Akty 721–760

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 424 (skan 0426, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną Wo-

4yciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrabstwa

5Grodu Winnickiego, Osobiście postanowiwszy się Ur. Pan Hilary

6Dubański [?] Dobr Wsi Żywotówki Dyspozytor Swoim y Wiel. JMci

7Pana Felixa Wielhorskiego Podstol. Parnawskiego Dobr Wsi Żywo-

8tówki Dziedzica Pana Jmieniem czyniący, Solennie naprze-

9ciwko Wiel. Cieszkowskiemu [?] Łowcz. [?] Czerniechow. Dobr Miasta

10Żywotowa Suo Jure Possessorowi Panu a naybardziey Swiet-

11[...]nemu [?] Zatym na Ur. Urodzone Marcinowi Puzowskiemu [?]

12tudzież Ur. Zrażewskiemu [?] Rządy natenczas Miasta Żywotowa

13maiącemu, Odważnym Jwanowi Palijowi Attamanowi y

14Jnnym Kozakom y Chłopom Żywotowskim doniżey wyrażoney

15Wiolencyi przez Ur. Puzowskiego [?] y Ur. Zrażewskiego [?] Zachęconym

16y Zachęcowanym Skarży, Świadczy y Protestuie się, oto Jż Ur.

17Puzowski [?] przesiadując Często w Żywotowie Zebrawszy przyiaciół

18z Ur. Zrażewskim różne doklekty [?] wyprowadzali, Krzywdę nie tyl-

19ko dawnieyszych Czasów Poddanych z Żywotówki na Targach y

20Jarmarkach w Żywotowie będących bić, wziąć [?] wyliczać [?] Kłabami [?]

21odzienie, targowe razy nadzwyczaynym niemiłosiernie wszyst-

22kie, Rzeczy Swoie od Ur. Protestanta gwałtem odbierać,

23pod Podwody przez Żydów Lepsza [?] y Kątnerów [?] Żywotowskich

24z Podradcyiami [?] Rossyiskiemi poczynione wziąwszy donatyw [?]

25we od Podradczyków [?] Podwody z Żywotówki ten że Zrażewski na-

26taiąc [?] wyganiać Dysponował, y nie tylko Żołnierzy Zagranicz-

27nych na Stanowisko [?] alebo Kozaków Żywotowskich, który przebrawszy

28się po Rossyisku, iako to Maszenko [?] y inni Kozacy Żywotow-

29scy, naiechawszy na Dwór Wsi Żywotówki Ur. Manifestanta

30Bijąc, bić y gnać pretendowali, Ludzie we Dworze y na Wsi

31porozpędzali, Jeraz [?] brali y Jnne Krzywdy czynili y porobili

32Kilkakrotnie tenże Ur. Zrażewski Jeraz [?] na Wieś Żywotówkę Swoim

33domysłem wkładał Podwody, brać Dysponował y niezmierne-

34mi a ciężkiemi Dyspartmentami [?] z Stacyi noclegu dla Woyska

35przechodzącego Szlakiem na Wieś Żywotówkę, wiemie [?] żal

36przywłaszczaiąc Sobie attynencyi Wsi Żywotówki do Gu-

37berni Żywotowskiey, ale też chcąc Swoie Jmprezy zupełnie

38wykonać, Jurymyślona [?] zawiętość przydołożeniu się Ur.

39Puzowskiego do Skutku Zemszczeniu się nad Ur. Zakaymiec [?]

40[reklamant:] tych przyczyn

k. 424v (skan 0427, strona lewa)

1tych przyczyn powziętych przyprowadził, że Ur. Komparent był

2Zawsze iako Słuszność wyciąga przeciwnym dyspozycyom Ur.

3Zrażewskiego na Swoie Podwody y Jurze [?] do Żywotówki wypada-

4jącym, gdy Ur. Manifestant do Żywotowa na Jarmark przyie-

5chał, nie mogąc Sam iawnie ustrzec Kłótni ten że Ur. Zrażewski

6y do Zemszczenia się nad Ur. Dubańskim bez Słusznych racyi przy-

7naliść Sposobu tedy Ur. Puzowskiego motorem wynalazł, Który

8Ur. Puzowski naypierw Żołnierzy Rossyiskich namówił y przy-

9kupił aby Ur. Dubańskiego w Arest wzięli, wnet [?] tegoż iego podu-

10szczeniem bili Sukienkę podarli, y Sam Ur. Puzowski Arest

11siedzącego Ur. Dubańskiego o trzymaniu w Gębę uderzył Lecz a gdy

12niewinnego bydź uważywszy Ur. Dubańskiego uwolnili Żołnierze,

13tedy Ur. Puzowski na Stancyą na Ponto [?] Tamie [?] do Kłótni

14udawał okazyę też ze Ur. Manifestant uniknąc Kłótni z Swoiey

15własney Stancyi poszedł, przecież Ur. Puzowski Konim [?] a nadroge

16zwyszedł [?] y Zastąpiwszy Śród Miasta nadrodze bijąc Szarpać za-

17czął, a gdy się Ur. Protestans wydarł, tedy Ur. Puzowski do Zamku

18pobiegłszy y naradziwszy się z Ur. Zrażewskim [...] Pisarzem Zamku

19z Palijem Attamanem Kozackim, Saniami [?] y Stermem [?] Chło-

20pów [?] wyszedł do Miasta, a śród Miasta atakować tak Ur. Mani-

21festanta [?] y Ur. Witkowskich [?] wtenczas będących z Żołnierzami z draga-

22mi po Mieście uganiając się wołali by Zabić, potym dogna-

23wszy tak Dragami obili ze aż ziemię Ur. Dubański omdlały u-

24padł, y iak już umarłego trzymając coraz kijmi na kijach ypie-

25niach do Zamku nieśli, tak Ur. Puzowski raz kijem drugi raz pię-

26ściami, a ieszcze nogami bijąc w Piersi y w zęby Ur. Dubańskiego

27tłukł toż samo Kozak na zamian bijąc, natemczasie byli a

28bijąc my Zapłaciemy [?], a Ur. Puzowski wołał Zabijcie jadowne [?] Koszer-

29nowych [?] Ludzi [?], y zaprowadziwszy do Zamku w Arest wzięli pod

30Arestem siedzącego iuż omdlałego leżący kijmi dubami na nogi y

31na ramieniu Pięściami tak bili, że cała Twarz bili Oczy popodbijały

32Ręce poprzetrącali y całego niemiłosiernie zbili Sukienkę podarli,

33y Zkrwawili, y ledwie za Jnstancyą ten że Zrażewski wypuścił ma-

34ło żywego, a wielkiego Kozaka ze Wsi Żywotówki Pawła Dzieczka [?]

35strzegącego Ur. Dubańskiego Zrażewski bił, a jeszcze Ur. Puzowski o-

36nymże na Zamek Żywotowski w Manifeście Swoim w Grodzie Win-

37nickim opisał niesłusznie, o co wszystko tenże Manifestans

38powtórnie Manifestuje się przychylając się do Reprotestacyi [?] doniesionej

39wyżey H. Dubański +

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt częściowy: tekst gęsty i niestaranny, wiele wyrazów niepewnych lub nieodczytanych (zwłaszcza środek k. 424). Sens: druga strona sporu z aktów 702–705, 718–720. Dyspozytor ŻYWOTÓWKI Hilary DUBAŃSKI [?], w imieniu własnym i dziedzica Feliksa WIELHORSKIEGO, podstolego parnawskiego, oskarża posesora miasta ŻYWOTOWA – Cieszkowskiego [?] (tu „Łowcz. [?] Czerniechow.”; w akcie 718 „Stol. Czernie. [?]” – tytuł niepewny), rządcę zamku żywotowskiego ZRAŻEWSKIEGO [?] (por. akt 703 – „Mikołaj Zrazeski [?]”), Marcina PUZOWSKIEGO [?] (akty 702, 704–705) i atamana Iwana PALIJA (akt 703 – „Iwan Pałyj [?]”), że gnębili poddanych Żywotówki na targach i jarmarkach w Żywotowie, nakładali na wieś podwody i kwatery dla wojsk rosyjskich, napadali przebrani za żołnierzy rosyjskich, a na jarmarku w Żywotowie Puzowski [?] namówił żołnierzy rosyjskich do aresztowania Dubańskiego [?], potem pobił go na ulicy i z ludźmi zamkowymi zaciągnął do zamku, gdzie go skatowano; uwolniono go ledwie żywego. Komparent zaprzecza też wersji Puzowskiego [?] z jego manifestu (akt 705) i przychyla się do (re)protestacji. Brak wyraźnej formuły podpisu poza „H. Dubański”.

Łacina: cum Reprotestatione – „z reprotestacją” (protestacją odpowiadającą na protest strony przeciwnej); Suo Jure – „swoim prawem”; contra – „przeciw”. Podwody – obowiązek dostarczania wozów i koni dla wojska; Dysparty/Dyspartmenty [?] – przydziały kwater (od fr. département).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

31V 1770 Hilary Dubański [?], dyspozytor Żywotówki, w imieniu własnym i Feliksa Wielhorskiego, podstolego parnawskiego, protestował przeciw Cieszkowskiemu [?], posesorowi miasta Żywotowa, rządcy zamku Zrażewskiemu [?], Marcinowi Puzowskiemu [?], atamanowi Iwanowi Palijowi oraz kozakom i chłopom żywotowskim: poddanych Żywotówki bito i obdzierano na targach w Żywotowie, Zrażewski [?] samowolnie nakładał na wieś podwody i kwatery dla wojsk rosyjskich, a kozacy przebrani za Rosjan napadali na dwór; na jarmarku w Żywotowie Puzowski [?] podburzył żołnierzy rosyjskich, by aresztowali Dubańskiego [?], następnie napadł go na ulicy i wraz z ludźmi zamkowymi zawlókł do zamku, gdzie go do nieprzytomności pobito; zwolniono go ledwie żywego. Komparent odrzuca też wersję przedstawioną w manifeście Puzowskiego [?]. (Odczyt częściowy.)

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 424v (skan 0427, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y

4Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namies-

5nikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens pottr

6Ur. Pan Jan Witeszyński [?] nomine et ex speciali Commisso

7JWo Józefa Krayczego Kor. Stary Leżayskiego Opiekuna Franci-

8[reklamant:] ka Woiewodzica

k. 425 (skan 0427, strona prawa; w górze „425”)

1ka Woiewodzica Poznańskiego Dobr Klucza niemirowskiego Dziedzica

2Małoletnego Potockich Braci Między sobą Rodzonych, Quorum

3Subveniendo Jntegritati Substantiae et Subditatis [?] Żeby na potym

4iakowy nieponieśli Szkody, Solenniter naprzeciwko Wiel. Jano-

5wi Bułojemskiemu [?] Podstolemu Mielnickiemu Przeszłemu [?]

6Tychże JWW. Potockich Plenipotentowi Manifestuie się,

7oto: Jż Wiel. Bułojemski [?] będąc przedtym Plenipoten-

8tem JWo Franciszka Potockiego Woiewodzica Poznańskiego,

9Dobr Klucza Niemirowskiego Dziedzica, a maiąc Sobie Dobra

10Hniwanie [?] w kapitulacyi z Superatą corocznie do Skarbu pła-

11cić się powinną Sukcessywnie, Poddanych nadzwyczay y Jnwentarz

12Sobie podany dobrowolnych Robocizn co tydzień obciągał, Czyn-

13sze Sobie przywłaszczał, Jnne przez Lat kilka extensive wybierał, Par-

14szczyzny [?] w Dnie [?] Czynsze oddawać kazał, pomienionych Poddanych

15Hniwanieckich [?] Variis modis Angaryiował, Superaty do Skarbu

16nie oddawał, z Jndagacyi Sprawiedliwie z Poddanych Hniwaniec-

17kich [?] Roku teraznieyszego względem Pretensyi Poddaństwu

18po nie uczynioney y zebranych nadto Czynszów nad Jnwentarz Opi-

19sany Wo Pott. [?] Wrzechcieć [?] nie zapłacił, Jnsuper Antelatus [?] Kozaków

20Niemirowskich bez wiadomości y pozwolenia Samych JWW. Potoc-

21kich na Zajazdy Swoie do Dołki [?] Zabolotnyckiey [?] wziął, y ztamtąd

22Wiel. Koperzyńskich [?] wygnał, wiolencye naczynił, w Process nie-

23potrzebny Jaśnie Wielmożnych Potockich nic nie winnych in-

24wolwował [?], który Zajazd, wiolencyą poczynione Ur. Wielmożni

25Koperzyńscy [?] Manifestowali, Jaśnie Wielmożnych Potockich nato

26nie zezwalaiących, ani o tym Zajeździe wcale niewiedzących in

27dehite [?] et Vexatione z pomierzyney [?] Wielmożnego Obwinionego do Try-

28bunału Koronnego Lubelskiego Zapozwawszy Tych że Jaśnie

29Wielmożnych Potockich przez [?] Szkody y Expens [?] Praw-

30nych przyprowadzaią, a zatym Jdem Protestans Nomine Quo-

31rum Supra przeciwko Temuż Obwinionemu Bułojemskiemu

32ratione Omnium Supra Expressorum, et Causationis Processus

33Expensarumque iterato de nullitate Jnstituti Processus Manifestu-

34ie się, Comparens nieumieiący pisać Krzyżem Świętym

35podpisuie się Jan Witeszyński [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt częściowy (k. 425 – kilka wyrazów niepewnych). Józef POTOCKI, krajczy koronny, starosta leżajski (por. akty 682, 689 – pan klucza NIEMIROWSKIEGO), występuje jako opiekun małoletniego Franciszka POTOCKIEGO, wojewodzica poznańskiego, dziedzica klucza niemirowskiego (tak wyraźnie w akcie 723; „Potockich Braci Między sobą Rodzonych” – małoletni bracia rodzeni). Obżałowany: Jan BUŁOJEMSKI [?] (nazwisko niepewne), podstoli mielnicki, były plenipotent Potockich, który trzymając wieś HNIWAŃ [?] (nazwa niepewna) w „kapitulacji” (dzierżawie z obowiązkiem płacenia nadwyżki – superaty – do skarbu) nadmiernie obciążał poddanych robociznami i czynszami, nie oddawał superaty, a bez wiedzy Potockich wziął kozaków niemirowskich na zajazd „Dołki [?] Zabołotnyckiej [?]”, wygnał stamtąd KOPERZYŃSKICH [?], którzy następnie pozwali niewinnych Potockich do Trybunału Koronnego w Lublinie. Komparent manifestuje się o nieważność wszczętego procesu.

Łacina: nomine et ex speciali Commisso – „w imieniu i ze szczególnego zlecenia”; Quorum Subveniendo Jntegritati Substantiae – „przychodząc z pomocą nienaruszalności ich majątku”; Solenniter – „uroczyście”; Superata – „nadwyżka (dochodu) do oddania”; extensive – „ponad miarę”; Variis modis Angaryiował – „różnymi sposobami obciążał (angariami, przymusowymi posługami)”; Jnsuper – „ponadto”; Antelatus – „wyżej wymieniony”; in debite [?] et Vexatione – „nienależnie i dla szykany”; ratione Omnium Supra Expressorum, et Causationis Processus Expensarumque – „z powodu wszystkiego wyżej wyrażonego oraz spowodowania procesu i kosztów”; de nullitate Jnstituti Processus – „o nieważność wszczętego procesu”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

31V 1770 Jan Witeszyński [?] w imieniu Józefa Potockiego, krajczego koronnego, starosty leżajskiego, opiekuna małoletniego Franciszka Potockiego, wojewodzica poznańskiego, dziedzica klucza niemirowskiego, manifestował się przeciw Janowi Bułojemskiemu [?], podstolemu mielnickiemu, ich byłemu plenipotentowi: trzymając dobra Hniwań [?] w dzierżawie z obowiązkiem oddawania nadwyżek, przeciążał poddanych robociznami i czynszami, nadwyżek do skarbu nie oddał, a bez wiedzy Potockich użył kozaków niemirowskich do zajazdu na Dołki [?] Zabołotnyckie [?], skąd wygnał Koperzyńskich [?]; ci pozwali niewinnych Potockich do Trybunału Koronnego w Lublinie. Komparent manifestuje się o szkody, koszty i nieważność wszczętego procesu. (Odczyt częściowy.)

Transkrypcja

k. 425 (skan 0427, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y

4Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namies-

5nikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens pottr

6Ur. Jan Witeszyński [?] Nomine et Ex Parte Jaśnie Wielmożnych

7Józefa Krayczego Koronnego Starosty Leżayskiego Opiekuna

8Franciszka Woiewodzica Poznańskiego Dobr Klucza Nie-

9mirowskiego Dziedzica małoletniego Quorum Subvenien-

10[reklamant:] do integritati Substantiae

k. 425v (skan 0428, strona lewa)

1do Jntegritati Substantiae et Proventuum ne Maiorem patiantur decres-

2cum [?] Solennie przeciwko Wiel. Jmć Xiędzu Janowi lub innego

3Jmienia Dłuskiemu Kanonikowi Kamienieckiemu, Całey Prze-

4świętney Kapitule Kamienieckiey Podolskiey, Solenniter gra-

5vi cum Querella Manifestuie się oto: Jż pomieniona Kapituła

6Kamieniecka, Podolska, weszedłszy w Possessyą trzechletnią

7Zastawną Dobr Miasta Pieczary [?] cum alys [?] Villagio [?], y w tey Posses-

8syi iuż Drugi Rok Przy zostaiąca niemaiąc w Kontrakcie

9Swoim Zastawnym Dwóch Młynów na Rzekach meło-

10panych [?] wychodzących z Rzeki Rosze [?] pusczonych, Które Mły-

11ny Dwa Vigore Divisionis między JWW. Potockiemi Czterma

12Braća między Sobą Rodzonemi Subsecute Jn Schedam JWiel.

13Franciszkowi Potockiemu Woiewodzicowi Poznańskiemu do

14Klucza Niemirowskiego dostały się, y w Possessyi przez kilka-

15Lat Onegoż zostawały, teraz po wietach [?] Wielkonocnych Violenti

16modo też Dwa Młyny wyswyrozone [?] Kapituła Kamieniecka

17Podolska przez Wo Jmć Xiędza Dłuskiego Kanonika Swego Ka-

18mienieckiego w tych Dobrach Pieczarze [?] niemie [?] Rezyduiącego,

19y temi Dobrami Zawiaduiącego odebrała w Swoią Possessyą

20do Pieczary [?] obietaynie [?] przyłączyła, Żydów Arendarzów Niemirow-

21skich od tych Dwoch Młynów od Pedyta [?] Prowentu, z tychże

22Młynów które Żydów Vigore Kontraktu do Prowentów onym

23należących z tych Młynów nie dopuszcza y zabrania Często w-

24spomnione Młyny nullo Jure et pretextu JWW. Potockich własne

25trzyma y Sobie przywłaszcza, zaczym tenże Urodzony Manifestans

26przeciwko Kapitule Kamienieckiey et Specialiter przeciwko Wiel.

27Jmć Xiędzu Dłuskiemu Kanonikowi Kamienieckiemu Preme-

28ciony [?] Kapituły Podolskiey Prokuratorowi y Prowizorowi, oto wszy-

29stko powtórnie Manifestuie się Salva manente Melioratione

30protestuie się, Comparens nieumieiący pisać Krzyż Święty

31kładzie Jan Witeszyński [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Por. akty 687 i 690 (P. Potocki c/a Kapituła Kamieniecka – klucz PIECZARSKI, rządca ks. DŁUSKI). Tu Kapituła kamieniecka, mająca od dwóch lat trzyletnią posesję zastawną dóbr miasta PIECZARY [?] z przyległymi wsiami, po świętach wielkanocnych 1770 zajęła przemocą przez swego kanonika ks. Jana DŁUSKIEGO (prokuratora i prowizora kapituły) dwa młyny na odnogach rzeki („Rosze [?]” – zapewne Boh lub inna rzeka; odczyt niepewny), które nie były objęte kontraktem zastawnym, a które w dziale między czterema braćmi POTOCKIMI przypadły Franciszkowi, wojewodzicowi poznańskiemu, do klucza NIEMIROWSKIEGO; arendarzy-Żydów niemirowskich odsunięto od dochodów z młynów. Kilka wyrazów (opis rzek, „wietach”, „Premeciony”) – odczyt niepewny.

Łacina: Quorum Subveniendo integritati Substantiae et Proventuum ne Maiorem patiantur decrescum [?] – „przychodząc z pomocą nienaruszalności ich majątku i dochodów, by nie ponieśli większego uszczerbku”; gravi cum Querella – „z ciężką skargą”; Vigore Divisionis … Subsecute Jn Schedam – „mocą działu … następnie w schedzie (udziale)”; Violenti modo – „gwałtownym sposobem”; nullo Jure et praetextu – „bez żadnego prawa i pretekstu”; Specialiter – „szczególnie”; Salva manente Melioratione – „z zastrzeżeniem poprawy”.

