

2iewodztwa Bracławskiego y Jnnych Opatrz-

3nego Wawrzyńca Jarzyńskiego ktory in

4vim suæ veræ ac fidelis Relationis palam

5publice libereque recognovit. Jż On Roku

6teraznieyszego Tysiąc Siedmset Sześćdzie-

7siąt Dziewiątego Dnia Dwudziestego Sio-

8dmego Maii na Affektacyą y prawną

9rekwizycyą JW. Jmci Pana Konstantego Lu-

10dwika Platera Woiewody Mścisł. maiąc

11przy sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary

12godnych Urodz. Jchmciow Panow Alexandra

13Brylińskiego y Antoniego Dynowskiego

14ob maius Testimonium sobie przydanych

15ieździł na Grunta do Dobr Klucza Kal-

16nickiego należące, gdzie będąc nad dni Trzy-

17dziesci czyli więcey Pola poorane[go] y Lasy

18podewolowane więcey nad dwa Tysiące Krzow[?]

19ściętych widział y oglądał, co widziaw-

20szy y urzędownie oglądawszy Szlachtą so-

21bie przytomną oswiadczywszy się, z tam-

22tąd odiechał, y tu ad Acta przybywszy przede-

23mną Urzędem prawdziwey Wizyi swo-

24iey uczynił y zeznał Relacyą y pro-

25sili tak Comparens swoiey manife-

26stacyi, iako y Woźny Wizyi Rela-

27cyi do Akt o przyięcie, co y otrzy-

28mali. Comparens nieumieią-

29cy pisać przy Krzyżyku

30podpisuie się Jozef Puchot-

31ka Kortowski ✠ Woźny

32qui supra Scribendi ignarus

33Crucem posuit ✠.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia (wybór): „Comparens personaliter” – stawiwszy się osobiście; „in continuo usu ab Antiquo” – w ciągłym użytkowaniu od dawna; „Dewolacya Lasow” – pustoszenie lasów (wyrąb); „ob tam multas Iniurias” – z powodu tak licznych krzywd; „sinistre & cribrose[?]” – fałszywie i podstępnie (?); „cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia; „gratuito modo mieszkający” – mieszkający bezpłatnie (szlachta czynszowa / zagrodowa bez opłat); „proprio ausu” – z własnej śmiałości (samowolnie); „in ordine do zgraniczenia” – w sprawie rozgraniczenia; „tanta vi & rebellitate Chłopstwa expulsus” – wyparty tak wielką siłą i buntem chłopstwa; „litigia” – spory sądowe; „Causa mala est, sis primus accusans” – (gdy) sprawa zła, bądź pierwszym oskarżycielem (przysłowie); „in meram vexatoriae causam” – dla samego szykanowania; „samowtor, samotrzeć, samoczwart” – we dwóch, trzech, czterech; „in verificationem praemissorum omnium” – na potwierdzenie wszystkiego powyższego; „ość” – oścień (narzędzie do łowienia ryb); „in vim suae verae ac fidelis Relationis palam publice libereque recognovit” – mocą swej prawdziwej i wiernej relacji jawnie, publicznie i swobodnie zeznał; „ob maius Testimonium” – dla większego świadectwa; „dzień” – miara gruntu (dzień orki); „Scribendi ignarus Crucem posuit” – nie umiejąc pisać, postawił krzyż.

Remanifestacja strony Platerów na manifest Sanguszków z 22 V 1769 (akt 186). Według Kortowskiego to gubernator iliniecki Ilnicki, szlachta i poddani klucza ilinieckiego samowolnie pustoszą lasy, stawiają stawy i wdzierają się w grunty klucza kalnickiego, oznaczone kopcami granicznymi, wbrew dekretom trybunalskim o rozgraniczeniu; gdy Kortowski z kilkoma ludźmi przyjechał na pole, gdzie chłopi z Jabłonowicy orali grunty kalnickie, gromada jabłonowicka i okolicznych wsi, uzbrojona w strzelby, kosy i cepy, otoczyła go i usiłowała zabić; wyparty, zajął kilka wołów i koni pługowych na znak gwałtu, lecz ekonom kalnicki Klemens, dla uniknięcia sporów w czasie zamieszek, oddał je na pierwsze żądanie Ilnickiego, za jego deklaracją zaprzestania szkód. Mimo to obwinieni nie przestali (zwłaszcza w sprawie stawu Sorockiego [?]) i wnieśli fałszywy manifest (akt 186) według przysłowia „gdy sprawa zła, oskarżaj pierwszy” – a przecież nie jest możliwe, by kilku ludzi pobiło zgromadzenie kilku wsi. Komparent okazał oścień i inne narzędzia do połowu ryb oraz [sidła?] zostawione w stawie Sorockim [?] przez szlachtę z Dobrowiniec. Woźny Wawrzyniec Jarzyński ze szlachtą Aleksandrem Brylińskim i Antonim Dynowskim 27 V 1769 obejrzał grunty klucza kalnickiego: ponad 30 dni (miar) zaoranego pola i lasy wyrąbane – ponad 2000 ściętych krzów [?]. Odczyty niepewne: „ex prencomisso[?]”, „Leśn.[?]” (tytuł Michała Wolskiego, może „Ekon.”), „oczywiscie[?]”, „Dewolacya” (rkp. „Derolacya” / „Dewolacya”), „tacite[?] pratinire[?]”, „za pomięta[?]”, „cribrose[?]”, „zaiąc[?]”, „ktoszi[?]”, „moderunus[?]”, „koralow[?]”, „zięła[?]”, „szczęsciem pracuie[?]”, „Juris[?]”, „Sorocki” (staw lub wieś), „Sytua[?]”, „poradowane[?]”, „podyncsii[?]”, „Sindra[?] … w tymi Skarbow[?]”, „Krzow[?]”. Komparent niepiśmienny – krzyżyk przy nazwisku.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

30V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Puchotka Kortowski, w imieniu własnym, Konstantego Ludwika Platera, wojewody mścisławskiego, dziedzica kluczy daszowskiego i kalnickiego, oraz oficjalistów Michała Wolskiego (daszowskiego) i Klemensa (ekonoma kalnickiego), manifestuje się przeciw Barbarze z Duninów Sanguszkowej, marszałkowej wielkiej litewskiej, jej synom Januszowi (marszałkowi nadwornemu litewskiemu, staroście krzemienieckiemu) i Hieronimowi (staroście czerkaskiemu), dziedzicom klucza ilinieckiego, gubernatorowi ilinieckiemu Ilnickiemu, poddanym z Jabłonowicy i szlachcie mieszkającej w Dobrowińcach, oraz remanifestuje się na ich manifest z 22 V 1769 (akt 186). Strona ilinicka samowolnie wyrąbuje lasy, stawia stawy i wdziera się w grunty klucza kalnickiego, oznaczone kopcami i potwierdzone dekretami trybunalskimi o rozgraniczeniu; gdy Kortowski z kilkoma ludźmi przybył na grunt kalnicki, gdzie orali chłopi z Jabłonowicy, gromada jabłonowicka i okolicznych wsi, uzbrojona w strzelby, kosy i cepy, otoczyła go i usiłowała zabić; wyparty, zajął na znak gwałtu kilka wołów i koni pługowych, które ekonom Klemens, chcąc uniknąć sporów w czasie zamieszek, oddał na pierwsze żądanie Ilnickiego za jego zapewnieniem zaprzestania szkód. Obwinieni jednak kontynuowali szkody i – wedle przysłowia „gdy sprawa zła, oskarżaj pierwszy” – wnieśli niesprawiedliwy manifest; komparent zaprzecza, by kilku ludzi mogło pobić gromady kilku wsi, i okazuje oścień i inne narzędzia rybackie zostawione przez szlachtę dobrowiniecką w stawie Sorockim [?]. Woźny Wawrzyniec Jarzyński ze szlachtą Aleksandrem Brylińskim i Antonim Dynowskim 27 V 1769 oglądał na gruntach klucza kalnickiego ponad 30 dni zaoranego pola i lasy wyrąbane (ponad 2000 ściętych drzew/krzów [?]). Komparent i woźny, niepiśmienni, postawili krzyżyki.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 117 (skan 0119, strona prawa)

1[nagłówek miesiąca:] Mensis Junius Millesimi Septingentesimi Sexagesimi Noni.

2Prott. Starozakonnego Abramka

3Berkowicza pko W. Wandenskie-

4mu P. P. y Jnn.

5Roku Tysiąc Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego.

6Miesiąca Junii Drugiego Dnia.

7Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Anto-

8nim Jakowickim[?] [skreślone: protunc] Namiesnikiem Burgrabstwa Gr.

9Winn. Compns Personaliter Starozakonny Abramko Berkowicz Arędarz

10Ujarzynicki solennie na pko Wiell. Jmć Panu Janowi Godziembie

11Wandenskiemu Podkomorzemu Parnawskiemu, niegdy Wiell. Andrze-

12ia Wandenskiego Stoln. Latt. Synowi Panu, Urz. Jchmciom PP. Jakie-

13gokolwiek Jmienia Szczerskiemu Kommissarzowi, Stefanowi Bry-

14szczyckiemu Rachmistrzowi, y Janowi Dudzinskiemu Gubernato-

15wi Żabokrzyckiemu Sługom tegoż Wiell. Obżałł. skarzył y protestował

16się o to: Jż Wiell. niegdy Andrzey Godziemba Wandenski Stolnik Latycz.

17Dobr Żabokrzycza wielkiego y Jnn. wsiow Possessor kazawszy pod-

18wyższyć do Dziesięciu Tysięcy Złł Poll. Arędę Żabokrzycką niemogł

19mieć Arędarza, ktoryby zupełnie wspomnianą Summę do Skar-

20bu Jego importował, Starozakonnego Żalącego się podten Czas

21w Żabokrzyczu rezyduiącego kazał przymuszać do trzymania rzeczo-

22ney Arędy za dziesięć Tysięcy Złł Poll. lecz że Starozakonny Żaląc[y]

23cy się wszelkiemi sposobami umykał, gwałtownie Onego rożnemi

24Grozbami y więzieniem, do tego przywiedziono, że rad nierad mu-

25siał na się Obowiązek przyiąć Arędy, aby tym sposobem z więzie-

26nia się rekuperował, a co większa ze wielkiemi Deklaracyami,

27swiadczenia, tak w zreperowaniu Browarow, Karczem y Jnnych

28Budowli dla wygody, y profitu Starozakonnego Żalącego się

29był uwiedziony, czego nic nieposkutkowawszy, a co większa po

30wyszłym pułroku Urz. Dudzinski Gubernator Żabokrzycki tak gwał-

31townie przynaglił więzieniem y Jnnemi wynalazkami Starozakonnego

32[…] Maanta, że co mogł mieć gotowego Grosza wszystko

33okupuiąc się oddał, potym z więzienia uwolniwszy przydał Straż

34aby Komparent nigdzie wyiechać niemogł, Długow na Gromadzie

35będących odbierać zabronił, Gorzałki Kufie pełną do Trzeciey Proby

36zakluczonym[?] Gumiennego oddać kazał, ktorey w Tydzień kilkana-

37scie połowa ubyła, y Proba daleko się inna pokazała, nareszcie

38też Gorzałkę sprzedać kazał, czyli sprzedał iakmu podobało, Ko-

39tły gdzie niektore otaxowawszy w cenie od Siebie postanowioney

40pozabierał, y Jnne dolegliwosci poczynadrał[?] słowem mowiąc ze

41wszystkim zniszczył, wczym Starozakonny Maant samemu niegdy

42Wiell. Wandenskiemu Stoln. Latycz. chcący się użalić y ulitowania

43w poniesionych krzywdach doprasząc się niemogł wyiechać Urz.

44Dudzinskiemu za pozwolenie Jazdy do Pana Samego Kontusik

45Bodetowy[?] Karmazynowy Piesakami białemi podszyty Kosztuią-

46[cy?] [Złł?] Osm dać musiał, po pozwoleniu wyiechawszy

47[…] kilku Kozakow był zwracany, y tym tylko kilka dać

48musiał aby niedzielasięty[?] podroż odbywał gdzie u Samego

49Pana nadzieję […] nieporzysławszy[?] chcących[?] powrocił y z przyczyny

50[reklamant:] za Rok

k. 117v (skan 0120, strona lewa)

1za Rok cały Skarb Wielł. Stolnika Latt. uspokoić musiał, po wytrzymaniu

2Arędy chciał przynaymniey Długi na Gromadzie będące poodbierać

3lecz żadnym sposobem, ani Exekucyi, ani żadney Łatwosci niedopusz-

4czono[?] y do tych czas porostały na gromadzie, ci ludzi powiekali, drudzy

5wymarli, nawet Posudek przez niesposobność wpręce przewiezienia

6zabrany, y Jnnym Arędarom oddany, za ktory żadney nadgrody nieo-

7trzymał, przez co na kilkanascie Tysięcy Szkody poniosł, potym w Tar-

8nawie co dawniey bywała Aręda za Czterysta[?] Złł Sto, to musiał za dwa

9Tysiące trzymać, y przez Lat dwie nieużywszy, Należytość Skarbo-

10wi wypłacał, na trzeci Rok niedopusciwszy Ćwierci Roku do dotrzy-

11mania Arędy Tarnawskiey, na Arędę Ujarzyniecką gwałtem prze-

12niesiony, y tak ani w Tarnawie ani w Ujarzyńcach przez rozerwanie

13niemogł należytego mieć wyporządzenia, a Skarbowi y Dalliarzy[?]-

14ce y Dał[?] Tarnawie optacić się musiał, na reszcie przez wszczęte za-

15mieszania niepokoiu, nayprzod od Konfederatow przez zabrane

16Koni Czterech Złł Dziesięć Kosztuiących y Jnnych rzeczy, potym przez

17wszczęte w całey Ukrainie Roku przeszłego Haydamactwa Ży-

18cie salwuiąc w kray bespieczny musiał uchodzić, y przez całe Lato

19będąc na ucieczce, nietylko że z Arędy żadnego niemiał Zysku

20lecz tam siedząc, do niemałey przyszedł Straty, w Pozostałych

21też rzeczach na Gruncie szkodę, na coby wzgląd był powinien.

22Pozostałą w Tarnawie Gorzałkę, gdy Starozakonny Manifestant

23chciał wywiesć, Wiell. niegdy Stolnik Latt. kazał zabronić przez co

24teraz szkoduie, że ani Gorzałki Wiader Sto Szescdziesiąt, ani za

25One Pieniędzy niema, w każdym Roku reparacyą tak Browarow

26iako y Karczem miewał, a osobliwie Browaru y Lochu z kut[?] intra-

27ta zaloista[?], tey na częste naprzykrzenia nigdy nieposyłał, Pro-

28za[?] nocna także Kontraktem pozwolona, a y ta nieuskutkowana

29dla czego przez Okradanie Spichlerza od złodziejow na Złł Kil-

30kaset szkodował. Tym tedy sposobem będąc zrujnowany zupeł-

31nie iako był przymuszony, tak uwolnienia się naypręcey życzył

32sobie, y wypłaconych Summ rożnemi sposobami obrachowa-

33nia się domagał, w czym przezwłokę do tych Czas, uwiedziony, y

34Kwity gdzie niektore przez grabowanie siebie od Hultaiow przy

35Maiętku potracił, gdzie niektore ledwie przecie przynaydowane[?]

36się mogły, Jednego razu wybieraiąc się w Podroż poukładawszy

37wszystko w Woz, y Skrzyneczkie w ktorey Rubli Czterdziesci na Po-

38droż było schowanych dla ocalenia przydał Stroża, ta niewie-

39dzieć iakim sposobem w godzinę zginęła, w czym z Stroża

40sprawiedliwosci doprasał[?] się bez nieposkutkowania[?], za Czas trzyma-

41ney Arędy, po Odwołaniu Possessyi, na JW. Podkomorzego Krzem.

42w Dobrach Ujarzyńcach Dziedzica, iszcze tylko przy rumacyey

43będąc nienależycie domagał się Wiell. Wandenski P. P. sobie

44Płacy ktore wypłacił Skarbowi JW. Dziedzica, Urz. Markowski maiąc

45Membran na Złł Pols. Trzysta Pięć, te odebrawszy, ani Kwitu ani

46Membranu nieoddaie Urz. Bystrzycki z Markowskim wzięli[?]

47Gorzałki Wiader Sto Dwanascie po Złł Pols. Dziewięć, wiadro kładąc

48by się po Złł Sześć przewieli[?], a co wszystko na przeciwko

49wyż wyrażonym […] Maant protestatur Salva si opus

50fuerit Cum Edita melioratione. Abramko Berkowicz po Hebraysku podpisuię[?]

