Akty 121–160

Transkrypcja

k. 74v (skan 0077, strona lewa, dół)

1Maa nne W. Galiczowey P. P. y Synow

2pko Wiell. Potockim P. Ż. y Jnne

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Jedynastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y prze-

6demną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Win-

7nc. Compns pter Urodz. Jmć Pan Józef Kaczorowski[?] nne et ex speciali com-

8misso W. J. Pani Tekli z Dąbrowskich Galiczowey Podcza. Parnc. niegdy Sp.

9W. Stanisława Nieczay Galicza Podcza. Parnc. pozostałey Mał. wdowy y

10Synow Małoletnich pozostałych takową na pko WW. Rochowi y Mary-

11annie z Galiczow primo Zabockiey[?] Skar. Żytt. secundo voto Potoc-

12kiey[?] Potockim Podcza. Żytt. Małł. y Jnnym nne Sp. W. Antoniego na kturz[?]

13[Tur]czynowicza Łow. Smoll. Synom zanosi Manifestacyą w ten sposob y o-

14to. Jż Jchmć Obwinieni et Specialiter WW. Potoccy Małł. niemaiąc żadney

15wdzięcznosci że Sp. W. Stanisław Galicz Podcza. Parnc. ninieyszey pryn-

16cypałki Kompntis Małżonek pozostałą Sukcesyą po Sp. W. Turczy-

17nowicza

k. 75 (skan 0077, strona prawa)

1Turczynowicza Łow. Smoll. w różnych Mobiliach Stadzie y Bydle ludziach[?]

2w boże[?] ktore z Dobr Namierzynice[?] do Dobr Lemieszowki swemi po-

3dwodami y Ludźmi sprowadził, y oto wszystko ab Anno Millesimo Sep-

4tingentesimo Sexagesimo tertio przez kilka lat sianem y Zbożem swoim

5żywił, Dozorcom płacił, y Suffragijs Animæ W. Sp. Turczynowicza de

6propria Expensował, a zato żadney rekompensy niemiał, a z tey Sukcessyi

7osobliwie Zboża Koni y innych Ruchomosci dobrowolnie wszystkim Synom

8udzielał, iako to WW. Potoccy Zygarek Paryski Srebrny, Zboże co przyna-

9leżało Jchmć Obrazy wszystkie y z Jnnych Ruchomosci dosyć pobrali,

10WW. Antoni Galicz Podwdi Bracł. y W. Piotr Galicz Stol. Smoll. Bracia

11Rodzeni z Stada Zboża Sukien Srebr y Jnnych rzeczy od tegoż Sp. Mał-

12żonka Pryncypałki Manfstis pozabierali, resztę zas Stada przez niezgodne[?] [r. niezgodę?]

13nie między Synami działu pozostałego, ktore na schedę Sp. W. Małżonka

14Reniestantis[?] Pryncypałki y w Jnnych pretensyach należyć by powinna

15y tę przez Zarażenie się stante vita tegoż niegdy W. Mał. Pryncypałki wię-

16cey powyzdychało, ktorego W. Pryncypałka Kompntis pt Fata Mzża swego Mał.

17co [?] iesz zastało a wyż wyrażeni Jchmć obrazy WW. Potoccy Mał. Sukcessyą Pra-

18wa zupełną y iszcze in Super z Jnnemi Konsukcessorami zabrawszy niena-

19leżnie[?] iakoby zostaiącą w Ręku W. Pryncypałki Kompntis też Sukcessyą pozosta-

20łą Manifestem swoim Die Undecima Martij w Grodzie Winnc. zaniesionym

21opisali, z ktorey Mał. co iako się wyżey namieniło W. Pryncypał Comptis pt

22Fata Mał. swego do rąk swoich na schedę Sp. Mał. swego należącą pod do-

23żywotnie Prawo W. Pryncypałki podpadaiące obiela[?]. A zatym tak o niesłusza-

24Jmć Obwinionych in vetive[?] iakotez y o inne pretensye idem Compns imie-

25niem Pryncypałł. swoich pko tymże wyż wyrażonym Obrazł. W. Potockim

26Mał. y Jnnym Synom Sp. W. Antoniego Turczynowicza Łow. Smoll. de præ-

27missis omnibus superius expressis Manifestuie się y reprotestuie[?] viribus zostawu-

28iący salwę wolnego poprawienia lub umnieyszenia iezeliby tego potrzeba wyma-

29gała ninieyszey Manifestacyi ktory Actis connotari prosił co y otrzymał.

30Józef Kaczorowski[?] mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „ex speciali commisso” – ze szczególnego zlecenia; „primo … secundo voto” – z pierwszego … z drugiego małżeństwa; „ab Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo tertio” – od roku 1763; „Suffragijs Animæ … de propria Expensował” – na modlitwy (nabożeństwa) za duszę … łożył z własnych środków; „stante vita” – za życia; „pt Fata” – po śmierci (post fata); „in Super” – ponadto; „Die Undecima Martij” – dnia 11 marca; „de præmissis omnibus superius expressis Manifestuie się y reprotestuie” – o wszystko wyżej wyrażone manifestuje się i ponownie protestuje; „Actis connotari” – zapisać do akt; „Salwa wolnego poprawienia lub umnieyszenia” – zastrzeżenie prawa do poprawienia lub zmniejszenia manifestu.

Odczyty niepewne: nazwisko komparenta „Kaczorowski[?]” (podpis wyraźny: Józef Kaczorowski mpp, ale wcześniej [?] ze względu na kształt liter); „Zabockiey[?]” – nazwisko pierwszego męża Maryanny z Galiczów, skarbnika żytomierskiego; „Potockiey[?]” na początku wiersza (zatarte); „na kturz[?]” – niezrozumiałe słowo przed [Tur]czynowicza (początek wiersza zatarty); „ludziach[?] w boże[?]” (może „ludzi w boże” – ludzi poddanych?); „Namierzynice[?]” – nazwa dóbr Turczynowicza; „niezgodne[?]”, „Reniestantis[?]”, „obiela[?]”, „in vetive[?]” (in vetitum?), „reprotestuie[?]”. Dolne wiersze k. 74v są wyblakłe; odczyt wspomagany odejmowaniem tła.

Por. akt 120 (manifest tejże komparentki o intromisje do Lemieszówki) i akt 106. Antoni Galicz, podwojewodzi bracławski, i Piotr Galicz, stolnik smoleński – bracia rodzeni, zapewne bracia lub krewni zmarłego Stanisława Galicza.

Streszczenie

11IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Kaczorowski [?] w imieniu Tekli z Dąbrowskich Galiczowej, wdowy po Stanisławie Nieczaju Galiczu, podczaszym parnawskim, oraz jej małoletnich synów, manifestuje się przeciw Rochowi i Maryannie z Galiczów (primo voto Zabockiej [?], skarbnikowej żytomierskiej) Potockim, podczaszym żytomierskim, oraz innym synom zm. Antoniego Turczynowicza, łowczego smoleńskiego. Zarzuca im niewdzięczność: zm. Stanisław Galicz sprowadził własnymi podwodami sukcesję po Turczynowiczu (ruchomości, stado, bydło) z dóbr Namierzynice [?] do Lemieszówki, od 1763 r. przez kilka lat utrzymywał ją swoim sianem i zbożem, opłacał dozorców i łożył na nabożeństwa za duszę Turczynowicza bez rekompensaty, a nadto dobrowolnie rozdzielał spadkobiercom zboże, konie i ruchomości – Potoccy wzięli m.in. srebrny zegarek paryski, zboże i obrazy, a Antoni Galicz, podwojewodzi bracławski, i Piotr Galicz, stolnik smoleński, bracia rodzeni, zabrali część stada, zboża, sukien i srebra. Reszta stada, nie podzielona wskutek niezgody, w znacznej części wyzdychała od zarazy jeszcze za życia Stanisława Galicza. Mimo to Potoccy wraz z innymi współspadkobiercami zabrali sukcesję i w manifeście z 11 III 1769 (gród winnicki) twierdzą, że pozostaje ona w rękach Galiczowej. Komparent protestuje o to oraz o inne pretensje i zastrzega prawo poprawienia manifestu.

Transkrypcja

k. 75 (skan 0077, strona prawa, dół)

1Maa nne W. Czeczelowey C. B. S. H. pko

2UUrod. Boniakiewiczom

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Jedynastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przedemną

6Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winnc.

7Compns pter Urodz. Jmć Pan Stanisław Jankiewicz nne et ex speciali comm[isso]

8[reklamant:] Wielm.

k. 75v (skan 0078, strona lewa)

1Wielm. Jmć Pani Franciszki Anny z Szaszkiewiczow Czeczelowey Cześn. Bracł. Sto-

2ściny Haysyńsk. niegdy W. Piotra Czeczela Cześn. Bracł. Sta Haysyńsk. Dobr Czeczelow-

3ki y Jnnych w Wwie Bracł. leżących Dziedzica pozostałey Mał. wdowy Pani opra-

4wney y dożywotney Matki W. Jmć Pana Rocha Sudymontowicza Czeczela Miecz. Bra-

5cł. Syna Pryncypałow swoich Jmieniem iak tylko bespiecznie do Akt ninieyszych

6stawić się mogł tak zaraz na pko Ur. cuiusvis nominis Boniakiewiczom w Dobrach

7Wsi Popowcach quovis iuris Titulo Possessorom żali się y Manifestuie w ten opisa-

8ny sposob y oto. Jż Jchmć Obzałł. zaczowszy Proces pewny o Dobra Wieś Czeczelowkę bez

9żadnego Prawa y dowodu usiłuią tegoż Jmć Pryncypałow ile w czasie teraznieyszego By-

10czyny zamieszania do rożnych pociągaiąc Subselliow wiedząc zas dobrze ze w procedencyi

11przez samychże Jchmć Obżałł. w Manifestach y pozwach wyrażoney rożnośc y zawitość

12w wyprowadzeniu zachodzi, Jże pomienione Dobra w Domu Czeczelow bez żadney przesz-

13kody y klutni z dawna ab Antecessoribus w spokoyney zostawały Possessyi y Dziedzictwie, prze-

14cie nieuważaiąc na żadne sprawiedliwości srzodki WW. Kompntis Pryncypałow na prawne

15koszta y nakłady, a w czasie Kraiu tuteyszego od Woysk rożnych uciśnionego niesposobnym

16y niewczesnym[?] wyciągaią. Dlaczego Ur. Manifestant Jmieniem Pryncypałow swoich, przy-

17chylaiąc się do Prawa y sprawiedliwosci zapobiegaiąc ich całości Substancyi y ich włas-

18nych Szkod po Sp. W. Piotrze Czeczelu Staroscie Haysyńsk. pozostały, na pko wyż wyra-

19żonym Jchmć Obzałł. iako niesłusznie y bez żadnego Prawa do cudzey Substancyi wdzie-

20raiącym się wwyż wyrażonych Pryncypałow swoich Jmieniem powtornie quam

21solennissime żali y Manifestuie się salva melioratione et Repetitione tegoż Manifestu.

22Stanisław Jankiewicz mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „ex speciali commisso” – ze szczególnego zlecenia; „cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia (wszystkim członkom rodziny); „quovis iuris Titulo Possessorom” – posesorom z jakiegokolwiek tytułu prawnego; „Subsellia” – sądy, ławy sądowe; „procedencya” – wywód (pochodzenie, genealogia) w sprawie; „zawitość” – zawiłość; „ab Antecessoribus” – od przodków; „quam solennissime” – jak najuroczyściej; „salva melioratione et Repetitione” – z zastrzeżeniem poprawienia i powtórzenia (manifestu).

Odczyty niepewne: „By-czyny” (zapewne „Oyczyzny”, przy przeniesieniu wyrazu); „niewczesnym[?]”; „Szkod … pozostały” – składnia oryginału. Nagłówek marginalny „C. B. S. H.” = Cześnikowej Bracławskiej, Starościny Hajsyńskiej. Kustosz „Wielm.” na k. 75 częściowo zakryty pieczęcią archiwum (ЦДІАК України).

Streszczenie

11IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stanisław Jankiewicz w imieniu Franciszki Anny z Szaszkiewiczów Czeczelowej, wdowy po Piotrze Czeczelu, cześniku bracławskim i staroście hajsyńskim, dziedzicu Czeczelówki i innych dóbr w województwie bracławskim, oraz jej syna Rocha Sudymontowicza Czeczela, miecznika bracławskiego, manifestuje się przeciw Boniakiewiczom, posesorom wsi Popowce. Boniakiewiczowie wszczęli proces o wieś Czeczelówkę bez żadnego prawa i dowodu, pociągając mocodawców do różnych sądów w czasie zamieszania w kraju, choć ich własne manifesty i pozwy zawierają sprzeczny i zawiły wywód; tymczasem dobra te od dawna spokojnie pozostawały w posiadaniu i dziedzictwie rodu Czeczelów. Komparent protestuje o narażanie mocodawców na koszty w czasie, gdy kraj jest uciskany przez różne wojska, i zastrzega prawo poprawienia manifestu.

Transkrypcja

k. 75v (skan 0078, strona lewa, dół)

1Maa Ur. Bukoiemskiego Podstol. Podla.

2pko W. Beszyńskiemu

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Jedynastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przedemną Onu-

6frym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnc. Compns pter W. Jmć Pan

7Jan Ant. Jelit. Bukoiemski Podstol. Podla. przychylaiąc się we wszystkim do Praw Pllgo

8niemniey Manifestu swego w przeszłym Roku hac in re uczynionego solennie na pko

9W. Jmć Panu Jgnacemu Beszyńskiemu Cześn. Pł. in Ante Dobr Kluczow Berszadzkiego

10y Pieczarskiego Gubernatorowi skarży y Protestuie się o to. Jż W. Beszyński niewiedząc

11czyli ex Jussu W. Jmć Pana Sokołowskiego Podstol. Latycz. Dobr Ukrainskich JWielm. Sty Śnia-

12tyńskiego Kommissarza czyliteż proprio Ausu goniąc na oczernienie nieskażytelnego Ja-

13nie Wielm. Pocieia Strażnika WWXLit. Honoru, a podstępną dla Ur. Kompnta knuiąc

14zdradę śmiał y ważył się in Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Septimo Die

15Vigesima Nona Aprilis List do Ur. Kompnta z przyłączonemi do zaniesienia przeciw-

16ko JWielm. Pocieiowi Strażnikowi WWXLit. Manifestu przysłać y aby podług napisanych

17punktow był wyrażony y podany suplikował usilną układnoscią zobligować a w umyslonym ułudzenia

18sposobem do wikłania w Proces od JW. Pocieia Strażnika WWXLit. Ur. Kompntowi

19[reklamant:] być

k. 76 (skan 0078, strona prawa, góra)

1być przyczyną a z tego do znacznego przyprowadzenia Expensu y Trudu być okazyą wczym

2widząc tak znaczną szkodę z przyczyny Wiel. Obżałł. wyniknioną emundando sui inte-

3gram[?] innatam conscientiam a przychylaiąc się we wszystkim ad Assistum[?] Sacro Sanctæ Justitiæ

4tam ratione evictionis Ipsi Compntis a Juridica Jllris Mag. Pocieij supremi Excubiar. M.

5D. Lit. Præfecti prosecutione quam refusione Damnorum ac Litis Expensarum Causa Ma.

6Beszyński ergatorem[?] contra supra nominatum inculpatum iterata de præmissis omnibus

7idem Ipsius Manifestatio vice offerendo hoc totum iure probaturum velle. Jan Bukoiemski mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińską formułą końcową. Tłumaczenia: „hac in re” – w tej sprawie; „ex Jussu” – z rozkazu; „proprio Ausu” – z własnej śmiałości (z własnej inicjatywy); „in Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Septimo Die Vigesima Nona Aprilis” – w roku 1767 dnia 29 kwietnia; „emundando sui integram innatam conscientiam” – dla oczyszczenia swego nieskazitelnego, wrodzonego sumienia; „ad Assistum Sacro Sanctæ Justitiæ” – ku pomocy najświętszej sprawiedliwości; „tam ratione evictionis Ipsi Compntis a Juridica … Pocieij supremi Excubiarum Magni Ducatus Lituaniæ Præfecti prosecutione quam refusione Damnorum ac Litis Expensarum” – tak względem ewikcji (obrony) samego komparenta od sądowego popierania (sprawy) przez … Pocieja, strażnika wielkiego litewskiego, jak i zwrotu szkód i kosztów procesu; „iterata de præmissis omnibus … Manifestatio” – ponowiona o wszystko powyższe manifestacja; „vice offerendo hoc totum iure probaturum velle” – oświadczając zarazem, że chce to wszystko prawem udowodnić.

Odczyty niepewne: tytuł Beszyńskiego „Cześn. Pł.” – cześnik płocki (pierwotnie odczytane „Bł.”; rozstrzyga pionowa notka przy akcie 125: „Cześn. Płockiemu Dobr Klucza Berszadzkiego y Pieczarskiego”); „integram[?]”, „Assistum[?]”, „ergatorem[?]” (forma niezrozumiała, może „erga torem[?]”); składnia zdania o liście (k. 75v dół) oddana dosłownie. Por. wcześniejsze manifesty Bukojemskiego, podstolego podlaskiego (akty 119 i n.). Pociej – strażnik wielki litewski (w 1769 r. urząd ten piastował Ludwik Pociej).

Streszczenie

11IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Antoni Jelita Bukojemski, podstoli podlaski, nawiązując do swego manifestu w tej sprawie z roku ubiegłego, skarży się i protestuje przeciw Ignacemu Beszyńskiemu, cześnikowi płockiemu, niegdyś gubernatorowi kluczów berszadzkiego i pieczarskiego. Beszyński – nie wiadomo, czy z rozkazu Sokołowskiego, podstolego latyczowskiego, komisarza dóbr ukraińskich starosty śniatyńskiego (Potockiego – por. akt 125), czy z własnej inicjatywy – dążąc do oczernienia honoru Pocieja, strażnika wielkiego litewskiego, i knując zdradę przeciw komparentowi, 29 IV 1767 przysłał mu list z gotowym manifestem przeciw Pociejowi, nakłaniając go do jego zaniesienia według podanych punktów; wskutek tego komparent został wplątany w proces z Pociejem, ponosząc koszty i trudy. Dla oczyszczenia sumienia ponawia manifest, domagając się od Beszyńskiego obrony (ewikcji) w procesie wytoczonym przez Pocieja oraz zwrotu szkód i kosztów, i deklaruje gotowość udowodnienia tego prawem.

Transkrypcja

k. 76 (skan 0078, strona prawa)

1Maa Ur. Jagiełłowicza y Jnnych pko

2Ur. Nelickim y Jnnę

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dwunastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przedemną

6Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnc. Compntes pter

7Urodz. Jchmć Panowie Woyciech Jagiełłowicz y Stefan Mielszkiewicz swym y Ur. Jchmć

8Panow Kazimirza Mielszkiewicza Stefana Nosalskiego Liżbowskich[?] Myslickich y Ma-

9siewskich Jmieniem iak tylko z niewoli Moskiewskiey z Jnstynktu niżey wyrazić się ma-

10iących Jchmć Obżałł. cierpianey oswobodzeni zostali, tak zaraz na pko Ur. Jchmć PP. Sta-

11nisławowi y Marcyannie Bruszyńskim Małł. Szymonowi y Agnieszce z Bruszyńskich Neli-

12ckim Małł. Antoniemu Stryiowi y Jakubowi Synowcowi itidem Nelickim protestuią się

13o to. Jż Jchmć Obwinnieni z tey iedynie przyczyny: kiedy w Roku Tysiącznym Siedmset-

14nym Sześdziesiątym Osmym wszczęte Bunty Chłopskie Szlachtę y Żydow z Domow wła-

15snych wypędzali, a natenczas starozakonny Nautuła[?] Arędarz Witawski Ur. Jagiełłowi-

16cza rzeczy swoie wszystkie, y Gorzałki Spustow kilka w Szpichlerzu zostawiwszy z Żoną

17tylko y Dziećmi z tych Kraiow uciekł. JPani Maryanna Bruszyńska z sprawcą[?] swoim

18Antonem Bohonosem Poddanym y Jnszym parobkiem służącym za wiedzą y zezwo-

19leniem JPana Stanisława Bruszyńskiego Męża swego Szpichlerz Żydowski dobiorszy[?] się

20kłodka kluczem, iako swiadkowie y konfessata z Antona Bohonosa wyczerpnione

21swiadczą odemknowszy tenże Szpichlerz gorzałkę y dobytek wszystek na złł. Dwiescie wy-

22noszący zabrała, a wspomniony Nautuła[?] powrociwszy z Ucieczki, o Szkodzie swoiey u

23kogosię znayduie dowiedział się, y oddania sobie tych rzeczy y Gorzałki z Szpichlerza zabra-

24nych dopominał się, JPan Bruszyński chociaż swoich Poddanych nieochraniał iednak

25ze satysfakcyi żadney nieuczynił, a gdy Ur. Jagiełłowicz przez przyiaciół upomi-

26nał się krzywdy swego Arędarza Pan Bruszyński zamiast przyzwoitey satysfak-

27cyi honor niewinnie brał, y Obiekcye nienależyte zadawał, potym zas gdy ninie-

28ysi Compntes Częsci Dobr Wsi Wytawy na siebie po Ur. Walentym Bruszyńskim

29Sukcessive spadłe a przez JPana Stanisława Bruszyńskiego nienależycie trzymane ode-

30brali, natenczas Ur. Nelicki y Bruszyńscy zawziętosi powziowszy rożnych sposobow

31zażywali aby wspomnioną Częsci nazad w swoią obięli Possessyą, a gdy te wszystkie

32nigdzie[?] Myśli umysliłi ninieyszych Manifestantow Konfederacyą oskarżyć, iednak

33zadosyć czyniąc swoim zawziętym Predsięwzięciom udali się do Woyska Rossyiskiego

34y przed tymże Woyskiem oskarżywszy, tegoż Woyska Koni Osmdziesiąt iednych z Wi-

35nicy[?] a drugich z Braiłowa sprowadzili y tychże Żołnierzy Rossyiskich do czynienia ...

36[reklamant:] nych krzywd

k. 76v (skan 0079, strona lewa)

1krzywd podopuszczali od Chałupy do Chałupy wodząc bić y za łby wyciągać przymuszali,

2ktorzy Mnstwo[?] nie bili y wiele niezmiernych Szkod y Krzywd naczynili, iakoż przy-

3padszy kilkadziesiąt koni do Dworku Ur. Jagiełłowicza ctna[?] powyimowali, y co tyl-

4ko mogło się w Jzbie naleść z Sukien Czapek Bielizny nożow tak Stołowych iako Pospo-

5litych y Składanych to wszystko zagarnęli, Karabin wartuiący Czerwonych Złł. trzy

6wzięli nareszcie Konie ze Stayni wyprowadzili, z ktorych iednego Gniadego podrzanego[?]

7Czerwonych złł. Piętnascie wartuiącego sobie wziowszy niby w zamian Drugiego Dere-

8szowatego Regestru Lat niemaiącego Ur. Maantowi dali, Pieniędzy gotowych złł. Sto

9Czterdzieści Rublami a zas Mangierami złł. Pięć y Groszy Piętnascie wzięli, Puzderko

10rozbiiaiąc Flaszki iedne potłukli drugie pozabierali, przez co Szkody Ur. Maantowi

11na złł. Pięcset naymniey naczynili, Siostry poprzestraszali, cię[?] Obwinieni Jchmć Bru-

12szyńscy pokilka krotnie na Arędarza nawodząc do dawania Moskalom po złł. kilka

13biciem okrutnym przymuszali, Gorzałki nabrali y napili naymniey na złł. Dwanascie

14a potym naprowadziwszy na Dworek Urodz. Mielszkiewiczow Dzieci y samych po-

15przestraszali, Karabin wartuiący Czerwonych Złłtych trzy, Tabakierkę, Talarbity, Mosiężnik[?]

16y Tytuń zabrali, Gorzałki naymniey na złł. Pięć wypili y więcey Szkody na złł. Dwie-

17scie naczynili, Żony y Dziatki Mnsow okrutnie bijąc poprzestraszali nareszcie samych

18Ur. Żalących się w niewolą zabrali y przez Dni kilka w niey rigorose trzymali, a tym

19swoim nieprzyzwoitym uczynkiem nieukontentowawszy się ile razy tylko Moskale

20do Wsi za Furażem lub Podwodami przyiadą tyle cię[?] Jchmć Bruszyńscy uczęstowaw-

21szy wprzod dobrze gorzałką Onych po Szlachcie wodzą, z Chałup własnych wypędzaią

22obdzieraią y iescze na życiu godząc kołyow naninieyszych Maantow sprowadzić sam

23JP. Bruszyński oswiadczał się a zatym ninieysi Kompntes zapobiegaiąc takowemu Bezpra-

24wiu powtornie na pko wyż wyrażonym Obżałł. Manifestuią się. Woyciech

25Jagiełłowicz mmd. Stefan Mielszkiewicz mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi wtrętami. Tłumaczenia: „Compntes” – komparenci (stawający); „z Jnstynktu” – z namowy, za podszeptem; „itidem” – również, także; „konfessata” – zeznania; „Sukcessive” – w drodze sukcesji; „rigorose” – surowo; „mmd” – manu mea dixi[?] / manu propria (formuła podpisu); „Mangiery” – drobna moneta turecka (miedziana); „Talarbity” – zapewne „talarbity” (talary bite?); „kołyow”[?] – może „kozaków” lub „Kałmyków”.

Odczyty niepewne: „Liżbowskich[?]” (może Ziębowskich); „Nautuła[?]” – imię arendarza żydowskiego (dwukrotnie); „z sprawcą[?]”, „dobiorszy[?]”, „nigdzie[?]”, „Mnstwo[?] / Mnsow” (Manifestantów?), „ctna[?]”, „podrzanego[?]” (podżarego?), „cię[?]” (może „cię = też”), „Mosiężnik[?]”, „kołyow[?]”; „z Wi-/nicy[?]” – zapewne Winnica (koniec wiersza zakryty pieczęcią archiwum). Dolna część k. 76 częściowo zasłonięta pieczęcią ЦДІАК України.

Akt dotyczy wydarzeń po koliszczyźnie 1768 r. i wkroczeniu wojsk rosyjskich (walki z konfederacją barską). Por. akt 125 (relacja woźnego na proces Bukojemskiego) i wcześniejsze akty o szkodach od wojsk rosyjskich.

Streszczenie

12IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Wojciech Jagiełłowicz i Stefan Mielszkiewicz, w swoim imieniu oraz Kazimierza Mielszkiewicza, Stefana Nosalskiego, Liżbowskich [?], Myślickich i Masiewskich, zaraz po uwolnieniu z niewoli moskiewskiej, w którą dostali się za sprawą obwinionych, protestują przeciw Stanisławowi i Marcjannie Bruszyńskim, Szymonowi i Agnieszce z Bruszyńskich Nelickim oraz Antoniemu (stryjowi) i Jakubowi (synowcowi) Nelickim. Podczas buntów chłopskich 1768 r. arendarz Jagiełłowicza z Wytawy, Żyd Nautuła [?], uciekł, zostawiając w spichlerzu rzeczy i kilka spustów gorzałki; Maryanna Bruszyńska z poddanym Antonem Bohonosem, za wiedzą męża, otworzyła spichlerz kluczem i zabrała gorzałkę i dobytek wartości 200 zł (co potwierdzają świadkowie i zeznania Bohonosa); Bruszyński odmówił satysfakcji, a na upomnienia odpowiadał obelgami. Gdy komparenci objęli części wsi Wytawa, spadłe na nich po Walentym Bruszyńskim, a niesłusznie trzymane przez Stanisława Bruszyńskiego, Neliccy i Bruszyńscy, chcąc je odzyskać, oskarżyli ich przed wojskiem rosyjskim (o konfederację) i sprowadzili 80 koni żołnierzy rosyjskich z Winnicy [?] i Braiłowa. Żołnierze bili mieszkańców, w dworku Jagiełłowicza zabrali suknie, czapki, bieliznę, noże, karabin (3 czerwone złote), konie (m.in. gniadego wartości 15 czerwonych złotych, w zamian dając starego dereszowatego), gotówkę 140 zł w rublach i 5 zł 15 gr w mangierach, potłukli flaszki – szkody co najmniej 500 zł; arendarza zmuszano biciem do dawania Moskalom pieniędzy, wypito gorzałkę; w dworku Mielszkiewiczów zabrano karabin, tabakierkę i in., szkody 200 zł; wreszcie samych komparentów wzięto w niewolę i przez kilka dni surowo trzymano. Bruszyńscy nadal oprowadzają przyjeżdżających po furaż i podwody Moskali po domach szlachty, a Bruszyński grozi sprowadzeniem [kozaków?] na komparentów. Komparenci ponownie się manifestują.

Transkrypcja

k. 76v (skan 0079, strona lewa, dół)

1Rella na TKL. od Urodz. Bukoiemskie-

2go po Wiell. Beszyńskiego

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dwunastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przedemną

6Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnc. Stanowszy

7oczywisto Woźny Gnał. WWa Bracł. y Jnnych Opatr. Józef Tarnawski w moc wieney[?]

8Rell. swoiey dobrowolnie zeznał, iż on Roku Teraznieyszego Tysiącznego Siedm-

9setnego Sześdziesiątego Dziewiątego Die Decima Aprilis Pozew Trybał.[?] Korny Lwow-

10ski odniosł do Dobr Wsi Kiszczowca[?] y tam Pozew we Dworze W. Beszyńskiemu po-

11łożywszy od kogo był dany do wiadomosci podał de Tenore tali. Stanisław August z Bożey

12Łaski Krol Polski Wielki Xiążę Lit. Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Jnflanc.

13Wołyński Podol. Podlaski, Siewierski, Bracł. Czerniechowski. Tobie W. JPanu

14Jgnacemu Beszyńskiemu ^[Cześn. Płockiemu Dobr Klucza Berszadzkiego y Pieczarskiego] ^[przeszłemu Ekonomowi pozwanemu] sprawy niżey pisaney y Dobr Wiell. generaliter wszelakich

15[y] Sumom gdziekolwiek będących pozwany[?] Sądu Trybunału Koronnego Lwow. przypadaiący[?]

16aby

k. 77 (skan 0079, strona prawa)

1Wierność twoia w ten czas gdy ta sprawa z Regestru sobie należytego y wpisu przyzwo-

2itego do Sądzenia przypadnie y przywołana będzie sam osobliwie y zawicie stanął y Sądo-

3wnie usprawiedliwił się o to: na Jnstancyą Jnstygatora Sądowego y iego Delatora Ur. Jana

4Jelit. Bukoiemskiego Dobr Ukrainskich JWiel. Potockiego Sty Sniatyńskiego Plenipo-

5tenta Aktora, ktory Aktor przychylaiąc się we wszystkim do Prawa pospolitego

6y Listu W. T. Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Septimo Die vigesima

7nona Aprilis wraz z przyłączonemi punktami do zaniesienia pko JW. Pocieiowi y

8przewielebney Kapitule Kamienec. Manifestu do Ur. Aktora pisanego y obliguią-

9cego niemniey Manifestu hac in re uczynionego Wierz.[?] pozywa o to. Jż wiernosć twoia

10gonięc na zdradliwie Urodz. Aktora ukrzywdzenie y do znacznych szkod y kosztow przy-

11prowadzenie, własnym domysłem swoim napisawszy listy y inkludowawszy punkta

12do zaniesienia Manifestu na przykrzoną Ustnay Listowną obliguiąc przymusiłeś, przeco

13do niewinnego processu y znacznych Expensow Trudow Ur. Aktora przyprowadziłeś, więc

14iako Causa tui Ur. Aktor iest zapozwany od JW. Ludwika Pocieia Strażnika WWXięz.

15Lit. tak wiernosć twoie pro evictione ab Jllustri Mci Pocij Excubiar. Magni Ducatus

16Lit. Juridica prosecutione ac inpetitione tum refusione damnorum ac litis Expensarum per

17Ipsum Actorem Causa tui erogatarum nihil ominus pro pœnis superte Jnvadandis[?] tam

18ratione Literis missibilibus una cum adiunctis punctis Ipsum Actorem seductionis ac in-

19debite Jpsis Jnvolutionis pro qualitate facti super te decerni Statui et Sententiari pro

20quo termino ita ris[?] sisitaque[?] parilit. terminum attentaturus et ad præmissa omnia iudi-

21aliter responsurus. Datt. Leopoli Die Quarta Aprilis Millesimo Septingentesimo

22Sexagesimo Nono Anno de quo præsens eiusque Mis Rella Mis qui supra igna-

23rus scribendi crucem Sanctam posuit. Józef Tarnawski ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski i łacina. Nagłówek „Rella na TKL.” = relacja (woźnego) na Trybunał Koronny Lwowski. Tłumaczenia (łac.): „de Tenore tali” – takiej treści; „Causa tui” – z twojej przyczyny; „pro evictione ab Illustri Magnifici Pocij Excubiarum Magni Ducatus Lituaniæ … Juridica prosecutione ac impetitione” – o ewikcję (obronę) od sądowego popierania i pozywania przez Jaśnie Wielmożnego Pocieja, strażnika Wielkiego Księstwa Litewskiego; „tum refusione damnorum ac litis Expensarum per Ipsum Actorem Causa tui erogatarum” – a także o zwrot szkód i kosztów procesu poniesionych przez samego powoda z twojej przyczyny; „nihilominus pro pœnis super te [inwadowania?]” – a niemniej o kary na ciebie [wskazane]; „ratione Literis missibilibus una cum adiunctis punctis Ipsum Actorem seductionis ac indebite Ipsis Involutionis pro qualitate facti super te decerni, statui et sententiari” – z powodu listami posyłanymi wraz z dołączonymi punktami uwiedzenia powoda i bezprawnego wplątania go (w proces), aby według okoliczności czynu na ciebie uznano, postanowiono i wyrokowano; „pro quo termino … terminum attentaturus et ad præmissa omnia iudicialiter responsurus” – na który termin [stawisz się] … termin popierać będziesz i na wszystko powyższe sądownie odpowiesz; „Datum Leopoli Die Quarta Aprilis 1769” – dan we Lwowie dnia 4 kwietnia 1769; „Anno de quo præsens eiusque Mis Rella Mis qui supra ignarus scribendi crucem Sanctam posuit” – roku, o którym niniejsza jego relacja; ten, który wyżej (woźny), nie umiejąc pisać, położył znak krzyża świętego.