Streszczenie

31V 1770 Jan Witeszyński [?] w imieniu Józefa Potockiego, krajczego koronnego, opiekuna małoletniego Franciszka Potockiego, wojewodzica poznańskiego, dziedzica klucza niemirowskiego, manifestował się przeciw Kapitule Kamienieckiej i jej kanonikowi ks. Janowi Dłuskiemu: kapituła, trzymając w zastawie dobra miasta Pieczary [?], po Wielkanocy 1770 zajęła przemocą dwa młyny, nieobjęte kontraktem zastawnym, które w dziale braci Potockich przypadły Franciszkowi do klucza niemirowskiego, i odsunęła od nich arendarzy-Żydów niemirowskich.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 425v (skan 0428, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnickiemi, y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

5Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens pottr Urodzony

6Jmć Pan Jan Witeszyński [?] nomine et ex speciali Commisso

7Jaśnie Wiel. Franciszka Woiewodzica Poznańskiego Dobr

8Klucza Niemirowskiego Dziedzica Małoletniego, Wincente-

9go Woiewodzica Poznańskiego Dobr Klucza Rubnowskie-

10go [?] Czetwertyniowieckiego [?] itidem Dziedzica małoletniego,

11Józefa Krayczego Koronnego Starosty Leżayskiego Dobr Kluczów

12Konstanty Nogrodz. [?] y Obodowskiego tu na Ukrainie na Pobereżu przy

13[reklamant:] Granicy Tureckiey

k. 426 (skan 0428, strona prawa; w górze „426”)

1Granicy Tureckiey blisko leżących Dziedzica y Opiekuna Potockich Bra-

2ci Między Sobą Rodzonych, przestrzegaiąc Całości Substancyi Dobr

3Tych że wszystkich Kluczów przez teraznieyszą Rewolucyą zdezelo-

4wanych z Ludzi y Żydów, Arendarzów [?] Pomarzonych [?] żeby większey

5nie ponieśli Szkody, y utraty przychylaiąc się w tym do Manife-

6stów dawniey zaniesionych de diligentia Manifestuie się,

7oto: Jż gdy w Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątym Ó-

8smym przed Zielonemi Świętami Miasto Niemirów Domy,

9Kramy Żydowskie z Towarami różnemi, Budynki Chrześci-

10ańskie Cerkwie, Kościół, Zamek y Całe Miasto Niemirów

11zgorzało y Spustoszone zniszczone przez Ogień zostało dla Z-

12buntowania Swawolnego Chłopstwa, y Zabijania Ludzi Stanu

13Szlachty [?], Wiel. Possessorów, Żydów przeróżnych Miast

14Wsiach osobliwie [?] w Woiewodztwie Bracławskim leżących

15Żydzi Niemirowscy z Miast y Wsiów z Klucza Niemirowskiego

16Rubnowskiego [?] Czetwertynowieckiego Kostantynogrodz. Obodow-

17skiego Ochraniaiąc Życia y Zdrowia ratuiąc, Dzieci

18Żon Samych Siebie Jedni na Wołyń y dalsze Woiewodztwa

19bezpieczne, Drudzy poblizku za Granicę Turecką na Woło-

20szczyznę uciekaiąc na Pobereżu z Dziećmi, Żonami Kolliga-

21tami od Kozaków [?] pozabiiani, Drudzy dostawszy się na Woło-

22szczyznę od napadaiących hultaiów y Wołochów [?] Pobici na

23Śmierć Jnni Swoie przypadkiem Śmierci Wyginęli Czas

24co na Wołyń powiekali [?] mazasię [?] Jtem w niebespieczne Kraje

25nie powrócili, a tak po uspokoionym trochę przez Woyska

26Chłopskim Buncie, Wiel. Kommissarze Jaśnie WW. Potockich

27we wszystkich Czterech Kluczy Wsiach Zapotrzebowanie nasi [?]

28nych Kommissarzów Dyspozycyi pewiey [?] Usilnie czynia-

29cych żeby Domy y Jntraty Niepogorszać [?] przypadały Chłopów na

30Arędach Karczemnych posadzili z Defektami Znacznemi, Roku

31zas Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego iako wszystkie tak przed Świę-

32tami Wielkonocnymi niemniey teraz Tatary wpadali y wy-

33padaią Ludzi Żydów Szlachty nie tylko w Dobrach JWW. Potoc-

34kich, ale y w Całym Pobereżu z Dziećmi Żonami z Bydło[m]

35pozabierali, y Zabieraią, y Wieś niszczą, tak z pustych Dobr

36y Kluczów wyż wyrażonych Czterech [?] Pobory [?] Podymnego pogłówne-

37go Żydowskiego y Jnnych podatków ob impossibilitatem

38zniszczonych y pustych Dobr Jż płacić z tąd niemogą y wypła-

39cenia Sprzedania [?] Żadnych z Dobr bez Jntraty będących niemaią

40Ten że Manifestans nomine Eorundem Principalium Suor[um]

41Manifestuie, Comparens nieumieiący pisać Krzyżem Świętym

42podpisuie się Jan Witeszyński [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt częściowy (kilka wyrazów w środkowej części k. 426 niepewnych). Manifest „in diligentia” (prewencyjny) w imieniu braci POTOCKICH, synów wojewody poznańskiego: małoletnich Franciszka (klucz NIEMIROWSKI) i Wincentego (klucz „Rubnowski [?] Czetwertyniowiecki [?]”) oraz Józefa, krajczego koronnego, starosty leżajskiego (klucze „Konstanty Nogrodzki [?]” – może Konstantynogród? – i OBODOWSKI, na Pobereżu przy granicy tureckiej), który jest też opiekunem braci (por. akty 722–723). Opis klęsk: przed Zielonymi Świętami 1768 r. podczas buntu chłopskiego (koliszczyzny) spłonęło całe miasto NIEMIRÓW – domy, kramy żydowskie, cerkwie, kościół, zamek; Żydzi z miast i wsi czterech kluczy uciekali na Wołyń i na Wołoszczyznę, wielu zginęło; komisarze po uspokojeniu buntu osadzili na arendach karczemnych chłopów, ze znacznymi stratami; w 1770 r. przed Wielkanocą i obecnie wpadają Tatarzy, porywając ludzi i bydło. Z tych powodów z pustych dóbr nie można płacić podymnego, pogłównego żydowskiego i innych podatków. Por. analogiczny manifest Jabłonowskiego (akt 708).

Łacina: nomine et ex speciali Commisso – „w imieniu i ze szczególnego zlecenia”; itidem – „również”; de diligentia – „dla zachowania staranności (prawnej)”; ob impossibilitatem – „z powodu niemożności”; nomine Eorundem Principalium Suorum – „w imieniu tychże swoich mocodawców”; Jtem – „także”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

31V 1770 Jan Witeszyński [?] w imieniu braci Potockich – małoletnich Franciszka i Wincentego, wojewodziców poznańskich, oraz Józefa, krajczego koronnego, ich opiekuna – dziedziców kluczy niemirowskiego, rubnowskiego [?]-czetwertynowieckiego, konstantynogrodzkiego [?] i obodowskiego na Pobereżu, złożył manifest zapobiegawczy: w czasie buntu chłopskiego w 1768 r. spłonął cały Niemirów (domy, kramy żydowskie, cerkwie, kościół, zamek), Żydzi z czterech kluczy uciekli na Wołyń i Wołoszczyznę, wielu zginęło, karczmy objęli chłopi ze stratą, a w 1770 r. Tatarzy porywają ludzi i bydło. Dlatego ze zniszczonych i pustych dóbr nie można opłacić podymnego, pogłównego żydowskiego i innych podatków.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 426 (skan 0428, strona prawa – dół)

k. 426v (skan 0429, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnicki-

4mi, y Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Na-

5miesnikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego Oso-

6biście postanowiwszy się Urodzony Jmć Pan Michał

7Stefanowicz Jmieniem y z wyraźney woli JWo Mniszka

8Ch. N. K. Dobr Klucza Suprunowskiego Dożywotniego

9Possessora Pana Wiel. Tarszeńskiego Cześn. Żytomir-

10skiego Tych Dobr Kommissarza, Zapobiegaiąc ocalenia

11Substancyi y Honoru Tychże Pryncypałów Swoich

12y Jnnych, Solennie naprzeciwko Wielmożnemu Pawłowi Ka-

13linowskiemu [?] Miecznikowi Winnickiemu y Marcinowi

14Pawłowskiemu [?] Die Quinta Maji od Wielmożnego Kalinowskie-

15go [?] Miecznika Winnickiego za Komparenta przeciw-

16ko JWo Mniszkowi Ch. N. K. y Wo Tarszeńskiemu Cześni-

17kowi Żytomirskiemu z Jego Honoru uszczerbkiem [?] wniesio-

18ney y Wiel. Jakubowi Zarczyńskiemu Cześnikowi

19Sieradzkiemu Zaś y Manifestuie się y Remanifestuie,

20oto: Jż Wiel. Kalinowski [?] nie tylko niewinnie JWiel. Pryn-

21cypała Komparenta w Process Jnwolwuie, bo JWiel. Ch. N. K.

22ani wiedział, czyli zaciągał Długi Jakie W. Zarczyński

23u Wiel. Kalinowskiego [?], ani mógł Wiel. Zarczyński ube-

24spieczyć ten Dług na Dobrach Klucza Suprunowskim,

25bo Sam był Rzeczny [?] Arędowny Possessor, więc należało

26Wiel. Kalinowskiemu [?] bezpieczeństwa Swey Summy upa-

27trywać, a nayskorzey [?] zaś bacznie, od Wiel. Kalinowskiego [?] na-

28krecy [?] Wiel. Zarczyńskiego jeżeli jakie podtenczas mógł

29Zastać, y wcale nie mógł być Jnformowany JW. Pryncy-

30pał Comparentis, a Maiąc Wiadomość Dnia

31Decima Januarij Millesimo Septingentesimo Sexa-

32gesimo Nono Anno nastąpił Wo zaś Zarczyńskiemu

33poźniey Expirowała Possessya, więc y Wiel. Tarszeński

34iako Kommissarz a tera determinum [?] Possessionis zie-

35chał Wiel. zaś Zarczyński Słusznie spodziewał się że

36dalej trzymać niemógł Dobr Klucza Suprunowskie-

37go w Possessyi, iako y Sam Wiel. Kalinowski [?] w Swoim

38Manifeście pisze, Obawiaiąc się aby gdy zjedzie który

39Parte Sarbe [?] niebyły Zatrzymane Rzeczy y Prowen-

40ta na Gruncie, tak zagrontowe pretensye, iako też y

41[reklamant:] dla wszystkiego

k. 427 (skan 0429, strona prawa; w górze „427”)

1dla wszystkiego Arestu, Który lubo niebył prosequowany,

2y teraz już po wyszłym Roku, więcey w Czwierć Roku do-

3piero ponowiony iest, a Prawo gdy prosekucya nie

4zaydzie mocy Arestu do tak długiego Czasu nienaz-

5naczyło, wreszcie Rzeczy z Gruntu Klucza Supru-

6nowskiego miał przyiąć, bo nie zaś wymoże-

7nia Woytowie y Gromady niemogły, bo by je wpostę-

8pstwo iak Prawo mieć chce Possessorowi podda-

9ni, Jnaczey Zakontownikiów [?] pobytani byby [?],

10iako też Prowenta Pieniężne wszelkie lekko zawie-

11mieżeniem Poddaństwa, tak pilnie odebrać wy-

12starał się, że Wiel. Tarszeński zjechawszy dla

13odebrania Possessyi do Dobr Klucza Suprunow-

14skiego, ani Miodu, ani Gorzałki, ani potażu, ani

15Zboża, na ostatek Pozwieli [?] Bydło Remanentem

16Wo Zarczyńskiemu, na Gruncie podanych y oddać

17się powinnych, przez niego, ani żadney prowi-

18niencyi Pieniężnych nie zastał, Więc Wiel. Kalinow-

19ski [?] nie Słusznie JWo Pryncypała Comparentis

20w Process wprowadza, y protestuie podług Prawa

21y Sprawiedliwości formuie, ale też Wiel. Kalinowski [?] y

22Pawłowski [?] Wiel. Tarszeńskiego Urzędem Powia-

23tu Żytomirskiego Tytułem Dziedzictwa y wielo-

24rakich Dobr Zastawną Possessyą zasiężca [?] w Zie-

25mi Przemyskiey y w Jnnych Woiewodztwach Znako-

26mitego Zaszczyt z Jmienia w Oyczyźnie zasłużo-

27nego, na uwłoczenie powagi JW. Ch. N. K. y na protesty-

28cye iakowas Wiel. Tarszeńskiego Cześnika Żyto-

29mirskiego w Manifeście Die Quinta Maji Mil-

30lesimo Septingentesimo Septuagesimo Anno,

31od Siebie Obżałowanego Zaniesionym Cuius no-

32minis et Cognominis pisać ważył się nie mogąc

33dostatecznie, tak że transakcyi w Grodzie Winnic-

34kim pro et Contra nastąpionych iako też z prowie-

35nie [?] przepisania się Jmienia zaszczytu Szlache-

36ctwa y Tytułu informować się, a zatym tak przeciw-

37[reklamant:] ko Wielmożnemu

k. 427v (skan 0430, strona lewa)

1ko Wielmożnemu Kalinowskiemu [?] o nienależyte uformowa-

2nie Pretensyi o nieważność Arestu tak w Roku

3Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątym Dziewiątym,

4iako y w Roku Ninieyszym Zaniesionych

5iako też opisanie w Grodzie Winnickim z Protesta-

6cyą Wielmożnego Tarszeńskiego, tudzież przeciw-

7ko Wielmożnemu Zarczyńskiemu z którego Okazyi

8Jaśnie Wielmożny Mniszek Ch. N. K. w Process nie-

9winnie iest pociągniony powtórnie Manifestu-

10ie się. M. Stefanowicz mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt częściowy: tekst długi i niestarannie pisany, wiele wyrazów niepewnych. Kontekst (por. akty 650–657 i wcześniejsze ustalenia): Adam MNISZECH, chorąży nadworny koronny („Ch. N. K.”), dożywotni posesor klucza SUPRUNOWSKIEGO; jego komisarz Aleksy TARSZEŃSKI, cześnik żytomierski; Jakub ZARCZYŃSKI, cześnikowicz sieradzki, dawny arendowny posesor klucza (posesja wygasła 10 I 1769). Paweł KALINOWSKI [?] (nazwisko niepewne: Kalinowski/Kałowski/Rakowski), miecznik winnicki, wierzyciel Zarczyńskiego, 5 V 1770 wniósł manifest przeciw Mniszchowi i Tarszeńskiemu (z uchybieniem honorowi Tarszeńskiego) i ponowił areszt rzeczy na gruncie klucza z 1769 r. Pełnomocnik Mniszcha odpowiada: Mniszech nie wiedział o długach Zarczyńskiego i nie odpowiada za nie, Zarczyński jako arendarz nie mógł zabezpieczyć długu na kluczu; areszt nie był prosekwowany i wygasł; Tarszeński, obejmując klucz, nie zastał żadnych zapasów (miodu, gorzałki, potażu, zboża, inwentarza, pieniędzy); Kalinowski [?] i Pawłowski [?] obrazili Tarszeńskiego, szlachcica posiadającego dobra w ziemi przemyskiej i urząd powiatu żytomierskiego. Komparent podpisał się własnoręcznie (por. akt 710: Michał Stefanowicz – regestrant grodu winnickiego).

Łacina: Die Quinta Maji – „dnia 5 maja”; Decima Januarij Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Nono Anno – „10 stycznia 1769 roku”; Expirowała Possessya – „wygasła posesja”; prosequowany – „popierany sądownie”; Remanentem – „jako pozostałość (inwentarz)”; Cuius nominis et Cognominis – „którego imię i nazwisko”; pro et Contra – „za i przeciw”; mp – „ręką własną”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

31V 1770 Michał Stefanowicz w imieniu Adama Mniszcha, chorążego nadwornego koronnego, dożywotniego posesora klucza suprunowskiego, i jego komisarza Aleksego Tarszeńskiego, cześnika żytomierskiego, manifestował się i remanifestował przeciw Pawłowi Kalinowskiemu [?], miecznikowi winnickiemu, i Marcinowi Pawłowskiemu [?] oraz przeciw Jakubowi Zarczyńskiemu, cześnikowiczowi sieradzkiemu: Kalinowski [?] niesłusznie wciąga Mniszcha w proces o długi Zarczyńskiego, dawnego arendowego posesora klucza, o których Mniszech nie wiedział; areszt rzeczy na gruncie klucza z 1769 r. nie był popierany i wygasł, a Tarszeński, obejmując klucz, nie zastał żadnych zapasów ani pieniędzy; ponadto obrażono w manifeście z 5 V 1770 honor Tarszeńskiego. Komparent wnosi o nieważność aresztu i protestacji. (Odczyt częściowy.)

Transkrypcja

k. 427v (skan 0430, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnic.

4y Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc

5Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego,

6Comparens personaliter Urodzony Franciszek Kudnie-

7cki [?] z Wyraźney woli Wiel. Jmci Pana Ignacego Cieſz-

8kowskiego Stolnika Czerniechowskiego Dobr Miasta

9Żywotowa cum attinentiis Dziedzica y Urodzonego

10Zrażewskiego [?] Tegoż Miasta Żywotowa Gubernatora

11Tudzież Mieszczan tak Chrześcian iako y Żydów Jmieniem

12iako przed do Akt Grodu Winnickiego przybyć niemogł,

13tak zaraz zapobiegaiąc całey Substancyi Zgruntowa-

14ia [?] Swego, y Mieszczan Żywotowskich zwiedzeniem [?] zuża-

15teniem [?] przed temiż Aktami naprzeciwko Wiel. Jmci

16Panu Felixowi Wielhorskiemu Podstoliemu Parnaw-

17skiemu Dobr Żywotówki Dziedzicowi Panu, Uro-

18dzonemu Hilaremu Dubańskiemu Tychże Dobr

19Dyspozytorowi, Zuchwałym Kozakom do osob Dwu-

20dziestu wynoszącym wtenczas Oczewiście teraźniey-

21szey Jnkursyi przymieszionym [?], y naczynienie

22w Mieście Żywotowie Wiolencyi przybranym, Uro-

23dzonemu Franciszkowi, Starszemu Stanisławowi

24Młodszemu Witeszyńskim Braci Między Soba

25Rodzonym, do czynienia Wiolencyi Pomocnikom

26Skarży, Manifestuie

k. 428 (skan 0430, strona prawa)

1Skarży, Manifestuie, y Protestuie się, oto: Jż Urodzony Dubań-

2ski Dyspozytor Żywotówki od Objęcia Dyspozycyi

3Żywotowieckiey, niewiedziec czyli z Dyspozycyi Pana

4Swego, czyli też Swoim domysłem z Kozakami Ży-

5wotowieckiemi do tey Oręznemi wysłał naieżdzać, ia-

6koż Dnia Dwudziestego, Drugiego Kwietnia Urodz.

7Dubański przybywszy na Jarmark do Miasta Żywotowa

8y dobrze Sobie z Kozakami Swemi zagrzawszy Ludzi Jar-

9marskowych nic Sobie niewinnych bił, kaliczył, po-

10Mieście rozganiał, w kupców Różnych y Kramarzów Rze-

11czy różne gwałtem brać Pretendował, iakoż Sołana [?]

12Drobiu przedaiącego nic Sobie niewinnego przyszedłszy

13Słowy nienależytemi łaiał, bić porywał się, y potem

14z Kozakami Swemi w Dyby zabiwszy zawrzeć, odgra-

15żał a Sołtyszakiem [?] Swoim Zabrać usiadczał [?], y tak-

16Sołana [?] od Woza odpędził, gdy Mieszczanie perswadować

17zaczęli, aby Jarmarku nie rozpędzał, y tumultu nie wszczy-

18nał, tedy słowy nieuczciwemi łaiać zaczął, a zbył o pieniądze [?] się

19y Wiel. Comparentis Przyiacielowi nie przepuścił, którzy

20Słowa Jrreverentiam Ich [?] Wielkim wyrażenie podobna stworzo-

21ną cum Scandalo całego Pospulstwa na Jarmarku będą-

22cego Głosem wielkim Słowa nieuczciwe wyszczyliwał [?], y

23na Ludzi nieprzystoynie Tylne Rzeczy wypinał, y kale-

24wać kazał Zydki Wołty [?] pod Magazyn kupuiącego bił,

25kaliczył gdy Sprawa wytoczyła się do Zamku iako w

26Mieście Zawsze wszelkie powinno być bezpieczeństwo,

27y tam przyszedłszy do Dworu hałasy wielkie czynił,

28do szabli porywał się, ale na tym nie dość maiąc y oraz

29więcey Wiolencyi Przyczyniaiąc Kupy do Siebie zbie-

30raiąc na Jarmarki naieżdżał, iako to Dnia Dwudzie-

31stego, Maia w Roku ninieyszym z Wiel. Wielhorskiemi

32Kozakami Żywotowieckiemi, napadłszy na Stancyą

33gdzie Pułkownik Moskiewski stał y przed oczewistnością tegoż

34Ludzi tam będących na Jarmark przybytych Lzyli, Dyf-

35famowali, bili, kaliczyli, iako to Ur. Puzowskiego [?] y Jn-

36nych mało o śmierć nie przyprawili Trunki, iako

37to Wódkę, Miody, Piwa, zmuszenia pozwlekali [?], na-

38czynia to iest Konwie, Kostawie [?], Garce, Kwarty, Blasza-

39ne, Flaszki, Szklanki, do szczętu wybili, Okna powybiiali,

40y potym tamże Fanty Żydowskie, różne przypadali [?], które

41[reklamant:] w osobliwym

k. 428v (skan 0431, strona lewa)

1w osobliwym Regestrze Specyfikowane będą, y tak nieu-

2stannie na Jarmarki y Targi Żywotowskie z Kozakami

3Żywotowieckiemi y Swemi Adherentami Gwałtownie

4napadaiąc, Ludziom y Żydom bez Czapki chodzić przed

5Sobą Dysponuiąc, Jarmarki y Targi odwrócić od Mia-

6sta Żywotowa usiłował, y w Jntraciech Miastu nakilka

7Tysięcy dekret [?] uczynił, a zatym Tenże Comparens

8Nomine quorum Supra Zapobiegaiąc dalszym

9takowym niegodziwym postępkom przeciwko Tymże

10Jchmościom Obwinionym w Pretensyi Manifestu-

11ie y Protestuie się Salvo Corpus fuerit warante [?]