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens Personaliter” – stawiwszy się osobiście; „solennie” – uroczyście; „protestatur Salva si opus fuerit Cum Edita melioratione” – protestuje z zastrzeżeniem, w razie potrzeby, poprawy; „rekuperował się” – wydostał się, odzyskał (wolność); „Proba” – stopień mocy gorzałki („Trzecia Proba” – trzecia, najmocniejsza destylacja?); „Kufa” – duża beczka; „Membran” – pokwitowanie, zapis (na pergaminie / papierze); „rumacya” – opróżnienie, wyprowadzka.

Por. akt 192 (areszt Abramka Berkowicza w Ujarzyńcach na żądanie Jana Wandeńskiego, 27 V 1769) – tu odpowiedź arendarza. Opisane dzieje arend Berkowicza: najpierw przymuszony do arendy w Żabokrzyczu (dobra zm. Andrzeja Wandeńskiego, stolnika latyczowskiego) za 10 000 zł, następnie w Tarnawie (dawniej za 400 [?] zł, on za 2000 zł) i w Ujarzyńcach; uwięzienia, wymuszone okupy, zabór gorzałki i kotłów, a w 1768 straty od konfederatów (4 konie) i ucieczka przed hajdamakami. Tarnawa – tu zapewne wieś dóbr Wandeńskich (Żabokrzycze), nie Tarnawa Sasimowskiego z aktów 168–169, 183 (por. jednak indeks). Nagłówek wpisu – inna ręka; namiestnik zapisany „Jakowickim[?]” (zapewne pomyłka pisarza za Jałowickim). Odczyty niepewne bardzo liczne, zwłaszcza w dolnych, wyblakłych wierszach obu stron: „poczynadrał[?]”, „Kontusik Bodetowy[?]”, „niedzielasięty[?]”, „nieporzysławszy[?]”, „Czterysta[?]”, „Dalliarzyce[?]”, „Dał[?]”, „z kut[?] intrata zaloista[?]”, „Proza[?] nocna”, „przynaydowane[?]”, „doprasał[?]”, „przewieli[?]”, podpis „po Hebraysku podpisuię[?]”. Oficjaliści Wandeńskiego: komisarz […] Szczerski, rachmistrz Stefan Bryszczycki (w dalszym tekście „Bystrzycki”), gubernator żabokrzycki Jan Dudziński, Markowski.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

2VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Żyd Abramko Berkowicz, arendarz ujarzyniecki, protestuje przeciw Janowi Godziembie Wandeńskiemu, podkomorzemu parnawskiemu, synowi zm. Andrzeja Wandeńskiego, stolnika latyczowskiego, oraz jego sługom: komisarzowi Szczerskiemu, rachmistrzowi Stefanowi Bryszczyckiemu (Bystrzyckiemu) i Janowi Dudzińskiemu, gubernatorowi żabokrzyckiemu. Andrzej Wandeński, podniósłszy arendę żabokrzycką do 10 000 zł i nie mogąc znaleźć arendarza, groźbami i więzieniem zmusił Berkowicza do jej przyjęcia, obiecując remonty browarów i karczem, czego nie dotrzymał; po pół roku Dudziński więzieniem wymusił od niego całą gotówkę, postawił straż, zabronił ściągać długi z gromady, zabrał kufę gorzałki i kotły; za pozwolenie wyjazdu do pana Berkowicz musiał dać kontusik karmazynowy. Następnie był przenoszony na arendę w Tarnawie (2000 zł zamiast dawniejszych kilkuset) i gwałtem na arendę w Ujarzyńcach, wskutek czego w obu nie mógł gospodarować; w 1768 r. konfederaci zabrali mu cztery konie i rzeczy, a przed hajdamakami musiał uchodzić przez całe lato. Wandeński zabronił mu wywieźć ze Tarnawy 160 wiader gorzałki, nie wykonywał remontów, a przez okradanie spichlerza poniósł szkody na kilkaset złotych; zginęła mu też skrzynka z 40 rublami. Po odwołaniu posesji, gdy dobra Ujarzyńce przeszły na podkomorzego krzemienieckiego (Piaskowskiego), Wandeński niesłusznie domagał się od niego płacy; Markowski, mając jego membran (pokwitowanie) na 305 zł, nie oddał go ani kwitu, a Bystrzycki z Markowskim zabrali 112 wiader gorzałki po 9 zł. Berkowicz protestuje, zastrzegając poprawę; podpis po hebrajsku [?]. Liczne miejsca nieczytelne.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 118 (skan 0120, strona prawa)

1Rell. na R. K.[?] Lw. od JW. Wiell. Mniszcha Ch.

2N. K. y Jnn. po JW. Potockiego S. Kaniow.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Junii Trzeciego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Anto-

6nim Jakowickim [skreślone: protunc] Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz.

7Winn. Stanowszy Oczewisto woźny Gnłł WWa Bracł. y Jnn. Opatrzny

8Stanisław Łobodzinski[?] in vim suæ veræ ac fidelis Rell. palam

9publice libereque ac per expressum recognovit. Jż On Tysiąc Siedm-

10set, Szescdziesiąt Dziewiątego Roku, Dnia Dwudziestego Dziewią-

11tego Maji Pozew na Roczki Grodz. Lwowskie wydany, odniosł do

12Dobr Miasta Kaniowa, y tam ten Pozew we Dworze na Stole po-

13łożywszy, o położeniu y Essencyi Onego, od kogo, po kogo, y w iakiey

14Sprawie pisany był prawnie publikuiąc, do wiadomosci

15podał, de tenore tali: Joannes de Kitki Kicki Leopolien. Gnalis O-

16kninen.[?] etc. Capitt., Ordinis Sancti Stanislai Eques. Tibi Jllri Ma-

17gnifico Jgnatio a Potok Potocki Capitt. Kanioven. Bonorum

18Villæ Olchowiec ad Tractum Husiatinen.[?] spectantis Hæredi et Te-

19klow[?] vigore Jurium tibi Servien. Possessori de causa infra-

20scripta Bonisque tuis generaliter omnibus vigore Regio et nostra qua

21hac in parte fungimur Capitaneali Authoritate, ex Officio Nostro man-

22damus, ut coram Nobis seu Officio Nostro Castr. Capitt. Leopolien. in

23Terminis Querelarum seu Causarum Officii Judicii prius et primus

24abhinc in Castro Nostro Leopolien. Celebrandis ad Jnstantiam Jnsti-

25gatoris Officii Nostri Eiusque Delatoris Jllris Mgfci Adami de Bozenin

26Mniszek Vexilliferi Curiæ Regni Mostiscen. etc. Capitt. Bonorum

27Villarum Olchowiec et Teklow[?] Obligatorii Possessoris, tum

28Magnificorum Francisci Mintuit[?] Przyłęcki[?] Leżańsk.[?] et

29Alexii Tarszenski sui Jllris Magnifici Actoris Commissarii Zytomirien.

30Pincernæ, Actoris præsens personaliter legitime peremptorieque

31compareas, Qui te Actores et præcipue Jllris Magnificus Vexillifer

32Curiæ Regni uti Bonorum supradictorum Obligatorius Possessor

33inhærendo Contractui Obligatorio de Actu et Data Eius hic

34Leopoli Die Decima Tertia Januarii Millesimo Septingentesi-

35mo Sexagesimo Septimo Anno intuitu mentionatorum

36Bonorum inter Te Jllrem Magnificum Citt. ab una, et Jllrem Magnificum Actorem

37parte ab altera Confecto et Conscripto Actisque Officii Nostri

38Sabbatho ante Festum SS. Fabiani et Sebastiani Martyrum

39pro Anno Eodem Roborato, tum Manifestis suis contra te factis ex vi

40inscripti Officii Nostri Fori citat seu potius ad paratam Anteriorem

41et Originalem Terminum adcitat ad videndum audiendumque

42contentandum, Te ad Solutionem Summæ trecentorum Millium Flor.