Odczyty niepewne: „wieney[?]” (może „wierney”), „Trybał.[?]”, „Kiszczowca[?]” (nazwa wsi z dworem Beszyńskiego; może Kiszczowiec / Kiszczówka), „pozwany[?] … przypadaiący[?]”, „Wierz.[?]”, „Jnvadandis[?]”, „ita ris[?] sisitaque[?]”. Wstawki międzywierszowe: „przeszłemu Ekonomowi pozwanemu” (nad wierszem) oraz pionowa notka na lewym marginesie z odsyłaczem: „Cześn. Płockiemu Dobr Klucza Berszadzkiego y Pieczarskiego” – rozstrzyga tytuł Beszyńskiego (cześnik płocki; por. akt 123). Delator (Bukojemski) występuje tu jako plenipotent dóbr ukraińskich Potockiego, starosty śniatyńskiego.

Streszczenie

12IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województw bracławskiego i innych Józef Tarnawski zeznał, że 10 IV 1769 zaniósł do wsi Kiszczowca [?] i złożył we dworze Ignacego Beszyńskiego, cześnika płockiego, byłego ekonoma dóbr klucza berszadzkiego i pieczarskiego, pozew królewski (Stanisław August) do Trybunału Koronnego Lwowskiego, wydany we Lwowie 4 IV 1769 na instancję instygatora sądowego i jego delatora Jana Antoniego Jelity Bukojemskiego, plenipotenta dóbr ukraińskich Potockiego, starosty śniatyńskiego. Bukojemski pozywa Beszyńskiego o to, że ten listem z 29 IV 1767 z dołączonymi punktami nakłonił go do zaniesienia manifestu przeciw Ludwikowi Pociejowi, strażnikowi wielkiemu litewskiemu, i kapitule kamienieckiej, wskutek czego Bukojemski został przez Pocieja zapozwany i poniósł koszty; żąda od Beszyńskiego obrony (ewikcji) w tym procesie, zwrotu szkód i kosztów oraz ukarania za uwiedzenie i wplątanie w proces. Woźny, nie umiejąc pisać, położył krzyżyk. Por. akt 123.

Transkrypcja

k. 77 (skan 0079, strona prawa, dół)

1Maa Urodz. Jana Bala Miedźwieckiego pko

2JW. Pocieiowi Strażn. WWXięz. Lit. y Jnnym

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dwunastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnc. y przedemną Onufrym

6Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnc. Compns pter W. Jmć

7Pan Jan Bal Miedźwiecki Sto. Mścisł. subveniendo Jndemnitati Substantiæ ac hono-

8ris sui solennie pko JW. Ludwikowi Pocieiowi Strażnikowi WWXLit. W.

9Dulskiemu Stolnikowi Sochacz. Ur. Antoniemu Skolskiemu Palestrantowi Grodu

10Kamien. y Jnnym przychylaiąc się do dawnieyszey Videndy a suffragando defectus po-

11przednieyszego Manifestu swego skarży y Manifestuie się o to. Jż W. Komparent za

12przybyciem Ur. Skolskiego maiąc powierzony sobie Protokuł do Suscepty y u-

13miiąc[?] w pilnosci y ostrożnosci Ale pod ten czas nieszczęśliwy w praktykowa-

14nych ninie[?] w iednym Grodzie przypadkach y szkodach gdy Ur. Skolski razem po[...][?]

15z tym z Dekretu terminu zey Akta wywiezione eliminationem Jnsertionum extra

16omnem nexum legis pretenduiąc pozyskać niemogły gdy tenże W. Komparent

17[reklamant:] unikaiąc

k. 77v (skan 0080, strona lewa, góra)

1unikaiąc szkody w Aktach za powzięciem wiadomosci o przyiściu Woyska iako-

2wegoś z Protokułem schronić się musiał, y JWiel. Wiel. Obżałł. zadaiąc kondykt z stro-

3ny ktorego ullatenus dowieść niebędą mogli osobę Susceptanta y Ziemianina ob-

4winiać oczerniać termino mere vexatorio pociągać do Expens wprowadzać usi-

5łuią. Dlaczego ninieyszy Kompns de læso honore et obiectis iure agere cum

6Obiicientibus declarans teraz de præmissis queritur et Manifestatur. Jan Bal Miedźwiecki

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „subveniendo Jndemnitati Substantiæ ac honoris sui” – dla zabezpieczenia nienaruszalności swego majątku i honoru; „Videnda” – akt do wglądu, wcześniejszy wpis (manifest); „suffragando defectus poprzednieyszego Manifestu” – dla uzupełnienia braków poprzedniego manifestu; „Suscepta” – przyjmowanie wpisów do akt (susceptant – urzędnik przyjmujący akta); „eliminationem Jnsertionum extra omnem nexum legis” – wyrugowanie (usunięcie) wpisów poza wszelkim związkiem z prawem; „ullatenus” – w żaden sposób; „termino mere vexatorio” – terminem czysto szykanującym; „de læso honore et obiectis iure agere cum Obiicientibus declarans … queritur et Manifestatur” – oświadczając, że o naruszony honor i zarzuty będzie dochodził prawem z zarzucającymi, … skarży się i manifestuje.

Odczyty niepewne: „umiiąc[?]”, „ninie[?]”, „razem po[...][?]” (koniec wiersza nieczytelny); zdanie o protokole i dekrecie oddane dosłownie, sens: komparent, mając powierzony protokół (księgę wpisów) do suscepty, podczas „nieszczęśliwych przypadków” w grodzie musiał ukryć się z protokołem przed nadchodzącym wojskiem, a obwinieni zarzucają mu (w kondykcie) czyny, których nie mogą udowodnić. Tytuł „Sto. Mścisł.” – stolnik mścisławski (por. akty 41–120). Pociej – Ludwik, strażnik wielki litewski (por. akty 123, 125).

Streszczenie

12IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Bal Miedźwiecki, stolnik mścisławski, w obronie majątku i honoru, nawiązując do wcześniejszego wpisu i uzupełniając swój poprzedni manifest, protestuje przeciw Ludwikowi Pociejowi, strażnikowi wielkiemu litewskiemu, Dulskiemu, stolnikowi sochaczewskiemu, Antoniemu Skolskiemu, palestrantowi grodu kamienieckiego, i innym. Miedźwiecki, któremu po przybyciu Skolskiego powierzono protokół (księgę) do suscepty i który strzegł go pilnie, w czasie nieszczęśliwych wypadków w grodzie, chroniąc akta przed szkodą, musiał na wieść o nadejściu wojska ukryć się z protokołem; obwinieni zaś, wysuwając w kondykcie zarzuty, których nie mogą udowodnić, oczerniają go jako susceptanta i ziemianina i szykanującymi terminami narażają na koszty. Komparent zapowiada dochodzenie prawem o naruszony honor i manifestuje się.

Transkrypcja

k. 77v (skan 0080, strona lewa)

1Maa nne Urodz. Lubkowskiey pko JW.

2Przezdzieckiemu P. K. WXLit. y Jnnę

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dwunastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przedemną Onu-

6frym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnc. Compns Pter Ur.

7Jmć Pan Michał Jaworski Jmieniem y z wyrazney woli Urodz. Jmć Pani Hele-

8ny z Sokulskich Lubkowskiey niegdy Sp. Ur. Jmć Pana Jana Lubkowskiego pozo-

9stałey Mał. wdowy postrzegaiąc wszelkiey całosci Substancyi, teyże Pryncypałki

10swoiey tudzież Sławy y Honoru ad eunde Acta præsentia solennie y iak nayuroczy-

11sciey z wielkim uskarżeniem hisce coram Actis na pko JW. Jmć Panu Jozefowi sive

12alterius nominis Przezdzieckiemu Podkancl. WXLit. Dobr Klucza Dziunkowskie-

13go Dziedzicowi, niemniey Urodz. PP. Quorumvis nominum Komorowskiemu Kom-

14missarzowi, Pieńkowskiemu Gubernatorowi, Dziunkowskiemu, Radziszewskiemu,

15Jzdebskiemu, Laskowskiemu, Daniewiczowi, Swiderskiemu namiesnikowi Doło-

16teckiemu, Michałowi y Grzegorzowi Jasyłkowskim Braci, Mordkowi Arędarzowi

17Dołoteckiemu Jędrzeiowi wychowańcowi y Jnnym w Areszcie niżey wyrażonym

18wiolatorom gwałty y Tumulty czyniącym żali Manifestuie y Protestuie się

19w niżey opisany sposob y o to. Jż Ur. Jmć Pan Komorowski Kommisarz usłuchaw-

20szy Urodz. Jmć Pana Pieńkowskiego Gubr. Dziunkow. przez lat kilka na zgubę sub-

21stancyi niegdy Sp. Ur. Jana Lubkowskiego czuwaiącego namowy, bez żadney przy-

22czyny iak iakiego złoczyńcę ze Wsi Dołoteckiego odebrawszy funkcyą Rotmistrzow-

23ską bez woli JWiel. Podkancl. wygnał, a że podczas tego samego wygnania był n. Sp.

24Ur. Lubkowski ciężką chorobą złożony żadnym sposobem z Łożka ruszyć się nie-

25mogł, Jmć Pan Kommisarz przydawszy surową wartę gwałtem na woz włożyć

26kazał, y bez żadnego względu na stan Szlachecki, z pomienionych Dobr Dołotec-

27kiego do Wsi Dowhalowki prawie w pół obumarłego za poduszczeniem y radą Ur.

28Jchmć Państwa Radziszewskich przydawszy wyżey wyrażoną szlachtę y niżey w

29Areszcie wyrażonych Chłopow wywieść licencyował, ktory będąc tak chorobą złapiony

30iako y sustym[?] Aresztem znudzony w predkim czasie po wygnaniu y wyrzuceniu

31sromotnym ze Wsi swiat pożegnał musiał, po smierci ktorego wroscziowszy[?] pre-

32[reklamant:] tensyę Ultro

k. 78 (skan 0080, strona prawa)

1Ultro[?] Jchmć PP. Komorowski y Pieńkowski Krescencyę rożnego Zboża w Doło-

2teckim złożone za ktore ogałem iescze w Snopach będące złł. Poll. Tysiąc Pięcset

3ninieyszego Compntis Pryncypałł. dawaną zabrać dopuscili, Bydła tamże w Dołote-

4ckim będącego doziraćniedopuszczali, y podczas zimowey pory zabroniwszy pasz[y]

5w Dołoteckim będący wiele tegoż bydła głodem wymorzyli y wygubili, naostatek

6gdy iuż po smierci swego Mał. Moderni Kompntis Pryncypał. przez Ur. Jchmć

7Obżałł. ze wszystkiego obnażona została, chcąc tylko zabrawszy Dzieci przed grasu-

8iącemi po Ukrainie Haydamakami ubespieczyć swe Życie, UUr. Obżałł. po-

9strzegłszy wyieżdzaiącą ze Wsi Dowhalowki zebrawszy Dołotecką Szlachtę y Chło-

10pow dawszy moc do zabrania y zabicia, tymże surowie nad dobrowolney Dro-

11dzę teyże Szlachcie y Chłopom zastąpić kazali, Woły z wozow powyprzęgać

12Bydło y Jnnych wiele rzeczy w czasie Sprawy osobliwym Regestrem speci-

13fikować się maiących zabrać ważyli się, Syna Kompntis Pryncypałł. proszącego

14za Wołmi tak Szlachta y Chłopi Kiymi zbili, Ur. Komparentis Pryncypałł. su-

15kaiącą na Chłopow y Szlachtę UUr. Jchmć Obżałł. satysfakcyi y żaląca się

16z Jzby wytrącić ze Dworu Kozakom wygnać zatrzymawszy Woły Bydło y

17Jnne rzeczy kazali, czego wszystkiego tak na Requisicyę Kompntis Pryncypał-

18ki iako y Rodzonych Braci iey oddać niechcą, owszem wszelki prosit[?] odbieraiąc Wołł.

19ialowi[?] iako y Jnterpozycyę Listowną wnoszącą oddać rekwizycyą tak przez przy-

20kim[?] modernus Kompns widząc Pryncypałkę swoią na złł. Poll. Cztery Tysią-

21ce Siedmset przez Jchmć Obwinę szkodującą iterata contra Easdem Personas

22nattło Jnculp. ac de præmissis Manifatur et protestatur vice. Michał Jaworski

23Et in continenti Stanowszy oczywisto Woźny Gnał. WWa Podol. y Jnnych Opatr.

24Walenty Szasłowski[?] in vim suæ veræ ac fideli Rellnis palam publice liberequ[e]

25recognovit iż on Roku Tysiącznego Siedmsetnego Sześdziesiątego Dziewią-

26tego Die Decima Sexta Martij na affektacyą y Prawną rekwizycyę Ur.

27Jmć Pani Heleny z Sokulskich Lubkowskiey maiąc przy sobie stronę Szlachty

28Urodz. Jchmć PP. Piotra Zatwardnickiego y Michała Lipińskiego Ex maioris

29Evidentioris[que] Testimonij Gratia ad hunc Actum sibi adhibitos był w Do-

30brach Miescie Dziunkowie gdzie będąc w Zamku u Urodz. Pieńkowskiego U-

31Ur. Jchmć PP. Radziszewskich, Jzdebskiego, Laskowskiego, Daniewicza, Swi-

32derskiego, Michała y Grzegorza Jasyłkowskich, Gracyalistow Dołoteckich

33Mordka Arędarza Dołoteckiego Leszka[?] Jwana Dworkowych Denysa Paro-

34ka Szewca Podwieżonego[?] Juśka Pastucha, Daćka Samorockiego Jędrzeia

35wychowańca, y wszystkie rzeczy Urodz. Affektantki a zas UUr. Komorow-

36skiego y Pieńkowskiego Gubernatła Dziunk. y Woyta tameczne(go) y całey Grom[ady]

37[reklamant:] Dzyliński[?]

k. 78v (skan 0081, strona lewa, góra)

1aresztował y przypowiedział[?], ktory Areszt tak Ur. Pieńkowski na pomie-

2nioną ^[Szlachtę] Chłopow y rzeczy wszystkie iako Woyt z całą Gromadą na Urodz.

3Komorowskiego Pieńkowskiego Gubernatła Jmieniem JW. P. WXLit. Pana

4swego benevole przyięli w czym tenże Woźny też Strona Szlachty sobie przy-

5domną oswiadczywszy się z tamtąd odiechał y tu ad Acta przybywszy prze-

6demną Urzędem prawdziwego Aresztu swego uczynił y zeznał Rella de qua

7præsens Mis Rella Mis ignarus Litterarum Crucem Sanctam posuit.

8Walenty Szasłowski[?] ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „ad eunde Acta præsentia” – do tychże akt niniejszych; „hisce coram Actis” – przed niniejszymi aktami; „sive alterius nominis” – albo innego imienia; „Quorumvis nominum” – jakichkolwiek imion; „Gracyaliści” – gracjaliści (mieszkańcy dóbr na łasce dziedzica, bez czynszu); „licencyował” – pozwolił; „Moderni Kompntis Pryncypał.” – obecnego komparenta pryncypałka (mocodawczyni); „iterata contra Easdem Personas … de præmissis Manifestatur et protestatur vice” – ponownie przeciw tymże osobom … o wszystko powyższe manifestuje się i protestuje po raz [drugi]; „in vim suæ veræ ac fideli Rellnis palam publice libereque recognovit” – na mocy swojej prawdziwej i wiernej relacji jawnie, publicznie i dobrowolnie zeznał; „Ex maioris Evidentiorisque Testimonij Gratia ad hunc Actum sibi adhibitos” – dla większego i oczywistszego świadectwa do tej czynności przybranych; „benevole” – dobrowolnie; „ignarus Litterarum Crucem Sanctam posuit” – nie znając pisma, położył znak krzyża świętego.

Odczyty niepewne: imię Przezdzieckiego „Jozefowi sive alterius nominis” (w 1769 podkanclerzym litewskim był Antoni Przezdziecki – stąd zapewne formuła „sive alterius nominis”); „sustym[?]”, „wroscziowszy[?]”, „Ultro[?]”, „prosit[?]”, „ialowi[?]”, „przykim[?]”, „nattło Jnculp.” (zapewne „nominatim Jnculpatas”), „Leszka[?] Jwana Dworkowych”, „Podwieżonego[?]”, „przypowiedział[?]”; nazwisko woźnego „Szasłowski[?]” (może Szastowski; por. akt 130); kustosz na k. 78 „Dzyliński[?]” niezgodny z początkiem k. 78v. Wieś „Dołoteckie” (Dołotecko) – dobra klucza dziunkowskiego. Kwota szkód 1500 zł (zboże) i łącznie 4700 zł.

Streszczenie

12IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Michał Jaworski w imieniu Heleny z Sokulskich Lubkowskiej, wdowy po Janie Lubkowskim, manifestuje się przeciw Józefowi [? – Antoniemu] Przezdzieckiemu, podkanclerzemu litewskiemu, dziedzicowi klucza dziunkowskiego, jego komisarzowi Komorowskiemu, gubernatorowi dziunkowskiemu Pieńkowskiemu, Dziunkowskiemu, Radziszewskim, Izdebskiemu, Laskowskiemu, Daniewiczowi, Świderskiemu (namiestnikowi dołoteckiemu), braciom Michałowi i Grzegorzowi Jasyłkowskim, arendarzowi Mordkowi i innym. Komorowski, za namową Pieńkowskiego, bez przyczyny i bez woli podkanclerzego odebrał Janowi Lubkowskiemu funkcję rotmistrzowską i wygnał go z Dołoteckiego; ciężko chorego kazał gwałtem włożyć na wóz i pod strażą wywieźć do Dowhalówki, za radą Radziszewskich, wskutek czego Lubkowski wkrótce zmarł. Następnie obwinieni zabrali złożone w Dołoteckim zboże w snopach (wart. 1500 zł), nie dopuszczali do doglądania bydła, które zimą wymarło z głodu; gdy wdowa, ogołocona, chciała z dziećmi uchodzić przed grasującymi po Ukrainie hajdamakami, kazali szlachcie i chłopom dołoteckim zastąpić jej drogę, wyprzęgli woły, zabrali bydło i rzeczy, syna jej pobili kijami, a ją samą kazali wyrzucić ze dworu i wygnać kozakom; mimo próśb jej braci i interwencji listownej nie zwracają zabranych rzeczy. Szkody 4700 zł. Woźny generalny Walenty Szasłowski [?], ze szlachtą Piotrem Zatwardnickim i Michałem Lipińskim, zeznał, że 16 III 1769 w zamku w Dziunkowie u Pieńkowskiego ogłosił areszt na wymienionych szlachciców, gracjalistów, arendarza i poddanych (Leszko [?], Iwan Dworkowie, Denys Parok – szewc, Jusko – pastuch, Daćko Samorocki, Jędrzej – wychowaniec) oraz na wszystkie rzeczy Lubkowskiej, który Pieńkowski i wójt z gromadą w imieniu podkanclerzego przyjęli. Woźny niepiśmienny położył krzyżyk.

Transkrypcja

k. 78v (skan 0081, strona lewa)

1Maa nne JOX. Jmci Janusza Czetwer-

2tyńskiego P. K. M.[?] pko W. Linkiewiczowi

3Cześnikowi Mozyrskiemu

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Aprilis Dwunastego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przede-

7mną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnc.

8Stawiwszy się osobiscie Ur. JPan Jan Jedlecki Jnstygator Grodz. Winnc. Jmieniem

9y z wyrazney woli JOX. Jmci Janusza Tomasza na Nowey Czetwertni Komar-

10grodzie Borowicach[?] Sechach[?] y Kijowcu[?] Swiatopełka Czetwertyńskiego Podkomorz.

11JKMci widząc wielkie pokrzywdzenie w Substancyi JO. Pryncypała swego

12y ruinę Dobr Dziedzicznych onego oczywistą uroczyscie na pko W. JPanu Ba-

13zylemu Linkiewiczowi Cześn. Mozyr. niemniey w pilnosci swiadczy y Ma-

14nifestuie się w niżey opisany sposob y o to. Jż W. Bazyli Linkiewicz Cześn.

15Mozyr. będąc potrzebny Arędowney Possessyi znalazł tyle względu u JO. Ma-

16nifestanta Pryncypała że onemu Dobra swoie Dziedziczne wieś Lipowkę

17w Kluczu Komargrodzkim leżącą za poprzedzaiącemi Opisanemi Obowiązkami

18Kontraktu trzyletniego Arędownego wypuscił, spodziewaiąc się że Opis y Obo-

19wiązki Kontraktu przez Wiel. oskarżonego zupełnie iak być powinno

20dotrzymane będą. Lecz kiedy W. Bazyli Linkiewicz Cześn. Mozyrski po-

21stępuiąc nad obowiązki Kontraktu y nieznaiąc[?] JO. Dziedzica dla zysku

22swego nad to troskliwie szukaiąc Poddaństwo Wsi Lipowki nietylko nad

23kontrakt, ale nawet nad sam w tym Kraiu praktykowany zwyczay ucią-

24żliwosć do powinnosci pociąga niezwyczayne y kontraktem niepozwo-

25loną narzuty czyni, a przed tym do rozeyścia się przymusza Gorzałki mimo

26zabronienie kontraktem z Wilkom[?] spuszczonemi[?] Lasow pędzi, przez

27kotę[?] karczemney Arędzie przez Mełnie[?] bez miarki Surowcow nad

28[reklamant:] Kontrakt

k. 79 (skan 0081, strona prawa)

1kontrakt y tłuczenie prosa ze Strony sprowadzonego czyni, Arędarzow

2karczemnych więzi, zbytecznie exekwuiąc y datkow nad kontrakt pretenduiąc

3odraża, przez co w przyszłym czasie Jntrata z Arędy karczemney upadnie bez ochy-

4by, przeto JO. Manifestanta Pryncypał upatruiąc tak znaczną ruinę Dobr swo-

5ich Dziedzicznych a postrzegaiąc dalszey całosci swoiey używa zgodnych sposo-

6bow wyoswiadczaiąc Wiel. Oskarżonemu pieniądze Jmpartowane do skar-

7bu swego za Lat dwie niewytrzymaney Possessyi wrocić, a zas za Rok iedny

8trzymany sprawiedliwie obliwidować[?] się y gdyby należeć się pokazało Wiel.

9z ruiny Dobr JO. Manifestanta Pryncypała nienależycie nad kontrakt zyskiwać,

10tych zgodnych sposobow przyiąć niechciał, przeto JO. żaląc się Pryncypał aby

11przez kroki Wiel. Obwinionego kontraktem niepozwolone niepomiosł[?] uszko-

12dzenia y dla rozeyścia się z uciemiężenia Poddaństwa y Arędarzow odrażenia

13niebył pko temuż wyż wyrażonemu Obżałł. o postępowanie w Dobrach prze-

14rzeczonych nad obowiązki kontraktu niemniey w pilnosci iż gotow był z pa-

15Possessyi wrocić powtornie iakowy uroczyściey Zostawiwszy gdyby tego potrze-

16ba była wolnosci tego Manifestu poprawienia swiadczy y Manifes-

17tuie się. Jan Jedlecki Jnsgr. Grz. Winnc. mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „JOX.” – Jaśnie Oświecony Książę; „Arędowna Possessya” – dzierżawa arendowna; „Jmpartowane do skarbu” – wniesione (zapłacone) do skarbu; „obliwidować się” – zapewne „obliczyć się / zlikwidować” (rozliczyć się); „exekwuiąc” – egzekwując, ściągając.

Odczyty niepewne: tytuł Czetwertyńskiego „Podkomorz. JKMci” – podkomorzy Jego Królewskiej Mości (por. akt 129, gdzie ten sam tytuł nosi Kajetan Czetwertyński); skrót w nagłówku marginalnym „P. K. M.[?]” niewyraźny; tytulatura „na Nowey Czetwertni Komargrodzie Borowicach[?] Sechach[?] y Kijowcu[?]”; „nieznaiąc[?]”, „z Wilkom[?] spuszczonemi[?] Lasow”, „przez kotę[?] … przez Mełnie[?]”, „obliwidować[?]”, „niepomiosł[?]”, „z pa-/Possessyi” (składnia oryginału, zapewne „z possessyi”). Klucz komargrodzki – Komargród na Podolu (pow. winnicki / bracławskie pogranicze).

Streszczenie

12IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Jedlecki, instygator grodzki winnicki, w imieniu księcia Janusza Tomasza Świętopełka Czetwertyńskiego, podkomorzego JKMci, pana na Nowej Czetwertni, Komargrodzie i in., manifestuje się przeciw Bazylemu Linkiewiczowi, cześnikowi mozyrskiemu. Książę wypuścił mu w trzyletnią arendę dziedziczną wieś Lipówkę w kluczu komargrodzkim; Linkiewicz jednak, wbrew kontraktowi i zwyczajowi krajowemu, obciąża poddanych niezwyczajnymi powinnościami, zmuszając ich do rozchodzenia się, pędzi gorzałkę wbrew zakazowi, każe tłuc proso, więzi arendarzy karczemnych i wymusza od nich datki, przez co upadnie dochód z arendy karczemnej. Książę proponował ugodę: zwrot pieniędzy wniesionych za dwa niewytrzymane lata dzierżawy i rozliczenie za rok wytrzymany, czego Linkiewicz nie przyjął. Komparent protestuje o postępowanie ponad kontrakt, oświadcza gotowość zwrotu pieniędzy i zastrzega prawo poprawienia manifestu.

Transkrypcja

k. 79 (skan 0081, strona prawa, dół)

1Maa nne Wiel. Żułtowskiego Łow. Krusz.

2pko JJOOXX Czetwertyńskim

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Trzynastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przedem-

6ną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnickim

7Compns pter Ur. Jmć Pan Marcin Karczewski nne et ex speciali commisso

8Wiel. Jmści Pana Jędrzeia Żułtowskiego Łowcz. Kruszwickiego Dobr Jliaszuwki

9zastawnego Possessora cuius Subveniendo Jntegritati Substancyi Summar[um]

10ac provisionum tum Bonor. obligator. żeby potym iakowey niepomiosł szkody

11solennie pko JOOXX. Jchmciom Włodzimirzowi y Anieli z Czerwińskich[?] Stom

12Woronowskim[?] Rodzicom Kajetanowi Podkomorzemu JKMci Synowi Czetwertyń-

13skim manifestuie się o to. Jż JOOXX Czetwertyńscy wziowszy Summy Dwadzie-

14scia Tysięcy złł. Poll. na Dobra od W. Andrzeia Żułtowskiego Łow. Krusz.

15Prowizyi za Lat kilka od tey że Summy niezapłacili, tandem gdy wieś swoią na-

16zwaną Jliaszuwkę tu w Wwie y Powiecie Bracł. leżącą w pomienioney Sum-

17mie modo obligatorio temuż W. Żułtowskiemu puscili y Possessyą onemuż

18rożnemi swoiemi tranzakcyami stwierdzili, w ktorą wszedłszy Possessyą w Jli-

19aszuwkę niemał przez Rok trzymał, Possessyą wysiedział, aż JOOXX Czetwer-

20[reklamant:] tyńscy

k. 79v (skan 0082, strona lewa, góra)

1Czetwertyńscy Roku teraznieyszego in Martio tęż wieś Jliaszuwkę przez Ludzi

2subordynowanych y nasłanych violenter odebrali y z niey Wiel. Żułtowskiego

3y Dyspozytora iego gwałtownie wygnali y wypędzili z Dworku y Possessyi Poddań-

4stwo y Posłuszeństwo odebrali Prowenta wszelkie zabrali y wiolencyi rożnych nacz-

5ynili, zaczym ninieyszy Manifestans Nne quo supra pko tymże JOOXX. Czetwertyń-

6skim iterato o gwałtowne odebranie Dobr Jliaszuwki y uczynienie Expulsyi

7z niey, zabranie Prowentow, naczynienie wiolencyi Manifestuie się. Marcin Karczewski

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „ex speciali commisso” – ze szczególnego zlecenia; „cuius Subveniendo Jntegritati Substantiæ Summarum ac provisionum tum Bonorum obligatorum” – dla zabezpieczenia nienaruszalności jego majątku, sum i prowizji oraz dóbr zastawionych; „modo obligatorio” – tytułem zastawu; „violenter” – gwałtem; „Nne quo supra” – imieniem jak wyżej; „iterato” – ponownie; „Expulsya” – wygnanie z posiadania.

Odczyty niepewne: „z Czerwińskich[?]” – nazwisko rodowe Anieli Czetwertyńskiej; „Stom Woronowskim[?]” – starostom woronowickim (por. akt 130: „JX. Jmć Czetwertyńskiego Sty Woron.”). „Podkomorzemu JKMci” – podkomorzy Jego Królewskiej Mości. Por. akt 128 (Janusz Tomasz Czetwertyński). Iliaszówka – wieś w województwie i powiecie bracławskim.

Streszczenie

13IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Marcin Karczewski w imieniu Andrzeja Żułtowskiego, łowczego kruszwickiego, zastawnego posesora Iliaszówki, manifestuje się przeciw książętom Włodzimierzowi i Anieli z Czerwińskich [?] Czetwertyńskim, starostom woronowickim [?], oraz ich synowi Kajetanowi, podkomorzemu JKMci. Czetwertyńscy wzięli od Żułtowskiego 20 000 zł na swe dobra, przez kilka lat nie płacili od tej sumy prowizji, wreszcie puścili mu w zastaw za tę sumę wieś Iliaszówkę w województwie i powiecie bracławskim, co potwierdzili różnymi tranzakcjami; Żułtowski trzymał ją blisko rok, lecz w marcu 1769 Czetwertyńscy przez nasłanych ludzi odebrali ją gwałtem, wygnali Żułtowskiego i jego dyspozytora z dworku, odebrali posłuszeństwo poddanych i zabrali wszystkie prowenta. Komparent ponownie protestuje o gwałtowne odebranie dóbr, wygnanie, zabór prowentów i przemoc.

Transkrypcja

k. 79v (skan 0082, strona lewa)

1Arest w Kosnicy Szlachty y Jnnych Wi-

2olatorow ex parte JW. Potockiego S. S.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Trzynastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przedemną

6Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnickim

7Stanowszy oczewisto Woźny Gnał. WWa Podol. y Jnnych Opatr. Walenty Szasło-

8wski w moc wierney y skuteczney Rellacyi swoiey Jawnie ustnie y dobrowolnie

9zeznał iż on Roku teraznieyszego Tysiącznego Siedmsetnego Sześdziesiątego Dzie-

10wiątego Die Quinta Aprilis na affektacyą y prawną rekwizycyą JW. Jmć Pana

11Teodora Potockiego Stty Smoll. maiący przy sobie Stronę szlachty Ludzi wiary

12godnych UUrodz. Jchmć Panow Jerzego Przewerskiego[?] y Mikołaia Marszyckie-

13go do tego Aktu użytych, był w Dobrach Wsi Kosniecy tu w Wwie Bracł. a Powie-

14cie Winnc. Sytuowanych JOX. Jmć Czetwertyńskiego Stty Woron. Dziedzicznych,

15gdzie będąc u Urodz. Jurkowskiego Kommissa Dobr JOX. Jmć Staros. Woron. Ur.

16Rybickiego Namiesnika y Jnną Szlachtę dobrze Ur. Jmć Panu Jurkowskiemu

17po Jmionach y Przezwiskach wiadomą, tudzież prawowitych Jwana Grzebennika

18Matwija Syna Czubatego, Dziada Woytka Winnika, Jwana Rudyka, Fedka Ba-

19zylana[?], Jwana Mukaniuka, Łukiana Mukaniuka, Jwana Rybaka, Jakowa

20Tymoszczuka[?], Klima z Kawczyny[?] Wasyla, Romana z Kawczyny, Mikołę Sopilnikowe-

21go[?], Jwana Swarniuka, Jwana Drupinczuka[?], Josypa Słobodzianika, Jędrzeia Bu-

22hałuka[?], Maxyma Łupę[?] Woyta Antonowskiego[?] aresztował, y w grzywnach ka-

23żdego z osobna prawnie przypowiedział, ktory Arest Ur. Jmć Pan Jurkowski

24Kommisarz Jmieniem JOX. Jmci Stty Woron. Dziedzica Pana swego benevole

25przyiowszy do rozprawy prawney dotrzymać deklarował y submittował się, w

26czym tenże Woźny tąż Stroną Szlachty sobie przytomną oswiadczywszy się z tam-

27tąd odiechał y tu ad Acta præsentia przybywszy przedemną Urzędem praw-

28dziwego Aresztu swego uczynił y zeznał Rellą de quo præsens Mis Rella Mis

29ignarus Literarum Crucem Sanctam posuit. Walenty Szasłowski ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Wiolatorowie” – gwałciciele (sprawcy gwałtów); „ex parte” – ze strony, na rzecz; „w grzywnach przypowiedział” – zapowiedział (ogłosił) areszt pod groźbą grzywien; „benevole” – dobrowolnie; „submittował się” – poddał się (zobowiązał); „ad Acta præsentia” – do niniejszych akt; „ignarus Literarum Crucem Sanctam posuit” – nie znając pisma, położył znak krzyża świętego.

Odczyty niepewne: „Przewerskiego[?]”, „Bazylana[?]”, „Tymoszczuka[?]” (rkp. „Tymoniuka”?), „z Kawczyny[?]” (dwukrotnie; nazwa przysiółka lub przydomek), „Sopilnikowego[?]”, „Drupinczuka[?]”, „Buhałuka[?]”, „Łupę[?]”, „Antonowskiego[?]” (wójt – może wsi Antonówka). Nazwisko woźnego czytane „Szasłowski” (por. akt 127, gdzie ten sam woźny). Teodor Potocki, starosta smoleński – zapewne powód w sprawie o gwałty dokonane przez ludzi z Kośnicy.

Streszczenie

13IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa podolskiego i innych Walenty Szasłowski [?] zeznał, że 5 IV 1769 na żądanie Teodora Potockiego, starosty smoleńskiego, ze szlachtą Jerzym Przewerskim [?] i Mikołajem Marszyckim, był we wsi Kośnica w województwie bracławskim, powiecie winnickim, dziedzicznej księcia Czetwertyńskiego, starosty woronowickiego, gdzie u Jurkowskiego, komisarza dóbr księcia, ogłosił areszt pod grzywnami na namiestnika Rybickiego i innych szlachciców znanych Jurkowskiemu z imion, a także na poddanych: Iwana Grzebennika, Matwieja syna Czubatego, dziada Wojtka Winnika, Iwana Rudyka, Fedka Bazylana [?], Iwana i Łukiana Mukaniuków, Iwana Rybaka, Jakowa Tymoszczuka [?], Klima i Wasyla oraz Romana z Kawczyny [?], Mikołę Sopilnikowego [?], Iwana Swarniuka, Iwana Drupinczuka [?], Josypa Słobodzianika, Jędrzeja Buhałuka [?], Maksyma Łupę [?] i wójta Antonowskiego [?]. Jurkowski w imieniu księcia przyjął areszt i zobowiązał się stawić do rozprawy prawnej. Woźny niepiśmienny położył krzyżyk.