12melioratione Comparens nieumieiący pisać Krzy-

13żem Swiętym podpisuie się Franciszek Kudnie-

14cki [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt jest kontrmanifestem strony żywotowskiej w sporze opisanym w aktach 702–705 i 718–721. Stolnik czernihowski Ignacy CIESZKOWSKI – tu tytuł wyraźny „Stolnika Czerniechowskiego” (rozstrzyga niepewność z aktów 718 i 721, gdzie „Łowcz. [?]”). Gubernator Żywotowa ZRAŻEWSKI [?] (w 703 „Zrazeski [?]”). Nazwisko komparenta zapisane dwukrotnie (tekst i podpis) jako „Kudniecki” – możliwe też „Kuźniecki”/„Kuźnicki”. Bracia Franciszek (starszy) i Stanisław (młodszy) WITESZYŃSCY – zapewne ci sami co „Witkowscy [?]” z aktów 705 i 721 (por. Jan Witeszyński [?] w akcie 722).

Łacina: Comparens personaliter – „stawiwszy się osobiście”; cum attinentiis – „z przyległościami”; cum Scandalo – „ze zgorszeniem”; Nomine quorum Supra – „w imieniu tych, o których wyżej”; Salvo … melioratione – „z zastrzeżeniem poprawy (rozszerzenia) manifestu”. Kaliczyć – kaleczyć; Dyby – kłoda do zakuwania nóg (kara); Pułkownik Moskiewski – pułkownik rosyjski; Fanty – przedmioty zastawu; Diffamować – znieważać.

Daty: napad na jarmark w Żywotowie 22 IV 1770 i najście na kwaterę pułkownika rosyjskiego 20 V 1770. Margines: pionowa nota (podpis kancelaryjny) nieczytelna.

Streszczenie

31V 1770 Franciszek Kudniecki [?], z woli Ignacego Cieszkowskiego, stolnika czernihowskiego, dziedzica miasta Żywotowa, gubernatora Zrażewskiego [?] i mieszczan żywotowskich (chrześcijan i Żydów), zaniósł manifest przeciw Feliksowi Wielhorskiemu, podstolemu parnawskiemu, dziedzicowi Żywotówki, jego dyspozytorowi Hilaremu Dubańskiemu, około 20 kozakom oraz braciom Franciszkowi i Stanisławowi Witeszyńskim. Dubański 22 IV 1770 z kozakami najeżdżał jarmark w Żywotowie: bił ludzi, rabował kupców, lżył mieszczan, groził sprzedawcy drobiu dybami, awanturował się w zamku i sięgał po szablę; 20 V 1770 z kozakami Wielhorskiego napadł na kwaterę pułkownika rosyjskiego, pobił ludzi (m.in. Puzowskiego [?]), wylał trunki, potłukł naczynia i okna, zabrał fanty żydowskie. Swoimi napaściami odstraszał ludzi od targów, przynosząc miastu straty na kilka tysięcy złotych. Komparent, niepiśmienny, podpisał się krzyżem.

Transkrypcja

k. 429 (skan 0431, strona prawa)

1Mensis Junius Anni 1770.

2Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

3Miesiąca Junij Pierwszego Dnia

4Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Win-

5nickiemi y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem

6Namiesnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnickiego.

7Stanowszy oczewisćie Woźny Generał Woiewodztwa Bra-

8cławskiego y Jnnych Opatrzny Błażey Jaszyński [?], w

9moc prawdziwey wierney y skuteczney Relacyi swoiey

10iawnie ustnie y dobrowolnie zeznał, Jż on Roku Ty-

11siącznego, Siedmset, Siedmdziesiątego Dnia Dwudzieste-

12go Osmego Maja na affektacyą y prawną Rekwizy-

13cyą W. Jmci Pana Mikołaia Zaleskiego Ekonoma Tele-

14żynieckiego maiąc przy sobie Stronę Szlachty ludzi wia-

15rygodnych Urodzonych Jchmościów Panów Michała Stebnowskiego [?]

16y Józefa Krzemińskiego był w mieście Tetyowie, gdzie

17będąc w Zamku Tetyowskim, u W. Jmci Pana Suchodol-

18skiego Ekonoma Tetyowskiego aresztował Atamana

19Demka, y Asawułę Stecka y Kozaków Tetyowskich wszy-

20stkich in genere, lepiey Jmciom po imionach y nazwis-

21kach wiadomych, prawnie u zwyż wyrażonego aresztował

22y przyporuczył, Który Arest zwyż wyrażony Jmci bere-

23wołe [?] przyiowszy do Rozprawy Prawney dotrzymać dekla-

24rował y obowiązał się, a tak on Woźny z Szlachtą so-

25bie przytomną oświadczywszy się z tamtąd powrócił, y

26tu ad Acta przybywszy prawdziwego Aresztu uczyniły

27zeznał Relacyą. De quo praesens Eiusdem Ministeri-

28ali Relatio Mtis [?] qui supra Crucem Sanctam posuit. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt związany ze sporem o staw tetyjowski i wieś Teleżyńce (akt 715: Sanguszkowa i Ledóchowscy – włość Tetyjów c/a Krasicka, starościna merecka, i gromada Teleżyniec [?]). Tu – odwrotnie: ekonom teleżyniecki Mikołaj ZALESKI aresztuje kozaków tetyjowskich (u ekonoma tetyjowskiego SUCHODOLSKIEGO). Forma „Teleżynieckiego” odczytana pewnie – rozstrzyga „Teleżyniec [?]” z aktu 715. Tytuł marginalny kończy się skrótem „G. G.” (zapewne „Gubernatora/Generalnego …” – nierozwinięty).

Łacina: Mensis Junius Anni 1770 – „Miesiąc czerwiec roku 1770”; ex parte – „ze strony, z ramienia”; in genere – „ogólnie, wszystkich”; ad Acta – „do akt”; De quo praesens Eiusdem Ministerialis Relatio, qui supra Crucem Sanctam posuit – „O czym niniejsza relacja tegoż woźnego, który wyżej postawił znak Krzyża Świętego”. Asawuła (osawuła) – zastępca atamana kozackiego. „Berewołe [?]” – zapewne zniekształcone „dobrowolnie”.

Streszczenie

1VI 1770 woźny generał województwa bracławskiego Błażej Jaszyński [?] zeznał, że 28 V 1770 na żądanie Mikołaja Zaleskiego, ekonoma teleżynieckiego, w obecności szlachty Michała Stebnowskiego [?] i Józefa Krzemińskiego, w zamku w Tetyjowie u ekonoma tetyjowskiego Suchodolskiego obłożył aresztem atamana Demka, osawułę Stecka i wszystkich kozaków tetyjowskich; Suchodolski przyjął areszt i zobowiązał się dotrzymać go do rozprawy sądowej.

Transkrypcja

k. 429 (skan 0431, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij. Drugiego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnic.

4y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namie-

5snikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnic. Compns Littr.

6Urodz. Jmci Pan Jan Jeżewski Nne et ex speciali Commis-

7sio JWW. Franciszka y Ludowiki z Denhoffów Ledóchow-

8skich Starostów Włodzimirz. Małż. Dobr Klucza Tetyowskiego Dzie-

9dziców Solennie pko JW. Cuiusvis nnis Mniszkowi Staroście

10Białocerkiewskiemu Dobr Wsi Horodyszcza za Rawą [?] sytuo-

11[reklamant:] waney

k. 429v (skan 0432, strona lewa)

1waney do Klucza Stawiskiego należącey Dziedzicowi

2Panu, tudzież Gromadzie całey Horodyskiey Skarży y

3Manifestuie się oto: Jż taż Gromada Horodyska w czasie

4Buntów w Ukrainie wszczętych rospaliwszy się buntowni-

5czym szerzącym się ogniem, tumultem z przybranemi So-

6bie Hultajami, na Dobra wieś Zaszków JWW. Comptis

7Principałów Dziedziczną po hajdamacku napadli Trzo-

8dę rogatą iako też y Stado Dworskie z Pola spędziwszy

9za którym Sami po Polach uganiali się natychmiast

10we Dworze tameyszym, koni ze Stada y Bydła co nay-

11lepszych wybrakowawszy, między siebie podzielili, pro-

12zbierali resztę zaś tak bydła iako y Stada różnym

13ludziom rosprzedali y rozdarowali. Na ostatek wszystkie

14Sprzęty gospodarskie Folwarczne nawet Pługi z Że-

15lazami ze wszystkim porządkiem do Wsi Horodysz-

16cza zwaney do Domów swoich ile w bliskości są-

17siedztwa, zabrawszy zaprowadzili, Ludzi Zaszkowiec-

18kich do podobnych buntów z sobą namawiali, a nie-

19chcących zadosyć czynić onych namowie bili y za-

20bijali, z gołą że całą wieś Zaszków ze wszystkiego o-

21darli y wyniszczyli, o które to tak niepraktykowane

22krzywdy y rabunki zabranie bydła pogłowego y Sta-

23da y wszelkich sprzętów Gospodarskich Folwarcznych

24Ninieyszy Comptns Jmieniem JWW. Pryncypałów swoich

25Pko wyż wyrażoney Gromadzie Manifestuie się. Et in

26Continenti tenże Compns Stawił przedemną Woźnego

27Genli Wwa Bracł. y Jnnych Opatr. Andrzeia Grzego-

28rzewskiego, który z przytomną Sobie Szlachtą Urod. Jch-

29mość Pany Bazylim Domańskim y Jakobem Sawi-

30ckim na affektacyą JWW. Ledóchowskich Starostów Wło-

31dzim. Małż. był w Dobrach Miasteczku Stawiszczach

32do Stwa Białocerkiewskiego należących Dnia Dwu-

33dziestego Czwartego Maja Tysiąc, Siedmset, Siedmdzie-

34siątego Roku, gdzie będąc Robocznych Jaremę, Hryćka

35Czarnego, Jwana Sorokotiażkiego [?], Procka Szewca, Pana-

36sa, Michaylycza [?], Leśka Chabę [?], Jwana Międzybożkiego

37Ostapa Kuczera, Bitkonia [?], Wasyla Peńczuka [?] Fedka

38Frydryka [?], Michałka bidę [?], Łucka Szewca, Jwana Tka-

39cza, Kolesnika, Ślusarza, Chwiedka Moroza, Jwana

40Bartkowego, Andryca, Hryćka Kołybabę, Olexyia

41[reklamant:] Diaka

k. 430 (skan 0432, strona prawa)

1Diaka, Ałeka [?] Zakotyńskiego, Nyczypora Zakotyńskie-

2go, Michayła Zadorożnego, Jakowa Tabakę, Pustowoy-

3ta, Tymka, Woyta, Asawułę, Matwieia Jeremiyczego [?] Łe-

4cia, Mikołaia Babija [?], Jwana Kowala, Jwana Maku-

5cha, Jacka Tkacza, Łucka Sydora, Danila osadczego,

6Dmitra Skalija [?], Semena Ryżego, Petra, Samara, J-

7wana Zachodniego, Petra Dubinnego, Jacka Dubinnego

8Jwana Łysego Syna y całą Gromadę Horodyską we

9Dworze u Urod. Antoniego Żurakowskiego Guberna-

10tora tameyszego iako Rabowników y Buntowników

11aresztował y Prawnie przyporuczył. Który Arest Ur.

12Gubernator Stawiski na Gromadę Horodyską do-

13browolnie przyiowszy, Onych do rozprawy prawney

14dotrzymać deklarował y Obowiązał się. a tak on

15Woźny z Szlachtą Sobie Urzędownie przydaną oświad-

16czywszy się z tamtąd tu do Akt przybył y przedemną

17Urzędem prawdziwego Aresztu swego uczynił y zeznał

18Rellą. Prosząc tak Compns Manifestacyi iako y Wo-

19źny Aresztu Relacyi do Akt opprzyięcie Co otrzy-

20mali. Jan Jeżewski mpp. Woźny nieumieiący Pisma

21znak krzyża S. kładnie Andrzey Grzegorzewski. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt dotyczy rabunku wsi ZASZKÓW (klucz tetyjowski Ledóchowskich) przez gromadę wsi HORODYSZCZE, należącej do klucza STAWISKIEGO (Stawiszcze) starostwa BIAŁOCERKIEWSKIEGO w posesji Mniszcha, w czasie „buntów w Ukrainie” (koliszczyzna 1768). Formuła „Cuiusvis nominis Mniszkowi” – imię starosty nie podane (starostą białocerkiewskim był wówczas Jerzy Wandalin MNISZECH – identyfikacja nie wynika z tekstu). Wyrażenie „za Rawą [?]” niepewne – możliwe „za Rosią” (rzeka Roś). Długa lista aresztowanych chłopów horodyskich: część nazw to przydomki lub zawody (Szewc, Tkacz, Kolesnik – kołodziej, Ślusarz, Kowal, Diak – diak cerkiewny, Osadczy – osadnik, Asawuła), co zaznaczono przez małe litery tam, gdzie to możliwe.

Łacina: Comparens Litteratus – „stawiający się, piśmienny”; Nomine et ex speciali Commissione – „w imieniu i ze szczególnego zlecenia”; Cuiusvis nominis – „jakiegokolwiek imienia”; Comptis Principałów – „pryncypałów komparenta”; Et in Continenti – „i zaraz potem”; mpp. (manu propria) – „ręką własną”.

Streszczenie

2VI 1770 Jan Jeżewski, w imieniu Franciszka i Ludwiki z Dönhoffów Ledóchowskich, starostów włodzimierskich, dziedziców klucza tetyjowskiego, zaniósł manifest przeciw staroście białocerkiewskiemu Mniszchowi, dziedzicowi wsi Horodyszcze (klucz stawiski), i całej gromadzie horodyskiej: w czasie buntów na Ukrainie (1768) gromada z hultajami napadła po hajdamacku na wieś Zaszków, zagrabiła bydło i konie dworskie (część rozdzieliła, resztę sprzedała), wywiozła sprzęty folwarczne i pługi, namawiała chłopów zaszkowskich do buntu, a opornych biła i zabijała, doszczętnie niszcząc wieś. Woźny Andrzej Grzegorzewski z szlachtą Bazylim Domańskim i Jakubem Sawickim 24 V 1770 w Stawiszczach aresztował u gubernatora Antoniego Żurakowskiego wymienionych z imienia chłopów i całą gromadę horodyską; gubernator przyjął areszt.

Transkrypcja

k. 430 (skan 0432, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij, Drugiego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Win-

4nic. y Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Na-

5miesnikiem Burgrabs. Grod. Winn. Compns Littus Urod.

6Pan Jan Jeżewski imieniem y z wyraźney woli JWW.

7Jchmciów Panów Franciszka y Ludowiki z Denhoffów

8Ledóchowskich Stów Włodzimir. Małż. Dobr Juszko-

9wiec z przyległościami Dziedziców, przychilaiąc się do

10dawnieyszych Manifestów y Wizyi iako nayuroczyściey

11pko Wiel. Stanisławowi Worcellowi Sędziemu Ziems.

12Halicki. Dobr Łukaszówki y Sabarówki pewnych Czę-

13ści Dziedzicowi Panu Ur. Stanisławowi Widawskiemu

14przeszłemu Gubernatorowi Łukaszowieckiemu, nie mniey U-

15rodz. Karolowi Szczerbińskiemu w Dobrach Sabarowie

16Mieszkaiącym iako też Pracowitemu Tymkowi Ga-

17[reklamant:] brenkowi

k. 430v (skan 0433, strona lewa)

1brenkowi Poddanemu Łukaszowieckiemu skarży y Ma-

2nifestuie się oto: Jż Jchmć Obwinieni osobliwie U-

3rodz. Widawski przeszły Gubernator Łukaszowiecki przy-

4muwszy Tymka Gabrenka, Poddanego Łukaszowiec-

5kiego za Młynkiem dolnym Juszkowieckim nad dro-

6gą Łukaszowiecką, ac si kopiec znacznie usypać y dar-

7niem przykryć dysponowawszy który za znak grani-

8czny teraz prezentuią, a Ur. Szczerbiński kopiec sta-

9rożytny na dolinie nad rzeczką Kałanówką, nieda-

10leko Lipy Starey nigdy nienaruszony, na którym

11całość Gruntów Juszkowieckich zostawała, teraz in re-

12centi Pługiem umyślnie na zatarcie wiadomości

13gruntów zniosł y rozorał, niewiedzieć czyli z Dyspo-

14zycyi Wiel. Obżałł. czyli też przez swoią zuchwałość

15y własny domysł to wypełnili aby tym sposobem

16w wątpliwość grunta Juszkowieckie żadnym kontro-

17wersyom nigdy niepodległe w Spokoynym używaniu

18od Wieku będące wprowadzili. A zatym ninieyszy Com-

19pns imieniem JWW. Pryncypałów swoich tak o nie-

20ważność nowo udzonego [?] bezprawnie, iako też o rozo-

21ranie starożytnego Kopca, Grunta y Lasy Dobr Jusz-

22kowiec od Łukaszówki Dzielącego powtórnie pko wyż

23wyrażonym obwinionym Manifestuie się. Et in veri-

24ficationem Omissorum tenże Compns Stawił przede-

25mną Urzędem Gła Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. An-

26drzeia Grzegorzewskiego, który w moc wierney Rel. swo-

27iey dobrowolnie zeznał, Jż On Roku Tysiąc, Siedm-

28set Siedmdziesiątego. Dnia Dwudziestego Szostego Ma-

29ja na Prawną Rekwizycyą JWW. Ledóchowskich Sta-

30rostów Włodzimir. Małż. maiąc przy sobie Stronę

31Szlachty Ludzi wiary godnych Urod. Jchmć Panów To-

32masza Lewandowskiego y Jana Krzeczkowskiego, Urzę-

33downie do tego Aktu użytych, zieżdżał na Grunta Jusz-

34kowieckie, gdzie będąc za Młynkiem dolnym Juszkowiec-

35kim nad drogą Łukaszowiecką, ac si kopiec nowo Usy-

36pany znacznie wyniosły y darnem obłożony przez Pra-

37cowitego Gabrenka Poddanego Łukaszowieckiego na

38dolinie zaś nad rzeczką Kałanówką, niedaleko Lipy

39Starey drugi Kopiec starożytny Pługiem cały przez U-

40rodz. Szczerbińskiego rozorany y zniesiony widział y

41oglądał, co widziawszy y oglądawszy Szlachtą So-

42bie przytomną oświadczywszy się z tamtąd do Dobr

43Łukaszówki poiechał y we Dworze tameyszym

44Tymka Gabrenka Poddanego Łukaszowieckiego u

45[reklamant:] Ur. Stefana

k. 431 (skan 0433, strona prawa)

1u Ur. Stefana Brzośniowskiego [?] Kommissarza pomie-

2nionych Dobr aresztował y przyporuczył. Który A-

3reszt Ur. Brzośniowski [?] na pomienionego Gabrenka

4Jmieniem Pryncypała Swego dobrowolnie przyiowszy

5do rosprawy Prawney onego dotrzymać deklaro-

6wał y obowiązał się. W czym wszystkim pomienio-

7ny Woźny Szlachtą Sobie urzędownie przydaną o-

8świadczywszy się, przedemną Urzędem prawdziwey

9Wizyi y Aresztu uczynił y zeznał Rel. prosząc tak

10Compns Manifestacyi iako y woźny wizyi y Are-

11sztu Rel. Kopij do Akt przyięcia, Co y otrzymali.

12Compns Jan Jeżewski mpp. Woźny pisać nieumieią-

13cy Krzyż S. kładnie Andrzey Grzegorzewski. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Spór graniczny między JUSZKOWCAMI (Ledóchowscy) a ŁUKASZÓWKĄ (Worcell) – por. akt 693 (wizja kopca rozoranego przez ludzi „juszkowieckich [?]” z ramienia Stanisława WORCELLA – tu forma „Juszkowiec” potwierdzona wielokrotnie) i akt 665 (klucze Łukaszówka i Bałabanówka Worcella). Tytuł Worcella: „Sędziemu Ziems. Halicki.” (skrót na marginesie „S. Z. H.”) – potwierdza „sędziego ziemskiego halickiego” z aktów 665 i 693. Nazwisko komisarza „Brzośniowski” niepewne (może Brzozowski/Brzośniowski). „Nowo udzonego [?]” – zapewne pomyłka pisarza za „usypanego”.

Łacina: Comparens Litteratus – „stawiający się, piśmienny”; ac si – „jakoby”; in recenti – „świeżo, niedawno”; Et in verificationem Omissorum – „a na potwierdzenie powyższego”; mpp. – „ręką własną”.