43Polonicorum in Bona supra exarata Olchowiec et Teklow[?] modo Obligatorio in-

44scriptæ, una cum Summa additamenti tali a Summa Proventu ex Bonis

45memoratis distituta[?] provenienti, stringi, pacificationem quarumvis

46Prætensionum ex fundo et Possessione memoratorum Bonorum emer-

47gentium demandari, Bona Eadem retinenda[?] declarari, in Damnis

48[reklamant:] Litisque

k. 118v (skan 0121, strona lewa, góra)

1Litisque Expensis condemnari, Ceteraque pro Causæ Præsentis et negotii exigentia

2contra te decerni, statui et sententiari; Citaris igitur seu adcitaris, Sis pa-

3riturus Terminum eundem attentaturus, ac ad Præmissa hæc et alia fu-

4sius tibi Oretenus proponenda Judicialiter responsurus. Datum in Castro Nostro Leopolien. Fe-

5ria Tertia post Dominicam Cantate proxima videlicet Die Vigesima Quinta Aprilis Mil-

6lesimo, Septingentesimo, Sexagesimo Nono, Anno. De quo præsens Eiusdem

7Ministerialis Relatio. Ministerialis qui Supra Crucem Sanctam posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski (formuła relacji) i łaciński (pozew). Tłumaczenie pozwu (w skrócie): „Jan z Kitek Kicki, generał lwowski [?] (= sędzia grodzki generalny), starosta okniński [?], kawaler orderu św. Stanisława. Tobie, jaśnie wielmożny Ignacy z Potoka Potocki, starosto kaniowski, dziedzicu wsi Olchowiec należącej do traktu husiatyńskiego [?], a na mocy przysługujących ci praw posesorze (dóbr) Teklów [?] – w sprawie niżej opisanej, z mocy królewskiej i naszej starościńskiej władzy, z urzędu nakazujemy, abyś przed nami, czyli urzędem naszym grodzkim starościńskim lwowskim, na pierwszych najbliższych rokach skargowych (sądów grodzkich) we Lwowie stanął osobiście, prawnie i zawicie, na żądanie instygatora naszego urzędu i jego delatora – jaśnie wielmożnego Adama z Bożenina Mniszcha, chorążego nadwornego koronnego, starosty mościskiego, obligacyjnego posesora wsi Olchowiec i Teklów [?], oraz wielmożnych Franciszka Mintuit [?] Przyłęckiego [?], [leżajskiego?], i Aleksego Tarszeńskiego, komisarza swego jaśnie wielmożnego aktora, cześnika żytomierskiego; którzy cię pozywają (przede wszystkim chorąży nadworny jako obligacyjny posesor tych dóbr), na mocy kontraktu obligacyjnego zawartego we Lwowie 13 I 1767 między tobą a nim co do tych dóbr i roborowanego w aktach naszego urzędu w sobotę przed św. Fabianem i Sebastianem (17 I 1767), a także swoich manifestów przeciw tobie – ze względu na zapisany (w kontrakcie) sąd naszego urzędu, a raczej na gotowy wcześniejszy i pierwotny termin – byś widział i słuchał, jak zostaniesz zobowiązany do zapłaty sumy 300 000 złotych polskich, zapisanej obligacyjnie na tych dobrach Olchowiec i Teklów [?], wraz z sumą dodatku od dochodu z tych dóbr, jak nakaże się uspokojenie wszelkich pretensji wynikających z gruntu i posesji tych dóbr, jak dobra te zostaną uznane za zatrzymane [?], jak zostaniesz skazany na szkody i koszty procesu i jak zostanie postanowione wszystko inne, czego wymaga sprawa. Jesteś więc pozwany – stawisz się, dopilnujesz terminu i odpowiesz sądownie na powyższe i inne zarzuty, które ci zostaną przedstawione ustnie. Dan na naszym zamku lwowskim we wtorek po niedzieli Cantate, mianowicie 25 kwietnia 1769.” – „De quo praesens eiusdem Ministerialis Relatio; Ministerialis qui supra Crucem Sanctam posuit” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny wyżej wymieniony postawił krzyż święty.

Data pozwu: Wielkanoc 1769 – 26 III, niedziela Cantate – 23 IV, wtorek po niej – 25 IV 1769 (zgodne z tekstem). Kontrakt roborowany „Sabbatho ante Festum SS. Fabiani et Sebastiani” 1767 – 17 I 1767. Namiestnik w rkp. „Jakowickim” (pomyłka pisarza za Jałowickim, por. akt 194) z przekreślonym „protunc”. Aleksy Tarszeński – komisarz Mniszcha (por. akty 154–159), tu „Pincerna Zytomiriensis” – cześnik żytomierski. Odczyty niepewne: skrót w nagłówku „R. K.[?] Lw.” (Roczki Grodzkie Lwowskie), nazwisko woźnego „Łobodzinski[?]”, „Gnalis Okninen.[?]” (tytuły Kickiego), „Husiatinen.[?]”, „Teklow[?]” (rkp. „Techłuw”), „Francisci Mintuit[?] Przyłęcki[?] Leżańsk.[?]”, „distituta[?]”, „retinenda[?]”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

3VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego i innych Stanisław Łobodziński [?] zeznał, że 29 V 1769 zaniósł do miasta Kaniowa i położył we dworze na stole pozew na roczki grodzkie lwowskie, publikując jego treść. Pozew, wystawiony na zamku lwowskim 25 IV 1769 przez Jana Kickiego, [generała lwowskiego], starostę [okninskiego?], kawalera orderu św. Stanisława, wzywa Ignacego Potockiego, starostę kaniowskiego, dziedzica wsi Olchowiec (trakt husiatyński [?]) i posesora Teklowa [?], z powództwa instygatora i delatorów: Adama Mniszcha z Bożenina, chorążego nadwornego koronnego, starosty mościskiego, obligacyjnego posesora Olchowca i Teklowa [?], Franciszka Przyłęckiego [?] i Aleksego Tarszeńskiego, cześnika żytomierskiego, komisarza Mniszcha. Na mocy kontraktu obligacyjnego zawartego we Lwowie 13 I 1767 i roborowanego w grodzie lwowskim 17 I 1767 powodowie żądają zapłaty 300 000 zł zapisanych na tych dobrach wraz z dodatkiem z dochodów, uspokojenia wszelkich pretensji z gruntu i posesji, kosztów i szkód. Woźny postawił krzyżyk.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 118v (skan 0121, strona lewa)

1Maa Mieszczan y Poddanych Stwa

2Bracł. pko Urz. Makowskiemu

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego,

4Miesiąca Junii Trzeciego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Antonim

6Jakowickim [skreślone: protunc] Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winn. Comptes P[er]sonaliter

7Roboże[?] Jwan Matwijenko z Miasta Bracławia, Mikoła Szumbureń-

8ko ze wsi Saliniec Stwa Bracł., Hordyi ze wsi Manasterska, Stepan

9Paradienko, Łućko ze wsi Cukowa[?] itidem Stwa Bracł. Woytowie, iak

10tylko do Akt ninieyszych Gr. Winn. przybydz mogli, tak zaraz w Ab-

11sencyi Wiell. Jmci Pana Jozefa Okońskiego Cześn. Żytom. Generalnego

12od JW. Stwa Bracł. Destynowanego Kommissarza, postrzegaiąc

13wszelkiey całosci Dobr JW. Panow swich, tudziez o tak znaczne

14krzywdę Ludzi y Poddanych Dobr wyż wyrażonych Stwa Bracł. przez

15niżey wyrażonego Obżał. popełnione solennie in diligentia na pko

16Urz. Jmć Panu Piotrowi[?] Makowskiemu in ante Stwa Bracł. Kommissa-

17rzowi, y Jnn. manifestowali y protestowali się o to: Jż Urz. Makowski bę-

18dąc na Kommissyi od JWW. Jełowickich Stow Bracł. gdy z Prze-

19swietł. Wwa Bracł. uchwalona była wyprawa Ludzi, y nakazano

20Censum dla nich podług uchwały, tedy Urz. Makowski ziechawszy do Dobr

21Stwa Bracł. po wsiach ieżdżąc nagle wszędy składać przykazał, a

22tak wszędy Gromady posłusznemi będąc w krotkim Czasie gotowość

23uczynili, y pieniężney Kwoty więcey na Tysięcy Pięć złotywszy, Urz. Obżał.