Transkrypcja

k. 79v (skan 0082, strona lewa, dół)

1Maa przewielebnego w Bogu JXiędza

2Wolskiego pko WXiędzu Mokrzyckiemu

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Trzynastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przedemną

6Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnickim

7[reklamant:] Compns

k. 80 (skan 0082, strona prawa)

1Compns pter Przewielebny w Bogu JX. Jakub Wolski Paroch Cerkwi Winnc.

2pod Tytułem Protekcyi Matki Bożey zostaiącey zapobiegaiąc ocaleniu praw

3y poswiętnych Gruntow do Cerkwi swoiey należących, et Super non alienatio-

4ne onych przy Jnstallowaniu swoim do teyże Cerkwi zaprzysiężonych reassumuiąc

5się oraz do dawnieyszey Protestacyi swoiey przed Aktami Grodu ninieyszego na-

6Dniu Siodmym Miesiąca Maja Tysiącznego Siedmsetnego Sześdziesiątego Szo-

7stego Roku pko W. Jmć Xiędzu Romanowi z Wyhowa Wyhoskiemu przed

8tym Officiałowi Metropolitańskiemu Bracł. ad præsens vero Archidiakono-

9wi Katedralnemu Włodzimirskiemu respektu w tyże protestacyi contraven-

10tor zaniesioney pko Przewielebnemu JXiędzu Grzegorzowi Mokrzyckiemu nay-

11przod Metropolitańskiemu Bracł. potym Kijowskiemu Officiałowi teraz

12zas przełożonemu Cerkwi Radomyskiey żali y Protestuie się w niżey opisany

13sposob y o to. Jż pomieniony JX. Mokrzycki niemaiąc dosyć na tym

14że zawiaduiący Urzędem swoim Officialstwa Bracł. dostateczną miał wy-

15zbez płatnego rezydowania w Domu Plebańskim Cerkwi wyżey wzmian-

16kowaney Winnickiey Tytułem Protekcyi Matki Bożey zaszczycaiącey

17się własciwym a do siebie ninieyszego Manifestanta Prawem Jnstytucyi

18należącym ale nadto godząc tak na pokrzywdzenie tyle kroć rzeczoney Cerkwi

19iakotez Moderni Manifestantis tenże Dom Plebański naymniey sobie słu-

20żącym Prawem rożnym osobom dla rezydowania z wszelkim na posesy-

21ynym Grancie za budowaniem puszczać a zatym siebie Manifestanta w-

22stępuiąc w nieprawne slady swego w Urzędzie Antecessora uyciem na

23użytky sobie Rezydencyi y Pożytkow z niey pochodzących Cerkwi zas swo-

24iey niebespieczeństwem Alienowania poswiętnego Gruntu znaczniey u-

25krzywdzić odważył się y usiłował o co więc krzywdy y Jnne stąd po-

26chodzące pretensye quam solennissime iteratis Queritur et Protes-

27tatur vicibus. Xiądz Jakub Wolski Paroch Pokrow. Winnc. mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „et Super non alienatione onych … zaprzysiężonych” – a także co do zaprzysiężonej przy instalacji nie-alienacji (niezbywania) tychże (gruntów); „reassumuiąc się” – wznawiając, nawiązując; „ad præsens vero” – obecnie zaś; „contraventor” – sprzeciwiający się, naruszyciel (przepisów); „Moderni Manifestantis” – obecnego manifestanta; „quam solennissime iteratis Queritur et Protestatur vicibus” – jak najuroczyściej, po wielokroć ponowionych, skarży się i protestuje. Cerkiew „pod tytułem Protekcyi Matki Bożey” = cerkiew Pokrowy (Opieki) Matki Bożej w Winnicy (stąd „Paroch Pokrow.”).

Odczyty niepewne: „wy-/zbez płatnego” (zapewne „wygodę z bezpłatnego”); „na posesy-/ynym Grancie” (składnia niejasna, może „na possessyinym gruncie” – na gruncie posesyjnym); „uyciem” (użyciem); „Romanowi z Wyhowa Wyhoskiemu” – Roman Wyhowski (z Wyhowa), wcześniej oficjał metropolitalny bracławski, obecnie archidiakon katedralny włodzimierski. Data wcześniejszej protestacji: 7 V 1766.

Streszczenie

13IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, ks. Jakub Wolski, paroch winnickiej cerkwi Opieki (Pokrowy) Matki Bożej, w obronie praw i poświęconych gruntów swej cerkwi, których nieobzbywania przysięgał przy instalacji, nawiązując do swej protestacji z 7 V 1766 przeciw ks. Romanowi z Wyhowa Wyhowskiemu (dawniej oficjałowi metropolitalnemu bracławskiemu, obecnie archidiakonowi katedralnemu włodzimierskiemu), protestuje przeciw ks. Grzegorzowi Mokrzyckiemu, dawniej oficjałowi metropolitalnemu bracławskiemu, potem kijowskiemu, obecnie przełożonemu cerkwi radomyskiej. Mokrzycki, sprawując urząd oficjała bracławskiego, korzystał bezpłatnie z domu plebańskiego tej cerkwi, który z prawa instytucji należy do manifestanta, a nadto – idąc w ślady swego poprzednika – puszczał ów dom różnym osobom do zamieszkania wraz z gruntem pod zabudowę i czerpał z niego pożytki, narażając cerkiew na alienację poświęconego gruntu. Wolski uroczyście protestuje o te krzywdy.

Transkrypcja

k. 80 (skan 0082, strona prawa, dół)

1Maa Wiel. Moskwickiego y Czaykowskie-

2go P. G. W.[?] pko JW. Pocieiowi y Jnnem

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Trzynastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przede-

6mną Janem Jerzskim[?] Subdelegatem do tego Aktu uproszonym Compntes

7pter Urodz. Jchmć PP. Onufry Moskwicki y Onufry Czaykowski Ziemia-

8nie y Palestra WWa Bracł. iak prędko odebrali z Zapozwania od JW. Po-

9cieia Strażnika WWXLit. y W. Dulskiey Sto. Sochacz. takowąż na pko

10[reklamant:] Jasnie W.

k. 80v (skan 0083, strona lewa, góra)

1JW. Ludwikowi Pocieiowi Strażnikowi WWXLit. y W. Dulskiey niemniey Urod.

2Skolskiemu Palestrantowi Grodu Kamien. Plenipotentowi tychże żalą y Manifestu-

3ią się w takowy sposob. Jż Jchmć Obżałł. et Specialiter Ur. Skolski niemaiąc żadney

4do Manifestow sprawdziwego Fundamentu Racyi szczegulnie wymagaiące naia-

5kowoś Kapcyą[?] przybywszy ad Acta Castr. Vinnc. y Urodz. Manifestow zobligowawszy

6przytomnych Kompntom iuż w nieszczęśliwym czasie na ochronie Życia w Kraiu

7tuteyszym codziennie zbieraiących się praktykowane zgromadzonych sposobem

8przyiazni sprowadziwszy iuż po upadłym Terminie y wywiezionych Aktach

9niektorych do Kancellaryi Grz. Winnc. uprosił gdzie nietylko Protokuł ale y sa-

10mego W. Namiesnika Grz. Winnc. niezastali, sami dla rapłowego[?] iakowegoś

11nieznaiomego Woyska y rozruchu rozbieżyć się musieli. A zatym iako in tam

12nata Conscientia W. Jmć Pana Miedźwieckiego pro tunc Namiesnika Grz. Winnc.

13postrzegaiąc całosci honoru niemniey swego ostrzegaiąc bespieczeństwa a sami

14ile w teraznieyszym nieszczęsliwym czasie y niebespieczeństwie Życia w Kraiu

15tuteyszym Ukrainskim iuż iuż zbliżaiącym się chroniąc życie osobiscie com-

16parere Przeswietn. Trybunał. Korony Lwow. dla bez trudnego przeiazdu niemo-

17gąc osobliwie dla zbliżaiącego się hultaystwa disparere y rozieżdżać się przymusze-

18ni. Przeto his obstantibus rationibus iako ullatenus stanąć niemogący na pko

19wyż wyrażonym Obżałł. osobliwie Urodz. Skolskiemu o niesłuszne dla iedyne-

20go wsparcia Jnteresow Pryncypałow swoich ninieyszych Manifestantow za-

21pozwanie y w Proces Jnwolwowanie tudzież in diligentia suie[?] że dla wyż wyrażo-

22nych przyczyn chcąc być Prawu posłusznemi zieżdżać do Lwowa niemogą

23y powtornie Manifestuiąc się Salvam viam Agendi cum vexatoria expor-

24tuiącym termina rezoluiąc y zostawuiąc. Onufry Moskwicki mp. Onu-

25fry Czaykowski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „ad Acta Castrensia Vinnicensia” – do akt grodu winnickiego; „in tam nata Conscientia” – w tak powstałym (zrodzonym) sumieniu, tj. będąc świadkiem; „pro tunc” – ówczesnego, wówczas; „comparere” – stawić się; „disparere” – rozejść się, zniknąć; „his obstantibus rationibus” – wobec tych przeszkód (powodów); „ullatenus” – w żaden sposób; „Jnwolwowanie” – wplątanie (w proces); „Salvam viam Agendi cum vexatoria exportuiącym termina rezoluiąc y zostawuiąc” – zastrzegając sobie wolną drogę dochodzenia (prawa) przeciw tym, którzy wynoszą (wyprowadzają) szykanujące terminy.

Odczyty niepewne: w nagłówku marginalnym skrót tytułu „P. G. W.[?]” (palestrantów grodu winnickiego?); nazwisko subdelegata „Jerzskim[?]”; „Kapcyą[?]” (kaptacją? – wyłudzenie); „rapłowego[?]” (nagłego?); „suie[?]”. Akt dotyczy tej samej sprawy co akt 126 (Miedźwiecki – protokół grodzki ukryty przed wojskiem). W tym akcie sam namiestnik burgrabstwa Onufry Moskwicki występuje jako komparent – stąd wpis przed subdelegatem. Ludwik Pociej, strażnik wielki litewski (por. akty 123, 125, 126); „W. Dulska, stolnikowa sochaczewska” – w akcie 126 „W. Dulski, stolnik sochaczewski”.

Streszczenie

13IV 1769 przed aktami grodu winnickiego i Janem Jerzskim [?], subdelegatem uproszonym do tego aktu, Onufry Moskwicki i Onufry Czajkowski, ziemianie i palestranci województwa bracławskiego, po otrzymaniu pozwu od Ludwika Pocieja, strażnika wielkiego litewskiego, i Dulskiej, stolnikowej sochaczewskiej, manifestują się przeciw nim oraz ich plenipotentowi Antoniemu Skolskiemu, palestrantowi grodu kamienieckiego. Skolski, bez żadnej podstawy do manifestów, przybył do akt grodu winnickiego i nakłonił obecnych (komparentów, którzy w nieszczęsnym czasie gromadzili się dla ratowania życia), by udali się z nim do kancelarii grodzkiej już po upadłym terminie i po wywiezieniu części akt; nie zastali tam ani protokołu, ani namiestnika, a z powodu nagłego nadejścia nieznanego wojska i rozruchu musieli się rozbiec. Świadkami tego byli oni i ówczesny namiestnik Miedźwiecki. Ponieważ wobec niebezpieczeństwa i zbliżających się hultajów nie mogą stawić się w Trybunale Koronnym we Lwowie, protestują przeciw niesłusznemu pozwaniu i wplątaniu w proces, a także zastrzegają drogę prawną przeciw tym, którzy wynoszą szykanujące terminy.

Transkrypcja

k. 80v (skan 0083, strona lewa, dół)

1Maa WW. Kwasniewskich y Jnne

2pko W. Gutowskiemu y Jnnym

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Czternastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnc.

6y przedemną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem pro tunc

7Burgrabstwa Grodzkiem Winnc. Osobiscie stanowszy WW. Jchmć PP.

8Józef Bartłomiey Benedykt troyga Jmion y Honorata z Witkowskich niegdy Ur.

9Jana y Marcyanny z Juszkowskich Witkowskich Corka, niegdy zas Ur. Łukasza Ju-

10szkowskiego Wnuka, a zas Ur. Franciszka Juszkowskiego w Roku niedawno prze-

11szłym Tysiącznym Siedmsetnym Sześdziesiątym Osmym podczas Hultay-

12skiey Rebellii zabitego Dobr Częsci Wsi Sabarowki z przyległosciami Dziedzi-

13[reklamant:] ca Siostra

k. 81 (skan 0083, strona prawa)

1Siostra Rodzona y potymże wraz z Braćią swoiemi rodzonemi tegoż Dziedzi-

2ctwa naturalna Sukcessorka Kwaśniewscy Skar. Gostyń. Mał. w Assystencyi

3Małżonka swym Ur. Jmć P. Marcyanny z Juszkowskich pierwszego Witkow-

4skiey powtornego Małżeństwa Czyżewskiey pozostałey Wdowy Matki także Ant[o]-

5niego y Karola Witkowskich y Jakoba Czyżewskiego Braci W. Jmć Pani Skar. Gostyń.

6rodzonych Jmieniem postrzegaiąc całosci Substancyi po niegdy Ur. Łukaszu Jusz-

7kim Dziadu swoim Spadłey solennie na pko Ur. Jmć Panu Pawłowi Gu-

8towskiemu wspomnionego niegdy Ur. Łukasza Juszkowskiego Siestrzeńco-

9wi także W. Jmć P. Stanisławowi Worcellowi Sędziemu Ziem. Halicz. Mani-

10festuią się o to. Jż Ur. Jmć P. Paweł Gutowski wraz z Ur. Antonim Bratem y

11Siostrami swemi do Posagu tylko Tysiąca złł. Poll. dyspozycyą Testamento-

12wą niegdy Ur. Łukasza Juszkowskiego Ur. Helenie z Juszkowskich Gutowskiey

13Matce swoiey oznaczonego y na Dobrach Wsi Sabarowce ostrzeżonego nale-

14żąc y w tymże Posagu daleko większą Część niż własciwe Dziedzica posiadaiąc

15też Część z krzywdą Matki teraz żalących W. Jmć Panu Worcellowi Sędz. Ziem.

16Halicz. zbył, y W. Jmć P. Worcell widząc dowodnie że wspomniany W. Jmć

17P. Paweł Gutowski nic bynaymniey procz Posagu Tysiąca złł. Poll. wraz

18z Bratem y Siostrami swemi do Substancyi Juszkowskich nienależy ważył

19się też Część u nienależytego Prawodawcy nabywać, zaczym teraz Stawaiąca

20w Assystencyi z Prawa powinney należytey swym y wyż wyrażonych Jmie-

21niem tę czynią oswiadczenie. Jż tey własnosci swoiey y tych czyia Jmieniem

22czyni się Prawnie dochodzić usiłuią. Honorata Kwaśniewska iako Assystent żo-

23ny moiey podpisuię się. Józef Kwasniewski mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi wtrętami. „pro tunc” – ówczesnym; „troyga Jmion” – trojga imion; „w Assystencyi Małżonka” – przy asystencji (z udziałem) męża (kobieta działała przed sądem w asyście męża); „Prawodawca” – tu: zbywca, ten, kto przekazuje prawo (do dóbr).

Odczyty niepewne: tytuł „Skar. Gostyń.” (skarbnikowie gostyńscy; skrót mógłby być też „Star.”); formuła podpisu oddana dosłownie („Honorata Kwaśniewska iako Assystent żony moiey podpisuię się. Józef Kwasniewski” – zapewne pisarz połączył dwa podpisy). Franciszek Juszkowski, brat Marcjanny, zabity w czasie „hultajskiej rebelii” (koliszczyzny) 1768. Sabarówka – wieś (w akcie także „Sabarowce”).

Streszczenie

14IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, stanęli Józef Bartłomiej Benedykt Kwaśniewski i jego żona Honorata z Witkowskich, skarbnikostwo gostyńscy; Honorata – córka Jana i Marcjanny z Juszkowskich Witkowskich, wnuczka Łukasza Juszkowskiego i siostrzenica Franciszka Juszkowskiego, dziedzica części wsi Sabarówka, zabitego w 1768 r. podczas rebelii hajdamackiej – działając w asyście męża, w swoim imieniu oraz matki Marcjanny (primo voto Witkowskiej, secundo voto Czyżewskiej, wdowy) i braci Antoniego i Karola Witkowskich oraz Jakuba Czyżewskiego. Manifestują się przeciw Pawłowi Gutowskiemu, siostrzeńcowi Łukasza Juszkowskiego, oraz Stanisławowi Worcellowi, sędziemu ziemskiemu halickiemu. Gutowski wraz z bratem Antonim i siostrami miał prawo jedynie do posagu 1000 zł zapisanego testamentem Łukasza Juszkowskiego ich matce Helenie z Juszkowskich Gutowskiej i zabezpieczonego na Sabarówce, a mimo to posiadał dużo większą część i sprzedał część dóbr z krzywdą matki manifestantki Worcellowi, który kupił ją, wiedząc, że Gutowski nie ma do niej prawa. Manifestanci zapowiadają prawne dochodzenie swej własności.

Transkrypcja

k. 81 (skan 0083, strona prawa, dół)

1Maa nne JOX. Kajetana Czetwertyńskie-

2go P. JKMci de Expleta Possessione

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Czternastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y prze-

6demną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grz. Winnc.

7Personaliter compns Ur. Jmć P. Franciszek Lisowski Jmieniem y z wyrazney

8woli JOX. Jmci Kajetana Czetwertyńskiego Podkomorz. JKMci przychyliwszy

9się do Prawa Pospolitego de continuata Possessione opisanego takową w pilnosci

10JO. Pryncypała swego zanosi Manifestacyą. Jż ninieyszy Kompns Jmieniem tegoż

11JO. Pryncypała swego w Dobrach Wsi Eliaszuwce tu w Wwie Bracł. a Powiecie

12Winnc. leżących do Klucza Komargrodzkiego należących w Possessyi W. Żułtow-

13skiego będących zaczowszy Dnia Siedymnastego Marca Roku ninieyszego

14Tysiącznego Siedmsetnego Sześdziesiątego Dziewiątego podług Pra[wa]

k. 81v (skan 0084, strona lewa, góra)

1przez Niedziel Cztery nemine Jmpugnante et contradicente nieprzerwanie wy-

2siaduiąc Possessyą one na Dniu Dzisieyszym spokoynie wypełnił et de Exple-

3ta Eadem et ulteriori Pacifica continuanda Possessione iteratis Maatur vicibus.

4Compns pisać nieumieiący Krzyż Swięty kładnie. Franciszek Lisowski ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „de Expleta Possessione” – o wypełnionej (dopełnionej) posesji; „de continuata Possessione” – o ciągłej (nieprzerwanej) posesji (wymóg prawa: czterotygodniowe nieprzerwane posiadanie dla umocnienia tytułu); „nemine Jmpugnante et contradicente” – gdy nikt nie zaczepiał i nie sprzeciwiał się; „et de Expleta Eadem et ulteriori Pacifica continuanda Possessione iteratis Manifestatur vicibus” – i o tęż wypełnioną oraz o dalsze spokojne kontynuowanie posesji po wielokroć się manifestuje.

„Eliaszuwce” = Iliaszówka (por. akt 129, gdzie Żułtowski skarży się na gwałtowne odebranie Iliaszówki przez Czetwertyńskich w marcu 1769; tu strona Czetwertyńskiego dokumentuje czterotygodniowe objęcie posesji od 17 III 1769). Komparent niepiśmienny („pisać nieumieiący”), mimo podpisu imiennego zapisanego ręką pisarza.

Streszczenie

14IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Franciszek Lisowski w imieniu księcia Kajetana Czetwertyńskiego, podkomorzego JKMci, zgodnie z prawem o ciągłej posesji, oświadcza, że w imieniu księcia, zacząwszy 17 III 1769, przez cztery tygodnie nieprzerwanie i bez czyjegokolwiek sprzeciwu przesiedział posesję we wsi Iliaszówka (Eliaszówka) w województwie bracławskim, powiecie winnickim, należącej do klucza komargrodzkiego, a będącej dotąd w posesji Żułtowskiego, i dziś ją spokojnie wypełnił; manifestuje się o tę dopełnioną posesję i jej dalsze spokojne kontynuowanie. Komparent, niepiśmienny, kładzie znak krzyża. Por. akt 129.

Transkrypcja

k. 81v (skan 0084, strona lewa)

1Maa nne JW. Młodziejowskiego K. K.

2in Diligentia de Expleta Possessione

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Czternastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y przede-

6mną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grz. Winnc.

7Personaliter compns Ur. Jmć P. Maciey Lasota Jmieniem y z wyrazney woli

8JW. Andrzeia Młodziejowskiego Kanclerza Koronnego przychyliwszy się do Pra-

9wa pospolitego de Continuata Possessione opisanego takową w pilnosci zano-

10si Manifestacyą. Jż ninieyszy compns Jmieniem JW. Pryncypała swoiego w

11Dobrach Miescie Zabokrzyczu wielkim y Wsiach Tarnawie y Bondurowie

12do tychże Dobr Zabokrzycza należących tu w Wwie Bracł. y Powiecie Winnc. Sy-

13tuowanych zaczowszy od Dnia Siedmnastego Marca Roku teraznieyszego Ty-

14siącznego Siedmsetnego Sześdziesiątego Dziewiątego podług Prawa przez Nie-

15dziel Cztery nieprzerwanie nemine Jmpugnante et contradicente wysiaduiąc

16Possessyą onę na Dniu Dzisieyszym spokoynie wypełnił, de Expleta itaq[ue]

17Eadem et ulteriori continuanda pacifica nne quo Supra iteratis in Diligen-

18tia Jllris Mgci Pryncipalis sui Maatur vicibus. Compns nieumieiący pisać

19znak Krzyża Swiętego kładnie. Maciey Lasota ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „in Diligentia” – w trybie pilnym; „de Continuata Possessione” – o ciągłej posesji; „nemine Jmpugnante et contradicente” – gdy nikt nie zaczepiał i nie sprzeciwiał się; „de Expleta itaque Eadem et ulteriori continuanda pacifica nomine quo supra iteratis in Diligentia Jllustris Magnifici Principalis sui Manifestatur vicibus” – o tęż przeto wypełnioną i dalej spokojnie kontynuowaną (posesję), imieniem jak wyżej, po wielokroć w pilności swego Jaśnie Wielmożnego mocodawcy się manifestuje.

Formularz identyczny z aktem 134 (ta sama data rozpoczęcia posesji: 17 III 1769). Maciej Lasota – por. akt 113 (zabójstwo Antoniego Lasoty przez hajdamaków w Sałohubówce). Andrzej Młodziejowski – kanclerz wielki koronny (od 1767).

Streszczenie

14IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Maciej Lasota w imieniu Andrzeja Młodziejowskiego, kanclerza koronnego, zgodnie z prawem o ciągłej posesji oświadcza, że od 17 III 1769 przez cztery tygodnie nieprzerwanie i bez sprzeciwu przesiedział w imieniu mocodawcy posesję w miasteczku Zabokrzycz Wielki oraz należących do niego wsiach Tarnawa i Bondurów w województwie bracławskim, powiecie winnickim, i dziś ją spokojnie wypełnił; manifestuje się o tę dopełnioną posesję i jej dalsze spokojne kontynuowanie. Komparent, niepiśmienny, kładzie znak krzyża.

Transkrypcja

k. 81v (skan 0084, strona lewa, dół)

1Maa nne JW. Głowieckiego S. Br.

2pko JOX. Jmć Jabłonowskiemu W. P. y Jnn.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Piętnastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y

6przedemną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz.

7Winnc. Osobiscie stanowszy Ur. Jmć P. Michał Stefanowicz Jmieniem W.

8Jmć Pana Michała Bożonia Głowieckiego Stty Bracł. Dobr Medowki Possesso-

9ra Ur. Antoniego Kubiszewskiego na pko JOX. Jmć Antoniemu Jabłonowskiemu

10Wojewod. Poznań. Dobr Lipowca Possessorowi Starozakonnym Duwidowi

11Kusznowiczowi Arunowi y Josiowi Mieszczanom Lipowieckim Arędarzom

12Medowskim y Bohdanowskim, także Ur. Marcinowi Wolańskiemu y Janowi

13Łuczyńskiemu niemniey Opatr. Eliaszowi Łuczyńskiemu Remanifestuie y Re-

14[reklamant:] protestuie się

k. 82 (skan 0084, strona prawa)

1Reprotestuie się o to. Jż Duwid y Arun Spulnik iego Arędę Karczemną Medow-

2ską Lat dwie za Summę złł. Poll. Cztery Tysiące Sto Pięćdziesiąt wytrzymawszy, na Rok

3trzeci o Swięcie S. Jana Chrzciciela Narodzenia w Roku Tysiącznym Siedmsetnym

4Sześdziesiątym Osmym kończący się za Summę złł. Poll. Trzy Tysiące Osmset naiow-

5szy przez ten Rok luboć do wybierania długow ze Dworu pomoc mieli y długi

6wybrali przecież zapłacenie tyże Arędy do Skarbu zwlekli do końca Roku y a ten

7zupełnie wytrzymawszy y długi wybrawszy od Rabunku hultayskiego uchodząc

8całoroczney od siebie należytosci niezapłacili złł. Poll. Trzy Tysiące Osmset, Ciż Duwid

9y Arun powrociwszy z Ucieczki zastał Arędę Medowską przez Gromadę trzymaną tę

10Assekuracyą swoią Dnia Trzynastego Octobris Tysiącznego Siedmsetnego Sześdzie-

11siątego Osmego daną przeymuię na siebie do Swięta S. Jana Chrzciciela w Roku te-

12raznieyszym za Summę złł. Poll. Dwa Tysiące Sześset Trzydzieści y wytrzymawszy

13Miesięcy Dwa y Dni cztery przez czas Praznikow do Arędy naypożytecznieyszy

14Dnia Siedmnastego Grudnia od powtornego Rozruchu uszedł, y gdy go potym

15Gromada do Kontraktu nieprzyięła, on należyte od siebie kwoty oddać deklaruiąc za

16pomocą dworską to iest Exekucyą do wybierania długow sobie daną wszystkie

17długi wybrał, y Bohdanowskiego Arędarza namowiwszy od ktorego kilkaset złotych

18należy za ktorego ręczył tu uszedł do Lipowca. Z tych na rekwizycyą Ur. Kubiszew-

19skiego w Lipowcu Satysfakcyi nieuczynioną owszem z krzywdą Skarbu W. Jmć Pana

20Stty Bracł. onym dana Protekcyą przez tego Ur. Marcin Wolański Jan Łuczyń-

21ski z Eliaszem Łuczyńskim Woźnym z Arestem przyiechawszy potym w Dwo-

22rze y na Wsi oględzonym do Karczmy ziechali gdzie z Chłopami tak Medow-

23skimi iako y przeiażdżaiącymi piiąc skłocili się y bitwę zaczeli y tychże Ludzi

24pobiwszy znacznie y konie porzuciwszy na Krapasie[?] czyli obawiaiąc się aby im

25podobnie nieodbiło przez tychże ktorych bili w Karczmie konie porzuciwszy

26poszli piechotą, te konie Ur. Jmć P. Kubiszewski każdego czasu oddać gotowie

27y o to teraz stawaiący Jmieniem W. Pana Stty y Ur. Kubiszewskiego Ma-

28nifestuie się. Michał Stefanowicz mp. Przy zaniesionym Manifescie Szlachty

29Trochym Żytyński Woźny zeznał. Jż on Roku Tysiącznego Siedmsetnego Sześ-

30dziesiątego Dziewiątego Die Trzydziestego Marca w Rekwizycyi JW. Kompnn-

31tis Pryncypała, maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urodz.

32Jchmć PP. Woyciecha Krasnosielskiego y Andrzeia Czerwińskiego prawnie do

33tego Aktu użytych był w Dobrach Miescie Lipowcu gdzie będąc niewiernych Du-

34wida Kusznowicza przeszłego Medowskiego Aruna Spulnika iego, y Josia Boh-

35danowskiego Arędarzow każdego z osobna z Żonami Dziećmi konmi Wołami

36[reklamant:] Kotłami

k. 82v (skan 0085, strona lewa, góra)

1Kotłami chudobą y całym dobytkiem y Sprzętem Domowym w Summie

2do Skarbu JW. Stty Bracł. należącey w Zamku tameyszym w zwierzchnosci

3y całey Gromady aresztował y przypowiedział, ktory Areszt w Ladza[?] Zamku

4Lipowieckiego y Gromada tameysza na pomienionych niewinnych[?] Obywate-

5low Lipowieckich Jmieniem Pana swego dobrowolnie przyiowszy do zakończe-

6nia tey Sprawy dotrzymać deklarowali y Submittowali się w czym on Wo-

7źny Szlachtą przytomną oswiadczywszy się z tamtąd tu do Akt przyiechał

8y przedemną Urzędem prawdziwego Aresztu uczynił Rellą Woźny pi-

9sać nieumieiący znak Krzyża Swiętego kładnie. Trochim Żytyński ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „Remanifestuie y Reprotestuie się” – ponownie manifestuje się i protestuje (odpowiedź na manifest strony przeciwnej); „Assekuracya” – zobowiązanie pisemne; „Prazniki” (ros./ukr. праздники) – święta (Boże Narodzenie), najkorzystniejszy dla arendy okres; „Protekcya” – opieka, list ochronny; „w Zamku tameyszym w zwierzchnosci” – na zamku tamtejszym, w ręce zwierzchności.

Odczyty niepewne: „Krapasie[?]” (może „na trakcie / na popasie”); „w Ladza[?] Zamku” (zapewne „władza zamku” – zwierzchność zamkowa); „niewinnych[?]” – w rkp. raczej „niewiernych” (= Żydach), jak wyżej „niewiernych Duwida Kusznowicza”. Imię arendarza „Josio” (Josi) – w nagłówku aktu „Josiowi”, w relacji „Josia Bohdanowskiego”. „Bohdanowski” – arendarz z Bohdanówki (?). Kwoty: arenda dwuletnia 4150 zł; trzeci rok 3800 zł; nowa asekuracja z 13 X 1768 – 2630 zł do św. Jana 1769. „Powtórny rozruch” 17 XII 1768.

Streszczenie

15IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Michał Stefanowicz w imieniu Michała Bożonia Głowieckiego, starosty bracławskiego, i jego posesora dóbr Medówka Antoniego Kubiszewskiego ponownie protestuje przeciw księciu Antoniemu Jabłonowskiemu, wojewodzie poznańskiemu, posesorowi Lipowca, żydowskim mieszczanom lipowieckim – arendarzom medowskim i bohdanowskim Dawidowi Kusznowiczowi, Arunowi i Josiowi – oraz Marcinowi Wolańskiemu, Janowi Łuczyńskiemu i woźnemu Eliaszowi Łuczyńskiemu. Dawid i jego wspólnik Arun trzymali przez dwa lata arendę karczemną w Medówce (4150 zł), na trzeci rok do św. Jana 1768 najęli ją za 3800 zł, ale mimo pomocy dworu w ściąganiu długów zwlekali z zapłatą, a uchodząc przed rabunkiem hajdamackim, nie zapłacili należności rocznej (3800 zł). Po powrocie z ucieczki, na mocy asekuracji z 13 X 1768, przejęli arendę na nowo za 2630 zł do św. Jana 1769, lecz po dwóch miesiącach i czterech dniach, w najkorzystniejszym czasie świąt, 17 XII 1768 uciekli od powtórnego rozruchu; potem, ściągnąwszy z pomocą dworu długi, zbiegli do Lipowca, namówiwszy także arendarza bohdanowskiego, który jest winien kilkaset zł. Na żądanie Kubiszewskiego nie dano satysfakcji, a Wolański, Jan Łuczyński i woźny Eliasz Łuczyński, przybywszy z aresztem, pili w karczmie z chłopami, wszczęli bójkę, pobili ludzi i porzucili konie, które Kubiszewski gotów jest zwrócić. Woźny Trochim Żytyński zeznał, że 30 III 1769, ze szlachtą Wojciechem Krasnosielskim i Andrzejem Czerwińskim, w Lipowcu aresztował arendarzy Dawida Kusznowicza, Aruna i Josia wraz z żonami, dziećmi, końmi, wołami, kotłami i całym dobytkiem na sumę należną skarbowi starosty bracławskiego, w ręce zwierzchności zamku lipowieckiego i gromady, które areszt przyjęły. Woźny niepiśmienny położył krzyżyk.

Transkrypcja

k. 82v (skan 0085, strona lewa)

1Maa nne JW. Proskury y Wiel. Jmickich[?]

2Mał. pko Wiell. Proskurom y Jnnym

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Siedmnastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y prze-

6demną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grz.

7Winnc. Osobiscie stanowszy Ur. Jmć P. Jgnacy Radanowicz Jmieniem Ur.

8Mikołaia Ruszczańskiego Proskury Towarzysza znaku Pancernego JWiel.

9Czackiego Stty Nowogrodz. także Anny z Czarnotulskich[?] Jmickiey[?] Ur. Samu-

10ela Jmickiego[?] Mał. y Jnnych z Głowy niegdy Urodz. Konstantego Proskury niegdy

11W. Jerzego Ruszczańskiego Proskury Syna pochodzących Słonow[?] Dobr

12Miasta Kornina z Zamkiem y wszelkiemi przyległosciami Dziedzicow

13przychylaiąc się do Dokumentow dziedzictwo Dobr wspomnionych Kornina Dzia-

14łem wieczystym niegdy W. Jerzemu Ruszczańskiemu Proskurze przypa-

15dłych a potymże na Pryncypałł. Compntis Prawem naturalney Sukcessyi

16spadaiących okazuiących także Manifestow y protestacyi rożnych oto Dobra

17zaszłych na pko Urodzonym Mikołaiowi Theodorowi y Janowi Ruszczańskim

18Proskurom Braci między sobą Rodzonym niegdy W. Gabriela Ruszczań-

19skiego Proskury Podcz. Kijowskiego z Głowy niegdy W. Teodora Ruszczańskie-

20go Proskury Pisarza Ziem. Kijow. pochodzącego Synom y Jnnym tychże wspoł-

21Sukcessorom Manifestuie się o to. Jż Dobra Kornin z przyległosciami Braci

22wieczystego Działu Dnia Osmnastego Wrzesnia Roku Tysiącznego Sie[dm]-

23setnego Dwudziestego Trzeciego w Korninie między W. Teodorem Pisarzem

24Ziem. Kijow. Urodzonych Jchmć Obwinionych Dziadem a Wiel. Jerzym

25[reklamant:] Woyskim

k. 83 (skan 0085, strona prawa)

1Woyskim Owruckim teraznieyszych Manifestantow Antecessorami Ruszczań-

2skimi Proskurami Braćią między sobą rodzonemi stałego y żadną Tranzakcyą

3niegdy nienadwerężoney wspomnianemu W. Jerzemu Proskurze Woyskiemu

4Owruckiemu Predecessorowi Manifestantow dostały się y trzymane były, pod cza-

5sztych zaś woiennych w tym Wwa Kijowsk. Kraiu rewolucyach gdy tenże wspo-

6mniony tylekroć W. Jerzy Proskura Woyski Owrucki unikaiąc niebespieczeń-

7stwa do Wielkiey Polski odiechał y tam z Sukcessorami swemi osiedział się, Wiel.