Streszczenie

2VI 1770 Jan Jeżewski, w imieniu Franciszka i Ludwiki z Dönhoffów Ledóchowskich, starostów włodzimierskich, dziedziców Juszkowiec, zaniósł manifest przeciw Stanisławowi Worcellowi, sędziemu ziemskiemu halickiemu, dziedzicowi części Łukaszówki i Sabarówki, byłemu gubernatorowi łukaszowieckiemu Stanisławowi Widawskiemu, Karolowi Szczerbińskiemu z Sabarówki i chłopu łukaszowieckiemu Tymkowi Gabrence: Widawski kazał Gabrence usypać nowy, rzekomo graniczny kopiec za dolnym młynkiem juszkowieckim przy drodze do Łukaszówki, a Szczerbiński zaorał pługiem dawny, nigdy nienaruszany kopiec nad rzeczką Kałanówką koło Starej Lipy, aby podać w wątpliwość granice Juszkowiec. Woźny Andrzej Grzegorzewski z szlachtą Tomaszem Lewandowskim i Janem Krzeczkowskim 26 V 1770 obejrzał oba kopce, a w dworze w Łukaszówce aresztował Gabrenkę u komisarza Stefana Brzośniowskiego [?], który przyjął areszt.

Transkrypcja

k. 431 (skan 0433, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij, Drugiego Dnia.

3Przed urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem

5Burgrabs. y Vice Regentem Grod. Winnic. Postanowiwszy się

6osobiście Ur. Jan Jeżewski Wiel. Jmci Pana Leona Abra-

7mowicza Podczaszego Gostyńs. Dobr Wsi Sozaniska [?] y Jnn.

8Dziedzica w spokoyney Possessyi od Antecessorów swoich

9antiquitus et ad praesens zostaiącego ostrzegaiąc całości

10gruntów wyż Dobr wspomnianych Wiel. Prpła swoiego

11in diligentia Eiusdem Mgci ac aliorum nne pko JJ. W.

12W. Jchmciów Panstwu Jgnacemu y Teofili z Xiążąt Ra-

13dziwiłłów Murawskim Gen. Majorom WW. X. Litt. Małż.

14Dobr Klucza Szpiczynieckiego y Jnnych cum attinentiis

15Dziedzicom Panom, Wiel. Piotrowi Karwowskiemu Komor.

16Granicz. Warszaws. y oraz Tegoż Klucza Szpiczynie-

17ckiego y Wsi Samhorodka generalnemu Rządcy; tudzież W.

18Tysiewiczowi [?] Tytuł Kommissu maiącemu; nie mniey Wiel.

19Ludwikowi Bielskiemu Gubernatorowi Szpiczynieckiemu,

20oraz Ur. Polańskiemu [?] Dyspozytorowi Samhorodeckiemu

21y Tey że wsi Poddanym y Kozakom manifestuie y protestu-

22ie się oto: Jż JJ. Wiel. Murawscy G. M. WW. X. Litt. swoich

23Bonorum Dziedzice wiedząc dostatecznie że Dobra Sozanisk [?]

24w spokoyności istotney bez naruszenia gruntów za daw-

25nieyszych JJ. Wiel. Antecessorów y teraźnieyszych Dobr

26Sozaniska [?] y Jnnych WW. zostawały Dziedziców iakoż

27in subsequenti Statu Wiel. Comptis Prpał ante horrorem [?] re-

28bellionis we wszelkiey Dziedzictwa Gruntów zostawał całoś-

29[reklamant:] ci

k. 431v (skan 0434, strona lewa)

1ci Possessyi; dopiero gdy nieszczęśliwie wznieciły się z Bun-

2tów Chłopskich Ukraińskie w absolutności ustawiczne Tyran-

3stwa dla których niebespieczeństw zdrowia y fortuny z Dobr

4własnych Wsi Sozaniska [?] Wiel. Protestantis Prpał wyie-

5chawszy na Wołyń, gdzie przez długi czas, póki zawzięte

6nieuspokoiły się morderstwa Hultaiów zostawał, lecz kie-

7dy się na mieysce własne do Dobr Dziedzicznych swo-

8ich Sozaniska [?] powrocił, postrzegł przeciąg czasu w prze-

9oraniu Pól, przekoszeniu Sianożęci, przywłaszczeniu zaięciem

10grobli na własnym gruncie Sozanickim [?] antiquitus będą-

11cey y do Dobr Dziedzicznych Wsi Sozaniska [?] ad praesens

12należących gruntów uszczerbek przez WW. obżałł. nesciturum [?]

13cuius nam motivo Wiel. Comptis Pryncypał znaczną krzy-

14wdę z uciemiężeniem y nasyłaniem Ludzi onychże odebrał

15o które pokrzywdzenia, y na Rekwizycyę sprawiedliwości

16zadosyć nieuczynienia, y oraz ad praesens o podziałane szko-

17dy tak pko Samym JJ. WW. Murawskim G. M. WW. X.

18Litt. Małż. Dziedzicom Panom, iako też W. Karwowskie-

19mu Komornikowi Granicz. Warszaws. do niechęci Sąsie-

20dzkiey pokrzywdzenia pryncypalnego motorowi, W. Ty-

21siewiczowi [?] Kommissarzowi Rządcy, W. Bielskiemu Gu-

22bernatorowi Szpiczynieckiemu, Ur. Polańskiemu [?] Dyspo-

23zytorowi Samhorodeckiemu a oraz Poddanym y Kozakom

24tameyszym po imionach y nazwiskach WWJchmciom dobrze

25wiadomym wiolatorom nne eiusdem supra Mgci Prpła

26Sui ac aliorum zapobiegaiąc dalszym okazyi krzywdom

27na zgubę y ruinę wynikaiącym in Diligentia przed A-

28ktami ninieyszemi czyni oświadczenie Salva manen-

29te si opus fuerit melioratione, eandem connotari pro-

30sit. Jan Jeżewski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt in diligentia (zastrzegawczy) o zabór gruntów wsi SOZANISKO [?] (nazwa niepewna: inicjał jak S w „Szpiczynieckiego”/„Samhorodka”; w POSTEP wcześniej „Koszaniska [?]”) przez ludzi z klucza SZPICZYNIECKIEGO i wsi SAMHORODEK Morawskich (por. akty 622, 679, 691, 694–697). Dziedzic Leon ABRAMOWICZ, podczaszy gostyński, uciekł przed koliszczyzną 1768 na Wołyń; po powrocie zastał przeorane pola, skoszone łąki i zajętą groblę. Generalny rządca Morawskich – Piotr KARWOWSKI, komornik graniczny warszawski. Nazwiska „Tysiewicz [?]” i „Polański [?]” niepewne.

Łacina: antiquitus et ad praesens – „od dawna i obecnie”; in diligentia Eiusdem Magnifici ac aliorum nomine – „dla zachowania prawa w imieniu tegoż wielmożnego i innych”; cum attinentiis – „z przyległościami”; ante horrorem [?] rebellionis – „przed grozą rebelii”; nesciturum [?] – niejasne (może „nescitur” – „nie wiadomo”); cuius nam motivo – „z którego to powodu”; Salva manente si opus fuerit melioratione, eandem connotari petit – „z zastrzeżeniem, w razie potrzeby, poprawy, prosi o jej zapisanie”.

Streszczenie

2VI 1770 Jan Jeżewski, w imieniu Leona Abramowicza, podczaszego gostyńskiego, dziedzica wsi Sozanisko [?], złożył zastrzeżenie (in diligentia) przeciw Ignacemu i Teofili z Radziwiłłów Morawskim, generałom-majorom wojsk WXL, dziedzicom klucza szpiczynieckiego, ich generalnemu rządcy Piotrowi Karwowskiemu, komornikowi granicznemu warszawskiemu (głównemu sprawcy), komisarzowi Tysiewiczowi [?], gubernatorowi szpiczynieckiemu Ludwikowi Bielskiemu, dyspozytorowi samhorodeckiemu Polańskiemu [?] oraz poddanym i kozakom: gdy Abramowicz podczas buntów chłopskich 1768 schronił się na Wołyniu, ludzie z dóbr Morawskich zaorali jego pola, skosili łąki i zajęli groblę na gruntach Sozaniska [?]; protestuje o te krzywdy i odmowę sprawiedliwości.

Transkrypcja

k. 431v (skan 0434, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij Drugiego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic.

4y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem

5Burgrabs. Grodu Winnic. Stanowszy oczewisto Woźny Gnlny

6Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Michał Radliński w moc

7wierney Rel. swoiey dobrowolnie zeznał: Jż on Roku

8y miesiąca na Akcie wyrażonych Dnia Drugiego na Pra-

9wne y żądanie Wiel. Antoniego Potockiego Wwdzica [?] Wołyns. maiąc

10przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urod. Jch-

11[reklamant:] mciów

k. 432 (skan 0434, strona prawa)

1mciów Panów Antoniego Pawłowskiego y Dominika Szkliń-

2skiego dla tym większey wiary do tego aktu użytych były

3Kancellaryach Burgrabskiey y Regentowskiey Grods.

4Winnic. tudzież u Ur. Szymańskiego Plenipotenta JWiel.

5Krayczego Koronnego gdzie będąc rekwirował wydania Ma-

6nifestu autentycznie Extraktem w Grodzie tuteyszym

7Jmieniem JWiel. Potockiego Krayczego Koronnego pko JWiel.

8Rekwirentowi y JWiel. Potockiemu Staroście Sniatyńs.

9Dnia Dwudziestego Pierwszego Kwietnia uczynionego, kto-

10rego manifestu kopia przez ingrossacyi w Protokułach

11Burgrabskim y Regentowskim temi słowy: Manifest

12nne JWiel. Potockiego Krayczego Koronnego pko JWiel.

13Potockiemu Staroście Sniatyńskiemu y JWiel. Potockie-

14mu Stnie [?] Błońskiemu [?] o Berszadę przez Urod. Jchmciów

15Panów Jana Gozdowicza y tegoż Jmienia Jeżewskiego

16Palestrantów Grod. Winnic. ze wszelką pilnością kwe-

17rendowana ponieważ tak w Burgrabskiey iako Regen-

18towskiey Grod. Winnic. Kancellaryi tudzież w Archiwum

19nie znayduie się, a przeto Extraktem rzeczony Manifest

20wydany być niemoże. tedy Woźny o niebyciu y nieznay-

21dowaniu się wyż rzeczoney kopii Szlachtą sobie przy-

22tomną, oświadczywszy się prawdziwey Rekwizycyi u-

23czynił y zeznał Rel. który iako nieumieiętny Pi-

24sma Krzyż S. kładnie Michał Radliński. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt dotyczy sporu o klucz BERSZADZKI (por. akt 628: Piotr POTOCKI, starosta śniatyński c/a Antoni POTOCKI, wojewoda wołyński – sprzedaż klucza berszadzkiego). Rekwirentem jest „Antoni Potocki Wwdzic [?] Wołyns.” – w tekście głównym nie jest pewne, czy „Wojewoda”, czy „Wojewodzic” (skrót z kreską); w samym manifeście krajczego (21 IV 1770) wymieniony jest „JWiel. Rekwirent” obok starosty śniatyńskiego. Tytuł drugiego Potockiego „Stnie [?] Błońskiemu [?]” niepewny. W tytule marginalnym „K. K.” = Krajczego Koronnego, „S. S.” = Staroście Śniatyńskiemu. Świadek Dominik SZKLIŃSKI – nazwisko pewne (rozstrzyga „Szkliński [?]” z aktu 716). Szukanego manifestu nie znaleziono ani w kancelarii burgrabskiej i regentowskiej, ani w archiwum.

Łacina: Extraktem – urzędowym wypisem z ksiąg; ingrossacyi – wpisu do ksiąg; Palestrant – członek palestry (adwokat, praktykant sądowy); kwerendowana – poszukiwana (od łac. quaerere).

Streszczenie

2VI 1770 woźny generał województwa bracławskiego Michał Radliński zeznał, że tego dnia, na żądanie Antoniego Potockiego (wojewody/wojewodzica [?] wołyńskiego), w obecności szlachty Antoniego Pawłowskiego i Dominika Szklińskiego, żądał w kancelariach burgrabskiej i regentowskiej grodu winnickiego oraz u Szymańskiego, plenipotenta krajczego koronnego Potockiego, wydania wypisu manifestu krajczego koronnego z 21 IV 1770 przeciw rekwirentowi, staroście śniatyńskiemu Piotrowi Potockiemu i innemu Potockiemu w sprawie Berszady (zaniesionego przez palestrantów Jana Gozdowicza i Jeżewskiego). Mimo starannych poszukiwań manifestu nie znaleziono w kancelariach ani w archiwum, więc wypis nie mógł być wydany.

Transkrypcja

k. 432 (skan 0434, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij Drugiego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem

5Burgrabs. Grodu Winnic. Compns Littus Ur. Józef Sawicki sub-

6veniendo suae integritati życia y honoru, Swym y Ur. Mary-

7anny Sawickiey, tudzież Ur. Sawickiego Brata swego ro-

8dzonego imieniem, pko Ur. Janowi Hałuzińskiemu Solennie ma-

9nifestuie się oto: Jż Ur. Obwiniony, Hałuziński nieuważa-

10iąc na Prawo Rtey y winy prawne w nim de Securitate

11Domuum Nobilitarium opisane, naypierwey Samego Urod.

12Kompta za Syna swego upominaiącego się, którego z Siano-

13żęci własnych Wiel. Grocholskich zegnawszy y za nim z

14drągiem się goniąc przez drogę w Dwór Wiel. Swięckiego

15wpędził się, łżył y dyffamował, słowami uszczypliwemi y pa-

16tym na ninieyszego Protta z Bratem swim przyszłego do

17[reklamant:] Karczmy

k. 432v (skan 0435, strona lewa)

1Karczmy Wiel. Grocholskich Panów swoich, ludzi swoich na-

2słał okazyę do kłótni, onym dawać kazał, y Sam pod Karcz-

3mą koło okna stał y temu wszystkiemu przysłuchiwał się,

4z którego namowy Poddany Ur. tegoż obwinionego, Ur. Kwere-

5lanta pięścią w gębę y w nos uderzył y mocno roskrwawił, a

6gdy iuż Poddani Ur. Hałuzińskiego Urod. Sawickich z roska-

7zu Pana Swego więcey pobić niemogli, z Karczmy do Dworu

8Ur. Hałuzińskiego Pana Swego poszli y o tym wszystkim o-

9nemuż oznaymili, tedy Ur. Obwiniony Hałuziński Ur. Maan-

10ta z Bratem iego rodzonym do siebie do Dworu zaprosić

11kazał, którzy zaproszeni gdy do Dworu przyszli, nayprzod

12Ur. Maanta uwiodszy się Passyą niepohamowaną w gębę ho-

13rendę uderzył za głowę y włosy porwawszy na ziemię powa-

14lił, nogami bił tłukł, słowami Szlacheckiemu honorowi szko-

15dzącemi łżył y dyffamował, a na ostatek ze Dworu swoiego wy-

16gnał, Ur. zaś Antoniego Sawickiego Brata rodzonego Kwe-

17relantis podobnie łżył dyffamował, policzki zadawał kiiem

18bił y w Detencyą onegoż wziowszy przez noc strzedz kazał,

19a gdy na de Dniem Ur. Ant. Sawicki ze Dworu Ur. Obwi-

20nionego do Dworku Brata Swego rodzonego na własnym

21gruncie Wiel. Grocholskich stoiącego uciekł, tedy Ur. Obwi-

22niony Hałuziński za tymże Ur. Ant. Sawickim ludzi swoich

23na ten Dworek Ur. Kompta nasłał, y onym Ur. Antonie-

24go Sawickiego z wozem y Końmi Jego własnemi zabrać y

25do siebie przyprowadzić kazał, y Sam zaraz za niemi vi-

26olenti Passu przyszedłszy gwałtem onegoż brać roskazywał,

27y konia iednego wziął, którego Zaboru y wiolencyi Ur. Ma-

28rianna Sawicka Ur. Protta Małżka praegnans zabraniaiąc

29tegoż Ur. Hałuzińskiego upraszała, y za ręce trzymała y o-

30nemuż perswadowała tedy Ur. Obwiniony nieuważaiąc na

31słaby stan Niewieści y ciężarną Ur. Sawicką popędliwie

32y mocno szarpał y potrącał, z którego poszarpania taż

33Ur. Maryanna Sawicka zaraz zachorowawszy abortum

34niewcześnie passa, w osmym miesiącu, które Dziecię nie-

35wcześnie urodzone w tydzień umarło, a zatym Tenże Ur.

36Compns o naysćie na Karczmę grunt y Domowstwo Wiel.

37Grocholskich Panów Swoich własne siebie, Małżonki swoiey

38y Brata Swego Rodzonego pobicie inkarcerowanie dyffa-

39mowanie y gravis Excessus abortus zadanie Tenże Urod.

40Maans iterate manifestuie się pko temuż Ur. Hału-

41zińskiemu o wzięcie złtch Polskich trzy extorsive wykła-

42[reklamant:] du

k. 433 (skan 0435, strona prawa)

1du y onegoż na rekwizycyę nieoddanie protestuie się sal-

2va manente melioratione si opus fuerit reservata. a te-

3raz to wszystko Actis connotari prosit co y otrzymał Jó-

4zef Sawicki.

Objaśnienia i tłumaczenia

Pozwany Jan HAŁUZIŃSKI (forma zgodna z poprawką użytkownika: Hałuziński, nie „Hatuziński”). Sawiccy siedzieli na gruncie Grocholskich (dworek, karczma, sianożęci). „Dwór Wiel. Święckiego [?]” – nazwisko niepewne. „Ur. Maant.”/„Kwerelant” – skróty: Manifestant, querelant (skarżący). „Wykładu” – zapewne nakładu, wydatku (trzy złote wymuszone).

Łacina: subveniendo suae integritati – „ratując swą nietykalność”; de Securitate Domuum Nobilitarium – „o bezpieczeństwie domów szlacheckich” (konstytucja o nietykalności domów szlacheckich); violento Passu – „gwałtownym krokiem”; praegnans – „brzemienna”; abortum passa – „poroniwszy”; inkarcerowanie – uwięzienie; gravis Excessus – „ciężki występek”; iterate – „ponownie”; extorsive – „przez wymuszenie”; salva manente melioratione si opus fuerit reservata – „z zastrzeżeniem prawa do poprawy, jeśli zajdzie potrzeba”; Actis connotari petit – „prosi o zapisanie do akt”.

Streszczenie

2VI 1770 Józef Sawicki, w imieniu własnym, żony Marianny i brata Antoniego, protestował przeciw Janowi Hałuzińskiemu: Hałuziński, łamiąc prawo o bezpieczeństwie domów szlacheckich, gonił z drągiem jego syna po łąkach Grocholskich, a jego samego lżył; potem nasłał swych poddanych na karczmę Grocholskich, gdzie jeden z nich rozkrwawił Sawickiemu twarz; następnie zwabił obu braci do swego dworu, pobił Józefa i wyrzucił, a Antoniego pobił i więził przez noc; gdy Antoni uciekł do dworku brata, Hałuziński nasłał ludzi, zabrał mu wóz i konia, a brzemienną Mariannę Sawicką, która go powstrzymywała, tak szarpał, że poroniła w ósmym miesiącu – dziecko zmarło po tygodniu. Protestował też o wymuszenie trzech złotych.

Transkrypcja

k. 433 (skan 0435, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij Drugiego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem

5Burgrabs. Grodu Winnic. Stanowszy oczewisto woźny

6Gnlny Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Onufry Machalski

7w moc wierney Rel. swoiey dobrowolnie zeznał: Jż On

8Roku na Akcie wyrażonego Dnia Dwudziestego Szostego

9Maja na Prawne wezwanie Wiel. Agnieszki Bekierskiey

10Chorążyney Zwinogrods. niegdy Wo Felixa Bekierskiego

11Chorążego Zwinogrods. Małżonki pozostałey wdowy y Synów

12z tymże niegdy Wiel. Bekierskim Chor. Zwinog. spłodzo-

13nych maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary

14godnych Urod. Jchmciów Panów Marcina Maciejowskie-

15go y Józefa Wolańskiego dla tym większey wiary do te-

16go Aktu użytych schodził do Lasów Osiczańskich Dę-

17bowych Wiel. Rekwirentów Dziedzicznych, gdzie widział

18y oglądał nayprzod Pięćdziesiąt osm, potym Dwadzie-

19scia, nareszcie Sto Pięć dębów wyciętych pozostałe

20Pnie, które wycięte być mieniono przez Poddanych Łu-

21kaszowieckich gwałtownie nasłanych co widziawszy y

22oglądawszy Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy

23się z tamtąd odszedł, y tu przybywszy przedemną

24Urzędem prawdziwey wizyi uczynił y zeznał Relacyą

25o czym Ninieysze onego Zeznanie który nieumieiący Pi-

26sma Krzyż kładnie Onufry Machalski. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Lasy dębowe wsi OSICZNA [?] („Lasu Osiczańskiego”, „Lasów Osiczańskich”) – dziedzictwo Bekierskich; sprawcami wyrębu mieli być poddani z ŁUKASZÓWKI (dobra Stanisława Worcella – por. akty 665, 693, 729). Łącznie 183 pnie (58 + 20 + 105). Nazwisko „Bekierski” – w tytule marginalnym „Bekier-/skich”.

Łacina: ex parte – „ze strony, z ramienia”.

Streszczenie

2VI 1770 woźny generał województwa bracławskiego Onufry Machalski zeznał, że 26 V 1770, na wezwanie Agnieszki Bekierskiej, wdowy po Feliksie Bekierskim, chorążym zwinogrodzkim, i jej synów, z szlachtą Marcinem Maciejowskim i Józefem Wolańskim obejrzał dziedziczne lasy dębowe osiczańskie [?] Bekierskich i znalazł pnie 58, potem 20, w końcu 105 ściętych dębów, wyciętych – jak twierdzono – przez nasłanych poddanych z Łukaszówki.