24iako Kommissarzowi na co dysponowano przy wyprawie Ludzi do Wwa

25oddali, Jmć Obwiniony goniąc na uszczerbek Ludzi y Poddanych Stwa

26Bracł. upatrywszy w krotkim Czasie w Polszcze, naybardziey w tuteyszym

27Kraiu Zamięszanie zamyslaiący uchylić się od tuteyszey Funkcyi Kommis-

28sarskiey tak w Miescie samym Bracławiu Woytow, iako też po wsiach

29wyż wyrażonych ieżdżący Ludzi wszystkich Gromadzkich do dawania

30sobie złotowney na wyprawę Ludzi Woiewodzkich wspomnioney Kwoty

31więcey Pięciu Tysięcy animował, ktorzy nolentes volentes widzący Prece[s]

32et Severos[?] Jmci Obżał., iedni pokryiomu uchylili się, drudzy na oku bę-

33dący prawie z przymusem Jmieniem całych Gromad niczym niewiado-

34mych Jmci Obżał. na przymuszoną tę Donatywę z podpisaniem Roku

35Swich Dokumenta podawać musieli. A tak Jmć Obżał. coactive o-

36trzymawszy te dla siebie podług myśli swoiey y napisania przez siebie same-

37go Dokumenta przysyływszy[?] do Akt ninieyszych niewiedziec obquam

38Rationem circa Manifestationem podał, do tych że Akt, te iako ementi-

39tive[?] nastąpione tak nullitatis bydź powinne, y oniewaźność onych,

40iako też y okrzywdy swie, ktore tylko przez Jmci Obżał. popełnione są

41et ubi de Jure venerit promowowane będą, si necessitas exigerit

42iterata vice na pko temuż Jmci Obżał. manifestuią y protestuią

43się, Salva manente melioratione. Præsentem vero copiam Actis Con-

44notari prosili y otrzymali; Comptes ignari Litterarum Signa Crucis S. posuerunt

45Jwan Matwijenko ✠ Mikoła Szumbureńko ✠ Hordyi ✠ Stepan Pa-

46radienko ✠ Łućko ✠ Jako Assystent woytow z Gromad Stwa Bracł. pod-

47pisuię się J. Okoński mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparentes Personaliter” – stawiwszy się osobiście; „itidem” – również; „in diligentia” – w pilności; „in ante” – dawniej (były); „Census” – pogłówne, opłata; „nolentes volentes” – chcąc nie chcąc; „Preces et Severos[?]” – prośby i surowości (groźby); „Donatywa” – datek; „coactive” – przymusowo; „ob quam Rationem” – z jakiej przyczyny; „ementitive” – fałszywie, kłamliwie; „nullitatis” – nieważności; „et ubi de Jure venerit promowowane będą” – i będą dochodzone tam, gdzie prawnie przypadnie; „si necessitas exigerit” – jeśli zajdzie potrzeba; „Salva manente melioratione” – z zachowaniem prawa poprawy; „Praesentem vero copiam Actis Connotari” – a niniejszą kopię zapisać w aktach; „Comparentes ignari Litterarum Signa Crucis Sanctae posuerunt” – stawający, nie znając liter, położyli znaki krzyża świętego.

Kontekst: uchwała województwa bracławskiego (konfederacji 1768?) o wyprawie (zaciągu) ludzi do milicji wojewódzkiej i składce (census) na nich; Makowski, dawniej komisarz starostwa bracławskiego (Jełowickich), wybrał od gromad ponad 5000 zł, a potem – chcąc uchylić się od funkcji – wymusił od wójtów i gromad dokumenty (kwity) na „donatywę”, które podał do akt grodu winnickiego jako dobrowolne. Wójtowie protestują, że były wymuszone i są nieważne. Asystentem wójtów był Józef Okoński, cześnik żytomierski, generalny komisarz starostwa bracławskiego. Nagłówek następnego aktu (197) na marginesie dolnym („Maa nne JW. Jełowickich S. B. in diligentia o niewolność płacenia Kwart.”). Odczyty niepewne: „Roboże[?]” (może „Robocze” – poddani), „Okońskiego” (rkp. „Okońskiego” / „J. Okoński”), „Piotrowi[?]” (rkp. „Piotrowi”), „Cukowa[?]”, „Hordyi” (imię bez nazwiska), „Severos[?]”, „przysyływszy[?]”, „ementitive[?]”. Namiestnik „Jakowickim” (pomyłka pisarza, por. akty 194–195).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

3VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, wójtowie starostwa bracławskiego – Iwan Matwijenko z miasta Bracławia, Mikoła Szumbureńko ze wsi Saliniec, Hordij ze wsi Monastyrska, Stepan Paradienko i Łućko ze wsi Cukowa [?] – w nieobecności Józefa Okońskiego, cześnika żytomierskiego, generalnego komisarza starostwa bracławskiego, w obronie dóbr swoich panów i krzywd poddanych, manifestują się w pilności i protestują przeciw Piotrowi [?] Makowskiemu, byłemu komisarzowi starostwa. Gdy województwo bracławskie uchwaliło wyprawę ludzi (zaciąg) i składkę na nich, Makowski, jako komisarz Jełowickich, starostów bracławskich, objeżdżał wsie i kazał składać pieniądze; gromady posłusznie złożyły ponad 5000 zł. Następnie Makowski, zamierzając wobec zamieszek uchylić się od funkcji, nakłaniał wójtów w Bracławiu i we wsiach do „dawania sobie” tej kwoty; jedni się ukryli, inni pod przymusem, w imieniu całych gromad, musieli podpisać dokumenty o dobrowolnym „donatywie”, które Makowski następnie podał do akt grodu winnickiego. Wójtowie protestują, że dokumenty te są wymuszone i nieważne, i zastrzegają dochodzenie krzywd. Wójtowie położyli krzyżyki; jako asystent podpisał J. Okoński.

Transkrypcja

k. 119 (skan 0121, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego,

2Miesiąca Junii Trzeciego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Jakowickim [skreślone: pro-

4tunc] Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Compns P[er]sonaliter Wielł. Jmć Pan Jozef Okonski Cześn.

5Żytomir. JWW. Jełowickich Starostow Bracł. Mian.[?] Generalny Kommissarz przybywszy

6do Akt Ninieyszych Gr. Winn. Jmieniem tychże JWW. Pryncypałow swich, tudzież Mie-

7szczan y Arędarzow Stwa Bracł. in diligentia manifestował się oto: Jż Lubo na

8Przeswietł. Kommissyi Kwarcianey naznaczono z Starostw wszelkich Kwarty, Jntrat y Jnne

9Podatki mieyskie y Żydowskie do Skarbu Koronnego coroczne importować ale

10z nieszczęsliwosci y Bunt Chłopski Roku przeszłego wszędy miasta wsie przez Bun-

11towników zdewolowane zostały, nietylko Żydzi, ale też y mieszczanie pozabiiani

12Tyrańsko, y zgoła miasta wszystkie, iako też y Starostwo Bracł. spustoszone

13są, Domy Rynkowe iedne popalone, Drugie porozbierane, ktore Hultaystwo

14Haydamackie, y w Roku teraznieyszym okolicznie nieustaie Ludzi, Chrzesciany[?] y

15Żydow na rożnych mieyscach zabija, spokoynego mieysca y pomieszkania ni-

16gdzie niedaie, przez co że Jntraty wszystkim naybardziey w Wwie Bracł. po-

17upadały, y do Skarbu Koronnego wyznaczonych Kwart z Starostw y miast

18tudzież Jnnych Podatkow, iakoż y z Stwa Bracł. przez tę nieszczęsliwą klęskę

19wybicie y Tyrańską rzeź[?] mieszczan y Żydow przez tychże Hultaiow Bun-

20towniczych że wypłacać sposobu niemaią, iterata vice in diligentia JWW.

21Pryncypałow swich, tudzież mieszczan Bracł. ktorzy z pomiernieyszych[?]

22na mieyscu utrzymali się y zostaią, Jmieniem manifestuie, y przychy-

23laiąc się do Jnnych Manifestow przez rożnych Jchmciow o tęż samą niemo-

24żność poczynionych protestuie się. Jozef Okonski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „in diligentia” – w pilności; „Comparens Personaliter” – stawiwszy się osobiście; „Kommissya Kwarciana” – Komisja Skarbowa / kwarciana (pobór kwarty – podatku z królewszczyzn na wojsko); „iterata vice” – ponownie.

Kontekst: kwarta – podatek z dóbr królewskich (starostw) na wojsko. Komisarz Jełowickich, starostów bracławskich, zgłasza niemożność płacenia kwarty, intrat i podatków miejskich i żydowskich z powodu zniszczeń buntu chłopskiego (koliszczyzny) 1768 r. i trwającej w 1769 r. aktywności hajdamaków (zabójstwa chrześcijan i Żydów, spalone i rozebrane domy rynkowe). Jełowiccy – Michał Jełowicki, starosta bracławski (por. 44-1-5 akty 42 i in.) i jego żona. Odczyty niepewne: „Mian.[?]” (rkp. „Mian.” – może „Mianowany”), „Chrzesciany[?]”, „rzeź[?]” (rkp. „wyktunie”?), „pomiernieyszych[?]” (pozostałych?). Wpis ten sam dzień i komparent co akt 196. Namiestnik „Jakowickim” (pomyłka pisarza).