8Teodor Proskura Pisarz Ziem. Kijow. Dobra ogulnie wszystkie Proskuryńskie

9to iest Ruszczanką[?] z przyległosciami podług Działu wspomnionego Roku Tysią-

10cznego Siedmsetnego Dwudziestego Trzeciego swoię własne iakotez Dobra Kornin

11z przyległosciami mocą tego Działu W. Jerzego Proskury Woyskiego Owruckie-

12go Dziedziczne odebrał, y do Onych Ur. Konstantego Proskury y Jnnych tegoż

13naturalnych Sukcessorow niedopuscił, y te Dobra Kornin nienależycie trzy-

14maiąc One Synom swoim z krzywdą Dziedzicow naturalnych niesprawiedli-

15wie zostawił, y te Dobra z Racyi Dziedzicow własciwych podczas woiennych Re-

16wolucyi wyniesienia się w Jnsze Wwa od pierwszego niesprawiedliwie posiada-

17iącego W. Teodora Proskury aż do Possessyi teraz obwinionych przyszły y z

18okazyi zwłoki w prawnym dochodzeniu nawiększe wraz Expensą wycią-

19gaiących y dotychczas w tyże zostaią a tak własnosci swoiey ci ktorych

20Jmieniem czyni się prawnie dochodzić y Processa zaczęte kontynuować

21usiłuią y o to zanosi się Manifestacya. Jgnacy Radanowicz mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi wtrętami. „Towarzysz znaku pancernego” – towarzysz chorągwi pancernej; „Dział wieczysty” – podział majątku na zawsze; „Antecessorowie / Predecessor” – poprzednicy, przodkowie; „Woyski Owrucki” – wojski owrucki (w rkp. „Owrucki” zapisane jako „Awnicki”/„Ownicki”, zapewne przez pomyłkę pisarza lub skrót; odczyt „Owrucki” wg kontekstu województwa kijowskiego); „rewolucye” – zamieszki, wojny.

Odczyty niepewne: „Jmickich[?] / Jmickiey[?] / Jmickiego[?]” (może Imiccy, Iwiccy); „Czarnotulskich[?]”; „Słonow[?]” (zapewne „Córek” lub „Sukcessorów” – słowo przed „Dobr”); „Ruszczanką[?]” – dobra Ruszczanka (od niej przydomek Ruszczańskich Proskurów?); tytuł „Woyski Owrucki” – w rkp. wyraźnie „Awnicki/Ownicki” (zostawiono interpretację z [?] w indeksie). Dział wieczysty z 18 IX 1723 r. w Korninie. Czacki, starosta nowogrodzki – dowódca chorągwi pancernej.

Streszczenie

17IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Ignacy Radanowicz w imieniu Mikołaja Ruszczańskiego Proskury, towarzysza chorągwi pancernej Czackiego, starosty nowogrodzkiego, a także Anny z Czarnotulskich [?] i Samuela Imickich [?] oraz innych potomków Konstantego Proskury (syna Jerzego Ruszczańskiego Proskury), dziedziców miasta Kornin z zamkiem i przyległościami, manifestuje się przeciw braciom Mikołajowi, Teodorowi i Janowi Ruszczańskim Proskurom, synom Gabriela Ruszczańskiego Proskury, podczaszego kijowskiego, i wnukom Teodora Ruszczańskiego Proskury, pisarza ziemskiego kijowskiego. Na mocy wieczystego działu z 18 IX 1723 r. w Korninie między braćmi Teodorem, pisarzem ziemskim kijowskim, a Jerzym, wojskim owruckim [?], Kornin przypadł Jerzemu; gdy jednak podczas wojennych rewolucji w województwie kijowskim Jerzy wyjechał do Wielkopolski i tam osiadł z potomkami, Teodor zajął wszystkie dobra Proskurów – zarówno swoje (Ruszczankę [?]) jak i Kornin – nie dopuścił do nich Konstantego Proskury i innych spadkobierców i zostawił je synom; dobra te przeszły w ręce obwinionych, którzy korzystają ze zwłoki w dochodzeniu prawnym. Mocodawcy zapowiadają dochodzenie swej własności i kontynuowanie rozpoczętych procesów.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 83 (skan 0085, strona prawa, dół)

1Rella na Kommissyą Sk. od JW. Osso-

2lińskich WW.[?] po Ur. Dombrowskiego[?]

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dziewiętnastego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y prze-

6demną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz.

7Winnc. Stanowszy oczywisto Woźny Gnał. WWa Podol. y Jnnych Opatr.

8Kost.[?] Czayka w moc wierney Rell. swoiey dobrowolnie zeznał. Jż on Roku

9wyż na Akcie wyrażonego Dnia Siedmnastego Miesiąca Kwietnia Pozew

10od Kommissyi Skarbu Koronnego autentycznie wydany odniosł do Dobr Czer[...]-

11pina[?] y tam ten Pozew we Dworze położywszy o położeniu onego prawnie o-

12powiedział w sens takowy. My Kommissarze Rady Ekonomiczney Skarbu

13Koronnego od Rzeczypospolitey wyznaczeni wam Wiel. Stanisławowi Mier[...]-

14[...]kowi[?] Wendyszewskiemu[?] Oycu Marcinowi y [...] Synom Dobr [...]

k. 83v (skan 0086, strona lewa)

1z Sprawy niżey wyrazić się maiącey y Dobr Wasz Mciow ogul-

2nie wszystkich przynależnych[?] abyście przed nami y Sądem naszym

3Kommissyi Skarbu Koronnego w Niedziel Cztery od czasu położenia

4ninieyszego Pozwu lub w ten czas kiedy ta Sprawa z Regestru Sądu na-

5szego do Sądzenia przywołana będzie, osobiscie y zawicie stawili się.

6A to na Jnstancyą Jnstygatora Sądu naszego y iego Delatorow Jasnie Wiel-

7możnych Józefa Hrabi[?] Wojewody Wołyń. Oyca y tegoż Jmienia

8Sandomirskiego y Chmielnickiego Starosty Syna z Tęczyna na Osso-

9linie Ossolińskich, tudzież Ur. Andrzeia Sienkiewicza, tegoż Jmienia

10Trubnowskiego[?], Walentego Filipkowskiego, Jgnacego Sielierzyńskie-

11go[?], oraz niewiernych Szlomy Dawidowicza Oyca y Dawida Szlomowi-

12cza tegoż Syna Obywatelow Chmielnickich Powodow ktorzy przychylaiąc

13się do Dekretu Kommissyi Rzeczypospolitey Skarbu Koronnego tu

14w Warszawie Dnia Dwudziestego Dziewiątego Miesiąca Listopa-

15da Roku blisko przeszłego Tysiącznego Siedmsetnego Sześdziesią-

16tego Osmego między teraznieyszemi Powodami z iedney, a Wiel. Wasz

17Mciami Pozwanymi z drugiey Strony po otrzymanym na Wiel. Wasz

18Mciach zupełnym Processie in Contumaciam wypadłego, tudzież

19do gotowego całego Processu, to iest do Oryginalnych Terminow, goto-

20wych Kondemnat, gotowych Jnkwizycyi na Gruncie Miasta Chmiel-

21nika wyprowadzonych, do gotowey Remissyi przez Urząd Grz. Latycz.

22Wicesgerenatury[?] w Poniedziałek po Swięcie Oczyszczenia Przeczystego[?]

23Panny Maryi w Roku teraznieyszym Tysiącznym

24Siedmsetnym Sześdziesiątym Dziewiątym ku finalnemu Rozsą-

25dzeniu tey Sprawy w Sądzie na ninieyszym nastąpioney, a do Akt

26Grodz. Latyczowskich w Poniedziałek po Niedzieli Wstępney tegoż

27Roku Tysiącznego Siedmsetnego Sześdziesiątego Dziewiątego per

28Oblatę podaney, a to z Assystencyą według Prawa należytą Małżon-

29ce[?] iako kolwiek Defekta dawnieyszych Terminow pozywaią, albo ra-

30czey polegaiąc na wszystkich Dokumentach Sprawy ninieyszey

31Powodow Ewinkuiących[?], Stosuiąc się do Prawa y Swiętey Sprawie-

32dliwosci przypo-

k. 84 (skan 0086, strona prawa, góra)

1przypozywaią, do Widzenia Słuchania y Attentowania, naypierwod[?]

2Szkody znaczne przez Ur. Marcina Dąbrowskiego niewiernemu Szlomie

3Dawidowiczowi w Towarach iego własnych na Siedmnascie Tysięcy

4Czterysta Dziesięć złł. Poll. poczynione podług obowiązku Dekretem

5Sądu naszego naznaczyć się maiącego rzetelnie zapłacić, za nieutrzyma-

6nie tegoż Syna Wiel. Oyca obwinić[?] koszta wszelkie od początku tey

7Sprawy poniesione na kilkanascie Tysięcy poniesione nadgrodzić.

8Na zniesienie zas Processu na WW. Wasz Mciach otrzymanego winy

9iakolwiek Wiel. W. Mciom prawnie będzie proponowano odpowiedzieć.

10Pozywaią Wiel. W. Mciow tedy y przypozywaią, będziecie na Terminie

11ku stawieniu się gotowi, oraz Prawu pospolitemu posłuszni. Datt.

12w Warszawie Dnia Dziesiątego Miesiąca Marca Roku Pańskiego

13Tysiącznego Siedmsetnego Sześdziesiątego Dziewiątego de quo præsens

14Eius de Mis Rella Mis qui supra Jllignarus[?] Signum Crucis posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińską formułą końcową. Nagłówek „Rella na Kommissyą Sk.” = relacja (woźnego) o pozwie na Komisję Skarbu Koronnego. Tłumaczenia: „in Contumaciam” – zaocznie (z powodu niestawiennictwa); „Kondemnata” – wyrok zaoczny; „Jnkwizycya” – śledztwo, przesłuchanie świadków; „Remissya” – odesłanie sprawy; „per Oblatę” – przez oblatę (wpisanie do ksiąg); „Attentowanie” – popieranie (sprawy); „Datum in Varsavia” – dan w Warszawie; „de quo præsens Eius de Mis Rella Mis qui supra illiteratus Signum Crucis posuit” – o czym niniejsza jego relacja; ten, który wyżej, niepiśmienny, położył znak krzyża.

Odczyty niepewne (odczyt częściowy – dolne wiersze k. 83 bardzo wyblakłe, zasłonięte częściowo pieczęcią archiwum): imię woźnego „Kost.[?]” (Konstanty?), nazwa dóbr „Czer[...]pina[?]”, nazwisko pozwanego „Stanisławowi Mier[...]kowi[?] Wendyszewskiemu[?]” oraz imiona synów; w nagłówku „WW.[?] po Ur. Dombrowskiego[?]” – w treści pozwu mowa o szkodach wyrządzonych przez Marcina Dąbrowskiego (być może jednego z pozwanych – syna?); „Hrabi[?]” (w rkp. skrót), „Trubnowskiego[?]”, „Sielierzyńskiego[?]”, „przynależnych[?]”, „Wicesgerenatury[?]”, „Małżonce[?]”, „Ewinkuiących[?]”, „naypierwod[?]”, „obwinić[?]”, „Jllignarus[?]”. Józef Ossoliński – wojewoda wołyński; jego syn (tegoż imienia) – starosta sandomierski i chmielnicki. Chmielnik – miasto na Podolu (starostwo chmielnickie). Sprawa wywodzi się z dekretu Komisji Skarbu Koronnego z 29 XI 1768 r. (proces zaoczny).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

19IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa podolskiego i innych Kost [?] Czajka zeznał, że 17 IV 1769 zaniósł do dóbr Czer…pina [?] i złożył we dworze pozew Komisji Skarbu Koronnego, wydany w Warszawie 10 III 1769, skierowany do Stanisława Mier…ka [?] Wendyszewskiego [?] (ojca) i jego synów (m.in. Marcina [?]). Pozew wydano na instancję instygatora sądowego i delatorów: Józefa Ossolińskiego, wojewody wołyńskiego, i jego syna Józefa, starosty sandomierskiego i chmielnickiego, a także Andrzeja Sienkiewicza, Józefa [?] Trubnowskiego [?], Walentego Filipkowskiego, Ignacego Sielierzyńskiego [?] oraz Żydów, obywateli chmielnickich, Szlomy Dawidowicza i jego syna Dawida Szlomowicza. Powodowie, nawiązując do dekretu Komisji Skarbu z 29 XI 1768 (wydanego po zaocznym procesie) oraz do całego procesu – terminów, kondemnat, inkwizycji przeprowadzonych w Chmielniku i remisji grodu latyczowskiego (poniedziałek po Matki Boskiej Gromnicznej 1769; oblata w aktach latyczowskich w poniedziałek po niedzieli wstępnej 1769) – przypozywają pozwanych o zapłatę szkód wyrządzonych przez Marcina Dąbrowskiego Szlomie Dawidowiczowi w jego towarach na 17 410 zł oraz o zwrot kosztów procesu (kilkanaście tysięcy zł). Woźny, niepiśmienny, położył krzyżyk.

Transkrypcja

k. 84 (skan 0086, strona prawa, dół)

1Maa Wiel. Płuchowskiego Podcz.

2Tremb. in Diligentia sui

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiątego Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dwudziestego Pierwszego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y prze-

6demną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grz. Winnc.

7Compns pter Wiel. Jmć P. Józef Płuchowski Podcz. Tremb. postrzegaiąc

8całosci Substancyi swoiey ne in post aliquod patiatur Detrimentum

9w pilnosci swoiey te zanosi Oswiadczenie. Jż W. Kompns wziowszy sobie in

10Sociam vitæ W. Wiktoryą z Małachowskich primi Kalinowskiey Secundi

11Kozińskiey[?] Tertij ad præsens voti Żonę swoią rożnego dobytku zas rogatego

12iakoteż y nierogatego zastawny[?] ktory że z dopuszczenia Boskiego w Zi-

13mowey[?] wyzdychał, przeto Wiel. Kompns aby wpotym Sukcessorom Sp.

14post Fata Wiel. Kozińskiego y Mał. swey Wdi voti[?] Męża pozostały

15nie zostawał w odpowiedzi in Diligentia Sui Manifestuie

16się salva huius Mnti Mtis[?] [...]ioris[?] Jozef Płuchowski mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „in Diligentia sui” – w swojej pilności (dla własnego zabezpieczenia); „ne in post aliquod patiatur Detrimentum” – aby później nie poniósł jakiejś szkody; „in Sociam vitæ” – za towarzyszkę życia (za żonę); „primi … Secundi … Tertij ad præsens voti” – z pierwszego … drugiego … trzeciego, obecnego małżeństwa; „post Fata” – po śmierci; „salva huius Manifesti melioratione[?]” – z zastrzeżeniem poprawienia niniejszego manifestu.

Odczyty niepewne: „Kozińskiey[?]” (w rkp. „Kozińskiego” w dalszej części – drugi mąż Wiktorii); „zastawny[?]” (może „zastany”, tj. zastany dobytek, wniesiony przez żonę); „w Zi-/mowey[?]” (zapewne „w zimowey [porze]” lub „w zarazie”); „Wdi voti[?]” (secundi voti?); końcowa formuła „salva huius Mnti Mtis[?] […]ioris[?]” – częściowo nieczytelna. Tytuł „Podcz. Tremb.” – podczaszy trembowelski.

Streszczenie

21IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Płuchowski, podczaszy trembowelski, dla zabezpieczenia swego majątku przed przyszłą szkodą oświadcza, że po poślubieniu Wiktorii z Małachowskich (primo voto Kalinowskiej, secundo voto Kozińskiej [?], obecnie po raz trzeci zamężnej) zastał [?] różny dobytek – bydło rogate i nierogate – który z dopuszczenia Bożego [zimą?] wyzdychał. Aby nie odpowiadać za to przed spadkobiercami zmarłego Kozińskiego, poprzedniego męża żony, manifestuje się w pilności, zastrzegając prawo poprawienia manifestu.

Transkrypcja

k. 84v (skan 0087, strona lewa)

1Maa nne Wiel. Sasimowskiego

2Sty Turzańs.[?] y Jnne pko JWielmożne-

3mu Lanckorońskiemu Kasztel. Ky.[?] y Jnne

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Aprilis Dwudziestego Pierwszego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grz. Winnickiemi y

7przedemną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrab-

8stwa Grz. Winnc. Compns pter Wiel. Jmć P. Stanisław Witkow-

9ski Komornik G. Bł.[?] Jmieniem y z wyrazney woli Wiel. Jmć Pana

10Jakuba Sasimowskiego Starosty Turzańsk.[?] Dobr Wsi Tarnawy y Jnnę

11w Wwie Bracł. a Powiecie Winnc. leżących Arędownego Possessora

12tudziesz Ur. Jmć Pana Woyciecha Bartkiewicza ad præsens w tychże Do-

13brach maiącego Dyspozycyę y prawowitego Stacha Jakubenka Tarnaw-

14skiego Kozaka, solennie na pko JWiel. Jmć Panu Macieiowi Lanckoroń-

15skiemu Kasztelanowi Kijowskiemu Dobr Klucza Manasterzyskie-

16go Dziedzicowi, W. cuiusvis nnis Ruchańskiemu Kommiss.[?] Urz. cu-

17iusvis nnis Wilczewskiemu[?] Pułkownikowi, y odważnym Wasylowi Da-

18wiszenkowi[?] Jwanowi Juszczukowi[?] Manasterzyskim Kozakom, niemniey

19po Jmieniu y Przezwisku dobrze lepiey Jchmciom znanemu Miasta Mana-

20styrzysk Woytowi ad præsens wszelką Dyspozycyę maiącemu Manifestu-

21ią y protestuią się o to. Jż pomienieni Kozacy z Dobr JW. Obżałł. Czyli za dy-

22spozycyą nescitur czyli ut supponitur z domysłu swego, nie poprzestaiąc na

23tym że podczas pierwszey in Anno Millesimo Septingentesimo Sexage-

24simo Octavo w Ukrainie szerzącey się Haydamaczyzny wyż rzeczone Do-

25bra Tarnawę iescze w Possessyi Wiel. Jchmć Panow Winnickich będących

26złączywszy się z Haydamakami naieżdżali rabowali y tychże Wiel. Winnic-

27kich połupili, ale y teraz ponawiaiąc też Zuchwalstwo przybrawszy się

28w Oręż na pomienioną Wieś Tarnawę naiechali, y wpadszy do Winnicy[?]

29Wodki sobie podostatkiem dawać kazali, Winnikow powyganiali, y popi-

30wszy się na koniach ze Spisami po Wsi biegali do Karczmy tenże Swar[?]

31[...]szczęli[?] y Wasyl Daszkiewicz na koniach po kilka razy wieżdżali

32Ludzi wypędzali, bić się porywali, iakoteż w przeszłey się zacho-

33[reklamant:] chem Jakubenkiem

k. 85 (skan 0087, strona prawa)

1Jakubenkiem Tarnawskim Kozakiem ze Spisami na iego podwurze y

2postrzegłszy konia, gwałtem z Stayni wziąć y z Ręki grożąc smiercią wydrzeć

3chcieli, czego niemogąc dokazać rozgniewawszy się ciż dway na Dwor napadli,

4y chcąc bić Ur. Bartkiewicza ze Spisami za nim gonili się, y nie złapawszy por-

5wali Ognia y wszystkie Stacheciec[?] w Tarnawie będące Dworki palić chcie-

6li, y zapewnie by popalili gdyby Gromada Tarnawska nie obroniła y Ognia nie

7odebrała, na ostatek napiwszy się Wodki powtore już z mocniym ze Wsi

8wyiechali, y na drodze przybrawszy sobie podobnych Hultaiow kilku do

9Wsi tyże wrocili y umowiwszy się z sobą Ur. Bartkiewicza napadszy na Dwor

10o smierć przyprawić myslili, ale niezastawszy we Dworze nikogo Okna pory-

11biiali, Konie parę tegoż Ur. Bartkiewicza ze Stayni wzięli, y do siebie do Mana-

12styrzysk zaprowadzili, ktorych na wielokrotną rekwizycyą oddać niechcą, y rosz-

13cząc sobie iakowe[?] pretensye, Woyt siebie y Kozakow sławnych w Kluczu

14Manasterzyskim Buntownikow przeprasza[?] grożąc większym nayazdem

15y krzywd poczynieniem każe, oco wszystko przy postrzeżeniu całosci W. Pryn-

16cypała swego idem Comparens contra Easdem præmminatas[?] Jnculpatas Salva ma-

17nente huius Manifestationis si opus fuerit melioratione Jterata Manifestatur

18et Protestatur vice. Stanisław Witkowski mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia; „nescitur” – nie wiadomo; „ut supponitur” – jak się przypuszcza; „in Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo” – w roku 1768; „Haydamaczyzna” – powstanie hajdamackie (koliszczyzna); „Spisa” – spisa, włócznia (broń kozacka); „Winnica” – tu: gorzelnia (miejsce pędzenia wódki), a „Winnicy” – gorzelnicy; „contra Easdem præmminatas Jnculpatas Personas, Salva manente huius Manifestationis si opus fuerit melioratione, Jterata Manifestatur et Protestatur vice” – przeciw tymże wymienionym obwinionym osobom, z zachowaniem (prawa) poprawienia niniejszego manifestu w razie potrzeby, ponownie manifestuje się i protestuje.

Odczyty niepewne: tytuł Sasimowskiego „Sty Turzańs.[?]” (w nagłówku i w tekście; może „Turzański” / „Tarnawski”); urząd komparenta „Komornik G. Bł.[?]” (komornik graniczny bracławski?); „Kasztel. Ky.[?]” (kijowski – potwierdzone w tekście: „Kasztelanowi Kijowskiemu”); „Ruchańskiemu Kommiss.[?] Urz.” (może „Rommię[?]” – skrót niejasny); „Wilczewskiemu[?]”; „Dawiszenkowi[?]” (dalej w tekście „Wasyl Daszkiewicz” – zapewne ta sama osoba, Daszkiewicz/Daszenko); „Juszczukowi[?]”; „tenże Swar[?] / […]szczęli[?]” – koniec k. 84v zniszczony; „Stacheciec[?]” (zapewne „stajnie, chlewy” lub nazwa); „przeprasza[?]” (może „przechowuje”); „præmminatas[?]” (præmemoratas?). Kustosz „chem Jakubenkiem” – początek k. 85 brzmi „Jakubenkiem”, poprzedni wiersz k. 84v kończy się „zacho-” (w przeszłey się zacho-[dzili?] z … Sta-]chem Jakubenkiem).

Streszczenie

21IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stanisław Witkowski, komornik [graniczny bracławski?], w imieniu Jakuba Sasimowskiego, starosty turzańskiego [?], arendownego posesora wsi Tarnawa i in. w województwie bracławskim, powiecie winnickim, a także Wojciecha Bartkiewicza, zarządzającego tymi dobrami, i kozaka tarnawskiego Stacha Jakubenka, manifestuje się przeciw Maciejowi Lanckorońskiemu, kasztelanowi kijowskiemu, dziedzicowi klucza monasterzyskiego, jego komisarzowi Ruchańskiemu [?], pułkownikowi Wilczewskiemu [?], kozakom monasterzyskim Wasylowi Daszkiewiczowi (Dawiszence [?]) i Iwanowi Juszczukowi [?] oraz wójtowi Monasterzysk. Kozacy ci – nie wiadomo, czy z rozkazu, czy z własnej woli – już podczas hajdamaczyzny 1768 r. wraz z hajdamakami najeżdżali i rabowali Tarnawę, będącą wówczas w posesji Winnickich; teraz ponownie zbrojnie najechali wieś, kazali sobie dawać wódkę w gorzelni, wypędzili gorzelników, pijani biegali konno ze spisami po wsi i do karczmy, bili ludzi; napadłszy na podwórze Stacha Jakubenka chcieli zabrać mu konia, a potem napadli na dwór, gonili Bartkiewicza ze spisami i chcieli podpalić dworki, czego broniła gromada tarnawska; wreszcie, zebrawszy kilku hultajów, wrócili, by zabić Bartkiewicza, a nie zastawszy nikogo, powybijali okna i zabrali parę koni do Monasterzysk, których nie chcą zwrócić. Wójt grozi większym najazdem. Komparent ponownie się manifestuje.

Transkrypcja

k. 85 (skan 0087, strona prawa, dół)

1Maa W. Zabołockiey W. Z.

2in Diligentia Sui cum Juramento

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dwudziestego pierwszego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnc. y przedemną

6Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnickim

7Comparens personaliter Wiel. Jmć Pani Maryanna z Kondrackich Zabo-

8łocka Woyska Zwinogr. niegdy Wiel. Stefana Zabołockiego Woyskie-

9go Zwinogr. Mał. pozostała Wdowa Dobr y Rzeczy ruchomych potymże po-

10zostałych Pani oprawna y Dożywotnia zadosyć czyniąc obowiązkom Kon-

11stytucyi y Prawa Koronnego choć trochę w przeciągu dla oczewistych w Kra-

12iu tuteyszym rewolucyi [iednak?] w czasie prawem opisanym Regestr rze-

13czy ruchomych po smierci Małżonka swego niegdy Wiel. Stefana

14Zabołockiego Woyskiego Zwinogr. pozostałych ad Acta præsentia

15podała ktorych rzeczy Regestr przyprzysięgała Anno Millesimo

16Septingentesimo Sexagesimo Octavo Die Vigesima Septima

17[Mensis] Aprilis

k. 85v (skan 0088, strona lewa)

1Aprilis w Michałowce spisany takowy. Regestr rzeczy rucho-

2mych po smierci Wiel. Stefana Zabołockiego Woy-

3skiego Zwinogrodzkiego pozostałych przez Wiel. Ma-

4ryannę z Kondrackich Zabołocką Woyską Zwinogr. pozostałą Mał.

5na fundamencie Prawa pospolitego przy zaproszonych przyiaciołach

6Dnia Dwudziestego Siodmego Kwietnia Roku teraznieyszego Tysią-

7cznego Siedmsetnego Sześdziesiątego Osmego pisany w Michałowce

8y do Akt Grodz. Winnc. podany. Szabla Blachmalowa[?] oprawna z Pas-

9kami złotemi, Rząd srebrny pozłocisty nieosadzony, Szabla czarna z Pas-

10ciami[?] Mundurowemi, Ładownica srebrna powlekana z Pasem,

11Kulbaka od białego rzemienia z Mitukiem[?] Zielonym,

12Blach dwie iednakowych Żołnierskim tryszlikiem[?] porząd-

13kiem pancernym, Koń ieden ze wszystkim mundurowym

14szeregowy u Chorągwi, Pistoletow para Węgierskich, Fuzya Wrocła-

15wska[?], Karabin szeregowy, Mundur Pancerny przychodzony z Srebrnym

16Sznurkiem, Kontusz Seledynowy ze Sznurkiem Srebrnym, Żupan do niego

17Morowy[?] Karmazynowy przychodzony, Kontusz Lozi[?] Brzoskwiniowy

18naderpiany[?], Kontusz Popielowy przychodzony ze Złotym Sznurkiem, Kon-

19tusz Szary naderpiany[?], Pas perłowy[?] Bandacki[?] z Srebrem mocno przycho-

20dzony, Sukno Hodzymkowe[?] na parę Sukien, Francuski Czapka z Sele-

21dynowa z czarnym Barankiem, Delia Zielona Szlamami Lisiemi przycho-

22dzona, Kiereja Zielona Wilkami podszyta przychodzona, Jupka Rozma-

23rynowa Barankami mrozowitemi podbita, Obicie stare Tureckie y Per-

24skie jedno, Łyżek in numero Sztuk większych Dwadziescia y Siedm,

25Łyżek Lichtarzow[?], Sztuk mnieyszych Siedmnascie, Miedzi nowey

26Radłow Sześć y Deko[?] ieden, Miedzi starey Radłow osm, Kotłow pułto-

27rawiadrach[?] Trzy y Bursztak[?] Wielki czwarty z rurami bez Czapek, Pojazd

28pułkryty Zielony, Woz kowany Murą[?] obity, Sztory poczwornę[?] iedne

29nowe Drugie stare, Koni Gniadych Cztery Ostatnich, Koń Siwy wierz-

30chowy, Koń stary kary wozowy, Wołow osm, Krow doynych osm,

31Jałownika Sztuk Dwadziescia, Pasieki pni sto Dwadziescia

32Bydła nierogatego Sztuk Siedmdziesiąt, Owiec Sztuk Sześć, Koz

33Sztuk Osmnascie, Aryenteryi[?] Pierścin o trzech Dyamentach

34Rautach, Sygnet złoty Tompasowy[?] z Pieczątką Herbowną, Szpin-

35[reklamant:] ka złota

k. 86 (skan 0088, strona prawa)

1Szpinka złota Rubinowa z Portą[?] Turzańską[?] na srodku. M.

2Zabołocka mp. Michał Zabołocki mp. Proszony Przyiaciel

3na tym Regestrze podpisuię się Józef Borowski mp. Proszony Przyiaciel

4Tymiński[?] mp. po ktorym podaniu Regestru u mnie

5Urzędu o przydanie Woźnego ad [przysięgi?] prosiła, ktory Affe-

6ctatowi[?] Jaknayrychley zadosyć czyniąc Opatrz. Macieia Szczygielskie-

7go przydałem, a tak W. Kompnta ktora ad imaginem Cruci-

8fixi Genibus nixa Juramentu rotę Ja Maryanna z Kon-

9drackich Zabołocka Woysz. Zwinog. niegdy W. Stefana Za-

10bołockiego Woyskiego Zwinog. Mał. pozostała Wdowa przy-

11sięgam Panu Bogu wszechmogącemu w Troycy Swię-

12tey Jedynemu, iż regestr rzeczy ruchomych rzeczy po smier-

13ci Męża mego niegdy W. Stefana Zabołockiego Woyskiego

14Zwinog. pozostałych sprawiedliwie do Akt ninieyszych

15podałam y nic na szkodę Sukcessorow nieutaiłam, tak mi

16Panie Boże dopomoż y niewinna Męka Chrystusa Pana w

17przytomnosci wielmożnego Aktowi temu przytomnego

18y wyż wyrażonego Woźnego Generała Opatrz. Macieia Szczy-

19gielskiego zaprzysięgła, et de diligentia manifestuie

20się M. Zabołocka.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „in Diligentia Sui cum Juramento” – w swojej pilności z przysięgą; „ad Acta præsentia” – do niniejszych akt; „Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo Die Vigesima Septima Aprilis” – roku 1768 dnia 27 kwietnia; „ad imaginem Crucifixi Genibus nixa Juramentu rotę [wykonała]” – przed obrazem Ukrzyżowanego, klęcząc, (wypowiedziała) rotę przysięgi; „de diligentia manifestuie się” – manifestuje się w pilności. Obowiązek konstytucji: wdowa-dożywotniczka musiała w określonym czasie podać do akt inwentarz ruchomości po mężu; opóźnienie usprawiedliwiono „rewolucjami” (koliszczyzną 1768).

Słownictwo regestru: „przychodzony” – ozdobiony (szamerowany); „Rząd” – rząd koński; „Kulbaka” – siodło; „Ładownica” – torba na naboje; „Delia” – wierzchnie okrycie podbite futrem; „Kiereja” – płaszcz podróżny; „Jupka” – kaftan kobiecy; „Szlamy lisie” – futro z lisich łap; „Baranki mrozowite” – siwe baranki; „Pasieka pni sto dwadzieścia” – 120 uli; „Jałownik” – jałowe bydło; „Bydło nierogate” – trzoda (świnie); „Rauty” – diamenty rozetowe (rauty); „Sygnet tompasowy” – z tombaku; „Szpinka” – spinka (zapinka).

Odczyty niepewne: „[iednak?]” (słowo podkreślone w rkp. „idnak”), „Blachmalowa[?]”, „Pasciami[?]”, „Mitukiem[?]”, „tryszlikiem[?]”, „Fuzya Wrocławska[?]” (rkp. „Wrocła-/ska”), „Morowy[?]” (mory – tkanina), „Lozi[?]”, „naderpiany[?]” (2×), „Pas perłowy[?] Bandacki[?]”, „Hodzymkowe[?]”, „Łyżek Lichtarzow[?]”, „Deko[?]”, „pułtorawiadrach[?]”, „Bursztak[?]”, „Murą[?]”, „Sztory poczwornę[?]”, „Aryenteryi[?]”, „Tompasowy[?]”, „Portą[?] Turzańską[?]”, „Tymiński[?]”, „Affectatowi[?]”, „ad [przysięgi?]” (puste miejsce w rkp.). Na k. 86 zmiana ręki (pismo szybsze, bardziej kursywne).

Streszczenie

21IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Maryanna z Kondrackich Zabołocka, wojszczyna zwinogrodzka, wdowa po Stefanie Zabołockim, wojskim zwinogrodzkim, oprawna i dożywotnia pani pozostałych dóbr i ruchomości, czyniąc zadość konstytucji – choć z pewnym opóźnieniem z powodu rewolucji w kraju – podaje do akt regestr ruchomości po mężu, spisany w Michałówce 27 IV 1768 w obecności zaproszonych przyjaciół. Regestr obejmuje broń i rząd (szable, rząd srebrny pozłacany, ładownicę, kulbakę, pistolety węgierskie, fuzję, karabin, konia szeregowego z mundurem chorągwi pancernej), stroje (mundur pancerny, kontusze, żupan, pas, delię, kiereję, jupkę, czapkę), obicia tureckie i perskie, łyżki srebrne, naczynia miedziane, kotły, pojazd i wóz, konie, woły, krowy, jałowiznę, 120 pni pszczół, trzodę, owce, kozy oraz klejnoty (pierścień z trzema diamentami, sygnet herbowy, złotą spinkę z rubinami). Regestr podpisali M. Zabołocka, Michał Zabołocki oraz przyjaciele Józef Borowski i Tymiński [?]. Na prośbę wdowy urząd przydał woźnego generała Macieja Szczygielskiego, w którego obecności złożyła przed krucyfiksem przysięgę, że regestr podała sprawiedliwie i niczego na szkodę sukcesorów nie zataiła.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 86 (skan 0088, strona prawa, dół)

1Maa nne JW. Czosnow-

2skiego S. W. in diligentia

3o niemożnosci płacenia Kwarty

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Aprilis Dwudziestego Pierwszego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grz. Winnc. y przede-

7mną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrab-

8stwa Grz. Winnc. osobiscie się stawiąc Ur. Jmć Pan Jan Je-

9dlecki Jnstygator Grz. Winnc. JW. Józefa z Obór na Wielkim[?]