Transkrypcja

k. 433 (skan 0435, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Szostego [?] Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. Grodu Winnic. Compns Littus Ur. Jmć Pan Jan Boiar-

6ski imieniem y z zlecenia JWiel. Adama Myszki Chołonie-

7[reklamant:] wskiego

k. 433v (skan 0436, strona lewa)

1wskiego Kasztell. Buskiego Dobr wsi Baykowa do Klucza

2Janowskiego należącey Dziedzica postrzegaiąc bespieczeństwa

3Dobr Prawem obwarowanego, a mianowicie w czasie teraźniey-

4szym nieszczęśliwości y zamieszania wetrym [?] ponieważ ro-

5żni niemaiąc względu na obostrzenie Prawa, ono gwałcą, ia-

6ko w przeszły Czwartek to iest Dnia Pierwszego praesentis Sla-

7chcic imie swoie y nazwisko taiący przeieżdzaiąc z kilkudzie-

8siąt Podwodami przez wieś Bayków gwałtownie na Arędarza

9z Chłopami napadłszy, tegoż Arędarza Baykowieckiego Leybę

10y Jego Synów okrutnie zbił, zbitego tymże Chłopom (którzy mia-

11ia być z Dołżka) w Staw wrzucić roskazał y utopić, iakoż

12ciż Chłopi roskaz Swego przystawy wykonaliby, gdyby na

13grobli na gwałt zbieżeni Ludzie nieobronili byli: o takowe gwał-

14ty świadczy y Protestuie się, oraz przy obronie Żyda konia płe-

15wego z ogonem y grzywą obciętą lat kilkanaście maiące-

16go na wszystkie nogi kalekę z kulbaką podłą złotych

17Dwadzieścia wartuiącego y Szablę odebraną w Urzędzie Ni-

18nieyszym prezentuie y onego ex Sequestro officii Ejusd. ze

19wszystkim wyrzeka. Jan Boiarski mpp. Atque Subinde

20tenże Protestans stawił przed Urzędem Ninieyszym Woźnego

21Gła Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Teodora Janowskiego

22który w moc wierney y prawdziwey Rel. swoiey zeznał Jż

23On maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Urod. Daniela Dę-

24bowskiego y Stanisława Karkoskiego [?] dla tym większey

25wiary sobie przydanych Dnia Pierwszego miesiąca teraź-

26nieyszego, był we wsi Baykowie y tak Leyby Arędarza

27razy z siniałe na głowie, Plecach, rękach, iako y cięcie Sza-

28blą na ręce Prawey niżey łokcia, tudzież ręce zbite y Ple-

29cy y twarz całą na Synach Leyby, oglądał o czym tę

30prawdziwą uczynił y zeznał Rel. Woźny nieumieiący

31pisać Krzyż S. kładnie Teodor Janowski. +

Objaśnienia i tłumaczenia

W dacie dnia odczyt „Szostego” niepewny (akt wpisany między aktami z 2 VI a 723 z 6 [?] VI); napad „w przeszły Czwartek to iest Dnia Pierwszego praesentis” – w 1770 r. 31 V był czwartkiem, a 1 VI piątkiem; wizja woźnego 1 VI. Wieś BAJKÓW („Baykowa”, „Baykowie”, „Arędarza Baykowieckiego”) należała do klucza JANOWSKIEGO Chołoniewskiego (por. akt 685 – Janów). Chłopi napastnika mieli być „z Dołżka” (por. akt 697 – Dłużek [?]). Komparent Jan BOJARSKI (w rkp. „Boiarski”).

Łacina: in Diligentia – „dla zachowania prawa, zastrzegawczo”; praesentis (mensis) – „bieżącego miesiąca”; ex Sequestro officii Eiusdem … wyrzeka – „ze sekwestru tegoż urzędu zrzeka się” (oddaje na przechowanie sądu); Atque Subinde – „a następnie”; mpp. – „ręką własną”. Płewy (koń) – płowy; kulbaka – siodło.

Streszczenie

6[?] VI 1770 Jan Bojarski, w imieniu Adama Myszki Chołoniewskiego, kasztelana buskiego, dziedzica wsi Bajków w kluczu janowskim, złożył zastrzegawczy manifest o napad: w czwartek (31 V / 1 VI 1770) nieznany szlachcic, przejeżdżając przez Bajków z kilkudziesięcioma podwodami, napadł z chłopami (podobno z Dołżka) na arendarza Lejbę i jego synów, okrutnie ich pobił i kazał wrzucić do stawu i utopić – uratowali ich zbiegli się ludzie. Komparent złożył w sądzie odebrany napastnikom konia płowego (wart 20 zł) z kulbaką i szablę. Woźny Teodor Janowski z szlachtą Danielem Dębowskim i Stanisławem Karkoskim [?] 1 VI 1770 oglądał w Bajkowie sińce i cięcie szablą na ręce Lejby oraz obrażenia jego synów.

Transkrypcja

k. 433v (skan 0436, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij, Szostego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. Grodu Winnic. Compns Littus Wiel. Jmć Pan Michał na

6Połowni [?] Wielkiey y Sitku [?] Janiszewski Skarbnik Mozyrski

7Wiel. Jmci Pani Tekli z Dąbrowskich primo Galiczowey Pod-

8czaszyney Parnaws. secundo ad praesens voto Janiszewskiey Skar-

9bnikowey Mozyrs. Małżonki swey y niegdy po Wiel. Stanisławie

10Nieczui [?] Galiczu Podcz. Parnaws. pozostałych małolet-

11nich Synów vigore Jurium onymże na Dobra wieś Le-

12[reklamant:] mieszowka

k. 434 (skan 0436, strona prawa)

1mieszowka servientium Possessorów Jmieniem przychilaiąc się

2do Prawa Rtego surowie naiazdów y gwałtownego z Dobr wy-

3cisnienia zabraniaiącego, przy postrzeżeniu wszelkiey całości Sub-

4stancyi W. Małżki Swey y tychże Pozostałych Synów solennie

5y iako nayuroczyściey pko JO. Xstwu Lubomirskim Wdom

6Lubel. Małż. Dobr Klucza Pikowskiego quovis Juris titulo

7Possessorom Panom y Ur. cuiusvis nnis Poznańskiemu

8Gubernatorowi Pikowskiemu nie mniey po Jmionach y prze-

9zwiskach niewiadomym Pikowskim Odważnym Kozakom

10naieżdnikom y wiolatorom remanifestuie się manifestu-

11ie y protestuie się w niżey opisany Sposob y oto: Jż Urod.

12Poznański Gubernator Pikowski ut subponitur mimo J.

13O. X. Jmci Wwdy Lubel. Pana swego, Który niezwykł gwał-

14cić Praw żadnych, owszem one utwierdzać y przy onychże

15obstawać, wiadomości chwyciwszy się od wszystkich zapo-

16mniany rady, zabrał z Klucza Pikowskiego Kozaków z któ-

17remi Sobie przybranemi opatrzywszy w rożny oręż na po-

18mienione Dobra wieś Lemieszowkę napadł, y napadłszy

19Wiel. ad praesens Janiszewską Skarbn. Mozyrs. ieszcze w Sta-

20nie Wdowinym pod ten czas będącą vi et violento modo

21z tychże Dobr Lemieszowki sat sufficienter Prawami

22wraz z Pozostałemi Synami zaszczyconą y ubespieczoną

23Possessorkę wygnać y wycisnąć pragnął, mocą wszelką

24y władzą (: postępuiąc bezprawnie :) rządzenia się odbierał

25Ludzi Lemieszowskich przykazawszy Kozakom zewsi na teb [?]

26do Gromady y Szlachtę w teyże wsi Lemieszowce miesz-

27kaiących pędził, spędzonym grożąc kiymi powinności od-

28bywać zakazywał y we Dworze z niektóremi uzbroione-

29mi Kozakami uwiiaiąc się Wiedrą [?] hodierni Comptis ad praesens

30Małżonkę in auditis verbis z prosfonował [?], całą Gromadę

31zatrwożył y zbałamucił iako też y o nieposłuszeństwo zwia-

32stuiąc o nowym Panie Ludzi przyprawił, przez co Wiel. Jmć

33Pana Kompta teraźnieysza Małżonka wielką tak w zasia-

34niu wiosny, iako też w odbywaniu przez Poddanych Pańszczy-

35zny ma szkodę y niepowetowaną stratę o które et prae-

36cipue o bezprawne na wieś y Dwor naiechanie y nastanie

37powtore Tenże Wiel. Jmć Pan Janiszewski Skarbn. Mozyr-

38ski antehac Wiel. Jmci Pani Galiczowey P. P. ad praesens Mał-

39żonki swey y Synów powyżey wzmiankowanym S. P. Sta-

40nisławie Galiczu P. P. małoletnich pozostałych Jmieniem

41na pko JO. Xstwu Lubomirskim Wdom Lubel. pomie-

42nionego Klucza Pikowskiego Panom, Ur. Poznańskie-

43mu Gubernatorowi Pikowskiemu iako Naieżdnikowi oraz

44[reklamant:] y Odważnym

k. 434v (skan 0437, strona lewa)

1y Odważnym Kozakom Pikowskim wszelką Dyspozycyą Urod.

2Poznańskiego spełniaiącym salva manente huius Maao-

3nis si opus fuerit melioratione oświadczaiąc wszelkich

4krzywd prawnie upomnieć się, una cum remanifestatio-

5ne manifestuie y protestuie się. M. B. Janiszewski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Ciąg dalszy sporu o wieś LEMIESZÓWKĘ (akty 711–713): forma nazwy potwierdzona wielokrotnie („Lemieszowka”, „Lemieszowkę”, „Ludzi Lemieszowskich”) – można usunąć [?] w aktach 711–713. Gubernator klucza PIKOWSKIEGO – POZNAŃSKI (zapewne Józef, por. akt 662); w akcie 712 odczytany jako „Lambrozański [?]” – prawdopodobnie ta sama osoba (do weryfikacji przy pliku zbiorczym). Mąż Tekli z pierwszego małżeństwa: Stanisław NIECZUJA [?] GALICZ, podczaszy parnawski (akt 713 – „Antoni Jan Stecza [?] Galicz” to inna osoba lub zły odczyt). Podpis „M. B. Janiszewski” – drugie imię/inicjał nieustalony. Wyrażenia „na Połowni [?] Wielkiey y Sitku [?]” (predykat herbowy/miejscowy) oraz „Wiedrą [?] … z prosfonował [?]” odczytane niepewnie.

Łacina: una cum Reprotestatione / remanifestatione – „wraz z reprotestacją / remanifestacją”; primo … secundo ad praesens voto – „z pierwszego … z drugiego, obecnego małżeństwa”; vigore Jurium – „mocą praw (dokumentów)”; servientium – „służących (przysługujących)”; quovis Juris titulo – „jakimkolwiek tytułem prawnym”; ut subponitur – „jak się przypuszcza”; vi et violento modo – „siłą i gwałtem”; sat sufficienter – „dostatecznie”; hodierni – „dzisiejszego”; in auditis verbis – „niesłychanymi słowami”; et praecipue – „a zwłaszcza”; antehac – „przedtem”; salva manente huius Manifestationis si opus fuerit melioratione – „z zastrzeżeniem w razie potrzeby poprawy niniejszego manifestu”.

Streszczenie

6VI 1770 Michał Janiszewski, skarbnik mozyrski, w imieniu własnym, żony Tekli z Dąbrowskich (1° v. Galiczowej, podczaszyny parnawskiej) i jej małoletnich synów po Stanisławie Nieczui [?] Galiczu, ponowił manifest przeciw ks. Lubomirskim, wojewodom lubelskim (klucz pikowski), gubernatorowi pikowskiemu Poznańskiemu i kozakom pikowskim: Poznański – jak twierdzi komparent, bez wiedzy wojewody – zebrał uzbrojonych kozaków, najechał wieś Lemieszówkę, próbował wyrugować z niej Teklę (jeszcze wdowę) i synów, zakazał gromadzie i szlachcie odrabiać powinności, groził kijami, znieważył Teklę we dworze i podburzył chłopów wieścią o nowym panu, przez co poniosła ona wielkie straty w siewach wiosennych i pańszczyźnie.

Transkrypcja

k. 434v (skan 0437, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij, Szostego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. Grodu Winnic. Stawiwszy się osobiście Ur. Jmć Pan

6Jakob Kowalski Jmieniem y z woli JWiel. Antoniego Poto-

7ckiego Wwdzica [?] Woł. Dobr Klucza Berszadzkiego w Wwie

8Bracł. a Powiecie Winnic. leżących Dziedzica uroczyście w Pil-

9ności onego świadczy y manifestuie się w niżey opisany spo-

10sob y oto: Jż Urod. Stawiący się po wziętey urzędownie y do

11akt tuteyszych zapisaney na rzecz y osobę JWiel. Antoniego Po-

12tockiego Wwdzica [?] Wołyns. w Dobra Klucz Berszadzki za Pra-

13wem [?] onego nabytym Dziedziczney Jntromissyi przez niedziel

14cztery nieprzerwanie y bez żadney od nikogo przeszkody

15w Dobrach tychże Klucza Berszadzkim Jmieniem y Zlecenia [?]

16tegoż JWiel. Prpła swego aktualną spokoyną dziedzi-

17czną wysiedział Possessyą w którey Possessyi Ur. Stawiaią-

18cy do tąd zostawać y onę dalej kontynuować JWiel. Prpła

19Swego oświadczywszy powtórnie Jmieniem y w pilności o-

20negoż iako nayuroczyściey świadczy y manifestuie się Ja-

21kob Kowalski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt łączy się ze sporem o klucz BERSZADZKI (akt 628 – Piotr POTOCKI, starosta śniatyński c/a Antoni POTOCKI, wojewoda wołyński: sprzedaż klucza, intromisja Baranowskiego; akt 731 – poszukiwanie manifestu krajczego). Plenipotent Antoniego Potockiego zaświadcza, że po urzędowej intromisji przez cztery tygodnie spokojnie i bez przeszkód sprawował posesję klucza, co dopełnia wymogu prawnego. Skrót tytułu „Wwdzica [?]” (dwukrotnie) – w tytule marginalnym „W. W.”; w akcie 628 „wojewoda wołyński”.

Łacina: in diligentia – „w pilności, dla zachowania prawa”; de expleta Possessione – „o dopełnionej posesji”; Intromissio – urzędowe wprowadzenie w posiadanie dóbr.

Streszczenie

6VI 1770 Jakub Kowalski, w imieniu Antoniego Potockiego, wojewody [?] wołyńskiego, dziedzica klucza berszadzkiego w województwie bracławskim (powiat winnicki), oświadczył, że po urzędowej intromisji, zapisanej w aktach grodu winnickiego, przez cztery tygodnie nieprzerwanie i bez czyjegokolwiek sprzeciwu sprawował w imieniu Potockiego spokojną posesję klucza berszadzkiego i nadal ją sprawuje.

Transkrypcja

k. 434v (skan 0437, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Szostego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem. Compns Littus Wiel. Jmć Pan

5Antoni Gutowski Towarzysz Znaku Pancernego JW. Ledóchow-

6skiego Stty Włodzimirs. swym y Wiel. Apolonij z Zamoyskich

7Gutowskiey Małż. swey imieniem Dobr Części Wsi Sabarówki Dzie-

8dzic y Aktualny Possessor iako nayuroczysciey pko Wiel. Sta-

9nisławowi Worcellowi Sędziemu Ziems. Halic. Panu, Ur. Stefa-

10nowi Brzośniowskiemu Gubernatorowi Łukaszowieckiemu Od-

11ważnym Antoniukowi Atamanowi Bałabanowskiemu, Kuźmy-

12kowi [?] Podwysockiemu Attamanowi, Sawce [?] Kozakowi, Maxymo-

13wi y Jnnym Kozakom do osob kilkudziesiąt w oręż przybranym

14y do czynienia wiolencyi y gwałtowności przysposobionym żali

15protestuie się. Jż Ur. Brzośniowski Gubernator Łukaszowiecki

16z Dyspozycyi Wiel. Sędziego Ziems. Halic. Pana Swego na wła-

17sny grunt Wiel. Maanta do Części Sabarówki należący Dzie-

18[reklamant:] Dziedziczny

k. 435 (skan 0437, strona prawa)

1Dziedziczny żadney nigdy kwestyi niepodpadaiący Kozaków orężn-

2nych do osob kilkudziesiąt, przysposobiwszy czyli zgromadziwszy

3nasłać, Pługi orzące własne Wiel. Maanta zabrać, Ludzi bić,

4od Pługów poodpędzać, orać zbraniać ważył się y za usilną

5prośbą Wiel. Maanta też Pługi z Wołmi ledwie oddał, pow-

6tornie potym Tychże Kozaków nasławszy nie tylko że Płu-

7gi zabierać, lecz Samego Wiel. Maanta pod tenczas przyto-

8mnego łżyć, na reszcie bez żadney Dyskrecyi na Płci

9Białogłowskiey, Samą Wiel. Gutowską żonę Maanta połaiać

10y nieprzystoynemi Słowy dyffamować, tudzież Pługi wy-

11nosić [?], prować [?], orać niedopuszczać, Robotnikom czas mitrę-

12żyć y do niemałey Szkody przywieść usiłowali, Grobli w cza-

13sie dawnieyszym niemałym kosztem y pracą Wiel. Maanta

14na rzece Jaśkowey [?] wyżey Stawku Wiel. Kopczyńskiego zaię-

15tey roskopać y do tych czas zaięcia zbraniać. A zatym Ni-

16nieyszy Żałuiący o wyż wyrażone gwałtowności wiolencye

17y Szkody naprzeciwko wyż wyrażonym iako nayuroczysciey

18manifestuie y protestuie się Salva reservata melioratione

19Antoni Gutowski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Kolejny akt sporu o grunty wokół ŁUKASZÓWKI Worcella (por. akty 665, 693, 729, 733). Gubernator łukaszowiecki Stefan BRZOŚNIOWSKI [?] – ten sam co „komisarz” z aktu 729 (nazwisko wciąż niepewne, czytane tak dwukrotnie). Ataman „Bałabanowski” – zapewne z BAŁABANÓWKI (klucz Worcella, akt 665). Gutowscy – dziedzice części SABARÓWKI (por. akt 729 – Szczerbiński mieszkający w Sabarówce). „Na rzece Jaśkowey [?]” i „wyżey Stawku Wiel. Kopczyńskiego” – odczyt nazwy rzeki niepewny.

Łacina: Comparens Litteratus – „stawiający się, piśmienny”; Salva reservata melioratione – „z zastrzeżeniem prawa do poprawy”; mpp. – „ręką własną”. Znak pancerny – chorągiew jazdy pancernej; towarzysz – szlachcic-żołnierz takiej chorągwi.

Streszczenie

6VI 1770 Antoni Gutowski, towarzysz chorągwi pancernej starosty włodzimierskiego Ledóchowskiego, w imieniu własnym i żony Apolonii z Zamoyskich, dziedziców części wsi Sabarówka, protestował przeciw Stanisławowi Worcellowi, sędziemu ziemskiemu halickiemu, jego gubernatorowi łukaszowieckiemu Stefanowi Brzośniowskiemu [?] oraz atamanom Antoniukowi (bałabanowskiemu), Kuźmykowi [?] Podwysockiemu, kozakowi Sawce [?], Maksymowi i kilkudziesięciu uzbrojonym kozakom: z polecenia Worcella najechali dziedziczny grunt Gutowskich, zabrali pługi, pobili i odpędzili oraczy (pługi z wołami oddano dopiero na usilną prośbę), za drugim razem znieważyli samego Gutowskiego i jego żonę, nie dopuszczali do orki i rozkopali groblę usypaną jego kosztem na rzece Jaśkowej [?] powyżej stawku Kopczyńskiego.

Transkrypcja

k. 435 (skan 0437, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Osmego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. Grodu Winnic. Personaliter veniens veniens Ur. Jmć

6Pan Mikołay Potemski [?] Wiel. Marcina Chorążego Winnic.

7Rotmistrza Pancernego Woysk Koronnych y Franciszka Pod-

8stolego Bracł. Podstarosty Grod. Winnic. Grocholskich

9Braci Dobr Oczeretney z Przyległościami Zastawnych y

10dożywotnych Possessorów Jmieniem protestuie się pko W.