Streszczenie

3VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Okoński, cześnik żytomierski, generalny komisarz Jełowickich, starostów bracławskich, w ich imieniu oraz mieszczan i arendarzy starostwa bracławskiego manifestuje się w pilności, że choć Komisja Kwarciana nałożyła na starostwa coroczne kwarty, a na miasta i Żydów podatki do Skarbu Koronnego, to wskutek buntu chłopskiego z ubiegłego roku miasta i wsie zostały spustoszone, Żydzi i mieszczanie okrutnie wymordowani, domy rynkowe spalone lub rozebrane, a hajdamacy także w roku bieżącym w okolicy zabijają chrześcijan i Żydów i nigdzie nie dają spokoju; dochody w województwie bracławskim upadły, dlatego ani starostwo bracławskie, ani ocalali mieszczanie nie mają z czego płacić kwarty i podatków. Komparent, przyłączając się do innych manifestów w tej sprawie, protestuje. Podpis Józefa Okońskiego.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 119 (skan 0121, strona prawa, dół – ostatnie wiersze wyblakłe)

1Rell. Pozwu na Sądy MK.[?] od JW. Chod-

2kiewicza S. Ż. po JW. Piaskowskiego

3y Jnn.

4Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Junii Piątego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Jakowic-

7kim [skreślone: protunc] Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Stanowszy Oczewisto

8woźny Gnłł WWa Wołyń. y Jnn. Opatrzny Stefan Przystupa w moc wierney Rell.

9swoiey ustnie y dobrowolnie zeznał: Jż on Roku teraznieyszego Tysiąc Siedm-

10set, Szescdziesiąt Dziewiątego Dnia Piątego Junii, Pozew na Sądy Marszał-

11kowskie Koronne odniosł do Dobr Miasta Krasnego y tam ten Pozew w Szta-

12bie[?] Dworu tameyszego na Stole położywszy, o położeniu y Essencyi onego od ko-

13go, po kogo y w iakiey Sprawie pisany był prawnie publikuiąc do wia-

14domosci przywiodł, de tenore tali: Stanisław na Wisniczu y Łańcucie Hra-

15bia Xiąże Lubomirski Marszałek wielki Koronny Wiślicki[?] ettc. Starosta. Wam

16Jasnie Wielmożnemu Mikołajowi Junoszy Piaskowskiemu Podkomorzemu

17Krzem. Piaseczyńskiemu, Taraszczańskiemu &c. Staroscie Dobr Klucza Kra-

18snianskiego Dziedzicowi, tudzież Wiell. Antoniemu z Piątek Sobolewskiemu

19Pisarzowi Ziemskiemu Włodzimir. tegoż Klucza Krasnian. Dzierżawcy

20lub iakim kolwiek Tytułem Possessorowi z osob y Dobr waszych ogułem

21wszystkich roskazuiemy, abyscie Wmsc przed Nami y Sądem naszym Mar-

22szałkowskim Koron. pierwszey Jnstancyi, gdy ta Sprawa z Regestru y wpisu

23sobie przyzwoitych przywołana będzie osobiscie prawnie y zawito stawili

24się, a to na Jnstancyą JWiell. Jana Mikołaja Hrabi na Surcu[?], Czarnobylu

25y Petrykowie Chodkiewicza Starosty Generała Xięstwa Żmudzkiego Powoda, kto-

26ry przychylaiąc się do Skryptu ręcznego Dnia Trzynastego Miesiąca Li-

27stopada Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiątego Siodmego w Warsza-

28wie na Summę Szescdziesiąt y Pięć Tysięcy Złł Pols. w Złocie ważnym

29Obrączkowym przez Wmci Pozwanego na osobę Powoda danego y Aktami

30Grodu Warszawskiego roborowanego, tudzież Manifestu na Terminie o pil-

31ność uczynionego Pozywa do widzenia y przysłuchania się Wmci do zado-

32syć uczynienia zwyż pomienionemu Skryptowi, do zapłacenia Summy

33Szescdziesiąt y Pięciu Tysięcy Złł Pols. w Złocie ważnym Obrączkowym

34Holenderskim, każdy Czerwony Złoty rachuiąc po Złł Polskich Szesnascie

35[reklamant:] Groszy[?]

k. 119v (skan 0122, strona lewa, góra)

1Groszy Dwadziescia pułtrzecia wraz z Prowizyą po Dziesięć od Sta ustanowioną

2y w zwyczayny sposobem wiekszey zwyż wyrażonym Skryptem assekurowaney, przymu-

3sić, z a kontrawencyą pomienionemu Skryptowi Kary sciągnąć, Koszta y Expen-

4sa prawne powrocić nakazać, czyli racey ciebie Wiell. Sobolewskiego z racyi dzier-

5żenia lub iakim kolwiek inszym Prawem posiadania Dobr pomienionych Klu-

6cza Krasnianskiego JWiell. Piaskowskiego Dziedzicznych Possessora przymusza-

7nakturych[?] bespieczeństwo wzmiankowaney Summy Sobie Powodowi iest obwarowa-

8ne, do zapłacenia teyże Summy Szescdziesiąt y Pięciu Tysięcy Złł Pols. w

9Złocie ważnym Obrączkowym Holenderskim, każdy Czerwony Złoty rachuiąc po Złłch

10Pols. Szesnascie y Groszy Dwadziescia pułtrzecia wraz z Prowizyą po Dzie-

11sięć od Sta assekurowaną, oczyszczaiąc Possessyą tychże Dobr mocą Sądu

12ninieyszego natychmiast przymusić, y to co z Prawa y Sprawiedliwosci

13wyciągać będzie postanowić, Stawcie się więc Wmc Terminu pilnuycie, y na

14to wszystko cokolwiek wam Sądownie wniesiono będzie odpowiedźcie. Dzia-

15ło się w Warszawie w Kancellaryi naszey Marszałkowskiey Koronney Dnia Dwu-

16dziestego miesiąca Maja, Roku Pańskiego Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt,

17Dziewiątego. De quo præsens Eiusdem Mlis Rell. Mlis qui supra Scribendi Jgna-

18rus Crucem posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „de tenore tali” – takiej treści; „Jnstancya” – wniosek; „kontrawencya” – naruszenie zapisu; „pułtrzecia” – dwa i pół (22½ grosza); „De quo praesens eiusdem Ministerialis Relatio; Ministerialis qui supra Scribendi Ignarus Crucem posuit” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny wyżej wymieniony, nie umiejąc pisać, postawił krzyż.

Drugi pozew w tej samej sprawie co akt 164 (Chodkiewicz c/a Piaskowski, skrypt warszawski z 13 XI 1767 na 65 000 zł w dukatach holenderskich po 16 zł 22½ gr, 10% prowizji). Ten pozew (dat. 20 V 1769) skierowano także do Antoniego z Piątek Sobolewskiego, pisarza ziemskiego włodzimierskiego, dzierżawcy klucza krasnieńskiego (por. akt 188), z żądaniem oczyszczenia posesji dóbr, na których suma była zabezpieczona. Tekst pozwolił rozstrzygnąć odczyty w akcie 164: pozwany = Mikołaj Junosza Piaskowski, podkomorzy krzemieniecki, starosta piaseczyński [?] i taraszczański; tytuł Lubomirskiego – „Wiślicki[?]” (tu wyraźniej niż „Spiski” w akcie 164; Stanisław Lubomirski był starostą spiskim – odczyt niepewny); Chodkiewicz „Hrabia na Surcu[?] (Szkłowie?), Czarnobylu i Petrykowie”. Woźny Przystupa – w akcie 164 „Prystupa”, tu tytułowany woźnym województwa wołyńskiego. Odczyty niepewne: „Sądy MK.[?]”, „w Sztabie[?] Dworu” (może „w Izbie”), „Wiślicki[?]”, „na Surcu[?]”, „nakturych[?]” (na których); fragment pierwszego wiersza k. 119v („y w zwyczayny sposobem wiekszey” – zapewne zniekształcone).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

5VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa wołyńskiego i innych Stefan Przystupa zeznał, że tego dnia zaniósł do miasta Krasne i położył na stole we dworze pozew na Sąd Marszałkowski Koronny, publikując jego treść. Pozew, wystawiony w Warszawie 20 V 1769 w kancelarii marszałka wielkiego koronnego Stanisława Lubomirskiego, wzywa Mikołaja Junoszę Piaskowskiego, podkomorzego krzemienieckiego, starostę piaseczyńskiego [?] i taraszczańskiego, dziedzica klucza krasnieńskiego, oraz Antoniego z Piątek Sobolewskiego, pisarza ziemskiego włodzimierskiego, dzierżawcę tego klucza, z powództwa Jana Mikołaja Chodkiewicza, hrabiego na [Szkłowie?], Czarnobylu i Petrykowie, starosty generalnego żmudzkiego. Na podstawie skryptu z 13 XI 1767 (Warszawa) na 65 000 zł w dukatach holenderskich (po 16 zł 22½ gr), oblatowanego w grodzie warszawskim, i manifestu o pilność, powód żąda zapłaty sumy z 10% prowizją, kar za naruszenie skryptu i kosztów, a od Sobolewskiego – jako posesora dóbr, na których suma jest zabezpieczona – zapłaty lub oczyszczenia posesji. Woźny postawił krzyżyk. Por. akt 164 (wcześniejszy pozew w tej sprawie, doręczony w Rachnowie).