10Czernowie[?] Kolumny Czosnowskiego Winnc. y Ułan.[?] Stty

11Rotmistrza Pancer. Woysk Kor. Plenipotent Jmieniem

12y z wyrazney woli tegoż JW. Pryncypała swego postrzegaiąc

13całosci onego uroczyscie w pilnosci swiadczy y manife-

14stuie się w ten sposob. Jż ponieważ w Starostwie Winnc.

15dla szczegulniey się w tym Kraiu niespokoynosci Woysk

16różnych a licznych y przechodu Żydow z Miasta y Zełkow[?]

17od Aręd Karczemnych uniosły[?] Tylu przed Buntuią-

18cymi się Chłopstwem rozeyscia się Jntraty zguła[?] upa-

19dły, a zatym JW. Manifesta. Pryncypał z tego Starostwa

20Winnc. niema, przeto zgoła nierdat[?], JW. Sta Winnc.

21[...]awn[?] opłacenia Kwart przypisanemu zapewniać[?]

22że z pomienionego Stawa[?] Winnc. Kwarty płacić nie

23może, ninieyszy Stawaiący się powtornie Jmieniem

24Onego wypłacenia[?] Jntrat y Prowentow tegoż Sta-

25[wa]

k. 86v (skan 0089, strona lewa, góra)

1y wyż wyrażonych przyczyn iako nayuroczyscie w pil-

2nosci swiadczy y manifestuie się. Jan Jedlecki Jnsg. Grz. Winnc.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi wtrętami. „Kwarta” – podatek z królewszczyzn (starostw) na utrzymanie wojska; „in diligentia” – w pilności (manifest zabezpieczający); „Kolumna” – herb Czosnowskich (z Obór … Kolumna Czosnowski).

Odczyty niepewne (dolne wiersze k. 86 bardzo wyblakłe, częściowo zakryte pieczęcią archiwum; odczyt wspomagany odejmowaniem tła): tytulatura „z Obór na Wielkim[?] Czernowie[?]”; „Ułan.[?] Stty” (może drugi tytuł starościński); „Zełkow[?]” (może „Wsi” lub nazwa); „uniosły[?]”, „zguła[?]” (zgoła), „nierdat[?]”, „[…]awn[?]”, „zapewniać[?]”, „Stawa[?]” (= Starostwa), „wypłacenia[?]”. Ogólny sens pewny: starosta winnicki z powodu niepokojów wojskowych, ucieczki Żydów-arendarzy i buntu chłopów nie ma dochodów ze starostwa i nie może płacić kwarty.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

21IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Jedlecki, instygator grodzki winnicki, jako plenipotent Józefa z Obór Kolumny Czosnowskiego, starosty winnickiego [i innego starostwa?], rotmistrza pancernego wojsk koronnych, manifestuje się w pilności, że w starostwie winnickim – z powodu szczególnych niepokojów, przemarszów licznych wojsk, ucieczki Żydów z miasta i z arend karczemnych oraz rozejścia się chłopów przed buntującymi się – dochody całkowicie upadły; starosta nie ma więc z czego płacić kwarty ze starostwa winnickiego i protestuje o tę niemożność.

Transkrypcja

k. 86v (skan 0089, strona lewa)

1Maa W. Wilinskiego C. L.[?] pko

2JW. Potockiemu K. K. y Jnnem

3Vone et Arestt.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Aprilis Dwudziestego Drugiego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnc. y prze-

7demną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Bur-

8grabstwa Grz. Winnc. Osobiscie stawiwszy się W. Jmć Pan

9Józef Wiliński Cześnik Liwski[?] Dobr Wsi Terlowa[?] Za-

10bokrzycza y Jnnych co należących Częsciow swoich Dzie-

11dzic iak tylko do Akt ninieyszych przybywszy o niespra-

12wiedliwym w tychże Aktach oczernieniu siebie y niewin-

13ney wezie[?] dowiedzieć się mogł, tak zaraz zapobiegaiąc

14całosci Honoru y Fortuny swoiey się znacznie widząc

15być ukrzywdzonym o niewinne oskarżonym iak

16nayuroczysciey na pko JW. Jmć Panu Józefowi Potoc-

17kiemu Krayczemu Koron. Dobr Wsi Zabokrzycza Częsci swo-

18iey ad præsens Dziedzicowi Panu, Witt. Józefowi Komo-

19rowskiemu Pułkownikowi Woysk Koron. tyże Częsci

20Possessorowi Jurysdykatorowi[?], y UUr. Jchmć PP. Tadeu-

21szowi y Michałowi Miastkowskim Miecznikowiczom[?]

22Urzęd. Jurysdatorom[?] Andrzeiowi Łowcz.[?] Kruszwic.[?] y

23Franciszkowi Cześn. Hrubiesz.[?] Ekonomom y Rządcom

24Klucza Niemirowskiego Litewskim[?] Braci między sobą

25rodzonym, iakoteż Urz. Pawłowi Pierchowieckiemu[?]

26Mikołajowi Obuchowskiemu W. Komorowskiego Dyspozy-

27torom, y cuiusvis nnis Boguskiemu Chorąż. Kozackiemu

28Ratowskiemu[?], niemniey odważnym Andriiowi, Ostapowi,

29Kiryłowi, Leskowi, Fedorowi, Semenowi Łysce, Jwanowi Ku-

30ryle, Jwanowi Ostapenkowi, Szumile, Oleszy[?] Popenkowi,

31Jhnatowi Sahaydakowi, Jakimowi Knyszce[?], Matwijo-

32wi, Stepanowi Perepeliczce, Danilowi, Leskowi, Piszczeme-

33mu[?] y Jnnym tegoż JW. Kray. Koron. Atamanom Kozakom Dw[o]-

34rskim[?] y Kozakom Niemirowskim, y Obar[?] Wieczym[?] Zabo-

35krzyckim po Jmieniu y Przezwisku lepiey wiadomym, le-

36piey niżey wyrażonym, a Czasu Sprawy osobnym Re-

37gestrem specyfikować się maiącym, do Czynienia

38niżey wyrażonych wiolencyi, zawsze do tych kilku-

39[reklamant:] Dziesiąt

k. 87 (skan 0089, strona prawa)

1Dziesiąt przysposobionym w dawnieyszych manifestach, Prote-

2stach y Aresztach wyrażonym manifestował, protestował, y na Ma-

3nifest Die tertia Februarii Anno præsenti, lesive, mere et ve-

4xatorie od Jchmciow Obżałł. pko sobie y Jnnym zanieciony

5remanifestował y reprotestował się w takowy sposob.

6Jż Jchmć Oskarżeni osobliwie W. Miastkowscy Jurysdatorowie[?]

7y W. Komorowski przeszły Jchmciow Jurysdykator, a teraz

8zniewyszy[?] tyże Częsci Possessor wiedząc dostatecznie o tym,

9że ninieyszy Mnt maiąc w wyż wyrażonych Dobrach Czę-

10sci swoie Dziedziczne, tak przez Antecessorow swoich ze

11wszystkiemi Gruntami, y cyrkumferencyami, sine ulla

12disquisitione zdawien dawna używane, iako też potym

13że Antecessorach Prawem natury ergo alios Consulti[?] Sporo-

14na Siebie spadłe, y przez Siebie dotychczas trzymane

15w całosci odziedziczał, oraz od Samych Pierwiastkow u-

16tworzenia w Possessyi W. Komorowskiego, iako Sami

17Jchmć wiedzą y wyznaią spokoynie używał, przecież

18mniey uważaiąc na to: a na sledzenie goniąc mnie[?] Fortu-

19ny Mnta, y kłotnie Sąsiedzkie, teraz dopiero, osobliwie w

20przeszłym y teraznieyszym Lecie[?], niewiedzieć czyli z swo-

21iey woli czyli też z instynktu Jurysdatorow Swoich, Grunta

22Mntis Dziedziczne, nigdy w żadnym sporze niebędące

23tenże W. Komorowski w niepotrzebny w spor podaiąc

24ustawnie naieżdżać, y gwałtownie odbierać usiłuie.

25Y tak w roku przeszłym Pola własnego Prottis od Wysie-

26chowki[?] będącego około Dni trzydziestu, Sianożęci na

27Kosarzow także Trzydziestu y więcey Siana, Urz. Paweł

28Pierchowiecki[?] Rentem[?] y Expensem Querulantis zrobio-

29nego Stertę około trzech kop[?] w sobie maiącą zuta-

30ney Sianożęci, Oraz Zboża rożnego, iako to Żyta, Psze-

31nicy y Owsa nakop kilkadziesiąt gwałtownie zabrać W.

32Obuchowskiego y Boguskiego z Kozakami Niemirow-

33skiemi, y Jnnemi Ludźmi, na tę Pola, y Sianożęci po

34kilkokrotnie nasyłać Poddanych Prottis tamże robiących

35bić, y za Onemi uganiać się, w ktorym Czasie tenże

36Urz. Boguski z temiż przybranemi na Dwor W. Ma-

37nifestanta tumultem naiechawszy, rożne wiolencye

38czyniąc, Ludzi domowych łapaiąc y biiąc, tułaiąc[?]

39się W. Prtta Małżonka iako y Dzieci przez częstokrotne

40naiazdy do przestrachu y niezdrowia znacznego

41przyprowadził wszystkich Szkod y Jnkomodencyi

42y w biegu Prawa Jnkwizycyami dowiedzione będzie

43nayu[roczysciey]

k. 87v (skan 0090, strona lewa)

1uczynić, nad prawo y słusznosć ważyli się. Temi tedy nie

2kontentuiąc się wiolencyami, ktore załączyć dotychczas

3cierpliwie znosił na więksse ieszcze pokrzywdzenie tegoż

4w Roku teraznieyszym idącym kiedy Diebus Mensis præsen-

5tis, tenże W. Komorowski Obżały tychże Kozakow Niemi-

6rowskich Subministrowawszy Łanow Dwa Prottis około

7Dni Dwudziestu maiących, pod samym prawie Dwor-

8kiem w Dobrach Wsi Terkowie[?] będących gwałtownie odebrać

9y Pługi swie[?] spendziwszy[?] per vim et potentiam suam na

10Karpcorać[?] y własnym Zbożem ozimym iako to Żytem y

11Pszenicą zasiać kazał, y te Łany in Commodum et emo-

12lumentum Sui dotychczas obsiewaiąc gwałtownie sobie

13przywłaszczył, a ninieyszego Prtta naturalnego Dziedzica

14od własnosci iego wybić usiłował. Na poparcie zas niespra-

15wiedliwego Jnteressu swego, ieszcze przed Aktami Grodu

16tuteyszego Anno præsenti Die Tertia Februarij Manifesta-

17tionem indebite, mere et vexatorie nieprzyzwoitemi obie-

18kcyami napełnionym opisać y oczernić pretarat[?] się

19czego iako żadnym sposobem wyprobować niepotrafi,

20tak o takową niesłuszną z oczernieniem Honoru wezię[?], y

21wyż wyrażone krzywdy, naiazdy, y gwałtowne odebranie

22własnych y Dziedzicznych Gruntow na pko tymże Obżał.

23osobliwie W. Komorowskiemu y iego Dyspozytorom po-

24wtornie iak nayuroczysciey manifestuiąc się, protestu-

25iąc, remanifestuiąc się y reprotestuiąc o to wszystko cum

26salva huius Mnis Melioratione reservata prawnie czy-

27nic nieomieszka[?] oswiadcza się. Józef Wiliński mpp.

28Et in verificationem præmissorum Stanowszy oczewiscie Wo-

29źny Gnał. WWa Bracł. y Jnnych Opatrz. Hrynko[?] Tycholiz[?] w

30moc wierney Rell. swoiey dobrowolnie zeznał. Jż on

31Roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dzie-

32wiątego Dnia Czternastego Kwietnia na Affektacyą y

33prawną rekwizycyą W. Jmć Pana Józefa Wilińskiego Cześn.

34Liwsk.[?] Dobr Terlowa[?], Zabokrzycza y Jnnych co należących

35Dziedzica, maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi

36wiary godnych Ur. Jchmć PP. Jana Dzieńskiego[?] y Franci-

37szka Owadowskiego[?] dla większego swiadectwa do tego Aktu

38użytych ziezdżał na Grunt Dobr Wsi Terlowa[?] W. Affe-

39ktanta Dziedziczny gdzie będąc, Łanow Dwa w tych-

40że Dobrach Wsi Terkowie[?], na tymże Gruncie tegoż W.

41Rekwirenta Dziedzicznym zaorandowana[?] tak przez

42Antecessorow Onego iako y przez Niego samego dotychczas

43spokoynie używanym, około Dni Dwudziestu maią-

44cych, ar[?] pod samym Dworkiem y Płot W. Wilińskiego

45Cześnika

k. 88 (skan 0090, strona prawa)

1Cześn. Liwsk.[?] na Gorze[?] przy Zabokrzycza niedaleko Dworku Re-

2quirentis będący zorane widział, y oglądał, ktore to zoranie

3tegoż Gruntu czyli Łanow Pługami Witt. Józefa Komorowskie-

4go Częsci prawney[?] Wsi Zabokrzycza Possessora, z tejże Częsci

5spędzonemi gwałtownym sposobem, Ludźmi rożney Kon-

6dycyi przez tegoż W. Komorowskiego do odebrania onych sub-

7ministrowanemi mienił być uczynione, co widziawszy

8y oglądawszy, tenże Woźny z tąż Szlachtą sobie przy-

9tomną tegoż samego Dnia Miesiąca y Roku, na Affe-

10ktacyą tegoż Witt. Józefa Wilińskiego Cześn. Liw.[?] zieżdżał

11do Dobr Wsi Zabokrzycza, gdzie zieżdżawszy był na Częsci

12W. Komorowskiego tyże Częsci Possessora, y tam Ur. Mi-

13kołaja Obuchowskiego Dyspozytora tegoż W. Komorowskie-

14go, tudzież Ur. Józefa Boguskiego Chorąż. Kozakow Nadwor.

15Niemirowsk. et cuiusvis nnis Ratowskiego[?], oraz odważ-

16nych y robocych[?] Andryia, Ostapa, Kiryła, Leska, Fedora,

17Semena Łyskę, Jwana Kuryłę, Jwana Ostapenka, Szumiłę,

18Oleszę[?], Popenka, Jhnata Sahaydaka, Jakima Knyszę[?],

19Matwija, Stepana Perepeliczkę, Danila, Leska, y Jnnych

20lepiey Jchmciom wiadomych Kozakow Niemirowskich tamże

21natenczas będących, y znayduiących się, oraz Poddanych

22tegoż W. Komorowskiego Zabokrzyckich Woyta y Groma-

23dy tameyszych w grzywnach prawem opisanych aresz-

24tował, y prawnie przypowiedział, ktory Areszt, tenże Woyt

25y Gromada Jmieniem Panow swoich dobrowolnie przy-

26iowszy, Areszt do rozprawy prawney dotrzymać dekla-

27rowali y submittowali się. A tak on Woźny Szlachtą so-

28bie przytomną oswiadczywszy się tu ad Acta przybył, y

29przedemną Urzędem tak wyżey iako y Aresztu praw-

30dziwą uczynił y zeznał Rellą. O czym teraznieysze

31tegoż Woźnego zeznanie Woźny pisać nieumieiący

32Krzyż Swięty kładnie. Hrynko[?] Tycholiz[?] ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Nagłówek „Vone et Arestt.” – z wizją (oględzinami) i aresztem. Tłumaczenia: „Die tertia Februarii Anno præsenti, læsive, mere et vexatorie” – dnia 3 lutego roku bieżącego, krzywdząco, czysto szykanująco; „sine ulla disquisitione” – bez żadnego sporu (dochodzenia); „Rentem y Expensem Querulantis” – nakładem i kosztem żalącego się (komparenta); „Diebus Mensis præsentis” – w dniach bieżącego miesiąca; „per vim et potentiam suam” – przemocą i swoją potęgą; „in Commodum et emolumentum Sui” – na swój pożytek i korzyść; „Manifestationem indebite, mere et vexatorie … opisać” – manifest niesłusznie, czysto szykanująco spisać; „cum salva huius Manifesti Melioratione reservata” – z zastrzeżeniem poprawienia niniejszego manifestu; „Et in verificationem præmissorum” – a dla potwierdzenia powyższego.

Odczyty niepewne: tytuł Wilińskiego „C. L.[?] / Cześnik Liwski[?]” (skrót „Lwski”/„Liwsk.”; może łukowski); nazwa jego dóbr „Terlowa[?]” / „Terkowie[?]” (dwie formy w rkp.); „Jurysdykatorowi[?] / Jurysdatorom[?]”; „Miecznikowiczom[?]”; „Łowcz.[?] Kruszwic.[?]”, „Cześn. Hrubiesz.[?]”, „Litewskim[?]” (może nazwisko braci-ekonomów); „Pierchowieckiemu[?]”; „Ratowskiemu[?]”; „Oleszy[?]”, „Knyszce[?]”, „Piszczememu[?]”, „Dworskim[?]”, „Obar[?] Wieczym[?]” (może „obywatelom wiejskim”); „wezie[?]” (dwukrotnie, może „weź[?]” – zarzut); „Consulti[?] Sporo-na”, „mnie[?]”, „Lecie[?]”, „Wysiechowki[?]”, „trzech kop[?]” (rkp. „trzech kopni”), „zutaney[?]”; „swie[?] spendziwszy[?]”, „Karpcorać[?]”, „pretarat[?]” (pretendował?), „nieomieszka[?]”, imię i nazwisko woźnego „Hrynko[?] Tycholiz[?]”; „Dzieńskiego[?]”, „Owadowskiego[?]”, „zaorandowana[?]”, „ar[?]”, „na Gorze[?]”, „robocych[?]”. Listy kozaków w manifeście i w relacji wzajemnie się potwierdzają (Andrij, Ostap, Kirył, Leśko, Fedor, Semen Łyśko, Iwan Kuryło, Iwan Ostapenko, Szumiło, Olesza, Popenko, Ihnat Sahajdak, Jakim Knysza, Matwij, Stepan Perepeliczka, Danił, Leśko). Józef Potocki – krajczy koronny.

Streszczenie

22IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Józef Wiliński, cześnik liwski [?], dziedzic części wsi Terlów [?], Zabokrzycza i innych, dowiedziawszy się o oczernieniu go w aktach (manifest przeciwników z 3 II 1769), remanifestuje się i protestuje przeciw Józefowi Potockiemu, krajczemu koronnemu, dziedzicowi części Zabokrzycza, Józefowi Komorowskiemu, pułkownikowi wojsk koronnych, posesorowi tej części, Tadeuszowi i Michałowi Miastkowskim, braciom Andrzejowi i Franciszkowi [Litewskim?] – ekonomom i rządcom klucza niemirowskiego, dyspozytorom Komorowskiego Pawłowi Pierchowieckiemu [?] i Mikołajowi Obuchowskiemu, Józefowi Boguskiemu, chorążemu kozaków nadwornych niemirowskich, Ratowskiemu [?] oraz kozakom niemirowskim (Andrij, Ostap, Kirył i in.). Wiliński od przodków spokojnie posiadał swe części gruntów, a mimo to Komorowski w roku ubiegłym i bieżącym najeżdżał je i odbierał: zabrano mu pole przy Wysiechówce [?] (ok. 30 dni orki), siano z sianożęci (stertę wykoszoną jego kosztem) i kilkadziesiąt kóp żyta, pszenicy i owsa; Obuchowski i Boguski z kozakami niemirowskimi wielokrotnie napadali na pola, bili jego poddanych, a Boguski tumultem najechał dwór, bijąc czeladź, czym przestraszył żonę i dzieci Wilińskiego. W bieżącym miesiącu Komorowski z kozakami niemirowskimi odebrał mu gwałtem dwa łany (ok. 20 dni orki) tuż pod dworkiem, zaorał je i obsiał żytem i pszenicą ozimą; ponadto w manifeście z 3 II oczernił Wilińskiego bezpodstawnymi zarzutami. Wiliński ponownie protestuje. Woźny generalny Hrynko Tycholiz [?] zeznał, że 14 IV 1769 ze szlachtą Janem Dzieńskim [?] i Franciszkiem Owadowskim [?] oglądał na gruncie Wilińskiego zaorane dwa łany pod jego dworkiem przy Zabokrzyczu, a następnie w Zabokrzyczu, w części Komorowskiego, ogłosił areszt na dyspozytora Mikołaja Obuchowskiego, chorążego Józefa Boguskiego, Ratowskiego [?], kozaków niemirowskich oraz wójta i gromadę zabokrzycką, którzy areszt przyjęli. Woźny niepiśmienny położył krzyżyk.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 88 (skan 0090, strona prawa, dół)

1Maa W. Zabołockiego Ł. Ż.[?]

2in diligentia uczyniona

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dwudziestego Czwartego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieysz. Grz. Winnc. y przedemną Onufrym

6Moskwickim Namiesn. Burg. Grz. Winnc. osobiscie się stawiwszy W. Jmć

7Jan Zabołocki Łow. Żydacz.[?] przeszły Dobr Wsi Słobody Jwano-

8wieckiey[?] Witawka nazwaney, a teraznieyszy Dobr Wsi Rude-

9nicy[?] w Kluczu Czerlenkowskim[?] leżących zastawny Posses[sor]

10postrzegaiąc całosci Substancyi swoiey aby z niżey wyra-

11żonych przyczyn w dalszym Czasie iakowego nie poniosł u-

12szkodzenia, takowe w pilnosci swoiey zanosi oswiadczenie

13[y oto. Jż] maiąc spisany Kontrakt Zastawny z […][?]

14w Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Siodmego o Dobra

15Wieś Słobodę Jwankiwkę[?] Witawka zwaną w Kluczu

16Czerlenkowskim[?] leżące z W. Jmć Panem Stanisławem Szczeniowskim[?]

17[…] Trecht.[?] Dobr Klucza Czerlenkowskiego[?] D[ziedzicem]

k. 88v (skan 0091, strona lewa)

1dzicem iedney, a sobą wtenczas z drugiey Strony zaciągnio-

2ną Osm Tysięcy Złł. Poll. w Złocie ważnym obrączkowym[?]

3tę Summę Osm Tysięcy Złł. Poll. Złł. ważnym obrączko-

4wym każdy Czerwony Złoty rachuiąc po Złł. Poll. Szesnascie

5Gr. Dwadziescia y Dwa y pułtora[?] podług Sedulacyi[?] na tez Dobra

6Słobodę Jwankiwkę[?] alias Witawkę importował. Że tedy

7wyż rzeczona Summa Osm Tysięcy Złł. Poll. z wspomnioney

8Wsi Słobody Jwanowieckiey czyli Witawki w tymże Roku Tysiąc

9Siedmset Sześćdziesiątym Siodmym na Dobra Wieś Rude-

10nicę[?] także w Kluczu Czerlenkowskim[?] leżące za drugim

11zastawnym Kwietnym[?] Kontraktem, między Tymże

12W. Starostą Trechtymirowskim[?] a ninieyszym Stawaiącym powtor-

13nie spisanym iest przeniesiona, a tak w Pierwszym iako

14y powtornym Kontraktach, osobliwie w Kontrakcie o Dobra

15Rudenicę[?] zawartym wyrażono iest, iako moneta W.

16Starosta Trecht.[?] u Mnta zaciągnął wyż wyrażoney Sum-

17my, iże takoż moneta to iest Złotem ważnym Obrączko-

18wym, każdy Czerwony Złoty rachuiąc po Złł. Poll. Szesna-

19scie, Groszy Dwadziescia dwa y pułtora[?] podług Sedulacyi[?]

20przy expiracyi Kontraktu oddać powinien niespecyfi-

21kowano, owszem moneta iaka w Kronie kurs swoy bę-

22dzie miała podług[?] maie[?] z niemałym pokrzywdzeniem W. Sta-

23waiącego wyliczenie tey Summy nadmieniono. Przeto Mi-

24nieyszy Mnifstant uważywszy niebespieczny pod sobą podstęp

25aseby[?] przez oddanie sobie Monetą Summy nabitey[?] w Czerwo-

26nych Złotych po Złotemu y Groszy pułosma niemiał straty

27y upadku, oraz żeby przez nieszczęsliwe Dobr Wsi Rudenicy[?]

28wyciągnienie inwentarza, ile gdy teraz w Czasie powsze-

29chnego wszystkich zamieszania niemniey dome[?] zostało Pod-

30dańtwo, ktorych Mntas podług możnosci swoiey zapomagać

31musi, za wszelkie się Onego swego Czasu nie będzie wydobyć mogł[?]

32dzi, a z tych miar na importowaney Summie swoiey nie

33poniosł uszczerbku, zawczasu w Kontraktach zawartego

34Terminum de promptitudine et integritate Sui powtornie

35w pilnosci swoiey iak nayuroczysciey manifestował się z wol-

36nym tey Manifestacyi przez prawo, iezeli tego potrzeba będzie, po-

37prawieniem. Jan Zabołocki mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi wtrętami. „Złoto ważne obrączkowe” – dukaty pełnej wagi (z obrączką na krawędzi); „Czerwony złoty” – dukat; kurs umowny 16 zł 22,5 gr za dukat; „Sedulacya” – zapewne „seda” / cedula (taryfa monetarna); „expiracya Kontraktu” – wygaśnięcie kontraktu; „Kurs w Koronie” – kurs monety w Koronie; „Terminum de promptitudine et integritate Sui” – termin (zastrzeżenie) o gotowości i całości (zwrotu) swojej sumy.

Odczyty niepewne (dolne wiersze k. 88 bardzo wyblakłe; odczyt wspomagany odejmowaniem tła): tytuł Zabołockiego „Ł. Ż.[?] / Łow. Żydacz.[?]”; nazwy „Słobody Jwanowieckiey[?] / Jwankiwkę[?]” (alias Witawka), „Rudenicy[?]” (może Studenica), klucz „Czerlenkowski[?]” (może Czertenkowski); nazwisko starosty „Szczeniowskim[?]” (por. akt 145: „W. Stanisławowi Szczeniowskiemu Stcie Trecht.”; tu prawie nieczytelne) i jego tytuł „Trecht.[?] / Trechtymirowskim[?]”; „obrączkowym[?]”, „pułtora[?]” (półtora – tj. 22,5 gr), „Kwietnym[?]”, „podług[?] maie[?]”, „aseby[?]”, „nabitey[?]”, „dome[?]”, „wydobyć mogł[?]”. Sens: Zabołocki obawia się, że przy wykupie zastawu otrzyma zdeprecjonowaną monetę zamiast złota pełnej wagi, i że poniesie straty przez upadek inwentarza i poddanych Rudenicy w czasie zamieszek; zastrzega w pilności prawo do zwrotu sumy w całości.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

24IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Zabołocki, łowczy [żydaczowski?], dawniej zastawny posesor wsi Słoboda Iwankowska (Iwanowiecka [?]) alias Witawka, obecnie Rudenicy [?] w kluczu czerlenkowskim [?], manifestuje się w pilności: w 1767 r. zawarł z Stanisławem Szczeniowskim [?], starostą trechtymirowskim [?], dziedzicem klucza, kontrakt zastawny, wnosząc na Słobodę 8000 zł w złocie pełnej wagi (dukat liczony po 16 zł 22,5 gr); w tymże roku suma ta została drugim kontraktem przeniesiona na Rudenicę [?]. W kontraktach nie zastrzeżono wyraźnie, że starosta zwróci sumę tą samą monetą (złotem pełnej wagi), lecz wspomniano, że zapłaci monetą kursującą w Koronie, co grozi komparentowi znaczną stratą. Obawiając się podstępu, straty na kursie dukata oraz szkód z powodu upadku inwentarza i poddanych Rudenicy w czasie powszechnych zamieszek (musi ich wspomagać), zastrzega w pilności prawo do zwrotu sumy w całości i w złocie, z prawem poprawienia manifestu.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 88v (skan 0091, strona lewa, dół)

1Maa Ur. Melechkiewicza[?] pko

2Urz. Kaz. Meleszkiewiczowi[?] y Jnn.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dwudziestego Piątego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grz. Winnc. y przedemną

6Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grz. Winnc.

7osobiscie postanowiwszy się Urz. Jmć Pan Stefan Melechkiewicz[?] ostrze-

8gaiąc całosci Substancyi swoiey solennie na pko Ur. Kazi-

9mierzowi Melechkiewiczowi[?] Bratu swemu rodzonemu

10y W. Stanisławowi Szczeniowskiemu Stcie Trecht. zali

11manifestuie się o to. Jż Urz. Kazimierz Melechkiewicz[?] Brat Kom-

12ptis goniąc na uszczerbek Substancyi Ur. Mnanta uczyniwszy

13Umowę z W. Szczeniowskim Stą Trecht. gdy między sobą Obżałł.

14Kontrakt resignationis o Dobra Część Wsi Sanporki[?] w Roku

15Tysiącznym Siedmsetnym Sześdziesiątym Siodmym spisywali

16natenczas

k. 89 (skan 0091, strona prawa)

1natenczas Ur. Manifestuiącego się w tych Traktach niebytnego a do

2Substancyi wcale należącego tenże Urz. Brat Comptis podciągnął

3y imieniem iego Część Dobr Compntis Dziedziczną we Wsi[?]

4Sanporce[?] miane wzwyż wspomnianemu W. Szczeniow-

5skiemu niemaiąc nietylko Plenipotencyi, ale nawet y

6od Kompntis żadnego zlecenia sobie danego rezygnował, Donacyą y Kwi-

7tacyą[?] z Wielką szkodą tak Swoią iako y Mntis ile nie

8pozwalaiących wdawszy się tenże wydziat[?] w akceptowaną

9summę[?] zapewniwszy[?] ze Skarbu tak ktory dziwnie in Summa

10podał, o ktorey krzywdzie Sobie uczynioney niniey-

11szy tak zaraz de nullitte et invaliditate Kontraktu resigna-

12tionis Donationis et quietationis Nne Mntis facti inter-

13zona[?] W. Szczeniowski Sub eodem Termino manifestuje[?] Re-

14fan[?] Melechkiewicz[?]

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Kontrakt resignationis” – kontrakt rezygnacji (zrzeczenia się dóbr); „de nullitate et invaliditate Kontraktu resignationis, Donationis et quietationis nomine Manifestantis facti” – o nicość i nieważność kontraktu rezygnacji, donacji i kwitu uczynionego w imieniu manifestanta; „Sub eodem Termino” – pod tym samym terminem.

Odczyty niepewne (pismo w końcowej części aktu skrótowe i wyblakłe, zakończenie aktu częściowo niezrozumiałe): nazwisko komparenta „Melechkiewicz[?]” (w nagłówku marginalnym „Melechkiewicza / Meleszkiewiczowi”, w podpisie „Stefan Melechkiewicz”); nazwa wsi „Sanporki[?] / Sanporce[?]”; „we Wsi[?]”, „Kwitacyą[?]”, „wydziat[?]”, „summę[?]”, „zapewniwszy[?]”, „interzona[?]”, „manifestuje[?]”; podpis „Re-/fan[?]” zapewne „Stefan”. Stanisław Szczeniowski, starosta trechtymirowski – por. akt 144 (zastaw Zabołockiego).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

25IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stefan Melechkiewicz [?] manifestuje się przeciw bratu rodzonemu Kazimierzowi Melechkiewiczowi [?] oraz Stanisławowi Szczeniowskiemu, staroście trechtymirowskiemu. Kazimierz, zawierając w 1767 r. ze Szczeniowskim kontrakt rezygnacji części wsi Sanporki [?], podciągnął pod niego także dziedziczną część Stefana, który nie był obecny przy tych układach, i bez plenipotencji ani żadnego zlecenia zrzekł się jej na rzecz starosty, dając donację i kwit, z wielką szkodą dla obu braci. Stefan protestuje o nicość i nieważność kontraktu rezygnacji, donacji i kwitu uczynionych w jego imieniu.

Transkrypcja

k. 89 (skan 0091, strona prawa)

1Arest Poddanych y Jnn. w Żar-

2wańcach ex pte Urz. Chodykie-

3wicza

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Aprilis Dwudziestego Piątego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grz. Winnc. y przedemną Onu-

7frym Moskwickim Namiesnikiem Burgr. Grz. Winnc. Stano-

8wszy oczewisto Woźny Gnał. WWa Bracł. y Jnn. Opatrz. Szlachetny

9Maciey Szczygielski. Jż on Roku teraznieyszego Dnia Dwu-

10dziestego Piątego Kwietnia, na Affektacyą y prawną rekwi-

11zycyą Ur. Dominika Chodykiewicza Towarzysza Znaku Pancer.

12[...] Radłtoko[?] ktore maiąc przy sobie Stronę Szlachty Urz.

13Antoniego Brzozowskiego[?] y Jana Makowskiego, pro maioris

14Testimonij Evidentia sibi adhibitos był w Dobrach Wsi Żarwańcach na Częsci W. Ostrow-

15skiego Chor. Bracł. gdzie będąc na tenczas w Dworze Urz.

16Popławskiego tey Częsci Dyspozytora, niewiernego Josia Szepe-

17go[?] tey Częsci Arędarza, y roboczych Ozadczego[?], Przyięzego[?], Osa-

18unte[?], y wszystkich Poddanych Częsci pomienioney, a z tam-

19tąd powrociwszy, wsadczego[?] y całey Gromady Urz. Popław-

20skiego iako Wiolatora, w przytomnosci tey Szlachty arezto-

21wał, y prawnie przypowiedział, ktory Areszt Urz. Popławski

22Dyspozytor na Poddanych y Arędarza wtorny[?], iako też Ozad-

23czy[?] Urz. Popławskiego Dyspozytora Jmieniem Pana swego

24dobrowolnie przyiowszy, tak Ozadczy[?] wspomnianego Dy-

25spozytora iako też sam Popławski Dyspozytor Arędarza y Pod-

26danych oraz y krowy z Cielętami do rozprawy prawney dotrzy-

27mać deklarował, a tak on Woźny Szlachtą sobie przytomną oswiad-

28czywszy się z tamtąd powrocił y przedemną Urzędem prawdziwe-

29go Aresztu uczynił y zeznał Rellą. De quo præsens Mis Relatio

30Maciey Szczygielski Woźny ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „pro maioris Testimonij Evidentia sibi adhibitos” – przybranych dla większej oczywistości świadectwa; „De quo præsens Mis Relatio” – o czym niniejsza relacja.