11w Bogu Parochowi ze wsi Napadówki obrządku Grec-

12kiego, który wiedząc dobrze, że las Oczeretniański mię-

13dzy okolicznemi stepami będący w wielkim szanunku

14y pilności przy obronie od Dezolacyi, nawet własnym

15Poddanym Oczeretniańskim y Jnnych wiosek broniо-

16ny zostaie na to mniey uważaiąc tak zimą iako y la-

17tem od dawnego czasu potaiemnie Parobków y Ludzi

18swoich w las Oczeretniański nasyła, którzy drzewo z

19pnia zgodne na Budynki wycinaią, Las wspomniony

20psuią y niszczą, Sianożęci iedne Gałęziami zawalaią, dru-

21gie przeieżdżaiąc przez nie tłuką y wypasaią, przez co

22krzywdę Dobrom Wiel. Protestantów Comptis czynią o

23którą wspomniony Compns iterate nne quo supra pro-

24testuiąc się na dowód wyż wyrażoney krzywdy w Lesie Oc[ze]-

25[reklamant:] retnianskim

k. 435v (skan 0438, strona lewa)

1retnianskim uczynioney Koni parę z wozem, Szlami Powia-

2nemi [?], Licami y uzdzienicami, iako to Konia Kasztanowate-

3go na lewe oko ślepego z ogonem obcistym, przez całą gło-

4wę łysinę białą y lat ze Dwanaście maiącego Talerów

5trzy wartuiącego, y Klacz Cisawą łysą, ze spodu dawno

6przebitą iuż wygoioną lat z Piętnaście maiącą złtch Dwa-

7dzieścia wartuiącą) zabrane przed Urzędem Ninieyszym

8prezentował, y też konie ze wszystkim wyrzekł, Urząd

9z wyrzeczenia zakwitował, ofiaruiąc swoich WW. Prpłów

10ratione praemissorum prawnie czynić. co wszystko tenże Com-

11pns Actis connotari prosit y otrzymał. Compns Nieu-

12mieiący pisać znakiem Krzyża S. podpisuie się. Miko-

13łay Potemski [?]. +

Objaśnienia i tłumaczenia

OCZERETNA (dobra Grocholskich w zastawie i dożywociu) – las oczeretniański strzeżony przed zniszczeniem; paroch unicki („obrządku Greckiego”) z NAPADÓWKI nasyłał ludzi na wyręby. Na dowód komparent złożył w sądzie zatrzymane konie z wozem i uprzężą. Nazwisko komparenta „Potemski” niepewne (inicjał jak P/L); imię parocha niepodane.

Łacina: Personaliter veniens – „przybywszy osobiście” (w rkp. powtórzone „veniens veniens”); iterate nomine quo supra – „ponownie w imieniu jak wyżej”; cum Praesentatione et Effidejussione [?] – „z prezentacją i zrzeczeniem się (oddaniem pod opiekę sądu)”; ratione praemissorum – „z racji powyższego”; Actis connotari petit – „prosi o zapisanie do akt”. Szle, lice, uzdzienice – części uprzęży (szleje, lejce, uzdy); koń cisawy – maści rudawej; talar – moneta.

Streszczenie

8VI 1770 Mikołaj Potemski [?], w imieniu braci Marcina Grocholskiego, chorążego winnickiego, rotmistrza pancernego wojsk koronnych, i Franciszka Grocholskiego, podstolego bracławskiego, podstarościego grodzkiego winnickiego, zastawnych i dożywotnich posesorów dóbr Oczeretna, protestował przeciw parochowi obrządku greckiego ze wsi Napadówka, który od dawna potajemnie nasyłał parobków do starannie strzeżonego lasu oczeretniańskiego, gdzie wycinali drzewo budulcowe, niszczyli las, zawalali łąki gałęziami, rozjeżdżali je i wypasali. Na dowód złożył w sądzie zatrzymaną parę koni z wozem i uprzężą (kasztan, ślepy na lewe oko, 12-letni, wart 3 talary; klacz cisawa, 15-letnia, warta 20 zł).

Transkrypcja

k. 435v (skan 0438, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij, Osmego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic.

4y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. Grodu Winnic. Osobiście się stawiąc Ur. Jmć Pan Domi-

6nik Szkliński, Jmieniem y z wyraźney woli JWiel. Mikołaia Ju-

7noszy Piaskowskiego Podkomorzego Krzemienieckiego uroczyście

8w pilności onego świadczy y manifestuie się w niżey opisany

9Sposób y oto, Jż lubo JWiel. Mikołay Junosza Piaskow-

10ski Podkomorzy Krzemieniecki do attencyi Jnteressów swoich

11Prawnych w Grodzie tuteyszym Winnic. obrał był y postano-

12wił Ur. Jmć Pana Woyciecha Burbińskiego Palestranta Grod. Win-

13nic. że iednak w czasie dla teraźnieyszych okoliczności zawało-

14wania Grodu, niema Jnteressów takich za którymi by dopilno-

15wanie wyznaczoną dawniey Kapitulacyą płacić należało, y Ur.

16Woyciech Burbiński przez częste swoie absentowanie się niczy-

17niąc dosyć obowiązkowi Pilnego Plenipotenta od pół Roku

18przeszłego Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego Roku uchi-

19lenie Siebie zupełne od Jnteressowania się Jmieniem y ze Strony

20JWiel. stawiącego się Prpała był też w naymnieyszych okoliczno-

21ściach sięgnął na Siebie. tedy JWiel. Podkomorzy Krzemieniecki przez

22Ur. Karola Domaniewskiego Kommissarza swego do Ur. Woyciecha

23Burbińskiego o powrocenie Kapitulacyi onemu podpisaney y

24Papierów oddanie ieszcze Dnia Piątego Styczni [?] Roku ninieysze-

25go wzgląd miał y domagał się. Ale Ur. Woyciech Burbiński Kapi-

26tulacyi powrocić y Papierów oddać niechciał, przeto ninieyszy Ma-

27nifestant Jmieniem JWiel. Prpła swego oświadcza, iż z przyczyny nie-

28attencyi y uchylenia od pół Roku przeszłego Rocznego Ur. Burbin-

29skiego od Jnteressowania się, Skarb JWiel. Podkomor. Krzemien.

30za Rok przeszły Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiąty reszty

31Kapitulacyi za teraźnieyszy za Rok y dalszey odtąd żadney nie

32iest winny wypłacać, ponieważ JWiel. Podkomorzy Krzemieniecki

33rzeczonego Urod. Woyciecha Burbińskiego od attencyi Jnteressów

34[reklamant:] swoich

k. 436 (skan 0438, strona prawa)

1swoich dalszey uchyla y oddala a Kapitulacyą y Plenipotencyą o-

2nemu Podpisane, niszczy, kassuie, y za żadne ma. w czym Urod.

3stawiący się Jmieniem JWiel. Prpła Swego powtórnie iako nayuro-

4czyściey z pilności onego świadczy y manifestuie się. Dominik Szklin-

5ski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Mikołaj Junosza PIASKOWSKI, podkomorzy krzemieniecki (por. akty 614, 617 – „Mikołaj Junosza Piaskowski”, klucz krasneński). Wojciech BURBIŃSKI – palestrant grodzki winnicki, plenipotent i subdelegat (por. akty 625, 656, 706 – „W. Burbiński”). „Kapitulacja” – tu umowa o stałe prowadzenie spraw za roczne wynagrodzenie. „Zawałowanie Grodu” – zastój w pracy sądu grodzkiego w czasie niepokojów (1768–1770). Komparent Dominik SZKLIŃSKI (por. akty 716, 731). Data „Dnia Piątego Styczni [?]” – odczyt miesiąca niepewny.

Łacina: in Diligentia – „w pilności, zastrzegawczo”; attencya – baczenie, pilnowanie (spraw); absentowanie się – nieobecność; kassuie – unieważnia.

Streszczenie

8VI 1770 Dominik Szkliński, w imieniu Mikołaja Junoszy Piaskowskiego, podkomorzego krzemienieckiego, oświadczył, że Piaskowski wypowiada pełnomocnictwo palestrantowi grodu winnickiego Wojciechowi Burbińskiemu: z powodu zastoju w grodzie nie było spraw wymagających płatnej opieki, a Burbiński od połowy 1769 r. przez częste nieobecności zaniedbywał obowiązki i nie zwrócił umowy (kapitulacji) i papierów, choć domagał się tego komisarz Karol Domaniewski (5 I [?] 1770). Piaskowski nie zapłaci reszty wynagrodzenia za 1769 ani za bieżący rok, odwołuje Burbińskiego, a umowę i plenipotencję uznaje za nieważne.

Transkrypcja

k. 436 (skan 0438, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij, Dziewiątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y przede-

4mną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs.

5Grodu Winnic. Postanowiwszy się osobiście Ur. Jmć Pan Stefan Chmu-

6licki [?] Wiel. Jmć Pana Stanisława Kordysza Cześn. Winnic. Sługa

7Jmieniem Tegoż Wiel. Prpła swego w ten Sposob manifestuie się, Jż

8Ur. Compns transportuiąc z Dobr Glinianca, Kordyszowki, Mi-

9chałowce, Bożka y Borkowa w Wwie Bracł. a Powiecie Winnic. le-

10żących Potaszu kotłowego Faś Sześćdziesiąt Bez [?] do Pala [?] Ka-

11zimirskiego na Bryor [?] Gdański z Dobr Dziedzicznych y Lasów tegoż

12Wiel. Kordysza Cześn. Winnic. aby wolne mogł mieć przeyście po-

13dług przepisu Konstytucyi y Dyspozycyi Kommissyi Ekonomi-

14czney Warszawskiey prosił mnie Urzędu o wysłuchanie Jura-

15mentu który in eam Juramenti Rotham: Ja Stefan Przysię-

16gam Panu Bogu Wszechmogącemu w Troycy S. S. Jedy-

17nemu jako Potaszu Faś Sześćdziesiąt Sześć [?] na gruncie Dzie-

18dzicznym y z własnych Lasów Wo Jmć Pana Stanisława Kor-

19dysza Cześn. Winnic. Robiony Transportuię do Kazimier-

20za na Bryor [?] Gdański tak mi Panie Boże dopomoż y niewin-

21na męka Chrystusa Pana w przytomności Urod. Jchmciów Panów

22Woyciecha Wysoczyńskiego y także Woyciecha Lenartowskiego [?] Fle-

23xis ad Jmaginem Crucifixi J. C. M. genibus w Kancellaryi Grod.

24Winnic. tenże Jurament wykonał, a powykonanym wyżey wy-

25rażonym Sposobem Juramencie manifestuiąc się powtornie

26o przyięcie tegoż Manifestu cum Juramento uczynionego prosił,

27co y otrzymał. Stefan Chmielicki [?] mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Stanisław KORDYSZ, cześnik winnicki (por. akty 672, 675 – Glinianka, Michałówka). Wsie: GLINIANKA („Glinianca”), KORDYSZÓWKA, MICHAŁÓWKA, BOŻKA [?], BORKÓW [?] (województwo bracławskie, powiat winnicki). Przysięga była wymagana przy przewozie towarów z własnych dóbr szlacheckich (zwolnienie z ceł) – według konstytucji i dyspozycji warszawskiej Komisji Skarbu (tu „Kommissyi Ekonomiczney Warszawskiey”). Wyrażenia „do Pala [?] Kazimirskiego” (zapewne „do Kazimierza”, przystań nad Wisłą) i „na Bryer/Bryor [?] Gdański” (zapewne brak – sortowanie towaru, albo „na Brzeg”) niepewne. W tekście 60 beczek, w przysiędze „Sześćdziesiąt Sześć [?]” – rozbieżność lub błędny odczyt. Nazwisko komparenta zapisane „Chmu-licki” i w podpisie „Chmielicki” [?].

Łacina: in diligentia – „zastrzegawczo”; cum Juramento – „z przysięgą”; in eam Juramenti Rotham – „według takiej roty przysięgi”; Flexis ad Imaginem Crucifixi Jesu Christi Mundi [?] genibus – „ugiąwszy kolana przed wizerunkiem Ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa”; mpp. – „ręką własną”. Potaż (potasz) kotłowy – potaż warzony w kotłach z popiołu drzewnego; faski – beczki.

Streszczenie

9VI 1770 Stefan Chmielicki [?], sługa Stanisława Kordysza, cześnika winnickiego, oświadczył, że przewozi 60 beczek potażu kotłowego, wyrobionego w dziedzicznych dobrach i lasach Kordysza (Glinianka, Kordyszówka, Michałówka, Bożka, Borków w województwie bracławskim, powiecie winnickim), do Kazimierza na sprzedaż do Gdańska; aby mieć wolny przejazd zgodnie z konstytucją i dyspozycją Komisji w Warszawie, złożył przysięgę, w obecności Wojciecha Wysoczyńskiego i Wojciecha Lenartowskiego [?], na kolanach przed krucyfiksem w kancelarii grodu winnickiego, że potaż pochodzi z własnych dóbr Kordysza.

Transkrypcja

k. 436 (skan 0438, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij Dziewiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. Grodu Winnic. Stanowszy oczewisto Woźny Gnlny Wwa Po-

6dol. y Jnn. Opatr. Woyciech Żytoski [?] w moc wierney y skutecz-

7ney Rel. swoiey iawnie y dobrowolnie zeznał, Jż On Roku mie-

8siąca y Dnia na Akcie wyrażonych, na affektacyą y Pra-

9wną Rekwizycyą Wiel. Antoniego Odynca Sokołowskie-

10go Stol. Trembowel. Dobr wsi Bilikowiec Possessora

11maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych

12[reklamant:] Urod. Jchmciów

k. 436v (skan 0439, strona lewa)

1Urod. Jchmciów Jana Dedeszkała [?] y Teodora Bosakiewicza do

2tego Aktu prawnie użytych był w Dobrach Miasteczku Przyłuce

3Wwie Bracł. Powiecie Winnic. leżących JWiel. Alexandra z Ko-

4zarzewa Borzęckiego Podstol. Koronnego Przemyskiego etc.

5Sty Dziedzicznych gdzie będąc we Dworze tameyszym Urod.

6Dubrowlańskiego [?] Ekonoma tameyszego Pracowitych Szynkar-

7kę Wdowę z Corką, Grześka Szynkarczynego Zięcia, Maćka

8Drugiego Szynkarczynego Zięcia, Frankę [?] Syna Teyże, Iwana

9Bahryia [?] z Dobr wsi Bilikowiec do Dobr Miasta Przyłuki

10zbiegłych y tam byłem osiadłych tudzież Ur. Andrzeia Oy-

11ca y Teodora Syna Poratyńskich na Słobodzie Wachno-

12wieckiey osiadłych, tudzież Koni parę to iest Konia brudno ka-

13sztanowatego y Klacz gniadą z wozem chomątem y Licami

14zagrabionych w Grzywnach Prawnych aresztował, który A-

15reszt pomieniony Ekonom Przyłucki Jmieniem JWiel. Pana

16Swego na pomienionych Chłopów, Szlachtę y Koni dobrowol-

17nie przyiowszy do rozprawy Prawney dotrzymać deklarował,

18y Submittował się. w czym On woźny Szlachtą Sobie

19przytomną oświadczywszy się z tamtąd odeszedł y tu ad

20Acta przybywszy przedemną Urzędem prawdziwego A-

21resztu uczynił y zeznał Relacyą. Woźny nieumieiący

22pisać Krzyż Swięty kładnie Woyciech Żytoski [?]. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Przyłuka (klucz przyłucki – por. akt 640) należała do Aleksandra z Kozarzewa BORZĘCKIEGO, podstolego koronnego, starosty przemyskiego – nazwisko i predykat odczytane wyraźnie, co rozstrzyga „Borzęcki [?]” z aktu 640. Rekwirent: Antoni ODYNIEC SOKOŁOWSKI, stolnik trembowelski, posesor BILIKOWIEC; zbiegli z Bilikowiec chłopi osiedli w Przyłuce. Woźny tytułowany „Gnlny Wwa Podol.” (podolskiego). Nazwiska „Żytoski”, „Dedeszkało”, „Dubrowlański”, „Bahryj” – odczyt niepewny. „Na Słobodzie Wachnowieckiey” – słoboda przy Wachnówce (por. akt 640).

Łacina: ex parte – „z ramienia”; ad Acta – „do akt”; w Grzywnach Prawnych – pod karą grzywien prawnych; submittował się – zobowiązał się.

Streszczenie

9VI 1770 woźny generał województwa podolskiego Wojciech Żytoski [?] zeznał, że tego dnia na żądanie Antoniego Odyńca Sokołowskiego, stolnika trembowelskiego, posesora wsi Bilikowce, z szlachtą Janem Dedeszkałą [?] i Teodorem Bosakiewiczem, w miasteczku Przyłuka (dobra Aleksandra z Kozarzewa Borzęckiego, podstolego koronnego, starosty przemyskiego) we dworze u ekonoma Dubrowlańskiego [?] obłożył aresztem zbiegłych z Bilikowiec poddanych (szynkarkę-wdowę z córką, jej zięciów Grześka i Maćka, jej syna Frankę [?], Iwana Bahryja [?]), a także szlachtę Andrzeja i Teodora Poratyńskich ze Słobody Wachnowieckiej oraz zagrabioną parę koni z wozem; ekonom przyjął areszt do rozprawy sądowej.

Transkrypcja

k. 436v (skan 0439, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij Dziewiątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic.

4y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. y Vice Regentem Grod. Winnic. Compns Littus Ur. Woyciech

6Jgnacy Burbiński postrzegaiąc wszelkiey całości swo-

7iey w pilności manifestuie się, Jż Ur. Manifestuiący się ma-

8iąc sobie za attencyą Jnteressów do Grodu Winnic. przycho-

9dzących przez JWiel. Mikołaia Junoszy Piaskowskiego Podkomor.

10Krzemieniec. Pieczęcią [?] Panieczną [?] Rtey podpisane co Roczne

11z Jntrat Klucza Krasneńskiego po złtch Polskich Dwieście wy-

12płacać się należące, a że za Rok Tysiączny Siedmsetny Sześć-

13dziesiąty Dziewiąty od Dnia Trzydziestego Stycznia zaczy-

14naiący się a w Roku Teraźnieyszym o Takowymże Dniu y

15czasie kończący się zupełnie niedebrawszy [?] (: iako o tym kwit

16świadczyć będzie :) aby w dalszym czasie nieponiosł uszczer-

17bku iakowego, pilność swoią ostrzega. Woyciech Jgnacy

18Burbiński mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Odpowiedź palestranta Wojciecha Ignacego BURBIŃSKIEGO na manifest z aktu 739 (Piaskowski odwołuje go i odmawia zapłaty). Burbiński zastrzega, że miał podpisaną przez Piaskowskiego umowę o coroczne 200 zł z dochodów klucza KRASNEŃSKIEGO (por. akt 614) i nie otrzymał w pełni zapłaty za rok od 30 I 1769 do 30 I 1770. Wyrażenia „Pieczęcią [?] Panieczną [?]” (może „Pieczęcią Pańską”/„ręką Pańską”) i „niedebrawszy [?]” (= nie odebrawszy) odczytane niepewnie.

Łacina: in diligentia – „w pilności, zastrzegawczo”; Comparens Litteratus – „stawiający się, piśmienny”; attencya – piecza (nad sprawami); mpp. – „ręką własną”.

Streszczenie

9VI 1770 palestrant Wojciech Ignacy Burbiński złożył zastrzeżenie, że Mikołaj Junosza Piaskowski, podkomorzy krzemieniecki, zobowiązał się na piśmie płacić mu za prowadzenie spraw w grodzie winnickim po 200 zł rocznie z intrat klucza krasneńskiego, a za rok od 30 I 1769 do 30 I 1770 nie otrzymał pełnej zapłaty – zastrzega swe prawa, by nie ponieść szkody (odpowiedź na akt 739).

Transkrypcja

k. 436v (skan 0439, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij Jedynastego Dnia.

3[reklamant:] Przed Urzędem

k. 437 (skan 0439, strona prawa)

1Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y prze-

2demną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs.

3y Vice Regentem Grod. Winnic. Littr. veniens Gnsa Catharina de

4Brzeskie Zatorska Gnsorum olim Adalberti et Annae de To-

5maszewskie Legitimorum Conjugum Filia at vero Gnsi olim

6Joannis Zatorski Consors Relicta Vidua erga aliorum [?] Brze-

7sianos Gnsos tres de Diligentia Sui Questa et Manifestata

8siquidem per taciturnitatem et invigilantiam saepenume-

9ro Substantia Suppressis Capitibus Legitimorum Gnsorum per

10ad inventa media ac diffugia aut alienatur aut transfor-

11matur ne itaque hoc praejudicium sibi Gnsae Maanti aut

12Ejus Successoribus in Substantia quavis praetitia Summis-

13que Pecuniarijs utpote Centum Triginta Millium in Bonis Sz-

14lachcince Illis Mgfci Potocki Jncisoris Regni haeredita-

15riis in Palatinatu Russiae Districtu vero Trebovl. Sitis ha-

16rentibus ac alijs quibus propter Mgnum [?] Josephum Brzeski

17Thesauri [?] Trebl. non nullis levatis, non nullis celatis et

18non nisi ex Comportatione de Lege et Justitia propter elu-

19cidationem Evidentiorem Cujusvis Substantiae Mochnam [?]

20Gnsam Maantem Jure naturae concernentem subsequen-

21da clarius patentem eveniat non tantum ut supra ex-

22pressum de omnimoda Diligentia Sui, Sed etiam de nulli-

23tate quarumvis Transactionum Lesivarum Jure naturae Succes-

24sionisque naturalis Modernae Maantis obliterare niten-

25tium, iterum queritur et Maatur Salva nihilominus prae-

26sentis Maationis melioratione Sibi Suisque Successoribus prae-

27custodita Katarzyna Zatorska.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w języku łacińskim (poza nagłówkiem), składnia miejscami zniekształcona przez pisarza; kilka wyrazów niepewnych (aliorum [?], Mgnum [?], Thesauri [?] Trebl., Mochnam [?]). „Jncisoris Regni” = krajczego koronnego (Józef POTOCKI). Wieś SZLACHCIŃCE w województwie ruskim, w ziemi trembowelskiej (w rkp. „Districtu … Trebovl.”). Józef BRZESKI – brat komparentki, prawdopodobnie skarbnik trembowelski [?] („Thesauri [?] Trebl.”).