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 119v (skan 0122, strona lewa)

1Maa nne JW. Jełowickiego S. B. pko

2JW. Potockiemu S. S.[?] y Jnn.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt, Dziewiątego,

4Miesiąca Junii, Siodmego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami ninieysz. Gr. Winn. y przedemną Antonim Jałowickim

6[skreślone: protunc] Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winn. Compns Pter Urz. Jmć Pan

7Marcin Kupnowski Jmieniem JWW. Jełowickich Stwo Bracł. Pryncypałow swo-

8ich tudziez Ludzi Gromadzkich wsi Saliniec Stwa Bracł. na pko JWiell.

9Piotrowi Potockiemu Staroscie Sniatyń. Dobr miasta Pieczary Dziedzicowi

10Panu, Przeswietł. Kapitule Kamienieckiey, ad præsens tychże Dobr miasta Pieczary

11quovis iuris Titulo w Possessyi zostaiącey, a osobliwie Niewiernemu Ley-

12bikowi Obywatelowi Pieczarskiemu Przezwiskiem w Kontrakcie wyra-

13żonemu in diligentia manifestuie y protestuie się o to: Jż niewierny

14wspomniany Leybik w Roku teraznieyszym Diebus mensis zawartszy

15Kontrakt z samym JW. Comptis Pryłem o Arędę Karczemną w Dobrach wsi

16Salińcach Stwa Bracł. co Kwartału iezeli dłużey będzie na Arędzie Kar-

17czemney tenże Leybik y w teyże wsi, tedy Kwartał Jntraty przeszłego Ro-

18ku iuż po nawroceniu się do Swiey Arędy wsi Saliniec w ktorey Pos-

19siadał przeszłego Roku ad mentem Kontraktu rzeczonego ad Martium

20ta rata Ćwierciowa defalkowana bydż miała, aże tenże niewierny

21Leybik dokonawszy swiego Kontraktu przesłowanego[?], y zaduszywszy[?] się

22u Gromady Salinskiey zanakopienie[?] dana, y wzięcie onego dla siebie od Groma-

23dy sterty o Sążni Pięć Kruszonych[?] wzdłuż, a wszerz pułtrzecia, Kontra-

24ktu na Drugi Rok następnego bez żadney Racyi pomimo wiadomość

25Dyspozycyi Dworskiey, ktora na ten czas znaydowała się szczegulnie

26tylko dysponendo na iakowyś pretext od stąpiwszy, przez co JWiell. Com-

27ptis Pryłowie niemałą szkodę w Jntracie ponoszą; Bydła rogatego Sztuk

28Cztery, to iest: Krow Trzy, z między ktorych iedna od niedziel trzech, Dru-

29ga dnia drugiego præsentis, Trzecia iszcze cielna, a Czwarta Cieliczkę

30zrzniaśną[?], także Kotłow, Browarnych Miedzianych Cztery z Rura-

31mi Czternastu, y Burtak Piąty własnie na napasć Browar spaliwszy

32y wymiarkowawszy wprzody podstępnie Kwit od W. Jmć Fedra Jłowickie-

33go Karmelity a Rodzonego JW. Comptis Pryła niczym niewiadomego, ani do

34żadney Dyspozycyi nienależącego zostawił, za czym idem Generosus

35Comptis ex Commissa potestate samego JW. Pryła swiego, iako Pana

36Dobr swich Stwa Bracł. o nieważność tego Kwitu iako też o przetrzy-

37mywanie do tegoż niewiernego Leybika przeszłego Arędarza Salinieckie-

38go z Gruntu y od Gromady pochodzące, iterata vice manifestowawszy

39się prezentował in Eodem officio Kotłow Cztery miedzianych y Burtak

40Piąty, tudziez Rur miedzianych Czternascie, wszystkie Kotły z Bur-

41takiem y Rurami Ok Czterdziesci Sześć warzące, tudzież Krow trzy, iedną

42gniadą, drugą Białą, Trzecią Siwą y Czwartą Cieliczkę z Gniada Siwą

43[reklamant:] ktore

k. 120 (skan 0122, strona prawa, góra)

1ktore prezentowawszy idem Comptis prosit mnie Urzędu o przydanie woźne-

2go Gnła, ktorego Ja Urząd annuendo affectationi przydałem Opatrz. Michała

3Rudlińskiego, ktory w obecności Urz. Jchmciow PP. Jacka Cichockiego y Pawła

4Maszniewicza Evidentioris Testimonii gratia do tego aktu użytych Krowę

5gniadą z cieleciem małenkim, za Złł Czternascie, Krowę Białą iesz-

6cze cielną także za Złł Czternascie, Krowę Siwą z cie-

7lem starszym za Złł Dwanascie, Cieliczkę Gniadą Siwą Pocz-

8ką[?] za Złł Sześć, tudzież Kotłow Cztery z Rurami Czternastą y Burtak

9Piąty Ok Czterdziesci Sześć warzące oko po Złł Cztery rachuiąc za

10Złł Polsk. Sto Osmdziesiąt Cztery otaxował a otaxowane idem Generosus

11Comptis Officium præsens zakwitowawszy tak pomienione Bydło ia-

12ko też y Kotły z Rurami naraz do Siebie wziął, w czym on Woźny

13Szlachtą sobie przytomną oswiadczywszy się przedemną Urzędem praw-

14dziwey taxy swiey zeznał Relacyą, prosząc tak Urz. Comptis Maacyi

15y Prezenty, iako też Woźny taxy Rell. copiam actis connotari co y otrzy-

16mali, Comptis nieumieiący pisać Krzyżem Swiętym podpisuie się

17Marcin Kupnowski ✠ Woźny nieumieiący pisać Krzyż Swięty

18kładzie ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Comparens Personaliter” – stawiwszy się osobiście; „quovis iuris Titulo” – jakimkolwiek tytułem prawnym; „ad praesens” – obecnie; „in diligentia” – w pilności; „Diebus mensis” – w dniach miesiąca (dzień niewypełniony); „Comparentis Principalis” – mocodawca komparenta; „ad mentem Kontraktu” – zgodnie z treścią kontraktu; „defalkowana” – potrącona; „praesentis” – (dnia) bieżącego (miesiąca); „ex Commissa potestate” – z powierzonej władzy; „iterata vice” – ponownie; „annuendo affectationi” – przychylając się do żądania; „Evidentioris Testimonii gratia” – dla wyraźniejszego świadectwa; „copiam actis connotari” – kopię zapisać w aktach.