Odczyty niepewne: „Radłtoko[?]” (zapewne nazwisko rotmistrza / dowódcy znaku pancernego, np. „Radeckiego”? – wiersz zaczyna się od skrótu); „Brzozowskiego[?]”; imię arendarza „Josia Szepego[?]”; imiona poddanych „Ozadczego[?], Przyięzego[?], Osaunte[?]” – zapewne przezwiska (osadczy? – osadnik); „wsadczego[?]”, „wtorny[?]”. Tytuł Ostrowskiego – chorąży bracławski (por. 44-1-4: Ostrowski, chorąży bracławski). Areszt obejmował też krowy z cielętami (zapewne zajęte bydło Chodykiewicza).

Streszczenie

25IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego i innych Maciej Szczygielski zeznał, że tego dnia na żądanie Dominika Chodykiewicza, towarzysza znaku pancernego [Radłtoko?], ze szlachtą Antonim Brzozowskim [?] i Janem Makowskim był we wsi Żarwańce, w części Ostrowskiego, chorążego bracławskiego, gdzie we dworze dyspozytora Popławskiego ogłosił areszt na arendarza tej części, Żyda Josia Szepego [?], na poddanych (Ozadczego [?], Przyięzego [?], Osaunte [?] i wszystkich innych) oraz na wójta [?] i całą gromadę, a także na samego Popławskiego jako sprawcę gwałtu. Popławski w imieniu swego pana przyjął areszt i zobowiązał się stawić do rozprawy prawnej arendarza, poddanych oraz krowy z cielętami. Woźny położył krzyżyk.

Transkrypcja

k. 89 (skan 0091, strona prawa, dół)

1Maa Ur. Jagiełłowicza pko

2W. Szczeniowskiemu S. T.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Apr. Dwudziestego Piątego Dnia

5Przed Urzędem y Akt. ninieysz. Grz. Winnc. y przedemną Onufrym Mo-

6skwickim Namiesnikiem Burgr. Grz. Winnc. Compns pter Urodz.

7[reklamant:] Jmć Pan

k. 89v (skan 0092, strona lewa, góra)

1Jmć Pan Woyciech Jagiełłowicz Dobr Częsci Wsi Sanporki[?] Dziedzic

2meliorando antecedentem Manifestum defectus przychylaiąc się do Wi-

3zyi[?] Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Osmego Roku w Miesiącu

4Kwietniu zapisaney solennie na pko W. Stanisławowi Szczeniow-

5skiemu Star. Trecht. zali y manifestuie się o to. Jż W. Sta Trecht.

6niemogąc scierpieć Sąsiada w Dobrach swoich tyle sposobow szukał

7aby Ur. Żalącego się z Possessyi Dobr Częsci Jasnorzeski[?] wyrzut[?], atak

8ktorymś sposobem wynalazłszy, do zamiany Quasi Dobr teraz wspo-

9mnianych na Dobra Częsci Jwanowiec[?], gdzie y ninieyszy Kompnt

10ma Swoie Dziedzictwo, znie wolił, y co gorzey Kontrakt Resignatio-

11nis Ur. Mnifestowi spisawszy, tymże Kontraktem obowiązał się Grun-

12tu Jwanowieckiego Częsci Dwie z iedną Sanporki[?] wydzielić, a

13gdy do rozmiaru przyszło, Ur. Kompnt, od tey roboty dalekim uczy-

14niwszy Mnifest przed Aktami tuteyszemi de nullitte całey roboty

15y Kontraktu wspomnionego zaniosł, ale W. Sta na to nieuważaiąc

16Dobra wspomnione Częsci Jasnorzeski[?] bezprawnie zaiechał y Ni-

17nieyszego Mnanta z onych niesłusznie wziere[?] in Anno Mille-

18simo Septingentesimo Sexagesimo Septimo wyrzucił y wypędził,

19Poddanych Prowizyi sobie[?] pełnie[?] przymusił, y z tych[?] wszelkie

20Prowentus dotychczas zabiera. Zaczym teraznieyszy Kompnt o takową

21krzywdę sobie udziałaną powtornie manifestuie się. Woyciech

22Jagiełłowicz mmd.

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „meliorando antecedentem Manifestum defectus” – poprawiając braki poprzedniego manifestu; „Kontrakt Resignationis” – kontrakt rezygnacji (zrzeczenia się); „de nullitate” – o nieważność; „in Anno Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Septimo” – w roku 1767; „mmd” – formuła podpisu (manu mea [dixi?]).

Odczyty niepewne: nazwy „Sanporki[?]” (por. akt 145 – ta sama wieś, części Melechkiewiczów), „Jasnorzeski[?]” (część dóbr, może „Jasnorzecki”), „Jwanowiec[?] / Jwanowieckiego” (por. akt 144 – Słoboda Iwanowiecka); „Wizyi[?]” (może „Videndy”); „wyrzut[?]”, „wziere[?]”, „Prowizyi sobie[?] pełnie[?]”, „z tych[?]”. Data zawarcia kontraktu rezygnacji i wypędzenia – 1767 (por. akty 144–145: Szczeniowski, starosta trechtymirowski, w tym samym roku zawierał kontrakty z Zabołockim i Melechkiewiczami).

Streszczenie

25IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Wojciech Jagiełłowicz, dziedzic części wsi Sanporki [?], uzupełniając poprzedni manifest i nawiązując do wizji [?] z kwietnia 1768, protestuje przeciw Stanisławowi Szczeniowskiemu, staroście trechtymirowskiemu. Starosta, nie mogąc ścierpieć sąsiada, szukał sposobów, by usunąć Jagiełłowicza z posesji części Jasnorzeski [?]; nakłonił go do zamiany tych dóbr na części Iwanowca [?] (gdzie Jagiełłowicz ma swoje dziedzictwo), spisując kontrakt rezygnacji, w którym zobowiązał się wydzielić mu dwie części gruntu iwanowieckiego z jedną [część] Sanporek [?]; gdy jednak przyszło do rozmiaru, nic nie wydzielił, a Jagiełłowicz zaniósł manifest o nieważność całej transakcji. Starosta mimo to w 1767 r. bezprawnie zajechał części Jasnorzeski [?], wypędził z nich Jagiełłowicza, przymusił poddanych do posłuszeństwa i dotąd pobiera wszystkie dochody. Komparent ponownie się manifestuje.

Transkrypcja

k. 89v (skan 0092, strona lewa)

1Taxa Konia Dereszowatego

2ex pte Urz. Jagiełłowicza

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Apr. Dwudziestego Piątego Dnia

5Przed Urzędem y Akt. ninieysz. Grz. Winnc. y przedemną Onufrym

6Moskwickim Namiesn. Burg. Grz. Winn. Compns Persltr Urodz.

7Jmć Pan Woyciech Jagiełłowicz w poprzedzaiącym solennym mani-

8feście prezentowawszy przedemną Urzędem Konia Dereszowatego

9Lat niemaiącego po ktorym prezentowaniu prosił

10mnie Urzędu o przydanie Woźnego Gnta, ktorego Ja Annuendo

11Affectationi przydałem Woźnego Gnta Woiewodztwa

12Bracł. Szlachetnego Macieia Szczygielskiego ktory

13w przytomnosci Szlachty Ludzi wiary godnych Urz. Jchmć

14PP. Jacka Wilkockiego[?] y Andrzeia Charzewskiego[?] po-

15mienionego Konia Dereszowatego Starego za Złł. Dwadzie-

16scia Cztery otaxował, w czym Szlachtą sobie przytomną

17oswiadczywszy się prawdziwey Taxy Konia zeznał Rellą

18prosząc tak Compns præsenty iako y Woźny Taxy Rell.

19Konia, do Akt o przyięcie co y otrzymali. Woyciech Jagieł-

20łowicz mmd. Maciey Szczygielski Woźny ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „Persltr” – personaliter, osobiście; „Annuendo Affectationi” – przychylając się do żądania; „Lat niemaiący” – bez lat, tj. stary (o koniu bez oznak wieku w zębach); „Taxa” – oszacowanie wartości.

Por. akt 124: żołnierze rosyjscy, sprowadzeni przez Bruszyńskich i Nelickich, zabrali Jagiełłowiczowi gniadego konia wartości 15 czerwonych złotych, a „niby w zamian” zostawili mu starego, dereszowatego konia „Regestru Lat niemaiącego” – ten właśnie koń został tu oszacowany na 24 zł. Odczyty niepewne: nazwiska szlachty „Wilkockiego[?]” (może Witkowskiego) i „Charzewskiego[?]” (może Chorzewskiego).

Streszczenie

25IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Wojciech Jagiełłowicz, nawiązując do swego wcześniejszego uroczystego manifestu (por. akt 124), przedstawił urzędowi starego konia dereszowatego i poprosił o przydanie woźnego; urząd przydał woźnego generalnego województwa bracławskiego Macieja Szczygielskiego, który w obecności szlachty Jacka Wilkockiego [?] i Andrzeja Charzewskiego [?] oszacował konia na 24 zł. Komparent i woźny poprosili o wpisanie taksy do akt.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 89v (skan 0092, strona lewa, dół)

1Maa Urz. Witkowskiego

2y Jnne nne W. Sasimowskiego

3S. T.[?] pko Urz. Kuliczyckiemu[?]

4y Jnn. de diligentia

5Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Apr. Dwudziestego Szostego Dnia

7Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grz. Winnc. y przedemną Onu-

8frym Moskwickim pro tunc Namiesnikiem Burgr. Grz. Winnc.

9Compns pter W. Jmć Pan Stanisław Witkowski swym y

10[reklamant:] Wiel[?]

k. 90 (skan 0092, strona prawa)

1Wiel. Jmć Pana Jakoba Sasimowskiego Sty Turz.[?] Jmieniem tudzież

2subveniendo W. Pryncypała swego Substancyi a bardziey swey całosci

3solennie pko W. Jmć Panu cuiusvis nnis Sasimowskiemu Jmieniem Ja[...]-

4nym[?] lecz z koligacenium[?] Familiy wniewiadomosci zaszczyconemu tudzież

5Urz. Pawłowi Kuliczyckiemu[?] Plenipotentowi JO. Xżny Czetwertyńskiey

6Podkomorz. Bracł. wraz z W. Pryncypała skarży y Manifestuie się

7o to. Jż gdy Urz. Kompns stante disturbio publico przy nabiegach y woiskach[?]

8częstych postronnego Narodu Woyska a do tego wszcze[?] przy niespokoy-

9nosci zupełnym prespektywa[?] Dobr tegoż W. Pryncypała Rząduiąca

10[...] uczynić niemogł, y do Dobr Winnicy Miasta Grodowego schro-

11nił się przez częste naiazdy tak hultaystwa klęskę Dobr poniosł, przy an-

12te[?] latus zas przez Jntrażyą[?] Jmć P. Prżecorskiego[?] y Jnne rożne rozrządze-

13nia widząc y pokrzywdzenia Skarbu teraz zas gdy ciż Wiell. Obżałł.

14pretextu żadnego ani Dyspozycyi W. Pryncypała okazuiąc Sło-

15wnie gromiąc y grożąc odbronieniem Jntrozyi[?] tey iezeliby bez fundamentu

16były w Dobra Kompnta uchylili, Jnwentarze oddania wymogli, Prożałow[?]

17przy Komparencie będących odebrali, y takowym postępkiem podtera-

18znieyszy Czas nieszczęsliwy na Kray klęski, Dobra tegoż W. Pryncypała

19incognito demotivo et prelatu[?] obiowszy Rząd uciemiężenie y Szkody Pod-

20daństwu y Jntracie Pryncypalskiey przynieść mogą y przynoszą, zaczym

21ninieyszy Kompns odebrania Rządu Dobr gwałtownego niewidziawszy

22przyczyny a bronić onymże niemogąc ile przy odebraney władzy żacho-

23wuiąc in robore iezeliby stąd iakowe w Skarbie wynikły Szkody woł-

24ne W. Pryncypałowi swemu dopomnienie się, a zatym ostrzegaiąc całosci

25Honoru y Substancyi swoiey a do tego ile w teraznieyszym Czasie y

26porze nieszczęsliwym Kraju rownie z Jnnemi w niepewnosci Zdrowia

27y Życia zostaiąc usprawiedliwienie się osobliwą Tranzakcyą co do Jntrat

28sobie powierzonych z Osoby swoiey W. Pryncypałowi swemu uczy-

29nić y obiaśnić oswiadczaiąc się præsenti in Termino aczby iakowey

30niepodlegał klęsce lub porozumieniu w uchyleniu się Ratto[?] pre-

31missorum[?] tymże wyż wyrażonym Obżałł. Queritur et Protes-

32tatur. Stanisław Witkowski mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „pro tunc” – ówczesnym; „subveniendo … Substancyi” – dla zabezpieczenia majątku; „cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia; „stante disturbio publico” – w czasie publicznego zamieszania; „incognito demotivo et prelatu[?]” – bez znanego powodu i [uprzedzenia?]; „in robore” – w mocy; „præsenti in Termino” – w niniejszym terminie; „Ratione præmissorum … Queritur et Protestatur” – z powodu powyższego … skarży się i protestuje.

Odczyty niepewne (pismo szybkie; dolne wiersze k. 89v wyblakłe): skrót tytułu „S. T.[?] / Sty Turz.[?]” (por. akt 140 – Jakub Sasimowski, starosta turzański [?]); „Ja[…]nym[?]”, „koligacenium[?]” (zapewne „z koligacyą familii nie wiadomości” – drugi Sasimowski, krewny o nieznanym imieniu); nazwisko „Kuliczyckiemu[?]”; „woiskach[?]”, „wszcze[?]”, „prespektywa[?]”, „ante[?] latus”, „Jntrażyą[?]”, „Prżecorskiego[?]”, „Jntrozyi[?]” (intromisji?), „Prożałow[?]” (może „Prowentów”), „prelatu[?]”, „Ratto[?]”. Sens ogólny: Witkowski, zarządca dóbr Jakuba Sasimowskiego (por. akt 140 – Tarnawa), zbiegły do Winnicy wskutek najazdów hajdamaków i obcego wojska, został pozbawiony rządu dóbr przez drugiego Sasimowskiego i Kuliczyckiego [?], którzy bez okazania dyspozycji pana odebrali mu inwentarze; Witkowski zastrzega się przed odpowiedzialnością za szkody i zapowiada rozliczenie z dochodów.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

26IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Stanisław Witkowski, w swoim imieniu oraz Jakuba Sasimowskiego, starosty turzańskiego [?], manifestuje się w pilności przeciw [N.] Sasimowskiemu (krewnemu o nieznanym imieniu) i Pawłowi Kuliczyckiemu [?], plenipotentowi księżnej Czetwertyńskiej, podkomorzyny bracławskiej. Witkowski, zarządzający dobrami Sasimowskiego, wskutek publicznych zamieszek, częstych napadów obcego wojska i hultajstwa nie mógł w nich przebywać i schronił się do Winnicy; dobra poniosły klęski. Teraz obwinieni, nie okazując żadnej dyspozycji jego mocodawcy, słownie grożąc, odebrali mu rząd dóbr i inwentarze, co w nieszczęsnym czasie przynosi szkody poddanym i dochodom pana. Witkowski, nie widząc przyczyny gwałtownego odebrania zarządu, zastrzega, że nie odpowiada za szkody powstałe w skarbie po odebraniu mu władzy, oświadcza gotowość rozliczenia się z powierzonych dochodów przed swym mocodawcą i protestuje przeciw obwinionym.

Transkrypcja

k. 90 (skan 0092, strona prawa, dół)

1Maa Urz. Porplewiczowey pko

2Sierotom W. Wyleżyńskich y Jnne

3o niepłacenie Prowizyi

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Aprilis Dwudziestego Siodmego Dnia

6[reklamant:] Przed

k. 90v (skan 0093, strona lewa)

1Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y

2przedemną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrab-

3stwa Grodzkim Winnc. stawiwszy się osobiscie Urz. Jmć Pani Wiktorya

4z Wilkowskich pierwszego Małżeństwa niegdy W. Woyciecha Bogo-

5rayskiego Stol. Bł.[?] Żona powtornego zas Urz. Kazimierza Porplewicza

6Chorążego Stwa Winnc. Małżonka w Assystencyi z Prawa należytey

7Urz. Kazimierza Porplewicza Małżonka swego niemogąc się odniżey opisa-

8nych Prowizyi za Lat kilka od Summy Posagowey Dwoch Tysięcy Pięć-

9set Złł. Poll. zaległy doczekać płacenia uroczyscie na pko W. Kajetanowi

10Wyleżyńskiemu Miecz. Wendyń. tudzież W. Woyciechowi y Franciszkowi z

11Wyleżyńskich Rajtarowskim Woysk JKMci Jchm Adjutantom Małł.

12niegdy W. Adama y Anastazyi z Wilkowskich Wyleżyńskich Miecz. Wędyń.

13Małł. z pierwszego Małżeństwa z spłodzonym Synom niemniey W. Jgnacemu

14Marcinowi y Tomaszowi Wyleżyńskim Miecz. Wendyń. tegoż niegdy W.

15Adama y Konstancyi z Zadyńskich Wyleżyńskich Miecz. Wendyń. Mał.

16z powtornego Małżeństwa spłodzonym Synom Małoletnim oraz JW. Mar-

17cinowi Zadyńskiemu Kaszt. Lubacz. tychże małoletnich Opiekunowi wro-

18czyscie żali y Manifestuie się w niżey opisany sposob y oto. Jż lubo Dekret

19poprzedni Roku Tysiąc Siedmset Pięćdziesiąt Siodmego Dnia Piętnastego No-

20vembris między Urz. Manifestantką y Jnnemi z iedney a Wiel. Adamem Wyleżyń-

21skim Miecz. Wędyń. y Jnnemi z drugiey Strony nastąpiony nakazał aby W.

22Adam Wyleżyński Miecz. Wędyń. podten czas Tysiąc od Summy Pięciu

23Tysięcy Złł. Poll. sposobem Posagu po niegdy W. Anastazyi z Wilkowskich

24Wyleżyńskiey Miecz. Wędyń. Małżące swoiey a niegdy W. Piotra Wilko-

25wskiego wziętych y zaciągnionych a do Działu należących przysądzonych poło-

26we Prowizyi, to iest Złł. Poll. Dwiescie Pięćdziesiąt do Rąk y za kwitem być

27ręcznym Urz. Manifestantki corocznie w pierwszy Poniedziałek po Swięcie

28Swiętych Trzech Krolow Rzymskich przed Aktami Grz. Krzemien.[?] pod Winą

29Banicyi wieczney wypłacił, przecież Wiell. Obwinieni iako W. Adama Wyle-

30żyńskiego Miecz. Wendyń. Sukcessorowie sprzeciwiaiąc się przerzeczonemu

31Dekretowi przez Lat iuż kilka po smierci Oyca swego pomienioney

32Prowizyi niewypłacaią, a zatym Urz. Manifestantka o takowe ukrzyw-

33dzenie siebie przez niewypłacenie rzeczoney Prowizyi y Dekretowi

34wyż wyrażonemu sprzeciwienie się wroczną pko tymże wyżey Obżałł.

35powtornie iako nayuroczysciey skarży y żali się. Wiktorya Porple-

36wiczowa iako Assystent Żony moiey podpisuię się Kazimierz Porplewicz mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi wtrętami. „w Assystencyi z Prawa należytey” – przy asystencji (udziale) męża wymaganej przez prawo; „Rajtarowskim Woysk JKMci Adjutantom” – adiutantom rajtarii wojsk Jego Królewskiej Mości; „pod Winą Banicyi wieczney” – pod karą banicji wiecznej; „Swięto Swiętych Trzech Krolow Rzymskich” – Trzech Króli (6 I) wg kalendarza rzymskiego (gregoriańskiego).

Odczyty niepewne: tytuł pierwszego męża „Stol. Bł.[?]” (stolnik bełski?); tytuł Wyleżyńskich „Miecz. Wendyń. / Wędyń.” – miecznik wendeński (inflancki); „Grz. Krzemien.[?]” – akta grodzkie, w których miała następować wypłata (może krzemienieckie). Podpis w rkp. łączy dwa podpisy (żona i mąż-asystent), jak w akcie 133. Suma posagowa w nagłówku aktu: 2500 zł (połowa z 5000 zł po Anastazji z Wilkowskich, przysądzona manifestantce); prowizja roczna 250 zł.

Streszczenie

27IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Wiktoria z Wilkowskich, primo voto Bogorajska (żona Wojciecha Bogorajskiego, stolnika [bełskiego?]), secundo voto żona Kazimierza Porplewicza, chorążego starostwa winnickiego, przy jego asystencji, manifestuje się przeciw sukcesorom Adama Wyleżyńskiego, miecznika wendeńskiego: synom z pierwszego małżeństwa z Anastazją z Wilkowskich – Kajetanowi, mieczniku wendeńskiemu, Wojciechowi i Franciszkowi, adiutantom rajtarii wojsk JKMci; synom z drugiego małżeństwa z Konstancją z Zadyńskich – małoletnim Ignacemu, Marcinowi i Tomaszowi; oraz ich opiekunowi Marcinowi Zadyńskiemu, kasztelanowi lubaczowskiemu. Dekret z 15 XI 1757, wydany między manifestantką a Adamem Wyleżyńskim, nakazał mu wypłacać jej corocznie w pierwszy poniedziałek po Trzech Królach, przed aktami grodzkimi [krzemienieckimi?], pod karą banicji, 250 zł prowizji od jej połowy (2500 zł) sumy 5000 zł posagu zmarłej Anastazji z Wilkowskich, córki Piotra Wilkowskiego. Od kilku lat po śmierci ojca sukcesorowie prowizji nie płacą, sprzeciwiając się dekretowi; manifestantka uroczyście się skarży.

Transkrypcja

k. 91 (skan 0093, strona prawa)

1Maa Urz. Straszewskich Braci

2pko Urz. Poznańskiemu y Jnne

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Aprilis Dwudziestego Siodmego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grz. Winnickiemi y prze-

6demną Onufrym Moskwickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grz. Winnc.

7Compns pter Urz. Jmć Pan Tomasz Straszewski Towarzysz Woyska Koron-

8nego swym y Urz. Jchmć PP. Jana y Anny z Kobylańskich Braci y Brato-

9wey niemniey Jędrzeia Synowca Straszewskich in Lecto Ægritudinis dla

10cięzkiego zbicia zostaiących y ad Acta przybyć niemogących ale tylko

11do tychże Akt przybyć mogł postrzegaiąc onych całosci Zdrowia y Ży-

12cia, iakoteż y swoiego solennie na pko JOX. Jmci Antoniemu Lubomir-

13skiemu Wojew. Lubell. Dobr Miasta y całego Klucza Pikowskiego Dzie-

14dzicowi Panu, osobliwie Urz. Jmć P. Jozefowi lub innego Jmienia Poznań-

15skiemu Klucza tegoż Gubernatorowi niemniey cuiusvis nnis Brze-

16zińskiemu Pisarzowi Zamkowemu tudzież Kozakom Pikowskim y Jnnym

17do wszelkiey wiolencyi na rożnych miescach czynić Licencyowanym

18y odważaiącym się Manifestował y Protestował się o to. Jż Urz. Poznań-

19ski zostaiąc na Dyspozycyi Klucza Pikowskiego, od obięcia tyże Dyspo-

20zycyi swoiey nie podług tey Funkcyi ktora wszelką Spokoynosć, Zgodę

21y rozsądek mieć każe, lecz in contrarium idąc bo na rożne krzywdy

22wiolencye nietylko sam iako Manifestant rożnych Jchmciow w sobie

23Senat[?] odważał się y odważa, ale y Ludzi w Dyspozycyi swoiey maiących

24iako to Kozakow y Poddanych Ludziom postronnym przeieżdżaiącym

25na Jarmarki zgromadzaiącym się dla czynienia tychże krzywd Dys-

26ponie y Licencyie, iakoż w Roku przeszłym od Szlachty rożnych

27kondycyi Ludzi uciekaiących przed zaboystwem Haydamackim

28y zbuntowanego na Szlachtę Chłopstwa od nich wystawiwszy Ko-

29zakow w Miescie y na wyieździe z Miasta Pobelnę[?] nawet y gdzie się

30nieznayduie Mytą[?] osobno ex[?] tow[?] w nieszczęsciu y mizeryi będących

31a od Drugich także pod czas teyże Ucieczki Suplement zaniemiłego[?]

32gwałtownie tenże Suplement Podwodnikow przedawać przymuszał

33sobie Myto płacić y Dawną każąc Jnnym żeby na Jarmarki przy-

34bytym umyslnie dla wziątku swoiego dla napasci y Kradzieży Koza-

35kow y Gromadnych Ludzi w Dyspozycyi swoiey maiących często

36krocie Subordynował y krzywdy czynić pozwalał, iakoż y temi czasy

37na Kwietną Niedzielę Ruską[?] wzięte z praw takowym sposobem

38zręcznemi y zgromadzonemi pod czas tego Jarmarku do bicie wyna-

39lazłszy y na ninieyszych Uskarżaiących się wprzody Kidnaty[?]

40wo Zymnieckiego[?] dla Dania Kłaszy[?] Onym na dobrowolney Drodze[?]

41cenciował[?], potym in Supplementum onego Pisarza swoiego Urz. Brze-

42zińskiego z Kozakami Małgorzatkami[?] Bobolczym[?] Korniłem[?] y Jn-

43nego Jmienia Niedokanem[?] Atan[?] a com[?] pikowskim z Jnnemi

44[reklamant:] Kozakami

k. 91v (skan 0094, strona lewa)

1Kozakami Subordynował ktorzy naiechawszy w Drodze Urz.

2Jana Straszewskiego Bratu rodzonego Kompntis iadącego do Domu z Żo-

3ną y Synem nic niewinnego napadłszy bez żadney racyi zbili z Kulbaki[?]

4zrzucali y nazad do Miasta zawrociwszy do Urz. Obżałł. zbitych do Zamku

5iescze więcey biiąc zaprowadzili, gdzie y sam Obżały bez żadney y ob-

6serwy[?] Stanu Szlacheckiego rożnemi Dyzgustami traktuiąc w De-

7tencyą wziąć kazał y blisko Tygodnia Jnkarcerował y wypuszczać się

8z Detencyi przymusił, na Urz. Komparenta Łapaniem y zasadzeniem[?]

9onemu Jndechwałki[?] czynił, przy ktorey Aggrawacyi niemało Szko-

10dy poczyniono, Adeoq[ue] Jdem Comparens iterata Vice Suo et nne Quorum

11supra Manifestowawszy się stawił przedemną Urzędem Woźnego

12Gnta Opatrz. Stefana Widerskiego Authenticatum Juratum, ktory na Af-

13fektacyą y prawną Rekwizycyą Urz. Tomasza Straszewskiego Towarzy-

14sza Woyska Koronnego Una cum Nobilibus Josephe[?] Michaele Radeckie[?] et Joan-

15ne Kowalski Anno præsenti Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Nono

16Die Vigesima Sexta Aprilis zieżdżał do Dobr Miasta Pikowa, gdzie będąc

17u Woyta y Mieszczan Urz. Poznańskiego Gubernatora, a zas Brzezińskiego

18Pisarza y Korniła Niedokona[?] y Jnne Kozakow u Urz. Poznańskiego u Woy-

19ta y Mieszczan Areształ y prawnie przypowiedział, ktory isty przyię-

20li, prosząc tak Kompnt Mnij y Woźny Rellis Actis connotari y otrzyma-

21li Compns et Mtis ignari Sti Crucis Signum posuerunt Tomasz

22Straszewski ✠ Stefan Widerski Woźny ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „in Lecto Ægritudinis” – w łożu choroby; „cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia; „in contrarium” – przeciwnie; „Suplement” – tu: dopłata, okup; „Myto” – opłata drogowa (cło); „Jnkarcerował” – uwięził; „Aggrawacya” – obciążenie, krzywda; „Adeoque Idem Comparens iterata Vice Suo et nomine Quorum supra Manifestatus” – a zatem tenże komparent po raz wtóry w swoim i tych, których wyżej, imieniu zamanifestowawszy się; „Authenticatum Juratum” – uwierzytelnionego, zaprzysiężonego (woźnego); „Una cum Nobilibus … Anno præsenti 1769 Die Vigesima Sexta Aprilis” – wraz ze szlachetnymi … roku bieżącego 1769 dnia 26 kwietnia; „Relationis Actis connotari” – (prosili) o zapisanie relacji do akt; „Comparens et Ministerialis ignari Scribendi Sanctæ Crucis Signum posuerunt” – komparent i woźny, nie umiejąc pisać, położyli znak krzyża świętego.

Odczyty niepewne (pismo staranne, ale dolne wiersze k. 91 wyblakłe, zakryte pieczęcią): „Senat[?]”, „Pobelnę[?]” (może „Pobereżnę” – nazwa miejsca/rogatki), „Mytą[?] osobno ex[?] tow[?]”, „zaniemiłego[?]”, „na Kwietną Niedzielę Ruską[?]” (Niedziela Palmowa wg kalendarza juliańskiego – w 1769 r. 16 IV st. st. = 27 IV n. st.?), „Kidnaty[?] wo Zymnieckiego[?] dla Dania Kłaszy[?]”, „cenciował[?]”, imiona kozaków „Małgorzatkami[?] Bobolczym[?] Korniłem[?] … Niedokanem[?] / Niedokona[?] Atan[?]” – zapewne Korniło Niedokon, ataman pikowski; „z Kulbaki[?]” (z siodła), „obserwy[?]”, „zasadzeniem[?]”, „Jndechwałki[?]” (może „niesławy”); szlachta przy areszcie „Josephe[?] Michaele Radeckie[?]” (Józef Michał Radecki?) „et Joanne Kowalski”. Pików – miasto, klucz pikowski księcia Antoniego Lubomirskiego, wojewody lubelskiego (por. akt 120 – Lubomirski, Lemieszówka). Józef Poznański, gubernator pikowski – por. akty 41–120 (spory Małkowski / Poznański).

Streszczenie

27IV 1769 przed Onufrym Moskwickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Tomasz Straszewski, towarzysz wojska koronnego, w imieniu własnym oraz brata Jana i bratowej Anny z Kobylańskich Straszewskich i synowca Andrzeja, którzy leżą ciężko pobici, manifestuje się przeciw księciu Antoniemu Lubomirskiemu, wojewodzie lubelskiemu, dziedzicowi miasta i klucza pikowskiego, a zwłaszcza Józefowi Poznańskiemu, gubernatorowi klucza, Brzezińskiemu, pisarzowi zamkowemu, i kozakom pikowskim. Poznański, zamiast dbać o spokój, sam dopuszcza się krzywd i pozwala swoim kozakom i poddanym napadać na przyjezdnych na jarmarki: w roku ubiegłym od szlachty i ludzi uciekających przed rzezią hajdamacką i buntem chłopskim kazał kozakom pobierać w mieście i na wyjeździe myto i okupy; ostatnio, podczas jarmarku na ruską Niedzielę Palmową, jego pisarz Brzeziński z kozakami (m.in. Korniłem Niedokonem [?], atamanem pikowskim) napadł w drodze na Jana Straszewskiego, jadącego z żoną i synem do domu, pobił ich, zrzucił z koni i zawlókł do zamku, gdzie Poznański, nie bacząc na stan szlachecki, uwięził ich na blisko tydzień; grożono też uwięzieniem komparentowi. Woźny generalny Stefan Widerski zeznał, że 26 IV 1769 ze szlachtą Józefem Michałem Radeckim [?] i Janem Kowalskim w Pikowie ogłosił areszt na gubernatora Poznańskiego, pisarza Brzezińskiego, Korniła Niedokona [?] i innych kozaków, w ręce wójta i mieszczan, którzy go przyjęli. Komparent i woźny, niepiśmienni, położyli krzyżyki.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 91v (skan 0094, strona lewa, dół)

1Maa W. Lenkiewicza C. M.

2pko JOXJmć Czetwertyńskiemu

3Podkomu.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Aprilis Dwudziestego Dziewiątego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi

7y przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgra. Grz. Winnc.

8Compns pter W. Jmć P. Bazyli Lenkiewicz Cześn. Mozyrs. Dobr Wsi Li-

9powki Arędowny Possessor iak tylko do Akt ninieyszych Grodzkich

10Winnc. przybyć mogł tak zaraz solennie na pko JOXiążęciu Januszowi

11Tomaszowi Czetwertyńskiemu Podkom. JKMci Dobr wspomnionych

12Wsi Lipowki Dziedzicowi a Jurisdatorowi swemu skarży, Ma-

13nifestował y Remanifestował się o to. Jż JOXiąże Jmć Obżałł. w po-

14trzebie swoiey maiąc Summę Trzydziesci Siedm Tysięcy Złł.

15Poll. u W. Manifestanta przez Czyiąż[?] Opisawszy się Kontrak-

16tem bardziey obowiązawszy się Kompntowi[?] zaraz[?] lub Summę[?]

17… Summę oddać albo też Dobra Swoie Dziedziczne w To[?]

18wymienioney Summy modo obligatorio puscić, w Czasie

19… W. Manifestans [?] Lipowki[?] Summy Dwadzieścia[?]

k. 92 (skan 0094, strona prawa)

1JO. Xiążę Jmć Obżałowany teraznieyszy Jurysdator wpowszy[?]

2z Zawołaniem[?] przyiaźni Zowymogł[?] że oddawszy Summę Dwa-

3dzieścia Tysięcy w należytosci reszty Siedmnastu Tysięcy

4Wieś Lipowkę Kontraktem Arędownym wypuscił, a W.