Tłumaczenie (swobodne): „Stawiwszy się, piśmienna, urodzona Katarzyna z Brzeskich Zatorska, córka niegdyś urodzonych Wojciecha i Anny z Tomaszewskich, prawowitych małżonków, a wdowa po niegdyś urodzonym Janie Zatorskim, przeciw trzem urodzonym Brzeskim [braciom] w pilności swojej skarżyła się i manifestowała: ponieważ przez milczenie i niedbałość często majątek, przy zatajeniu prawowitych spadkobierców, za pomocą wynalezionych sposobów i wybiegów bywa albo zbywany, albo przekształcany – aby więc nie stała się krzywda jej, manifestantce, ani jej sukcesorom w jakimkolwiek majątku i sumach pieniężnych, mianowicie 130 000 [zł] na dobrach Szlachcińce, dziedzicznych wielmożnego Potockiego, krajczego koronnego, położonych w województwie ruskim, ziemi trembowelskiej, i innych, z których przez wielmożnego [?] Józefa Brzeskiego, skarbnika [?] trembowelskiego, niektóre zostały podjęte, niektóre zatajone, i które dopiero przez dochodzenie prawem i sprawiedliwością, dla wyraźniejszego wyjaśnienia jakiegokolwiek majątku przypadającego jej z prawa natury, wyjdą na jaw – skarży się i manifestuje ponownie nie tylko, jak wyżej, o wszelką swą pilność, ale także o nieważność wszelkich krzywdzących transakcji, usiłujących zatrzeć jej prawo naturalne i prawo naturalnej sukcesji, zastrzegając sobie i swym sukcesorom prawo poprawienia niniejszego manifestu.”

Streszczenie

11VI 1770 Katarzyna z Brzeskich Zatorska, córka Wojciecha i Anny z Tomaszewskich Brzeskich, wdowa po Janie Zatorskim, złożyła (po łacinie) zastrzegawczy manifest przeciw trzem braciom Brzeskim: obawiając się, że jej część spadku zostanie zatajona lub zbyta, zastrzegła swe prawa do sum, w tym 130 000 zł na dobrach Szlachcińce (Józefa Potockiego, krajczego koronnego, w ziemi trembowelskiej), z których część brat Józef Brzeski podjął, a część zataił; protestowała też przeciw wszelkim transakcjom naruszającym jej prawo do sukcesji.

Transkrypcja

k. 437 (skan 0439, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Jedynastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgra-

5bs. y Vice Regentem Grod. Winnic. Stanowszy oczewiście Woźny

6Gnlny Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Szymon Kozłowski w moc wier-

7ney Rel. swoiey iawnie y dobrowolnie zeznał: Jż On Roku

8Teraźnieyszego Dnia Dziewiątego Czerwca Gnsa Maatio-

9ne contra Gnsum Antonium vel alius nnis Żurakowski

10Gubernatorem Bonorum Berszada praesentem o szarpanie

11Siebie protestuiącego się, wypychanie z Zamku y wyganianie

12z Miasta [...] potrzebie [?] [...] Pozew Grod. Lwowski

13autentyczny [...] do Dobr Miasteczka Berszady y

14[reklamant:] tam ten

k. 437v (skan 0440, strona lewa)

1y tam ten Pozew w Zamku tameyszym w Jzbie na Stole położyw-

2szy, o Essencyi onego prawnie wszystkim do wiadomości po-

3dał de tenore tali: Stanislaus Joannes in Kitki [?] Kicki Capitt. Gnlis

4Leopolien. Vobis Jllustribus Mgcis Josepho in Brody Duca-

5tu Zbarasiensi Jncisori Regni Lezaysceni etc. Capitaneo

6Petro in Zatorze, Jozefow, Dunajowce, antea Haeredi Bonorum

7vero Oppidi Berszada cum attinentiis Fratribus inter se germa-

8nis, tum Jllustri Mgco Antonio Palatino Volhyniae praesen-

9taneo Haeredi Potockim de Causa infrascripta Bonisque

10Vestris quibuslibet omnibus, Regia et nostra qua hac in Parte

11fungimur Capitt. Potestate, mandamus ut coram Nobis seu

12Officio Nostro Castr. Capitt. Leopoliensi tunc dum et quando Cau-

13sa praesens ex Regestro Competenti vocata et acclamata in Ca-

14dentia proxime Celebranda ad judicandum inciderit, persona-

15liter legitime peremptorieque Compareatis ad Jnstantiam Jnstigatoris Ju-

16dicij nostri Ejusque Delatorum Mgci Thomae Malinowski Thesau-

17rarij Laticzovien. Cohortis Loricatae Mgci Grocholski Vexillife-

18ri Vinn. Bonorum Villarum Berylowka, Woytowka, Krasno-

19siołka, Rakowka, Chmarowka et Mankowka in Palatina-

20tu Bracl. Sitorum Obligatorij Possessoris Mgci Ignatij

21Malinowski Venatoris Urzędoviensis Fratrum inter se germa-

22norum, tum Gnsi Nicolai Jastrzębski actorum. Qui inhaeren-

23do Legibus Regni tum Protestationi coram Actis Castr.

24Vinn. factae meliorando quoviscumque anterioris citationis de-

25fectus, et quidem Mgcus Malinowski Thesaurarius Latico-

26vien. ex vi inscripti Fori citat Vos seu potius ad-

27citat et quidem Jllustrem Mgcum Josephum Potoc-

28ki Jncisorem Regni ratione Sui Actus ad capessendam

29Bonorum praefatorum Berylowka, Woytowka Krasnosioł-

30ka, Rakowka Chmarowka et Mankowka Possessionem

31Contractu obligatorio Die Decima Septima Januarij

32Anno ad praesens currenti Millesimo Septingentesimo

33Septuagesimo per Jllustrem Mgcum Petrum Potocki Pa-

34lat. Pozn. praefatorum Bonorum Haeredem, exonerando ex ante

35latioribus Oneribus Bonorum zalosie [?] Eidem Actori dimisso-

36rum, non admissionis, imo Gnsi Nicolai Jastrzębski ad ca-

37pessendam Eorundem Bonorum Dispositionem ordinati

38tum Laboriosorum Jwan Boyrak, et Pawło Maluta eidem

39Gnsso Jastrzębski in assistentiam adhibitorum per Gnsum

40Laurentium Strzelecki Bonorum Berszada Guberna-

41torem concussionis equorum cum omni apparatu ac alia-

42rum rerum interceptionis poenis Legibus Regni descriptis mul-

43ctari Eorundemque Bonorum Obligatorum Possessionem Ju-

44ri legitimo subjecto [...] restitui aut centum

45[reklamant:] Nonaginta

k. 438 (skan 0440, strona prawa)

1Nonaginta octo Millium Florenorum Polonicalium una

2cum Provisione exsolvi statuitionem Gnsi Laurentij Strze-

3lecki et aliorum Jnculpatorum (: qui praesenti Citatione arestan-

4tur :) pro sumendis de illis poenis injungi, Caetera pro Cau-

5sae istius exigentia peragi Citamini igitur et adcitamini

6Sitis parituri Terminum attentaturi et ad praemissa judici-

7aliter Responsuri Datum Leopoli Die Vigesima Quarta Ma-

8ji Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Anno De

9quo praesens Ejusd. Mlis Relatio. Ministerialis ignarus Literarum Crucem San-

10ctam posuit Szymon Kozłowski. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt składa się z polskiej relacji woźnego Szymona KOZŁOWSKIEGO i łacińskiego tekstu pozwu grodu lwowskiego. Dół k. 437 jest wyblakły (kilka wyrazów nieodczytanych mimo odejmowania tła). W części polskiej gubernator berszadzki nazwany „Antonium vel alius nominis Żurakowski”, w pozwie łacińskim – Wawrzyniec STRZELECKI, gubernator dóbr berszadzkich. Powodowie: Tomasz MALINOWSKI, skarbnik latyczowski [?] („Thesaurarij Laticzovien.”), towarzysz chorągwi pancernej Marcina GROCHOLSKIEGO, chorążego winnickiego; jego brat Ignacy MALINOWSKI, łowczy urzędowski, zastawny posesor wsi; Mikołaj JASTRZĘBSKI, ustanowiony dyspozytorem tych dóbr. Pozwani: bracia Józef POTOCKI (krajczy koronny, starosta leżajski, „in Brody, Ducatu Zbarasiensi” – pan na Brodach i księstwie zbaraskim) i Piotr POTOCKI (pan na Zatorzu, Józefowie, Dunajowcach, dawniej dziedzic Berszady; w pozwie też „Palatinus Posnaniensis [?]” – „Palat. Pozn.” – może omyłka), oraz Antoni POTOCKI, wojewoda wołyński, obecny dziedzic Berszady (por. akty 628, 731, 736). Starosta generalny lwowski: Stanisław Jan KICKI („in Kitki [?] Kicki”).

Tłumaczenie pozwu (swobodne): „Stanisław Jan Kicki, starosta generalny lwowski. Wam, jaśnie wielmożnym Józefowi, panu na Brodach i księstwie zbaraskim, krajczemu koronnemu, staroście leżajskiemu itd., i Piotrowi, panu na Zatorzu, Józefowie, Dunajowcach, dawniej dziedzicowi miasteczka Berszady z przyległościami, braciom rodzonym, oraz jaśnie wielmożnemu Antoniemu, wojewodzie wołyńskiemu, obecnemu dziedzicowi – Potockim, w sprawie niżej opisanej, i wszystkim waszym dobrom, władzą królewską i naszą starościńską, którą tu sprawujemy, nakazujemy, abyście przed nami, czyli przed naszym urzędem grodzkim starościńskim lwowskim, gdy sprawa niniejsza z właściwego regestru wywołana przypadnie do sądzenia na najbliższej kadencji, stawili się osobiście, prawnie i zawicie, na wniosek instygatora naszego sądu i jego delatorów: wielmożnego Tomasza Malinowskiego, skarbnika latyczowskiego [?], z chorągwi pancernej wielmożnego Grocholskiego, chorążego winnickiego, i wielmożnego Ignacego Malinowskiego, łowczego urzędowskiego, zastawnego posesora wsi Berłówka [?], Wojtówka, Krasnosiółka, Rakówka, Chmarówka i Mańkówka w województwie bracławskim, braci rodzonych, oraz urodzonego Mikołaja Jastrzębskiego – powodów. Którzy, trzymając się praw Królestwa i protestacji złożonej przed aktami grodu winnickiego, poprawiając braki wcześniejszego pozwu, pozywają was, mianowicie jaśnie wielmożnego Józefa Potockiego, krajczego koronnego: o niedopuszczenie powoda do objęcia posesji wymienionych dóbr, oddanych mu kontraktem zastawnym z 17 I 1770 przez jaśnie wielmożnego Piotra Potockiego, dziedzica tych dóbr; a także o to, że urodzony Wawrzyniec Strzelecki, gubernator dóbr berszadzkich, nie dopuścił urodzonego Mikołaja Jastrzębskiego, ustanowionego do objęcia zarządu dóbr, zabrał konie z całym rynsztunkiem i inne rzeczy pracowitym Iwanowi Bojrakowi i Pawłowi Malucie, przydanym Jastrzębskiemu do pomocy – aby zostali ukarani karami opisanymi w prawach Królestwa, a posesja dóbr zastawnych przywrócona albo wypłacone 198 [?] 000 [w rkp. «centum Nonaginta octo» – 198 000] złotych polskich z prowizją; aby Wawrzyńcowi Strzeleckiemu i innym obwinionym (którzy niniejszym pozwem są aresztowani) nałożono kary; resztę według potrzeby sprawy. Pozywamy więc was, abyście się stawili, termin zachowali i na powyższe sądownie odpowiedzieli. Dan we Lwowie dnia 24 maja 1770 roku.”

Suma: na końcu k. 437v „aut centum” i na k. 438 „Nonaginta octo Millium” – tj. 198 000 złotych polskich.

Streszczenie

11VI 1770 woźny generał województwa bracławskiego Szymon Kozłowski zeznał, że 9 VI 1770 – w związku z manifestem przeciw gubernatorowi Berszady, który go szarpał i wyrzucał z zamku i miasta – doręczył w zamku w Berszadzie (położywszy na stole w izbie i ogłosiwszy treść) pozew grodu lwowskiego z 24 V 1770, wystawiony przez starostę generalnego lwowskiego Stanisława Jana Kickiego. Pozew, z powództwa Tomasza Malinowskiego (towarzysza chorągwi pancernej Grocholskiego), Ignacego Malinowskiego, łowczego urzędowskiego, i Mikołaja Jastrzębskiego, wzywał Józefa Potockiego, krajczego koronnego, Piotra Potockiego (dawnego dziedzica Berszady) i Antoniego Potockiego, wojewodę wołyńskiego (obecnego dziedzica), o niedopuszczenie Malinowskich do posesji wsi Berłówka [?], Wojtówka, Krasnosiółka, Rakówka, Chmarówka i Mańkówka, oddanych im w zastaw przez Piotra Potockiego 17 I 1770, oraz o zabór koni i rzeczy ludziom Jastrzębskiego przez gubernatora berszadzkiego Wawrzyńca Strzeleckiego; żądano przywrócenia posesji albo zwrotu 198 000 zł z prowizją.

Transkrypcja

k. 438 (skan 0440, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij Jedynastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. y ViceRegentem Grod. Winnic. Stanowszy oczewisto Woź-

6ny Gnlny Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Michał Radliński w

7moc skuteczney Rel. swoiey dobrowolnie zeznał: Jż On Ro-

8ku y miesiąca na Akcie wyrażonych Dnia Jedynastego Junij

9na affektacyą y prawną Rekwizycyą Wiel. Józefa Urbanow-

10skiego Skarbn. Wołyns. Pułkown. Woysk Koronnych był w

11Kancellaryi Grod. Winnic. gdzie będąc maiąc przy sobie Stro-

12nę Szlachty Ludzi wiary godnych Urod. Jchmciów Panów An-

13tonie go Pawłowskiego y Jakoba Jastrzębskiego dla tym większey

14wiary do tego Aktu użytych rekwirował y wydania Sobie Ex-

15traktem Manifestu Possessyą Dobr Rachnów Lasowych, Sło-

16dziów [?] y Zwedenówki utwierdzaiącego ex Parte Wiel. Michałow-

17skich [?] Stol. Krakows. [?] Synów WW. Mussakowskich [?] Gnłów

18Majorów Woysk Koronnych zaniesionego Który to Manifest od

19Dnia Dwudziestego Trzeciego Marca Roku Tysiąc Siedmset

20Siedmdziesiątego usque ad hunc Actum przez Urod. Jana Goz-

21dowicza y Andrzeia Brudnickiego Palestrantów Grod. Winnic.

22w Protokułach Burgrabskim y Regentowskim Potocznym

23y Zapisowym pilnie kwerendowany ponieważ nieznayduie

24się w Aktach Grod. Winnic. przeto o niebyciu tegoż wyżey spe-

25cyfikowanego Manifestu Woźnego upewnili a zatym Woźny

26Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się o nieznaydowa-

27niu się pomienionego Manifestu przedemną Urzędem praw-

28dziwą Rekwizycyi zeznał Rel. Woźny pisać nieumieiący

29Krzyż kładnie Michał Radliński. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt łączy się z aktem 663 (manifest in diligentia Józefa URBANOWSKIEGO, skarbnika wołyńskiego, o 20 000 zł dla sukcesorów gen.-mjra Michała Dominika MOSSAKOWSKIEGO [?] za wsie „KACHNY [?], KŁODZIE [?], ZWEDENÓWKA [?]”). Tu wyraźniej: „Rachnów Lasowych” – zapewne RACHNY LASOWE (Rachny Lisowe) – co sugeruje, że w akcie 663 „Kachny” to Rachny (do weryfikacji przy pliku zbiorczym). Drugi wyraz „Sło-/dziów [?]” (początek na końcu wiersza niewyraźny – może „Kłodziów”). Nazwisko „Mussakowskich [?]” (w 663 „Mossakowski [?]”) i „Michałowskich [?] Stol. Krakows. [?]” niepewne. Świadek Jakub JASTRZĘBSKI (dopisane nad wierszem „Jakoba”).

Ekstrakt – urzędowy wypis z ksiąg; kwerendowany – poszukiwany; Protokuły Burgrabski i Regentowski, Potoczny i Zapisowy – księgi kancelarii grodzkiej (potoczne – bieżących wpisów, zapisowe – wieczystych zapisów).

Streszczenie

11VI 1770 woźny generał województwa bracławskiego Michał Radliński zeznał, że tego dnia na żądanie Józefa Urbanowskiego, skarbnika wołyńskiego, pułkownika wojsk koronnych, w obecności szlachty Antoniego Pawłowskiego i Jakuba Jastrzębskiego, żądał w kancelarii grodu winnickiego wypisu manifestu z 23 III 1770, zaniesionego przez Michałowskich [?], synów generałów-majorów Mussakowskich [?], potwierdzającego ich posesję dóbr Rachny Lasowe, Słodziów [?] i Zwedenówka; palestranci Jan Gozdowicz i Andrzej Brudnicki po starannym przeszukaniu ksiąg nie znaleźli takiego manifestu.

Transkrypcja

k. 438 (skan 0440, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Jedynastego Dnia.

3[reklamant:] Przed Urzędem

k. 438v (skan 0441, strona lewa)

1Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y przedemną

2Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs. Grodu Win-

3nic. Compns Littus W. Jmć Pan Antoni Lenkiewicz Cześnikowicz Mozyr-

4ski Jmieniem y z wyraźnego zlecenia Wiel. Jmć Pana Bazyle-

5go Lenkiewicza Cześn. Mozyrs. Oyca Swego Dobr Wsiow Lipow-

6ki, Krasnosławce, Swiniey Krzywdy [?] y Berezowki do Klucza Ho-

7ryszkowskiego [?] należących w Wwie Bracł. a Powiecie Winnic. leżą-

8cych JO. Xcia Jmci Janusza Czetwertyńskiego Podkomorzego

9JKMci Dziedzicznych Arędownego Possessora ostrzegaiąc ca-

10łości Substancyi Onegoż naprzeciwko Temuż Wyż Wyrażo-

11nemu JO. Xciu Jmci Czetwertyńskiemu Podkomor. JKMci Ju-

12risdatorowi Swemu manifestuie się, usque de Diligentia Sui o-

13to: Jż JO. Xże Jmć zawarszy Kontrakt Trzyletny Arędo-

14wny o Dobra rzeczone Lipówkę Krasnosławkę, Swiniokrzy-

15wdę [?] y Berezowkę y Jntratę znaczną iak w czasie potoko-

16wym [?] Dobr pomienionych wyciągnowszy wprzod zaliczoną Sobie

17od Ninieyszego Comptis Oyca odebrawszy Summę Jnwenta-

18rzem wyprowadzonym y Spisanym do wybierania Ninieysz-

19szemu Comptis Oycu zostawił, a tak Wiel. Maantis Oyciec

20zostaiąc w Possessyi Dobr pomienionych w Roku przeszłym

21Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątym bardzo mało w

22Roku zaś Teraźnieyszym ieszcze mniey Jntraty dla rozeyścia

23się Poddaństwa z przyczyny grassuiących w tym Kraiu Po-

24bereżnym [?] Tatarów, wybrał, a więcey wybrać niespodziewa

25się dla czego aby w Substancyi Swoiey iakowego niecierpiał

26uszczerbku y ubliżenia powtórnie in diligentia Sui Parentis

27praedem Comparens manifestuie się. Antoni Lenkiewicz mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Por. akty 604, 612 – LENKIEWICZ [?] wśród obżałowanych w sprawie Wasylówki (tu nazwisko pewne: „Lenkiewicz”, czytane kilkakrotnie). Wsie (dzierżawa z rąk ks. Janusza CZETWERTYŃSKIEGO, podkomorzego JKMci, właściciela Horyszkowiec – por. akt 604): LIPÓWKA, KRASNOSŁAWKA, ŚWINIOKRZYWDA [?] (w rkp. „Swiniey Krzywdy”, „Swiniokrzywdę”) i BEREZÓWKA, „do Klucza Horyszkowskiego [?]” (odczyt nazwy klucza niepewny – może „Koryszkowskiego”). Ludność rozeszła się z powodu grasujących Tatarów (wojna rosyjsko-turecka 1768–1774). „Pobereżnym [?]” – odczyt niepewny.

Łacina: in diligentia Sui – „w swojej pilności, zastrzegawczo”; Jurisdator – właściciel dóbr wydzierżawiający je (dający prawo); Parentis praedem [?] – „w imieniu ojca”; mpp. – „ręką własną”. Arenda – dzierżawa; inwentarz – spis powinności i dochodów.

Streszczenie

11VI 1770 Antoni Lenkiewicz, cześnikowicz mozyrski, w imieniu ojca Bazylego Lenkiewicza, cześnika mozyrskiego, arendarza wsi Lipówka, Krasnosławka, Świniokrzywda [?] i Berezówka (klucz horyszkowski [?], województwo bracławskie, powiat winnicki), należących do ks. Janusza Czetwertyńskiego, podkomorzego JKMci, złożył zastrzeżenie: książę, zawarłszy trzyletni kontrakt dzierżawny i pobrawszy z góry sumę arendy, przekazał dobra według inwentarza, lecz w 1769 r. ojciec komparenta zebrał bardzo mało, a w 1770 r. jeszcze mniej dochodu, bo poddani rozeszli się z powodu grasujących Tatarów; zastrzega więc swe prawa wobec niedoboru.

Transkrypcja

k. 438v (skan 0441, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Jedynastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y przede-

4mną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs.