Kontekst: Leybik, Żyd z Pieczary (miasta Piotra Potockiego, starosty śniatyńskiego, obecnie w posesji kapituły kamienieckiej), arendarz karczemny w Salińcu (starostwo bracławskie Jełowickich), porzucił arendę przed terminem drugiego roku kontraktu, zostawiając cztery krowy, cztery kotły browarne miedziane ze 14 rurami i burtak (kocioł) piąty, spaliwszy wcześniej browar, i wymógłszy podstępem kwit od Fedora Jełowickiego, karmelity, rodzonego brata starosty, który nie miał prawa dyspozycji. Komparent zaprezentował urzędowi krowy i kotły; woźny Michał Rudliński z Jackiem Cichockim i Pawłem Maszniewiczem otaksował je: krowy po 14, 14, 12 zł, jałówkę 6 zł, kotły (46 „oka” po 4 zł) – 184 zł. W nagłówku tytuł Potockiego „S. S.[?]” (starosta śniatyński). Odczyty niepewne: „przesłowanego[?]”, „zaduszywszy[?] się”, „zanakopienie[?]”, „Kruszonych[?]” (rkp. „Krzyżowych”?), „zrzniaśną[?]”, „Fedra Jłowickiego” – zapewne Fedora (Teodora) Jełowickiego, karmelity, „Poczką[?]”, nazwiska Rudliński i Maszniewicz.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

7VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Marcin Kupnowski, w imieniu Jełowickich, starostów bracławskich, i gromady wsi Saliniec (starostwo bracławskie), manifestuje się w pilności przeciw Piotrowi Potockiemu, staroście śniatyńskiemu, dziedzicowi miasta Pieczary (obecnie w posesji kapituły kamienieckiej), a zwłaszcza przeciw Żydowi Leybikowi, mieszkańcowi Pieczary. Leybik, który zawarł z mocodawcą kontrakt na arendę karczemną w Salińcu, po pierwszym roku, wziąwszy od gromady stertę [zboża], bez przyczyny i bez wiedzy dyspozycji dworskiej porzucił arendę na drugi rok, przez co dwór poniósł szkodę; zostawił cztery sztuki bydła i cztery miedziane kotły browarne z czternastoma rurami oraz piąty kocioł (burtak), spaliwszy browar, a wcześniej podstępnie wyłudził kwit od ks. Fedora (Teodora) Jełowickiego, karmelity, brata mocodawcy, nieuprawnionego do dyspozycji. Komparent protestuje o nieważność kwitu i zaprezentował urzędowi bydło i kotły; woźny Michał Rudliński ze szlachtą Jackiem Cichockim i Pawłem Maszniewiczem otaksował krowy (14, 14, 12 zł) i jałówkę (6 zł) oraz kotły z rurami (46 „oka” po 4 zł – 184 zł), które komparent odebrał. Komparent i woźny postawili krzyżyki.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 120 (skan 0122, strona prawa)

1Protta Opatrz. Pawła Matyaszew-

2skiego y Jnn. pko Urz. Bychowskiemu[?]

3o Jnkarceracyą.

4Roku Tysiąc, Siedmset, Szescdziesiąt Dziewiątego,

5Miesiąca Junii, Siodmego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Gr. Winn. y przedemną Antonim Ja-

7łowickim [skreślone: protunc] Namiesnikiem Burgrabstwa Gr. Winn. Comptes Pter

8Opatrz. Paweł Matiaszewski authenticatus Juratus swym, y Urz. Jchmciow PP.

9Antoniego Sumickiego[?], y Szymona Ryckiego przybywszy do Akt ninie-

10yszych Gr. Winn. solennie w Krzywdach swich na pko Urz. Jmci Panu Jozefo-

11wi lub innego Jmienia Bychowskiemu[?] Sardarowi Niemirowskiego

12Nadwornego JW. Potockich Woiewodow Poznańskich Kommendantowi

13tudzież Ludziom Onego służącym, y Kozakom Niemirowskim manifestował

14y protestowali się o to: Jż Jmć Obżał. nihili pendendo Prawo pospolite, ktore

15Neminem iniuriari iubet, oprocz tego de securitate woźnych y Szla-

16chty, actum Officiosum expedyuiących rigorose opisanych, ważył się w tera-

17znieyszym Czasie immediatek[?] Dwoch Niedziel, gdy ninieyszy Maant

18ad Affectationem et Juridicam Requisitionem JW. Jełowickich Staro-

19stow Bracł. dla przyaresztowania Roboczego wyż[?] kwartę Poddane-

20go ze wsi Buszynki Niemirowskiey za Exces wypędzenie[?] Arędarza

21ze wsi Swięcy[?] Stwa Bracławsk. y branie rzeczy tegoż Arędarza

22gwałtownym sposobem, w raz z drugiemi Kaiszimkami[?], tedy Jmć

23Pan Bychowski wraz z Jnnemi Dygnitarzami przy

24bytych z Arept[?] opowiadaiących ukaltowac[?], przegrozki rożne y

25bicie onych czynić, a potym extendendo Owiadczenie swie

26na Ludzi swich Kozakow w Kommendzie y Dyspozycyi będących

27zawotawszy, brać, potrącać, bić, y do Turmy, nic niewinnych

28in Actu Officioso będących karał, ktory explendo mandata Jmci

29Obżał. y więcey sobie domyslaiąc się, widzący absolutność Kom-

30mendanta swiego biorąc bez naymnieyszey Dyskrecyi Urz.

31Manifestantow y Generała szarpali, bili, do Turmy zbitych

32zaprowadzili, y blisko tygodnia w Detencyi trzymali, Zaczym

33o takowe Krzywdy swie wbrew Prawa poczynione przez te-

34goż Jmci y Ludzi Niemirowskich iterata vice na pko temuż

35Jmci Obżał. idem Comptes suo et quorum supra Nne

36manifestował y protestował się, protestant pisać nieu-

37mieiący Krzyżem Swiętym podpisuie się Paweł Matia-

38szewski ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „authenticatus Juratus” – zatwierdzony, zaprzysiężony (woźny); „nihili pendendo Prawo pospolite, ktore Neminem iniuriari iubet” – za nic mając prawo pospolite, które każe nikogo nie krzywdzić; „de securitate woźnych y Szlachty, actum Officiosum expedyuiących rigorose opisanych” – (prawa) o bezpieczeństwie woźnych i szlachty wykonujących akt urzędowy, surowo opisanych; „ad Affectationem et Juridicam Requisitionem” – na żądanie i prawną rekwizycję; „extendendo” – rozciągając; „Turma” – więzienie (wieża); „explendo mandata” – wypełniając rozkazy; „Detencya” – areszt; „idem Comparentes suo et quorum supra Nomine” – ciż komparenci w imieniu swoim i wyżej wymienionych.

Por. akt 161 (woźny Paweł Matiaszewski [?] – areszt w Niemirowie na Wyszławka z Buszynki na żądanie Jełowickiego) – tu woźny wraz z towarzyszącą szlachtą skarży się, że podczas tej czynności (ok. dwa tygodnie wcześniej) Józef Bychowski [?], sardar (komendant milicji) nadworny niemirowski Potockich, wojewodów poznańskich, kazał ich bić i wtrącić do więzienia, gdzie trzymano ich blisko tydzień. Nazwisko woźnego tu czytelne „Matiaszewski / Matyaszewski” – potwierdza odczyt z aktu 161. Odczyty niepewne: „Bychowski[?]” (rkp. „Brythowski” / „Bigthowski”), „Sumickiego[?]”, „immediatek[?]”, „wyż[?] kwartę”, „wypędzenie[?]”, „Swięcy[?]”, „Kaiszimkami[?]”, „z Arept[?] … ukaltowac[?]”, „Owiadczenie”, „Generała” (woźnego generalnego).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

7VI 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny przysięgły Paweł Matiaszewski wraz z Antonim Sumickim [?] i Szymonem Ryckim protestuje przeciw Józefowi Bychowskiemu [?], sardarowi nadwornemu niemirowskiemu (komendantowi) Potockich, wojewodów poznańskich, jego ludziom i Kozakom niemirowskim. Ok. dwa tygodnie wcześniej, gdy woźny na żądanie Jełowickich, starostów bracławskich, przybył aresztować poddanego ze wsi Buszynka (klucz niemirowski) za wypędzenie arendarza ze wsi [Święcy?] w starostwie bracławskim i gwałtowne zabranie jego rzeczy, Bychowski, wbrew prawu o bezpieczeństwie woźnych i szlachty pełniących czynności urzędowe, groził im, a jego Kozacy, wykonując jego rozkazy, szarpali i bili woźnego i szlachtę, wtrącili ich do więzienia i trzymali blisko tydzień. Protestujący ponawiają protestację; woźny postawił krzyżyk.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 120 (skan 0122, strona prawa, dół – silnie wyblakłe)

1Die 10. Junii Maa nne[?] […] […] […]

2Urz. Okulskiego[?] y Jnn. pko Urz. Ładomirskiemu[?] […]

3dy, zostawuie się Blanka.

Objaśnienia i tłumaczenia

Wpis niewprowadzony – zapisano tylko numer, datę (10 VI 1769) i skrócony tytuł z adnotacją „zostawuie się Blanka” (zostawia się puste miejsce na wpis), który nie został dokonany. Tekst silnie wyblakły; nazwiska „Okulski[?]” i „Ładomirski[?]” bardzo niepewne. Numeracja marginalna rękopisu w czerwcu: akt 200 = „7”, ten wpis = „Nro 8”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

10VI 1769 – w księdze pozostawiono tylko nagłówek wpisu (manifestacja Okulskiego [?] i innych przeciw Ładomirskiemu [?]) z adnotacją, że zostawia się puste miejsce; treść nie została wpisana.