5Manifestans nie potrzeba Possessyi lecz dla Zawodu[?] przyiąć

6niechciał[?] y w Czasie teraznieyszey Jnkursyi przy Arędow-

7ney Possessyi z stratą swoią niemało został, JO. Xiąże Jmć Jurys-

8dator nieuważaiąc straty w Czasie teraznieyszym niewinnie

9W. Manifestanta przed Aktami opisać dopuscił, y niedotrzy-

10mania Obowiązkow Kontraktowych uciemiężenie Poddanych

11y Narzuty Tłuczenia Prosa na Poddanych Lipowieckich wy-

12rzucił[?] kazał, co się nigdy pokazać niemoże aby W. Manifes-

13tant nad Kontrakt sobie pozwolił, y lubo Prosa do Tłuczenia

14Poddanym kazał rozdać, to nietylko że się w Sąsiedzkich praktykuie

15Kluczach, lecz y Kontraktem ma sobie pozwoloną, uciemiężenia

16żadnego czynić niemogł, bo nawet Dyspozytor na Gruncie

17JO. Xięcia Jmć Jurysdatora mieszkaiący w Lipowce Pańszczyznę

18y powinnosciami Rządzi, a większa że sam Xiąże Jmć na po-

19trzeb swoią Wszystkich prawie Poddanych wyprowadziwszy

20w drogę gwałtownie Transport w pole [?] czynić kazał przez

21co Dobytku wiele wyzdychało, y teraz do Jnwentarza nie do-

22staie od Arędarzow, nic nad należytosc Zwyczayną nie wy-

23magał, iedynie sposobami należytosci od Arędarzow wybierał,

24ktorego sam JO. Xiąże Jmć Jurysdator wzięcia trzy maiąc

25przymusił Za Arędę Lipowiecką dać sobie Zastaw a po wię-

26tszy Zastawie uwolnił, y ten teraz obawiaiąc się niebespie-

27czeństwa iakowegoś przed Jnkursyą zewszystkim w

28Kray bespiecznieyszy wyiechał, iako nietylko w Lipowce

29się Arędarze nie znayduią, ale w tym Kraju y gdzie, nareszcie

30Xiąże Jmć Jurysdator wyraża, iż pretendo-

31wał pieniądze oddać, ktore W. Manifestans sobie życzył, by

32teraz Złotych wedle radzy[?] odebrał, tylko JO. Xiąże Jmć

33nie chce wyliczać, więc oczewiscie[?] krzywdy W. Manifestanta, tak przez Xiążęcia Jurysda-

34tora formowane pretensye iako nienależyte opisywanie

35manifestem, a niedobory swoie w tym Roku iako dalsze

36… ktore przy likwidacyi się pokażą iterata Ma-

37nifestatur et Remanifestatur vice Salva … ac

38… melioratione Bazyli Lenkiewicz mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „Jurysdator” – właściciel dóbr sprawujący władzę nad dzierżawcą/posesorem; „modo obligatorio” – tytułem zastawu; „Jnkursya” – najazd, inkursja (tu: najazdy wojsk / hajdamaków); „iterata Manifestatur et Remanifestatur vice, Salva … melioratione” – ponownie manifestuje się i remanifestuje, z zastrzeżeniem poprawienia.

Akt jest odpowiedzią na manifest księcia Janusza Tomasza Czetwertyńskiego z 12 IV 1769 (akt 128), który zarzucał Linkiewiczowi przekroczenie kontraktu arendownego w Lipówce (uciemiężanie poddanych, tłuczenie prosa, więzienie arendarzy). Nazwisko w tym akcie zapisane „Lenkiewicz” (w akcie 128 „Linkiewicz”) – ta sama osoba. Od tego aktu w roli namiestnika burgrabstwa ponownie występuje ANTONI JAŁOWICKI (por. akty 1–119).

Odczyty niepewne (dół k. 91v bardzo wyblakły, wiele słów nieczytelnych – oznaczone „…”; na k. 92 pismo staranne, ale dolne wiersze wyblakłe): „Czyiąż[?]”, „Kompntowi[?] zaraz[?] lub Summę[?]”, „w To[?]”, „wpowszy[?]”, „z Zawołaniem[?]”, „Zowymogł[?]”, „dla Zawodu[?]”, „niechciał[?]”, „wyrzucił[?]”, „w pole [?]”, „wedle radzy[?]”, „oczewiscie[?]”. Kwoty: suma pożyczona przez księcia 37 000 zł; zwrot 20 000 zł, a za resztę 17 000 zł Lipówka w arendzie.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

29IV 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Bazyli Linkiewicz (Lenkiewicz), cześnik mozyrski, arendowny posesor wsi Lipówka, manifestuje się i remanifestuje przeciw księciu Januszowi Tomaszowi Czetwertyńskiemu, podkomorzemu JKMci, dziedzicowi i jurysdatorowi Lipówki. Książę pożyczył od niego 37 000 zł i kontraktem zobowiązał się zwrócić sumę albo puścić mu w zastaw swoje dobra; następnie, oddawszy 20 000 zł, za resztę 17 000 zł wypuścił mu Lipówkę kontraktem arendownym, choć Linkiewicz posesji nie potrzebował, a w czasie obecnych najazdów poniósł przy niej znaczne straty. Mimo to książę oczernił go w manifeście (por. akt 128), zarzucając uciemiężanie poddanych i narzucanie tłuczenia prosa – co Linkiewicz odpiera: rozdawanie prosa do tłuczenia praktykuje się w sąsiednich kluczach i jest dozwolone kontraktem, pańszczyzną i powinnościami rządzi dyspozytor księcia mieszkający w Lipówce, a sam książę wyprowadził prawie wszystkich poddanych do przymusowego transportu, przez co wiele dobytku padło; od arendarzy nie wymagał nic ponad zwyczajną należność, a arendarz, którego zastaw książę wymusił, uciekł przed najazdami w bezpieczniejsze strony. Linkiewicz zarzuca księciu, że nie chce wyliczyć należnych pieniędzy, i protestuje o jego bezpodstawne pretensje i niedobory w tym roku, które wykaże likwidacja.

Transkrypcja

k. 92v (skan 0095, strona lewa) – pusta (przekreślona zygzakiem)

k. 93 (skan 0095, strona prawa)

1Maa Wiel. Drużbowicza

2pko JWW. Morawskim

3y Jnnym o pretensye

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maji Drugiego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Win-

7nickiemi y przedemną Antonim Jałowickim Namiesni-

8kiem Burgrabstwa Grod. Winnc. Compns Pter Wiel. Jmć Pan

9Antoni Drużbowicz Skarbnik Smoleński, iak prędko ile prze-

10srodnym w Kraju w Czasie teraznieyszym przeiezdzie Acta pre-

11sentia adire mogł, tak zaraz przychylaiąc się do dawnieysze-

12go w Roku blisko przeszłym Tysiąc Siedmset Sześdziesiątym

13Osmym Dnia Trzynastego Octobris w Grodzie ninieyszym Manife-

14stu quam solennissime pko JWW. Jgnacemu y Teofili z JOO

15Xiążąt Radziwiłłow[?] Morawskim Klucza Szpiczynieckiego[?] Dzie-

16dzicom, UUrodz. Quorumvis Nominum Będzińskiemu[?], Piotrow-

17skiemu y Jnnym Kommiss. y Dyspozycye Dobr pomienio-

18nego Klucza maiącym skarży y manifestuie się o to. Jż JWW.

19Morawscy przez Zestanych[?] w Opisie swey wziowszy u W. Kom-

20parenta Summę y ad Obloquentiam opisu Kontraktu Dobra

21Smorżynce[?] obowiązawszy do wytrzymania, teraz ani Summy

22nieoddali, ani Dobr wypuscić do wytrzymania niechcą, y w

23potrzebie zostaiąc od Skarbu żadney zatwosci[?], y nadgrody nie

24czynią, Pszenicy Sto Dwadziescia kop po Korcu Jednym z Mia-

25sypem[?] wydaiącey bez żadney wiadomosci Kompnta na Skarb

26wziowszy, nieoddali, y niezapłacili, a co większa posłuszeństwo

27odebrawszy, w Zbożu snie[?] ktorym Czasy, iako Obgadaniu[?] Possessori

28zaniosł pożytek, y Sumki odbioł z prowentem przez zabronienie

29wolnego wymłotu znaczne, y z Zguba zupełną przynieśli szkody.

30Albowiem Woysko Rossyiskie, ktore do Magazynu skupuiąc

31gotowym płaciło po Złłch Cztery Żyta Korzec groszem, teraz w za-

32mieszaniu Kraju może przynieść upadek. Więc ninieyszy Compns

33z przyczyny oddalenia siebie od Possessyi, nieoddania Summy, od-

34ięcia Posłuszeństwa, y zabronienia wymłotu o tak wielkie Szko-

35dy w Skarbie przesiaku wała[?] ^[pomoże[?]] y dopomnie się obiawiąc, teraz

36ratione Emissorum contra supra latos iterata queritur et

37manifestatur vice. A. Drużbowicz mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „Acta præsentia adire” – przybyć do niniejszych akt; „quam solennissime” – jak najuroczyściej; „Quorumvis Nominum” – jakichkolwiek imion; „ad Obloquentiam opisu Kontraktu” – zgodnie z brzmieniem zapisu kontraktu; „ratione Emissorum contra supra latos iterata queritur et manifestatur vice” – z powodu powyższego przeciw wyżej wymienionym ponownie skarży się i manifestuje. Na lewym marginesie pionowa adnotacja kolacjonującego „Legi … mmd.” (przeczytałem – ręką własną).

Odczyty niepewne: „z JOO Xiążąt Radziwiłłow[?]” (rkp. „Radziwiłłow” – Teofila Morawska z Radziwiłłów?); „Szpiczynieckiego[?]” (klucz szpiczyniecki – Szpiczyńce? / Szczerzyniec?); „Będzińskiemu[?]”; „przez Zestanych[?]” (może „przez zezwolenie”); „Smorżynce[?]”; „zatwosci[?]” (zapłaty?); „z Miasypem[?]” (z nasypem?); „w Zbożu snie[?]”, „Obgadaniu[?]”; „przesiaku wała[?] ^[pomoże[?]]” – miejsce poprawione w rkp., niezrozumiałe; nazwisko w nocie marginalnej „Zgrzda[?]”. Data dawniejszego manifestu: 13 X 1768.

Streszczenie

2V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Antoni Drużbowicz, skarbnik smoleński, przybywszy do akt, gdy tylko pozwalały na to warunki w kraju, i nawiązując do swego manifestu z 13 X 1768, skarży się przeciw Ignacemu i Teofili z Radziwiłłów [?] Morawskim, dziedzicom klucza szpiczynieckiego [?], oraz ich komisarzom i dyspozytorom (Będzińskiemu [?], Piotrowskiemu i in.). Morawscy, wziąwszy od niego sumę i zobowiązawszy się kontraktem puścić mu do wytrzymania dobra Smorżynce [?], ani sumy nie oddali, ani dóbr nie wypuszczają; ponadto bez jego wiedzy zabrali na swój skarb 120 kop pszenicy (wydającej po korcu z kopy) i jej nie oddali ani nie zapłacili, odebrali mu posłuszeństwo poddanych i zabronili wymłotu zboża, przez co poniósł wielkie szkody – zwłaszcza że wojsko rosyjskie, skupujące do magazynu, płaciło gotówką po 4 zł za korzec żyta. Komparent ponownie się manifestuje. Na marginesie adnotacja kolacjonująca „Legi Zgrzda [?]”.

Transkrypcja

k. 93 (skan 0095, strona prawa, dół)

1Maa nne JW. Mniszka Chor.

2N. K. pko Urod. Zarczyńskim

3y Jnne o naiazd Dobr y

4Jnnych pretensye

5Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Maji Piątego Dnia

7Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grz. Winnc. y przede-

8mną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz-

9kim Winnickim. Compns Pter Wiel. Jmć Pan Bal Miedźwiec-

10ki Stolnik Mścisł. JW. Jmć Pana Adama[?] z Bożenina[?] Mniszcha

11Chor. Nadw. Kor. Mniszek[?] … y Jnnych pomienionych[?]

12Plenipotent

k. 93v (skan 0096, strona lewa)

1Plenipotent nne et ex parte tegoż JW. Pryncypała swego solen-

2nie pko Urz. Jchmć Panom Jakubowi y Tomaszowi Rodzo-

3nym, Janowi Stryiecznemu Braci między sobą Zarczyńskim y

4Jnnym Onychże służącym z Jmion y Przezwisk w Czasie okazałym

5skarży y manifestuie się o to. Jż zwyż wyrażeni, a mianowicie Urz.

6Tomasz y Jakób Zarczyńscy wiedząc dowodnie a wyższym Kontra-

7ktie wprzod iwym zwypełnieniem ozraczony dla Onychże

8Rumacyi[?], a powzięły na JW. Compntis Pryncypała w Dobra

9też to iest Klucz Supronowski[?], iako Onychże Jurysdatora Jntromi-

10syi o puszczeniu podobnym Kontraktem Arędownym od tegoż

11JW. Pryncypała in Rem Wiel. Przyłuckiego[?], ktorento Wiel. Przy-

12łuckiewicz[?] w też Dobra cum omni Solennitate Juris swoie sprowa-

13dziwszy, y obwołowawszy przez Woźnego Jntromissyą, pacifica dzierżał

14Possessione Urodz. Chojeckiego na Funkcyi Ekonomiczney ulokowa-

15wał. Wiel. Zarczyńscy nullo Titulo bezprawnie pod rożnemi

16na Ziemian Hultayskiey swywoli w Dobrach Klucz Supro-

17nowski, z ktorych w Obecnosci W. Tarszeńskiego, qua JW. Pryn-

18cypała Kommissarza za zupełną zgodą y pomiarkowa-

19niem, tantisper ile stante hostilitate w Kraju, ustąpi-

20li. Opuszczeniu tychże Dobr in Rem W. Przyłuckiewicza dostatecz-

21nie uwiadomieni, po wyieździe szczegulnym tegoż W. Tar-

22szeńskiego JW. Pryncypała Kommissarza z zebranemi przez

23Siebie Ludźmi, też Dobra Klucz Supronowski naiechali Pod-

24starosciego zwyż zmianowanego W. Przyłuckiewicza iako Osta-

25tniego tych Dobr Possessora wygnali, y mało o Smierć nie

26przyprawili, Ludzi y Poddaństwo przez tegoż Wiel. qua Kom-

27missarza W. Przyłuckiewiczowi Kontraktem y Possessyą dobro-

28wolną podane, gwałtownie do Posłuszeństwa przymuszali,

29za Poddaństwem y Szlachtę tychże Dobr mieszkaiącą, a mia-

30nowicie Urodz. Piątkowskim po Wsi, Dworze, y Obesciu Ducho-

31wnego z Pistoletami y Orężem uganiaiąc się, te Okrzyki czy-

32nili, his formalibus: gdzie ten Piątek ubiię go, iak Psa, dam

33za niego Złtch Sto, Ja Pan, Ja Kommissarz, kto mi ma prze-

34szkadzać, w Dobrach będę wieszał, iam, Brat moy Kommis-

35sarz generalny, y Pan tych Dobr będę miał Czas czynić

36na złość Rządem Pana Tarszeńskiego. A tak iako bez funda-

37mentu Prawa po wyższym Kontrakcie y Rumacyi usque

38adhunc Actum zuciemiężeniem Ludzi y Poddaństwa gwał-

39townie, y naiezniczym sposobem w Dobrach tych znaydu-

40iące się, Zboża na odsiewy w Obecnosci Wiel. Kommissarza

41odmierzone nazad do Dobr Medwedki[?] wywiozł, non par-

42cendo Swiętom Uroczystym Wielkonocnym z Pistoletami y

43Szablą uganiaiąc się, Podwody, Pasieki, gdzie niektore z głowy

44w Ulach miod wybieraiąc, Jnne zas po odpędnych Przewłokach[?] y

45za sruszczona[?], Potoki, wodą odlewaiąc, y tym karmiąc u nich

46Obroki, y zniszczyli, a co to zobowiązku Remanentu

47Pni sto Pięćdziesiąt zostawić powinni, iedynie tylko Czter-

48dziesci

k. 94 (skan 0096, strona prawa)

1Czterdziesci Osm, y to z przyczyn wyż wyrażonych mocno słabe

2zostawili, Drob y Sprzęt wszelki Gospodarski, tudzież Posudek, Sta-

3tek, Staty[?], Stołki, etc. zabrali, nieoddali Zasiewow, ani Sami zobo-

4wiązku prz swym gwałtownym zaieździe nieuczynili, zasiać zosta-

5wionym ex re Skarbu Dyspozytorom niedopuscili. A tak po upadłym

6y Ochybionym Wiosny Zasianiu, gdy nasienia dostać niepodobna,

7Całe Wiosniane Zasiewy upadać będą z deceßem[?] y Szkodą Jntra-

8ty Skarbu y Possessora, Ogrody wszelkie ani skopane, ani zasiane

9zgoła Pustynie Jedne z Dobr y Folwarkow poczynili, Poddaństwo

10z ciemiężyli, Płacy powinney Onymże niedawali, Chudobę gdzie

11niektorym pozabierali, Kotły Maydańskie, ktore do Skarbu na-

12leżeli, zabrali, a co większa wynalazłszy Sobie iakowyś List niby

13Pański pod Cerkwią w Obecnosci Gromady Całey, y powszi gło-

14sili, że Oni Panowie Całe Gromadę do niepowinnego Jm posłu-

15szeństwa zniewolili, Urodz. Paskudzkiemu[?] od Siebie lokowane-

16mu Possessorowi wywozu Zboża, wypędzenia Bydła bronili, y

17w tych Czasiech tak Sami Ludzi niszczyli, tak y Urodz. Paskudz-

18kiemu[?] czyste[?], grabie, exekucye, uciemiężliwe stawić, chudobę Ludzką

19zabierać, bezcennie y bez żadney taxy dopuscili, Dobra y Folwar-

20ki z obeysciami Onychże spustoszyli, Jntraty wybrawszy niezliczo-

21ne pretendowanemi Długami obarczyli. Zaczym ninieyszy

22Compns ostrzegaiąc Całosć Dobr JWiel. Pryncypała y Praw,

23tudzież Kontraktu Wiel. Przyłuckiewiczowi qua temporaneo Pos-

24sessori służącego o naiazd y pokrzywdzenia wszelkie prawem

25dochodzić, teraz zas uskarżaiąc się, pko tymże nne quo su-

26pra powtornie manifestuie się. Jan Bal Miedźwiecki mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi wtrętami. „nullo Titulo” – bez żadnego tytułu (prawnego); „tantisper ile stante hostilitate” – na ten czas, dopóki trwają działania wojenne; „his formalibus” – tymi słowy; „usque adhunc Actum” – aż do tego aktu; „non parcendo Swiętom Uroczystym Wielkonocnym” – nie szanując uroczystych świąt wielkanocnych; „qua temporaneo Possessori” – jako czasowemu posesorowi; „Remanent” – pozostałość (inwentarz do zwrotu przy zdaniu dóbr); „Kotły Maydańskie” – kotły z majdanu (do wyrobu potażu / smoły); „nne quo supra” – imieniem jak wyżej.

Odczyty niepewne: imię i tytulatura mocodawcy na k. 93 (dolne wiersze wyblakłe): „Adama[?] z Bożenina[?] Mniszcha Chor. Nadw. Kor.” – w nagłówku marginalnym „JW. Mniszka Chor. N. K.” (chorąży nadworny koronny); „Rumacyi[?]” (rumacja – usunięcie się z dóbr, ustąpienie); nazwa klucza „Supronowski[?]”; nazwisko posesora: „Przyłuckiego[?] / Przyłuckiewicz[?]” (w rkp. obie formy, nieostre – w akcie 155 pada imię Szymon); „Medwedki[?]” (dobra, do których wywieziono zboże – może Medwedówka); „Przewłokach[?]”, „sruszczona[?]”, „Staty[?]”, „deceßem[?]”, „Paskudzkiemu[?]” (posesor osadzony przez Zarczyńskich), „czyste[?]”. Por. akt 155 – manifest tychże stron (Tomasz Zarczyński, cześnik [sieradzki?], przeciw Przyłuckiemu [?]). Por. też POSTEP: do weryfikacji tytuł Jakuba Zarczyńskiego (akt 82 „Chełm.” vs akt 115 „Sieradz.”).

Streszczenie

5V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Bal Miedźwiecki, stolnik mścisławski, plenipotent [Adama?] Mniszcha, chorążego nadwornego koronnego, manifestuje się przeciw braciom rodzonym Jakubowi i Tomaszowi oraz stryjecznemu Janowi Zarczyńskim i ich ludziom. Zarczyńscy, wiedząc, że na mocy kontraktu i rumacji musieli ustąpić z klucza supronowskiego [?], a Mniszech jako jurysdator wypuścił go kontraktem arendownym Przyłuckiemu [?], który wprowadził się do dóbr z intromisją woźnego i osadził ekonoma Chojeckiego – i choć w obecności komisarza Mniszcha Tarszeńskiego zgodnie ustąpili z dóbr na czas wojny – po wyjeździe Tarszeńskiego z zebranymi ludźmi najechali klucz, wygnali podstarościego Przyłuckiego [?], omal go nie zabijając, gwałtem przymuszali poddanych do posłuszeństwa, ganiali z pistoletami i bronią za szlachcicem Piątkowskim po wsi, dworze i obejściu duchownego, wołając, że zabiją go jak psa, i grożąc wieszaniem; wywieźli zboże przeznaczone na zasiew do dóbr Medwedki [?], nie szanując świąt wielkanocnych, wybierali miód z uli, zniszczyli pasieki (z 150 pni remanentu zostawili tylko 48, i to słabych), zabrali drób, sprzęty, kotły majdanowe, nie dopuścili do wiosennego zasiewu, przez co dochody upadną, ciemiężyli poddanych, ogłosili pod cerkwią jakiś rzekomy list pański, nakazując gromadzie posłuszeństwo, i osadzili własnego posesora Paskudzkiego [?], który niszczy ludzi egzekucjami. Komparent zastrzega dochodzenie prawne i ponownie się manifestuje.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 94 (skan 0096, strona prawa, dół)

1Protta W. Tomasza Zarczyn-

2skiego C. S. pko Wiel. Tarszen-

3skiemu Komm. JW. Ch. N. Kor.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiątego Dziewiątego

5Miesiąca Maji Piątego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic.

7y przedemną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

8Grodzkim Winn. Osobiscie stanowszy Wiel. Jmć Pan Tomasz Zarczyn-

9ski Cześnikowic Sieradzki, iak skoro po ciężkim a niewinnym obel-

10żeniu do Akt ninieyszych przybyć mogł, tak zaraz z niewinnym Za-

11lem na pko Wiel. Jmci Panu Alexemu Tarszeńskiemu Dobr JW.

12Mniszka Ch. Nadw. Koron. Kommissarzowi żalił y protestował się w takowy

13sposob: Jż ninieyszy Maans podług Opisu Kontraktu Arędownego

14między tymże JW. Mniszkiem Ch. Nadwor. Koron. z iedney, a Wiel. Ja-

15kubem Zarczyńskim Cześnikiem Sieradz. Bratem moteczl[?] Rodzonym od-

16o Klucz Suprunowski[?] z drugiey zawartego, ktorym to Kontraktem Bu[dy]-

17nki[?] magazyn[?] y przezimowanie Bydła z wolnym posiedzeniem do S. Woy-

18ciecha pozwolone y ostrzeżone są, w tychże Dobrach Klucza Suprunow-

19skiego przy … y Brata swego własności na Gruncie będącey

20… na Rezolucyą gdzieby do wywozu lub dalszey Dzierżawy Dob[r]

21od tegoż Wiel. Jakuba Zarczyńskiego Brata swego, ktory dla appro-

22baty Kontraktu do JW. Ch. Nadw. Kor. iechał, uwiadomiony przez niego

23… Dzierżawy samego … w Kraju … ieżdżania Onego

24na Wołyń

k. 94v (skan 0097, strona lewa)

1na Wołyń do tych Czas oczekiwał, y dotąd Oney doczekać się niemogł, w

2tym gdy tenże Jmć Pan Kommissarz Obżały wraz z Wiel. Pokutyńskim dla obe-

3brania Possessyi do tychże Dobr ziechał, tedy ninieyszy Maant, ile żadney

4niemaiący Rezolucyi od Brata nivocym[?] temuż oskarżonemu niepo-

5czył y owszem z wolą Onego chętnie stosował się, żadnych nadem y Dyspozy-

6cyi dopoty niewtrącał się, poki Urz. Chojecki, niewiedzieć z czyiego Rozkazu,

7czy JW. Chorążego Nadw. Koron. czyli też Nowego Possessora, y na iakim Funda-

8mencie (iako sam przed Ludźmi y Ninieyszym Prottem powiadał) do iako-

9wychsz usług niedo Gospodarstwa (bo żadney Dyspozycyi od Nikogo

10ani pisaney (ut mivis est[?]) ani Słowney sobie zostawioney niemiał) do Dobr

11Sosenki od Jchmciow sprowadzony, żadnego dla Siebie nie mniemaiąc ugruntowa-

12nia dla wznawiaiącego się w Kraiu tuteyszym teraz swieżo Hultaystwa

13y w dzień zbliżaiącego się Niebespieczeństwa, gdy z Ukrainy y z całey

14okolicy tuteyszey, Ludzie chroniąc Życie swoie uciekać poczęli, wpuszcza[ł?]

15po wyieździe tegoż Obżałł. Sam dobrowolnie niewyiechał y Dobr nieod-

16stąpił, dopiero tenże Maant przez wyiechanie y porzucenie tey Dy-

17spozycyi Urz. Chojeckiego widząc w Czasie teraznieyszym niesmiarną[?]

18Stratę Czasu y omieszkanie Gospodarstwa, a żadnego porządku ani Dy-

19spozycyi od Jmci Obżałł. niezostawioney, też Gospodarstwo oswiadczywo-

20szy się wprzod przed Aktami Grodu tuteyszego (iako w pilnosci zanie-

21siony Manifest swiadczy) dla dalszych iedynie względow JW. Chor. Nad-

22worn. Koron. Pana y Dobrodzieia, ile rzywey[?] zawsze maiąc konsyderacyi

23szacowne Łaski Pańskie czyniąc przysługę aby Skarb Onego z tey przy-

24czyny nieponosił Decessu, a do tego obawiaiąc się, aby Brat Pro-

25testantis ile maiący przydeklarowaną sobie od tegoż JW. Ch. Koron.

26bonifikacyą swego niedoboru y Szkod poniesionych, tym bardziey ma-

27iąc nadzieię dalszey tenuty tychże Dobr, że pod bytnosc Protta iepresna[?]

28Gruncie ze wszystkim znayduiącego się takowy dzierżę nieporządek,

29za oczewisty niedobór ziemiał nagany, y ukrzywdzenia w decepcie

30swoim, acz w oczewistym per zostaiąc niebespieczeństwie z Hazar-

31dem Życia swego pracą y staraniem nolens volens zaiąć mu-

32siał, y oczekuiąc dalszey Dyspozycyi JW. Chor. Nadwor. Koronnego

33wszelki aż do tych Czas w Polu y w Domu czynił porządek gospodar-

34ski. Tenże Jmć Obżały, niżeby wdzięcznosć y obligacyą za Dozor pod-

35ięte Fatygi około Dobr w Czasie tak nieszczęsliwym oprzecznie[?]

36mieć powinien, ale raczey nescitur quo odio et motivo ku Osobie Protta

37uwiodłszy się, za przybyciem swoim na Dniu onegdayszym do

38Dobr Suprunowa, naypierwod Koraka Człowieka nieznaiomego Słu-

39gę Do Dobr Sosenki przysłał z tą Dyspozycyą, aby Gromada Sosen-

40ska w Punkcie z Kosami y Cepami zebrawszy się y mosty porzu-

41cawszy w pilney Protta do przyiazdu Obżałł. miała Straży, y ze

42Dworu na krok niewypuściła, czegoż niewdzięcznie y tak się stało.

43albowiem Chłopstwo ile pod teraznieysze Swięta swoie będąc piiane

44a do Buntow nadarzną[?], czuiąc bliskie grasuiące w kraju tuteyszym

45Hultaystwo y swawolne Kupy zbieraiące się, na naymnieysze ski-

46nienie zawsze skłonne, samym z mocnym Cepami y Kosami opatrzo-

47wszy się w tłumy zgromadzone, Tumultem ku Dworowi idąc Prze

48Dwor wokoło obsaczać poczęło, to uyrzawszy tenże Żalący się by

49naymniey o takowym postępku y Dyspozycyi tegoż Oskarżonego

50niespodziewaiąc się, wniomał[?] przestraszony że nagle (ile w tym

51kraiu teraz trzeba dać kredyt) Bunty Chłopskie z praktykowa-

52nym iuż w Roku przeszłym, gdy też Chłopstwo przez naprowa-

53dzenie woyska w Czasie Rabunkow same na Życie Protta Godzi[?]

54… zbraii … z Rzetelem[?] nabywało y nabiiaiąc …

55… nie … ziomie[?] niebespieczeństwem …

56… Życie Swoie salwować przymuszony został, w ktorym też

57Chłopstwo

k. 95 (skan 0097, strona prawa)

1Chłopstwo opite z rozkazu y poduszczenia tegoż Jmci Pana Kommissarza,

2hæc formalia propalando: z Dobiemy dobić wesele rozpoczniem na wszystkie

3Tratwy[?] rozbiegłszy się, na Życie y Zdrowie Protta godząc, po wszystkich prze-

4iazdach Zasadzki poczyniło tak dalece, że tenże Żalący się, widząc oczy-

5wiste niebespieczeństwo Życia swego, po beadrzu[?] nocy y dzień iezdząc

6o mil kilka do Dobr wsi Medwedki Tratty[?] obiezdżać musiał, gdzie

7gdyby był kwerulans tey ucieczki nie ocalił Życia swego zapewne

8by chłopstwo napite dobra maiąc otuchę, ile w tym Czasie vesanam[?]

9sui Rabiem wykonało było, poktorym to postępku tenże Obżały iadąc na

10Dniu wczorayszym z Dobr Suprunowa przez Dobra wieś Medwed-

11kę w Possessyi Wiel. Jakuba Zarczyńskiego Brata Protts zostaiącą

12do Dobr Sosenki, tegoż Protta przez Szlachcica z drogi od Siebie przy-

13słanego do Sosenki zaprosił, gdzie przybyłego, y nic sobie niewin-

14nego na mnieyszym wstępie in Conspectu całego Pospolstwa y tegoż

15Chłopstwa nieuczciwemi zdyzgustowawszy słowy bez żadne-

16go względu dyskrecyi wraz z Towarzyszem Nadwornym JW.

17Chorąż. Nad. Koron. od Siebie namowionym po Jmieniu y Prze-

18zwisku lepiey Jmci wiadomym do Szabli porwawszy się Tyrań-

19ską zrąbać y skaleczyć chciał, Honor brał, y Jnne mealia nun-

20quam deducenda zadawał. Urz. zas Jana Zarczyńskiego Brata

21Protts Stryiecznego sromotnie nahaiami bić pretendował, y

22Jnne tym podobne Krzywdy y Dyzgusta wyrządzał. O ktore tenże

23Żalący się na pko wyż wyrażonemu Obżałł. powtornie protestu-

24iąc się Præmissa Omnia Jnkwizycyami dowieść y każdego Czasu gdzie

25z Prawa należeć będzie (co do osoby tylko swoiey ściągaiących) Honor swoy nie-

26winnie wzięty prawnie czwinlikować[?] oświadcza się. Tomasz Zarczynski mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi wtrętami. „nolens volens” – chcąc nie chcąc; „Decessus” – ubytek, strata; „nescitur quo odio et motivo” – nie wiadomo z jakiej nienawiści i pobudki; „hæc formalia propalando” – rozgłaszając takie słowa; „vesanam sui Rabiem” – szaloną swą wściekłość; „in Conspectu” – na oczach; „mealia nunquam deducenda” – zarzuty, których nigdy nie da się udowodnić; „Præmissa Omnia Jnkwizycyami dowieść” – wszystko powyższe dowieść inkwizycjami (przesłuchaniami świadków); „czwinlikować” – zapewne „windykować” (dochodzić prawnie).

Akt jest odpowiedzią strony Zarczyńskich na manifest Miedźwieckiego w imieniu Mniszcha z tego samego dnia (akt 154). Rozstrzyga tytuły: Jakub Zarczyński – cześnik SIERADZKI (por. POSTEP: „do weryfikacji tytuł Jakuba Zarczyńskiego – akt 82 »Chełm.« vs akt 115 »Sieradz.«”), Tomasz – cześnikowic sieradzki; komisarz Mniszcha – Aleksy Tarszeński; klucz zapisany tu „Suprunowski / Suprunów” (w akcie 154 „Supronowski”). Wspomniany „Wiel. Pokutyński” – por. akty 94, 111–112.

Odczyty niepewne (dół k. 94 i dół k. 94v bardzo wyblakłe – miejsca nieczytelne oznaczone „…”): „moteczl[?]” (słowo przed „Rodzonym”), „Bu[dy]nki[?] magazyn[?]”, „nivocym[?]”, „ut mivis est[?]”, „niesmiarną[?]”, „rzywey[?]”, „iepresna[?]”, „oprzecznie[?]”, „nadarzną[?]”, „wniomał[?]”, „Godzi[?]”, „z Rzetelem[?]”, „ziomie[?]”, „Tratwy[?] / Tratty[?]” (może „trakty”), „po beadrzu[?]”, „czwinlikować[?]”. Koniec k. 94v zawiera opis wcześniejszego (1768) zagrożenia ze strony chłopstwa i ucieczki komparenta – odczytany tylko fragmentarycznie.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

5V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Tomasz Zarczyński, cześnikowic sieradzki, gdy tylko po ciężkiej zniewadze mógł przybyć do akt, protestuje przeciw Aleksemu Tarszeńskiemu, komisarzowi dóbr Mniszcha, chorążego nadwornego koronnego. Na mocy kontraktu arendownego między Mniszchem a jego bratem rodzonym Jakubem Zarczyńskim, cześnikiem sieradzkim, o klucz suprunowski (przewidującego m.in. przezimowanie bydła i wolne posiedzenie do św. Wojciecha), Tomasz przebywał w dobrach, czekając na decyzję brata, który pojechał na Wołyń po aprobatę kontraktu. Gdy Tarszeński z Pokutyńskim przybył objąć posesję, Tomasz mu się nie sprzeciwiał; dopiero gdy sprowadzony do Sosenek Chojecki – bez żadnej dyspozycji i wobec odnawiającego się hultajstwa – porzucił dobra, Tomasz, zgłosiwszy to wcześniej manifestem w grodzie, dla dobra pana chcąc nie chcąc zajął się gospodarstwem, z narażeniem życia. Tarszeński zamiast wdzięczności przysłał do Sosenek człowieka z rozkazem, by gromada z kosami i cepami pilnowała Tomasza i nie wypuszczała go ze dworu; pijane chłopstwo tumultem obsaczyło dwór, poczyniło zasadzki na drogach, grożąc jego życiu, tak że musiał nocą uciekać kilka mil do wsi Medwedka [?], posesji brata. Wczoraj Tarszeński, wezwawszy go do Sosenek, na oczach pospólstwa znieważył go słowami, wraz z towarzyszem nadwornym Mniszcha porwał się na niego z szablą, a stryjecznego brata Jana Zarczyńskiego chciał bić nahajami. Tomasz protestuje, zapowiada dowody inkwizycjami i prawne dochodzenie honoru.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 95 (skan 0097, strona prawa, dół)

1Maa Urz. Batka y Jnn. pko Urz. Bołt-

2kiewiczowi

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Maji Piątego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grod. Winn. y przedemną Anto-

6nim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grz. Winn. Compns pter

7Urz. Jan Batko swym y Urz. Alexandra Małkowskiego, a præcipue et

8pro maximo Wiel. Jchmciow Państwa Stanisława y Urszuli z Kitosław-

9skich[?] Szczeniowskich Stow Trechtem. Małł. Dobr Klucza Sledziskiego[?]

10Dziedzicow y Panow Jmieniem, solennie pko Urz. Bołtkiewiczo-

11wi in Ante Pisarzowi Maydańskiemu skarży y manifestuie

12się o to: Jż Urz. Bołtkiewicz niepamiętaiąc nato, że w rachun-

13kach Skarbu Pańskiego tykaiących się niesprawiedliwie się

14u Kompntow Długi po kilka Złtch porozciągawszy y do tych Czas

15nieoddawszy, w Arędzie Karczemney u Niewiernego Dunia[?]

16Szkoperzy[?] Trunkiem nabrawszy, ktorey gdy Arędarz z woli zwierz-

17chnosci Dworskiey y Samego Państwa gdy iako zacisny[?] istotny

18Dług przez Urz. Compta Dworowi postuszonego[?] y Skarby pełnią-

19cego zagrabiony został, y Kilimek zadług niewartuiący postania

20… Dopachetskiego[?] wziął Urz. Obżały, toiest Bołtkiewicz,

21… nie wykupuiąc pod teraznieyszy

22… Czasu tegoż Kilimka niewykupuiąc Skarb nisy[?]

23… y zbieg[?] … wyslawszy[?] …

24w … Krolewskich zmawiaiąc się pomienionych …

25… pod … grabić y uciemiężać …

26… Ex quibus maximis … Swe Długi … maiący

27… upomnienia … a Długow swoich …

k. 95v (skan 0098, strona lewa, góra)

1oddania y nabrawszy sobie iakowes Dokumenciki, onychże na

2grada[?]. Zaczym Ciż Compntes ostrzegaiąc Całosć maiątku swego Osob sta-

3iąc przy Prawie y Wolnosci swoiey Szlacheckiey zapobiegaiąc ogłoszonym

4przez tegoż Urz. Bołtkiewicza ile pod teraznieyszy Czas y porę nieszczęsli-

5wą wiolencyom, a ubespieczaiąc Domki swoie Szlacheckie suo, et quo-

6rum supra nomine iterata queritur et manifestatur vice. Compns igna-

7rus scribendi Crucem posuit Jan Batko ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi wtrętami. „suo et quorum supra nomine iterata queritur et manifestatur vice” – w swoim i tych, których wyżej, imieniu ponownie skarży się i manifestuje; „ignarus scribendi Crucem posuit” – nie umiejąc pisać, położył krzyż; „a præcipue et pro maximo” – a szczególnie i przede wszystkim; „in Ante Pisarzowi Maydańskiemu” – byłemu pisarzowi majdańskiemu (majdan – zakład produkcji potażu/smoły); „Kilimek” – mały kilim (kobierzec).

Odczyty niepewne (akt w dolnej połowie skanu bardzo wyblakły; od ok. połowy tekstu odczytano tylko pojedyncze słowa – fragmenty nieczytelne oznaczone „…”; zakończenie na k. 95v czytelne, podpis: „Jan Batko” z krzyżykiem): nazwisko rodowe Urszuli Szczeniowskiej „z Kitosławskich[?]”; „Sledziskiego[?]” (klucz – może „Śledziski” / „Świdziski”); imię arendarza „Dunia[?]”, „Szkoperzy[?]”, „zacisny[?]”, „postuszonego[?]”, „Dopachetskiego[?]”, „nisy[?]”, „zbieg[?]”, „wyslawszy[?]”. Nazwisko obwinionego w nagłówku „Bołt-/kiewiczowi”, w tekście „Bołtkiewicz” (nie Bołkiewicz). Szczeniowscy, starostowie trechtymirowscy – por. akty 144–147. Aleksander Małkowski – por. spór Małkowski / Poznański (akty 41–120).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

5V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Batko w swoim i Aleksandra Małkowskiego imieniu, a przede wszystkim w imieniu Stanisława i Urszuli z Kitosławskich [?] Szczeniowskich, starostów trechtymirowskich, dziedziców klucza śledziskiego [?], manifestuje się przeciw Bołtkiewiczowi, byłemu pisarzowi majdańskiemu. Bołtkiewicz, niesprawiedliwie rozciągając w rachunkach skarbu pańskiego długi i do dziś ich nie oddawszy, nabrał na kredyt trunków w arendzie karczemnej u Żyda Duni [?]; gdy dług ten ściągnięto, zabrał [w zastaw?] kilimek … i dotąd go nie wykupił. Dalsza część aktu na k. 95 (o zmowie i uciemiężaniu, długach i upomnieniach) jest prawie nieczytelna; na k. 95v komparenci, broniąc majątku, osób, prawa i wolności szlacheckiej i zabezpieczając swe domki szlacheckie przed zapowiadanymi przez Bołtkiewicza gwałtami w obecnym nieszczęsnym czasie, ponownie się manifestują. Komparent, niepiśmienny, położył krzyż.

Transkrypcja

k. 95v (skan 0098, strona lewa)

1Maa nne JW. Chołoniewskiego K. B.

2pko JW. Mniszkowi Chor. Nadworskie[mu]

3Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiątego Dziewiątego

4Miesiąca Maji Szostego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grz. Winn. y przedemną Anto-

6nim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim Winnickim.

7Compns pter Jan Boniecki Jmieniem y z zlecenia JW. Adama Myszki

8Chołoniewskiego Kasztel. Buskie[go] Dobr Wsi Salnika y Jnnych Dziedzica,

9przychylaiąc się do dawnieyszych Protestacyi pko JWiel. Adamowi

10z Bożęcina[?] Mniszkowi Chorąż. Nadwor. Kor. Dobr Uściow[?] Lesiejowki[?]

11y Sosenki za Prawem swym Possessorowi skarży y swiadczy się o to: JW.

12Obżały Poddanych swoich polichłoniętnych[?] rzeczywiścich[?] y srodz-

13wych używaniach się wstrzymywać niekaże, ktorzy niewstrzyma-

14ni częstokroć w Lasy Salnickie protestantis Pryncypała Dziedziczne

15gwałtownie wpadaią, y one wycinaią, iako o tym pierwsze swiad-

16czą Protestacye y niżey toż y wprzeszłą Srodę roboczy Sawczuk[?]

17Oleynirzuk[?], Woytko Mazur, Szczerbaty Juśko Peszeżeniuk[?], Hrnat[?]

18Smaluk, Pilip Poddani z Lisiejowki przymyśliwszy zebrawszy się

19z Jnnemi Sobie lepiey wiadomemi Poddanemi Lisiejowskiemi

20w oręż rożny y drągi przybrawszy się, w Czasie teraznieyszey Re-

21wolucyi Obywatelow Wwa tuteyszego niebespieczaiącey, zuchwale

22y z przegrożką na Życie doglądaiących Lasow, y ktoby w Las wiechać

23miał, do bronienia Onego gwałtownie w pomieniony Las Salnicki

24wiechali, z ktoremi y Duchowny teraznieyszy swoią wysłał Podwodę,

25w Pień cieli, y znaczną Szkodę uczynili, Dębow kilkadziesiąt wzięli.

26Przeto o spustoszenie takowe Lasu, y gwałtowne Naiazdy y przegroż-

27ki, aby iakowy zobowy[?] swey własnosci nieuymiknął[?] przypadek, Gro-

28downie oswiadczywszy się wyż wyrażony Protestans stawił przede-

29mną Urzędem Woźnego Jenerała WWa Bracł. y Jnnych Opatrznego

30Fedora Janowskiego, ktory w moc wierney y prawdziwey Relacyi

31swoiey zeznał. Jż On na Affektacyą Urzędowną JW. Adama Myszki

32Chołoniewskiego Kasztelana Buskiego maiąc przy sobie Stro-

33nę Szlachty Urz. Bazylego Łubrzyckiego[?] y Jana Wysockiego dla tym

34większego Swiadectwa przydanych Dnia wczorayszego do Lasow

35Salnickich ieździł, gdzie bywszy widział y oglądał Pniow Czter-

36dziesci z Dębow swieżo sciętych y iedney Brzozy, Co przytomną

37Szlachtą oswiadczywszy się, przedemną Urzędem uczynił y zeznał

38Relacyą. Et in Continenti wyż wyrażony Protestans Konia pary z Wo-

39zem przy pomienionym wycinaniu Lasow Salnickich w ciętych u … [?]

40ta Smaluka Poddanego Lisiejowskiego Kłaczkam[?] y Konia Dereszo-

41watego wiernie przed Urzędem ninieyszym Grodz. Winnc. prezen-

42tował, y one do wyręczenia in Sequestro Officii zostawił. Compns pi-

43sać nieumieiący Krzyżem Swiętym podpisuie się. Jan Bo-

44niecki ✠ Woźny, qui supra Scribendi ignarus Crucem posuit ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. „za Prawem swym Possessorowi” – posesorowi z mocy swego prawa; „Rewolucya” – zamieszki; „Gro-downie oswiadczywszy się” – zgłosiwszy w grodzie; „Affektacya Urzędowna” – urzędowe żądanie; „Et in Continenti” – i zaraz; „in Sequestro Officii” – w sekwestrze urzędu (w przechowaniu urzędowym); „qui supra Scribendi ignarus Crucem posuit” – ten, który wyżej (woźny), nie umiejąc pisać, położył krzyż.

Odczyty niepewne: „z Bożęcina[?]” (w akcie 158 wyraźnie „z Bożenina”). Chołoniewski występuje w akcie 158 jako „Dobr Janowszczyzny Dziedzic”, a Boniecki jako jego dyspozytor; konie zostawione w sekwestrze odebrał tego samego dnia plenipotent Mniszcha (akt 158); nazwy dóbr Mniszcha „Uściow[?] Lesiejowki[?] y Sosenki” (dalej w tekście wyraźnie „Lisiejowka / Lisiejowskiemi” – zapewne Lisiejówka; Sosenki – por. akt 155); „polichłoniętnych[?] rzeczywiścich[?] y srodz-wych używaniach” – nieczytelny zwrot (może „po licznych … rozbojach”); imiona poddanych „Sawczuk[?] Oleynirzuk[?]”, „Juśko Peszeżeniuk[?]”, „Hrnat[?] (Hnat?) Smaluk”; „zobowy[?]”, „nieuymiknął[?]”; „Łubrzyckiego[?]”; „w ciętych u … [?]ta Smaluka … Kłaczkam[?]” – zdanie o zajętych koniach częściowo niezrozumiałe. Adam Myszka Chołoniewski, kasztelan buski – por. akty 12, 36 (44-1-5).

Streszczenie

6V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Boniecki w imieniu Adama Myszki Chołoniewskiego, kasztelana buskiego, dziedzica wsi Salnik i innych, nawiązując do wcześniejszych protestacji, skarży się przeciw Adamowi z Bożenina [?] Mniszchowi, chorążemu nadwornemu koronnemu, posesorowi dóbr Lisiejówka [?] i Sosenki: Mniszech nie powstrzymuje swoich poddanych, którzy często gwałtem wpadają do dziedzicznych lasów salnickich i je wycinają; w ostatnią środę poddani z Lisiejówki – Sawczuk [?] Olejnirzuk [?], Wojtko Mazur, Szczerbaty Juśko Peszeżeniuk [?], Hnat [?] Smaluk, Pilip i inni – zbrojnie, z drągami, grożąc śmiercią strażnikom lasu, wjechali do lasu salnickiego (miejscowy duchowny wysłał też swoją podwodę), ścięli kilkadziesiąt dębów i zabrali je. Woźny generał województwa bracławskiego Fedor Janowski zeznał, że wczoraj (5 V) ze szlachtą Bazylim Łubrzyckim [?] i Janem Wysockim oglądał w lasach salnickich 40 pni świeżo ściętych dębów i jednej brzozy. Komparent przedstawił też urzędowi parę koni z wozem (zajętych przy wycinaniu, należących m.in. do Smaluka) oraz konia dereszowatego i zostawił je w sekwestrze urzędowym. Komparent i woźny, niepiśmienni, położyli krzyżyki.

Transkrypcja

k. 96 (skan 0098, strona prawa)

1Maa nne JW. Mniszka Chor. Nad. Kor.

2pko JW. Chołoniewskiemu K. B. y Jnne

3cum Effidejussione[?] Koni pary z Wozem

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiątego Dziewiątego

5Dnia Szostego Miesiąca Maji

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnc. y przedemną

7Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodz. Winnic-

8kim. Compns pter Wiel. Jmć Pan Jan Bal Miedźwiecki nomine

9et ex speciali Commissu JW. Jmć Pana z Bożenina Mniszka Cho-

10rąż. Nadwor. Kor. Grodownie zapisany Plenipotent solennie na pko

11JW. Adamowi Myszce Chołoniewskiemu Kasztel. Buskie[mu] Dobr Janow-

12szczyzny Dziedzicowi, niemniey Urz. Bonieckiemu Dyspozyto-

13rowi, Odważnym Kozakom y pomienionego Klucza Gromadzie

14y Poddaństwu skarży y manifestuie się o to: JW. Chołoniewski Dobr

15Janowszczyzny Dziedzic konserwuiąc Przyiaźń Sąsiedzką, obser-

16wuiąc Prawo Oyczyste transcendere metam et Limites Dobr Klu-

17cza Supronowskiego y Sosenskiego nunquam proximiori contigui-

18tate Dobr swych będące spodziewaiąc się, że niezaleci iednak ex re-

19su Dziedzictwa swego responsione pro Cuiusvis nexo contraxit[?],

20Urz. zas Boniecki, lub Jnny Dobr Janowszczyzny Dyspozytor

21Wsi lub Miasta tegoż Klucza Zawiedca[?] miał y ważył się, vio-

22lando pacem Amicorum et vicinitatis transcendendo limites

23Granic swywoli Ludzi w kraiu daiąc ponierenie[?] bez żadney

24chrosci[?] Rodowitego y wiadomego Szlachcica nastać na Lasy

25y Grunta JW. Pryncypała, y w Onychże Zabory Ludzi z Końmi

26Wozami w swych własciwych Lasach robiących Konie zabrać,

27Ludzi postrzelać, przestraszać, od Wozow odstraszyć, Onychże

28Obrażyć, Chłopca wziąć, sekwestrować, y do tych Czas nie

29wypuscić, a może y o Smierć przyprawić dopuscił, A zatym

30ninieyszy Compns przychylaiąc się do dawnieyszych Ma-

31nifestow o przestąpienie Granic pko Dyspozytorom, Poddan-

32stwu Janowskiemu y Samemu Dziedzicowi zaniesionych

33tak o Dawnieysze iako y teraznieysze przez przestąpienie

34y mniey poważanie Granic między Dobrami zaszłych viam

35agendi JW. Pryncypałowi zostawiwszy nne quo supra, manifestatur.

36Et in continenti Jdem Compns Koni parę, to iest Klacz karą

37y Konia Dereszowatego Woz z Szlami[?] Poddanego Lisiejow-

38skiego ex Sequestro Officii wyręczył, y Grod z oddania przerze-

39czoney Chudoby y Woza kwitował, y tegoż samego wyręczenia

40swego Chudoby w Grodzie prezentowaney, iako y Manifestu

41o przyięcie prosił Jan Bal Miedźwiecki mppa

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „cum Effidejussione[?]” – z poręczeniem (wyręczeniem – odebraniem za poręką); „nomine et ex speciali Commissu” – w imieniu i ze szczególnego zlecenia; „transcendere metam et Limites” – przekraczać kopce i granice; „nunquam proximiori contiguitate Dobr swych będące” – (dobra klucza) nigdy nie będące w bliższym sąsiedztwie z jego dobrami; „violando pacem Amicorum et vicinitatis transcendendo limites” – łamiąc pokój przyjacielski i sąsiedzki, przekraczając granice; „viam agendi … zostawiwszy” – zostawiwszy drogę dochodzenia (prawa); „nne quo supra” – imieniem jak wyżej; „ex Sequestro Officii wyręczył” – odebrał z sekwestru urzędowego; „Grod … kwitował” – pokwitował gród z oddania.

Akt jest bezpośrednią odpowiedzią na akt 157 (protestacja Bonieckiego w imieniu Chołoniewskiego). Konie pozostawione przez Bonieckiego w sekwestrze urzędowym (klacz kara i koń dereszowaty z wozem poddanego lisiejowskiego) zostały tego samego dnia odebrane przez plenipotenta Mniszcha. Odczyty niepewne: „Effidejussione[?]”, „ex resu … responsione pro Cuiusvis nexo contraxit[?]” (formuła niezrozumiała), „Zawiedca[?]” (zawiadowca?), „ponierenie[?]” (pozwolenie?), „chrosci[?]”, „z Szlami[?]” (z szlejami – uprzężą?).

Streszczenie

6V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Jan Bal Miedźwiecki, zapisany w grodzie plenipotent Mniszcha z Bożenina, chorążego nadwornego koronnego, manifestuje się przeciw Adamowi Myszce Chołoniewskiemu, kasztelanowi buskiemu, dziedzicowi dóbr Janowszczyzna, jego dyspozytorowi Bonieckiemu, kozakom oraz gromadzie i poddanym tego klucza. Wbrew przyjaźni sąsiedzkiej i prawu Boniecki (lub inny dyspozytor) przekraczał granice dóbr suprunowskich i sosenskich Mniszcha, nasyłał ludzi na jego lasy i grunty, zabierał konie ludziom pracującym z wozami we własnych lasach Mniszcha, strzelał do nich, płoszył ich od wozów, zabrał i dotąd przetrzymuje chłopca. Komparent, nawiązując do wcześniejszych manifestów o przekraczanie granic, zastrzega drogę prawną. Następnie odebrał z sekwestru urzędowego parę koni – klacz karą i konia dereszowatego – z wozem poddanego lisiejowskiego (zostawione tam przez Bonieckiego, por. akt 157), pokwitował gród z ich oddania i prosił o wpisanie manifestu.

Transkrypcja

k. 96 (skan 0098, strona prawa, dół)

1Remia WW. Zarczyńskich pko

2W. Tarszeńskiemu y W. Miedz-

3wieckiemu o Obiekcye

4Roku Tysiąc Siedmset Sześdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maji Szostego Dnia

6[reklamant:] Przed Urzędem

k. 96v (skan 0099, strona lewa)

1Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnc. y przede-

2mną Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

3Grodzkim Winnickim. Pter Compns W. Pan Tomasz Zarczyński

4Cześnikowicz Sieradzki iak tylko w zaniesionym na Dniu wczo-

5rayszym pko Sobie y Braci swoim Manifescie, y iego niespra-

6wiedliwych Obiekcyach przeyrzeć się mogł, tak natychmiast

7emunduiąc honor swoy przez niżey wyrażonych Obżałł. nie-

8winnie y zawzięcie oczerniony, swym, y Wiel. Jakuba Zarczyń-

9skiego Cześnika Sieradzkiego Rodzonego, tudzież Urz. Jana

10Zarczyńskiego Stryiecznego Braci swoich Jmieniem uroczy-

11scie z niezmiernym Żalem na pko Wiel. Jchmć PP. Alexemu

12Tarszeńskiemu Kommissarzowi Dobr JW. Jmć Pana Adama Mnisz-

13ka Chor. Nadwor. Kor. y Janowi Balowi Miedźwieckiemu tera-

14nieyszemu tegoż Plenipotentowi manifestował, protestował,

15remanifestował, y reprotestował się o to: Jż Jchmć Oskarżeni,

16osobliwie Wiel. Jmć Pan Kommissarz nie maiąc dosyć na tym,

17że tak ciężkie krzywdy przez swoie Kroki pro mimo wiadomości

18JW. Chorążego Nadwor. Kor. Pryncypała swoiego ninieyszym

19Protestantom podziałał, ale ieszcze na większą goniąc ruinę

20honoru y fortuny Onych, chcąc swoie niesprawiedliwe czyn-

21nosci nietak prawnemi pokryć Krokami, iako bardziey Pań-

22ską wesprzeć protekcyą, tegoż JW. Pryncypała swoiego Pana

23osobliwszey Dystynkcyi y Summienia nienaruszonego oni-

24czym niewiadomego w Proces z Chudemi Pachołkami przez

25iedyną Zawziętosć swoią wprowadzać, y niepotrzebnie za-

26trudniać usiłuiąc, tychże Protestantow Manifestami swemi

27samą Zrybrą[?] napełnionemi na ukolloryzowanie swego Jnte-

28ressu niewinnie opisuie. Zadaiąc iakoby ninieysi Protestantes

29Possessyą Wiel. Przyłuckiewicza[?] w Kluczu Suprunowskim inwrto-

30wać[?] mieli, y Urz. Chojeckiego na Funkcyi Ekonomiczney będą-

31cego wygnali, tey niesprawiedliwey Obiekcyi żadnym sposo-

32bem wyprobować niepotrafi, albowiem iako się w pierwszym

33Manifescie wyraziło, to: że Urz. Chojecki niewiedząc dla Sie-

34bie fundamentalnego ustabiliowania, ani wiedząc z czyie-

35go Ramienia był na tey funkcyi lokowany, żadney Sobie

36niemaiąc Dyspozycyi zostawioney przy wszczętym roz-

37ruchu Hultaystwa teraz swieżo w Ukrainie wznieciaiące-

38go się, ile niemaiący czego się trzymać, Sam dobrowolnie

39tey Dyspozycyi odstąpił, a ninieyszy Stawaiący widząc, że

40Skarb JW. Chorążego Nadwor. Kor. w Czasie wiesnianym przez

41omieszkanie Gospodarstwa poniosł Decess, dla rożnych przy-

42czyn w pierwszym manifescie wyrażonych, też Gospodarstwo

43iako Videnda w pilnosci zaniesiona opiewa, zaiąć musiał,

44y one do tych Czas we wszelkim porządku prowadził, nie

45iak Jchmć Obżałł. niesprawiedliwie oczerniaią, wytykaiąc

46[reklamant:] iakowesci

k. 97 (skan 0099, strona prawa)

1iakowesci naiazdy y uganiania się po Wsi za Ludźmi, niemniey

2iakowesci formalia na iedyną wzgardę dobrey Sławy y honoru

3Protestantium w manifescie wyrażone y Jnne in Rerum natura

4niepraktykowane zarzuty do wierzenia nigdy niepodobne, ia-

5ko żadną miarą dowieść się niebędą mogły, tak o te Ciż Prttes nie-

6sprawiedliwe oczernienie każdego Czasu prawnie honor swoy

7emunduiąc, upomnieć się niezaniedbaią. Zboża zas na odsiew

8Ozimego iako to insuper nad Jnwentarz podany pomusiewał[?], Jar-

9zas iedne na Parach przeszłorocznych powysiewał, drugie goto-

10we w ziarnie w Szpichlerzach y na Gromadzie pozostawiał, na res-

11tę zas Jaryny, iako to Grochu, Siemienia Konopnego, Prosa, nie-

12mniey Drobiu Folwarcznego y Częściowniki[?] do remanentu

13niedostaie, iako swiadczy Explikacya Regestrem temuż JPanu

14Kommissarzowi przez ninieyszego Prtta podana: dana iest Assy-

15gnacya, od tegoż Prtta Naftule Arędarzowi Sosenskiemu, aże-

16by z Raty przeszłoroczney Bratu Prttis od tegoż należącey sku-

17pił, Co się zas tycze Pasieki Skarbowey, ktorey Pni tylko Czter-

18dziesci Osm Jmć Pan Kommissarz rachuie, ninieyszy Kwe-

19rulant Pni Siedmdziesiąt Siedm Żywych y Dobrych na Toczku[?]

20wystawionych, y nie bynaymniey niezepsutych y nienadru-

21szonych zostawił. Że zas Jmć Oskarżony Manifestem swoim

22y tiryą[?] zadaie, iakoby ninieyszy Protestant z Ołowy[?] w Ulach

23Miod powyrzynał, y Wodą Woski spłukiwał, a to zwodą drugie

24Żywe karmił Pszczoły, przez co iakoby pospadać miały, to chy-

25ba przez Urz. Piątkowskiego y Pasiecznika Poddanego Sosen-

26skiego, ktorzy pod niebytnosć manifestanta, iako w pilnosci

27zaniesiony Manifest swiadczy, swoim domysłem tęż Pasie-

28kę wystawiali na zdradę, podstęp y szkodę Protestanta goniąc

29stało się, na resztę zas do Siedmdziesiąt Siedmiu Pni przez

30Manifestanta zostawionych ad Complementum Sta Pięćdzie-

31siąt na Gruncie zostać się powinnych, Acz że Szkodą Prttow, kto-

32rym Pięćdziesiąt y Dwa Pni od miodu w Stelmiku[?] spadło, nietylko

33w tey Pasiece, ale y wszędzie w Całey Okolicy znacznie w tym Roku

34w Pasiekach przez spadnienie Pszczół od miodow stał się detry-

35ment, takie Assygnacya do tegoż Arędarza Sosenskiego, chcąc się gna-

36leźć[?] Skarbowi uczcie[?], wydał na Skupienie naczynia y wszel-

37kie Posudki Gospodarskie te na Gruncie wszystkie u Woyta, o kto-

38rych On naylepiey wiadomy, w Szpichlerzu y w Domu pozostały,

39Ogrody wszystkie skopane y zasiane, y wszelkie Gospodarstwo w na-

40leżytym swoim porządku zostawione, Kotły Maydańskie y Pota-

41szu Fas[?] Osmiusetfuntowych Pięć, iako Jmć Pan Kommissarz

42na Gruncie zatrzymać kazał, tak y teraz zatrzymane, w czym

43oczewisty Zarzut y niesprawiedliwa napaść wydaie się, Jnne

44zas Obiekcye y umyslne pretensye niedoniedowiedzione[?] z

45niezmiernym Oczernieniem honoru Prttum w Manifescie Obżałł.

46wyrażone, y złą wymiaiące Aryndy[?] tenże Protestans, gdzie

47z Prawa

k. 97v (skan 0100, strona lewa, góra)

1Prawa należeć będzie, Jnkwizycyami dowieść, y pokazać ofia-

2ruie się, teraz powtornie a solennie tak na pko temuż W. Tar-

3szeńskiemu Kommissarzowi niesłuszne pretensye do Prttow formu-

4iącemu, y niewinnie w Proces z JW. Chorążym Nadwor. Kor. Onychże

5involwuiącemu o takowe Obiekcye y oczewiste napaść, iako też

6pko Wiel. Janowi Balowi Miedźwieckiemu Plenipotentowi w

7Kompartycypacyi[?] læsivæ manifestationis przyczyniaiącemu, o opis y oczer-

8nienie suo et quo supra nne manifestuie, protestuie, remanife-

9stuie y reprotestuie się, salva huius remanifestationis melioratione re-

10servata. Tomasz Zarczyński mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „emundando honorem” (emunduiąc honor) – oczyszczając honor; „in Rerum natura niepraktykowane” – niespotykane w naturze rzeczy; „insuper” – ponadto; „Videnda” – wcześniejszy wpis do wglądu (manifest w pilności); „Decessus” – ubytek; „ad Complementum” – do uzupełnienia (do pełnej liczby); „detryment” – szkoda; „involwuiącemu” – wplątującemu; „in Kompartycypacyi læsivæ manifestationis” – we współudziale w krzywdzącym manifeście; „suo et quo supra nomine” – w swoim i jak wyżej imieniu; „salva huius remanifestationis melioratione reservata” – z zastrzeżeniem poprawienia niniejszego remanifestu.

Akt jest odpowiedzią na manifest Miedźwieckiego w imieniu Mniszcha (akt 154) i uzupełnieniem protestacji Tomasza Zarczyńskiego z 5 V (akt 155). Zarczyński odpiera kolejne zarzuty: (1) Chojecki sam porzucił dyspozycję; (2) zboże na siew ozimy wysiał, część jarego zostawił w spichlerzach i u gromady, a brak reszty (groch, siemię konopne, proso, drób) wyjaśnił komisarzowi w regestrze i wydał asygnację na arendarza sosenskiego Naftulę; (3) pasieka: zostawił 77 pni żywych (a nie 48, jak liczy komisarz) – 52 pnie padły od miodu [w stelmiku?], co w tym roku zdarzało się w całej okolicy; ewentualne szkody spowodowali Piątkowski i pasiecznik sosenski; (4) naczynia, sprzęty, ogrody, 5 beczek potażu po 800 funtów i kotły majdanowe pozostały na miejscu (zatrzymane z rozkazu komisarza). Przyłuckiewicz – arendowny posesor klucza suprunowskiego (por. akt 154).

Odczyty niepewne: „samą Zrybrą[?]” (może „samą zgrozą / szkaradą”); „inwrtować[?]” (inwadować? – naruszać); „pomusiewał[?]” (powysiewał); „Częściowniki[?]”; „na Toczku[?]” (na toku?); „tiryą[?]”, „z Ołowy[?]” (z głowy?); „w Stelmiku[?]”; „gnaleźć[?] … uczcie[?]”; „Fas[?]” (fas – beczek); „niedoniedowiedzione[?]”; „Aryndy[?]” (zapewne „awantury”?).

Streszczenie

6V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Tomasz Zarczyński, cześnikowic sieradzki, gdy tylko zapoznał się z wczorajszym manifestem przeciw sobie i braciom (akt 154), w swoim imieniu oraz brata rodzonego Jakuba, cześnika sieradzkiego, i stryjecznego brata Jana, oczyszczając honor, manifestuje się i remanifestuje przeciw Aleksemu Tarszeńskiemu, komisarzowi dóbr Adama Mniszcha, chorążego nadwornego koronnego, oraz Janowi Balowi Miedźwieckiemu, jego plenipotentowi. Komisarz, który już bez wiedzy pana wyrządził im ciężkie krzywdy, teraz, chcąc pokryć swoje czyny protekcją pańską, wciąga ich w proces z Mniszchem i oczernia w manifestach. Zarczyński odpiera zarzut wygnania ekonoma Chojeckiego (sam porzucił dyspozycję w czasie świeżego rozruchu hultajstwa na Ukrainie) oraz zarzuty najazdów i obelg; wyjaśnia, że zasiał zboże ozime, część jarego pozostawił, braki wykazał w regestrze i wydał asygnację na arendarza sosenskiego Naftulę; z pasieki zostawił 77 pni żywych, a straty pszczół były powszechne w okolicy (szkody mógł wyrządzić Piątkowski z pasiecznikiem); naczynia, sprzęty, ogrody, kotły majdanowe i 5 beczek potażu pozostały na miejscu. Zapowiada dowody inkwizycjami i ponownie protestuje.

Transkrypcja

k. 97v (skan 0100, strona lewa)

1Maa nne W. Kordysza Cz. W.

2in Diligentia de Expleta

3Possessione

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Maji Dziewiątego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grz. Winnc. y przedemną

7Antonim Jałowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grodzkim

8Winnickim. Osobiscie stanowszy Urz. Jmć Pan Antoni Tarłowski[?]

9Ekonom Klucza Jliniańieckiego[?] Jmieniem W. Jmć Pana Stani-

10sława Kordysza Cześn. Winn. Pryncypała swoiego przychy-

11laiąc się do Prawa pospolitego de Continuata Possessione

12opisanego uroczyscie w pilnosci manifestował się w tako-

13wy sposob: Jż ninieyszy Manifestant Jmieniem tegoż Wiel.

14Pryncypała swoiego w Młynu Czawulskim[?] zwanym antiqui-

15tus do Dobr Jliniańca y Kordyszowki należącym y iego attynen-

16cyach zacząwszy od Dnia Osmego Kwietnia Roku teraznieyszego

17Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątego Dziewiątego observata omni

18juris solennitate nietylko przez Niedziel Cztery podług Prawa

19nemine impugnante et contradicente na Dniu dzisieyszym wy-

20siedział spokoynie Possessyą, ale też y teraz one sine ulla prope

21ditione pacifice kontynuuiąc o zupełnie wysiedzianey teyże

22Possessyi, y dalszey kontynuować się maiącey Jmieniem wyż wyra-

23żonego Wiel. Pryncypała swoiego powtornie w pilnosci manife-

24stuie się. Antoni Tarłowski[?] mpp

Objaśnienia i tłumaczenia

Język: polski z łacińskimi formułami. Tłumaczenia: „de Expleta Possessione” – o wypełnionej posesji; „de Continuata Possessione” – o ciągłej posesji; „antiquitus” – od dawna; „attynencye” – przynależności; „observata omni juris solennitate” – z zachowaniem wszelkiej uroczystości (formalności) prawnej; „nemine impugnante et contradicente” – gdy nikt nie zaczepiał i nie sprzeciwiał się; „sine ulla prope[?]ditione pacifice” – bez żadnej przeszkody (?) spokojnie.

Odczyty niepewne: nazwisko komparenta „Tarłowski[?]” (w podpisie „Antoni Tarłowski”, litery niepewne – może Turłowski / Torłowski); nazwa klucza „Jliniańieckiego[?]” (iliniecki – od Ilińca); „Młyn Czawulski[?]” (może Czarnulski); „prope[?]ditione”. Formularz identyczny z aktami 134–135. Stanisław Kordysz – cześnik winnicki; Kordyszówka – wieś (od nazwiska Kordyszów).

Streszczenie

9V 1769 przed Antonim Jałowickim, namiestnikiem burgrabstwa grodu winnickiego, Antoni Tarłowski [?], ekonom klucza ilinieckiego [?], w imieniu Stanisława Kordysza, cześnika winnickiego, zgodnie z prawem o ciągłej posesji manifestuje się w pilności, że od 8 IV 1769, z zachowaniem wszelkich formalności, przez cztery tygodnie bez sprzeciwu przesiedział posesję młyna zwanego Czawulskim [?], należącego od dawna do dóbr Iliniec i Kordyszówka, wraz z przynależnościami, i nadal ją spokojnie kontynuuje; manifestuje się o wypełnioną posesję i jej dalsze kontynuowanie.