5y Vice-Regentem Grod. Winnic. Comparens Personaliter W. Jmć

6Pan Antoni Lenkiewicz Cześn. Mozyrs. Jmieniem W. Jmć Pa-

7na Bazylego Lenkiewicza Cześn. Mozyrs. Oyca Swego Dobr

8wsi Popielowki w Wwie Bracł. a Powiecie Winnic. leżących

9do Klucza Dziuryńskiego [?] należących Zastawnego Possessora

10ostrzegaiąc całości Substancyi Tegoż uroczyście pko JWiel.

11Teodorowi Potockiemu Staroście Smotryckiemu Dobr wspo-

12mnionych Popielowki Dziedzicowi usque de diligentia mani-

13festuie się oto: Jż Ninieyszego Kompta Oyciec zawarszy Kon-

14trakt zastawny o Dobra Wieś Popielowkę z JW. Teodorem

15Potockim Stą Smotryckim lubo tymże Kontraktem Adyta-

16mentu złtch kilkaset coroczne wypłacać JWiel. Jurisda-

17torowi Swemu obowiązał się, [...] z [...] Arędy

18dla teraźnieyszego niepokoiu więcey iak złtch [...] niewziął

19y innych Jntrat Jnwentarzem podanych zupełnie niewybie-

20[reklamant:] ra

k. 439 (skan 0441, strona prawa)

1ra a przeto niesposobnym do wypłacenia Adytamentu pomienio-

2nego staie się więc aby in post iakowego w Substancyi Swoiey

3nieponiosł uszczerbku y powtórnie de Diligentia Sui Mgfci Pa-

4rentis praedem Compns Manifestuie się. Antoni Lenkiewicz mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Kontynuacja aktu 746 (ten sam komparent). W tytule marginalnym „JW. Potockiemu S. S.” – w tekście jasno „Teodorowi Potockiemu Staroście Smotryckiemu” (S. S. = Staroście Smotryckiemu). W tekście Antoni Lenkiewicz nazwany tu „Cześn. Mozyrs.” (w akcie 746 – cześnikowicz). Nazwa klucza „Dziuryńskiego [?]” niepewna. Wiersz o dochodach z arendy częściowo wytarty (dwa miejsca nieodczytane mimo odejmowania tła).

Łacina: Comparens Personaliter – „stawiwszy się osobiście”; usque de diligentia – „zastrzegawczo”; Jurisdator – właściciel, który dał prawo (wydzierżawił, zastawił); in post – „na przyszłość”; Magnifici Parentis praedem [?] – „w imieniu wielmożnego ojca”. Adytament – dodatkowa coroczna dopłata do sumy zastawnej.

Streszczenie

11VI 1770 Antoni Lenkiewicz, w imieniu ojca Bazylego Lenkiewicza, cześnika mozyrskiego, zastawnego posesora wsi Popielówka (klucz dziuryński [?], województwo bracławskie, powiat winnicki), złożył zastrzeżenie przeciw dziedzicowi Teodorowi Potockiemu, staroście smotryckiemu: ojciec zobowiązał się w kontrakcie zastawnym płacić co roku kilkaset złotych adytamentu, lecz z powodu niepokojów nie pobrał z arendy i innych dochodów nawet części należności, więc nie jest w stanie zapłacić i zastrzega, by nie ponieść szkody.

Transkrypcja

k. 439 (skan 0441, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij Jedynastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y przede-

4mną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs.

5y Vice Regentem Grod. Winnic. Stanowszy oczewiście Woźny

6Gnlny Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Jan Bocion [?] w moc

7wierney Rel. swoiey dobrowolnie zeznał: Jż On Roku teraź-

8nieyszego Tysiąc Siedmset, Siedmdziesiątego Dnia Jedyna-

9stego Miesiąca Maja na affektacyą y prawną Rekwi-

10zycyą Wiel. Jchmciów Panstwa Stanisława y Ursuli z Wi-

11tosławskich Szczeniowskich Podczaszych Żytomir. Sttów

12Trechtt. Małż. maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Lu-

13dzi wiary godnych Urod. Jchmciów Panów Mikołaia y Ja-

14na Berezowskich dla większego Swiadectwa, do tego aktu

15użytych był w Dobrach Mieście Brahiłowie, gdzie bę-

16dąc Ur. Antoniego Stroynowskiego przed tym Kommiss[arza]

17Wiel. Rekwirentów trzymaiącego na Dziesięć Tysięcy

18z Dobr Ukraińskich w kalkulacyą wpadłego, zadłużonego

19y zbiegłego z całym Sprzętem Onego oraz Summami tak

20w mieście Brahiłowie iako y Jnnych Dobrach JWiel. Wwdy

21Kiiows. iakimkolwiek sposobem na Ludziach y w Skarbie bę-

22dącemi y znayduiącemi się w Zamku tameyszym Brahi-

23łowskim u Ur. Kurcewicza Gubernatora tudzież Woyta y Gro-

24mady Brahiłowskich w Grzywnach Prawem opisanych

25aresztował y prawnie przyporuczył, który Areszt tak

26Ur. Kurcewicz Gubernator iako też Woyt y Gromada Bra-

27hiłowscy Jmieniem JWiel. Wwdy Kiiows. Pana Swego

28dobrowolnie przyiowszy, tegoż Urod. Antoniego Stroy-

29nowskiego z całym sprzętem y Summami do Rosprawy Pra-

30wney dotrzymać deklarowali y Submittowali się. w czym

31On Woźny Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy-

32się z tamtąd odiechał y tu ad Akta przybywszy praw-

33dziwego Aresztu swoiego uczynił y zeznał Rel. Woźny

34nieumieiący pisać Krzyż S. kładnie Jan Bocion [?]. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Nazwiska SZCZENIOWSCY i z WITOSŁAWSKICH odczytane tu wyraźnie – rozstrzygają niepewności z aktów 603, 637 („Rzeźniowscy [?]”), 656 i 658 („z Witosławskich [?] Szczeniowska [?]”). Tytuł: podczaszowie żytomierscy, starostowie trechtymirowscy. Brahiłów – miasto z zamkiem w dobrach wojewody kijowskiego (w 1770 r. wojewodą kijowskim był Franciszek Salezy Potocki – identyfikacja nie wynika z tekstu). Antoni STROJNOWSKI – dawny komisarz Szczeniowskich, który „wpadł w kalkulację” (miał niedobór w rachunkach) na 10 000 zł z dóbr ukraińskich i zbiegł. Nazwisko woźnego „Bocion” niepewne.

Ad Akta – „do akt”; w Grzywnach Prawem opisanych – pod karą grzywien określonych prawem; Submittować się – zobowiązać się.

Streszczenie

11VI 1770 woźny generał województwa bracławskiego Jan Bocion [?] zeznał, że 11 V 1770 na żądanie Stanisława i Urszuli z Witosławskich Szczeniowskich, podczaszych żytomierskich, starostów trechtymirowskich, z szlachtą Mikołajem i Janem Berezowskimi w mieście Brahiłowie obłożył aresztem ich dawnego komisarza Antoniego Strojnowskiego, który wpadł w niedobór 10 000 zł z dóbr ukraińskich, zadłużył się i zbiegł – wraz z jego sprzętem i sumami (u ludzi i w skarbcu) w zamku brahiłowskim, u gubernatora Kurcewicza oraz wójta i gromady Brahiłowa; gubernator, wójt i gromada przyjęli areszt w imieniu wojewody kijowskiego i zobowiązali się zatrzymać Strojnowskiego do rozprawy.

Transkrypcja

k. 439 (skan 0441, strona prawa)

1[reklamant:] Roku Tysiąc

k. 439v (skan 0442, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Jedynastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y przede-

4mną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Burgrabs. Gro-

5du Winnic. Stanowszy oczewiście Woźny Gnlny Wwa Bracł.

6y Jnn. Opatr. Eliasz Zozuliński [?] w moc wierney Rel. swoiey

7dobrowolnie zeznał, Jż On Roku, miesiąca y Dnia na Akcie

8wyrażonych na affektacyą y Prawną Rekwizycyą Urod.

9Jmć Pana Onufrego Moskwickiego Palestranta Grod.

10Winnic. maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary

11godnych Urod. Jchmciów Panów Mikołaia y Jana Berezow-

12skich był w Kancellaryi Grod. Winnic. gdzie będąc Jntro-

13missyi w Części Sołtohubowki bądź w iakiekolwiek Dobra

14Ur. Stanisławowi Witkowskiemu służącey, od Dnia Dzie-

15wiątego Lipca Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Osme-

16go aż do Aktu Ninieyszego przez Urod. Jchmciów Panów Onu-

17frego Czaykowskiego y Andrzeia Brudnickiego Palestran-

18tów Grod. Winnic. w Protokule zapisowym y Potocznym

19Burgrabskim diligentissime kwerendowaney Extraktem

20sobie wydania rekwirował. Ale taż Jntromissya w pomie-

21nionym Protokule nieznayduie się przeto tenże Woźny

22Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się de non reper-

23ta eadem Jntromissione przedemną Urzędem prawdzi-

24wey Rekwizycyi swoiey zeznał Rel. Woźny nieumie-

25iący pisać Krzyż S. kładnie Eliasz Zozuliński [?]. +

Objaśnienia i tłumaczenia

SOŁTOHUBÓWKA – por. akt 644 (Stanisław WITKOWSKI – Sołtohubówka [?] po Antonim Lasocie; tu nazwa potwierdzona). Onufry MOSKWICKI – palestrant grodzki winnicki, okresowo namiestnik burgrabstwa (por. Postęp). Onufry CZAJKOWSKI – palestrant (także okresowo namiestnik). Woźny „Eliasz Zozuliński [?]” – por. akt 659 („Eliasz Łożeliński [?]”) – zapewne ta sama osoba; odczyt nazwiska niepewny. Świadkowie Mikołaj i Jan BEREZOWSCY – jak w akcie 748.

Łacina: diligentissime – „najstaranniej”; de non reperta eadem Intromissione – „o nieznalezieniu tejże intromisji”; Extrakt – urzędowy wypis.

Streszczenie

11VI 1770 woźny generał województwa bracławskiego Eliasz Zozuliński [?] zeznał, że tego dnia na żądanie Onufrego Moskwickiego, palestranta grodzkiego winnickiego, w obecności szlachty Mikołaja i Jana Berezowskich, żądał w kancelarii grodu winnickiego wypisu intromisji Stanisława Witkowskiego w część wsi Sołtohubówka (lub inne dobra); palestranci Onufry Czajkowski i Andrzej Brudnicki, przeszukawszy księgi zapisowe i potoczne burgrabskie od 9 VII 1768, nie znaleźli takiej intromisji.

Transkrypcja

k. 439v (skan 0442, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset, Siedmdziesiątego.

2Miesiąca Junij Dwunastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winnic. y

4przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem protunc Bur-

5grabs. Grodu Winnic. Compns Littr. Ur. Jmć Pan Tomasz Ko-

6marnicki ostrzegaiąc całości Substancyi swoiey ażeby w

7dalszym czasie iakowego na niey nieponiosł ubliżenia ta-

8kowe w pilności swoiey na pko Ur. Jmć Panu Antonie-

9mu Rynkiewiczowi zanosi użalenie: Jż Jmć Obżałowa-

10ny zaciągnowszy rzetelnego Długu na Skrypt ręczny

11u Ninieyszego Stawaiącego w Roku ieszcze Tysiąc Siedm-

12set Sześćdziesiątym osmym Dnia Szostego Marca w Do-

13brach wsi Skale Datowany to iest Czerwonych złotych o-

14brączkowych Dwadzieścia Dwa y Rubli Dwadzieścia Dwa

15Którey Summie przez Siebie zaciągnioney Rubront ze Spo-

16dnicą materyalny na białym dnie w kwiaty krepiną ie-

17dwabną garnirowany wraz z Bławatem [?], Kontusik grode-

18torowy ponsowy czarnemi Kiesakami [?] podszyty Pasów

19[reklamant:] w kolorach

k. 440 (skan 0442, strona prawa)

1w kolorach Dwóch Sreberrnych Dwa, ieden zielony na oby-

2dwa boki a drugi grygrynowy in vadimonium temuż Sta-

3wiącemu zostawił (: też pomienioną Summę za Niedziel

4Dwanaście to iest na Swięty Jan Krzciciel w Roku tymże

5ze Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt Osmym oddać y rze-

6telnie wypłacić tymże Skryptem assekurował się, a że

7na tymże Terminie żadney Satysfakcyi nieuczynił, y do

8tych czas na wielokrotne Maantis Rekwizycye nieczyni

9przeto tenże Maant zważaiąc czas teraźnieyszy powszechne-

10go w Oyczyźnie zamieszania y niebespieczeństwa niemo-

11gąc się z takową zastawą (: która pod czas buntów Chłop-

12skich y rabunków w Dobrach Żywotowie przez hultaiów

13ledwie wzięta niebyła :) daley tułać dla ocalenia własności swo-

14iey, ażeby przez zginienie (: broń Boże :) tey zastawy na któ-

15rey przechowywanie po różnych mieyscach blisko Sta złtch

16wyexpensował, w dalszym czasie bardziey nieszkodował, no-

17lens volens do Taxy podać przymuszony został. o co po-

18wtórnie w pilności swoiey Manifestowawszy się prosił mnie

19Urzędu o przydanie Woźnego do otaxowania tey zastawy

20którego Ja Urząd Annuendo affectationi przydałem Woź-

21nego Gła Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Eliasza Zozu-

22lińskiego [?], który w przytomności Jchmciów Panów Szlachty

23Łukasza Sakiewicza y Antoniego Mrowińskiego, tudzież

24wielu Jchmciów na ten czas w Kancellaryi znayduiących się

25Rubront materyalny na białym Dnie w kwiaty ze Spo-

26dnicą y Bławatem [?] krepiną iedwabną garnirowany

27za złtch Polskich Dwieście, Kontusik grodetorowy Ponsowy

28czarnemi Kiesakami [?] podszyty za złtch Polskich Dziewięćdzie-

29siąt, Pas Stambulski w zielonym kolorze na obydwa boki

30Srebrem przerabiany za złtch Polskich Siedmdziesiąt Dwa,

31drugi Pas także Stambulski z iedney strony grygrynowy

32a z drugiey Zielony także Srebrem przerabiany za złtch

33Polskich Siedmdziesiąt Dwa otaxował, a po otaxowaniu

34tenże Woźny Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy

35się przedemną Urzędem prawdziwey Taxy swoiey u-

36czynił y zeznał Rel. Strona zaś Ur. Jmć Pan Tomasz

37Komarnicki wyżey Specyfikowane Mobilia iako to Robront

38materyalny z Spodnicą takowąż, Kontusik y Pasów Dwa

39do Siebie wyrzekł y Kancellarya Grod. Winnic. kwitował

40prosząc tak Woźny Rel. Taxy iako y Komparent Maaicyi [?]

41do Akt oprzyięcie co y otrzymali Compns pisać nieumieiący

42Krzyż kładnie. + Woźny pisać nieumieiący przy Krzyżu

43podpisuie się Eliasz Zozuliński [?]. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt wpisany przed namiestnikiem pro tunc Michałem JEDLECKIM (od 12 VI 1770). Tomasz KOMARNICKI pożyczył Antoniemu RYNKIEWICZOWI 6 III 1768 we wsi SKALE [?] („w Dobrach wsi Skale”) 22 czerwone złote obrączkowe i 22 ruble na skrypt, płatne na św. Jana Chrzciciela (24 VI) 1768; jako zastaw (in vadimonium) otrzymał suknię (robront) ze spódnicą, kontusik i dwa pasy. Zastaw ocalał w czasie buntów chłopskich w ŻYWOTOWIE; po dwóch latach przechowywania (koszty ok. 100 zł) Komarnicki oddał go do taksy. Wartość: robront 200 zł, kontusik 90 zł, pasy stambulskie po 72 zł (razem 434 zł). Woźny Eliasz ZOZULIŃSKI [?] (w podpisie „Zozulinski”; por. akty 659 „Łożeliński [?]” i 749). Formuła „Compns pisać nieumieiący” mimo „Compns Littr.” na początku – sprzeczność w rkp.

Łacina: in vadimonium – „w zastaw”; nolens volens – „chcąc nie chcąc”; Annuendo affectationi – „przychylając się do żądania”; Mobilia – „ruchomości”. Robront (fr. robe ronde) – suknia kobieca; krepina – frędzla/obszycie jedwabne; grodetur (gros de Tours) – tkanina jedwabna; ponsowy – jaskrawoczerwony; grygrynowy – szarozielony; pas stambulski – pas kontuszowy turecki; kiesaki [?] – zapewne futerko (czarne) do podszycia; czerwone złote obrączkowe – dukaty.

Streszczenie

12VI 1770 Tomasz Komarnicki złożył manifest przeciw Antoniemu Rynkiewiczowi: ten pożyczył od niego 6 III 1768 we wsi Skale 22 czerwone złote i 22 ruble na skrypt płatny na św. Jana 1768, zostawiając w zastaw suknię (robront) ze spódnicą, ponsowy kontusik i dwa srebrem przerabiane pasy stambulskie, lecz długu nie zwrócił mimo wielu wezwań. Z powodu niepokojów w kraju (zastaw ledwie ocalał w czasie buntów chłopskich w Żywotowie) i kosztów przechowania Komarnicki oddał zastaw do taksy. Woźny Eliasz Zozuliński [?], w obecności szlachty Łukasza Sakiewicza i Antoniego Mrowińskiego, otaksował: robront 200 zł, kontusik 90 zł, każdy z pasów 72 zł; Komarnicki odebrał rzeczy z kancelarii.

Transkrypcja

k. 440 (skan 0442, strona prawa – dół)

1[reklamant:] Roku Tysiąc

k. 440v (skan 0443, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Trzynastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabs. Grodu

5Winn. Compns Littr. Ur. Jmć Pan Wojciech Dłuski swoim

6y Wiel. Jmć Xiędza Jgnacego Dłuskiego Kanonika Katedral-

7nego Kamienieckiego Proboszcza Międzybozkiego Generalne-

8go Przewielebney Kapituły Kamien. Prokuratora Dobr Wło-

9ści Peczarskiey z tąż Przewielebną Kapitułą Kamieniecką współ-

10Possessora zastawnego y teyże Samey Prześwietney Kapituły

11et ex speciali Commissu oney Jmieniem zanosi manifest y Pro-

12testacyą in et contra JWiel. Jmć Pana Piotrowi Potockiemu Sta-

13roście Sniatyńskiemu Dobr teyże Włości Peczarskiey Dzie-

14dzicowi y Jego Kommissarzom Wiel. Jchmć Panom Czechowiczo-

15wi y Konopackiemu który Wiel. Jmć Pan Czechowicz wraz z Po-

16mienionym Wmć Panem Konopackim teyże JWiel. Sty Snia-

17tyń. Kommissarz ziechawszy tu na Ukrainę z Dyspozycyi ia-

18koby Samego JWiel. Sty Sniatyńskiego gdzie na Dniu Czter-

19nastym Miesiąca Maja toiest Feria secunda post Domini-

20cam Cantate nazwaney in Anno Pnti Dobra Miasteczko Pe-

21czary w zastawney Trzyletney Possessyi wyżey [?] wyrażoney

22Kapituły Kamienieckiey y Wiel. Jmć Xiędza Dłuskiego Ka-

23nonika y Generalnego Prokurat. dopiero in medio Trien-

24nij będące we Trzydziestu czyli więcey Koni Kozaków Sobie

25przybranych maiąc nayprzód do Dwora czyli Zamku tegoż

26Miasteczka Peczary z tymże Wmć Panem Konopackim

27Kollegą Swoim, Ur. Maliszewskim [?] Leśniczym Lasów Włości Peczar-

28skiey y temiż Kozakami w assystencyi tymże Jchmć Panom

29Kommissarzom będącemi y Onego do Zamku prowadzącemi na-

30iachawszy y uformowawszy Sobie niby pretext y pretensyą do

31Siebie Protestanta y Manifestuiącego się na mieyscu Posseso-

32ra y Dyspozycyą tychże Dobr y Gubernij Peczarskiey maiące-

33go, iż niewyiechał naprzeciw iadącemu do Peczary (: o którym przy-

34byciu Manifestant niewiedział bo tego Dnia y w Domu cały Dy-

35zień niebył zatrudnieniem Gospodarskim na inney Wsi do tey

36Włości Peczarskiey należącey będąc zabawny aż w Wieczór przed

37samym przybyciem tegoż Jmći Kommissarza do Zamku przy-

38był, a do tego że od żadnego Kommissarza JWiel. Starosty

39Sniatyńskiego niedependuiący niespodziewał się aby do Sie-

40bie Protestanta iakowy miał przyieżdżać Kommissarz w

41tym czasie w którym dopiero rozpołowiona Possessya Tri-

42ennij :) y że przeciwko przybytemu y wysiadaiącemu z Kolas-

43ki nieprętko Manifestant dla przybrania się w Kontusz

44(: bo po Domowemu w Gospodarstwie w samym tylko był

45Żupanie :) niewyszedł, ale skoro wziowszy na Siebie Kontusz

46na przywitanie y przyięcie iescze Sobie nieznaiomego y

47[reklamant:] niewiadomego

k. 441 (skan 0443, strona prawa)

1niewiadomego y co tylko z Kolaski wysiadłego Gościa wy-

2szedł do ganku z przyzwoitą uniżonością przy obecnie stoiących

3z Gromady Sokoleckiey [?] y Dankowskiey [?] Ludziach pod ten czas

4dla Sprawy Jnteressu swego do Siebie Protestanta przybytych

5y Ludzi Służących y Kozaków Dworskich wyraził temuż Wiel.

6Kommissarzowi przywitanie, aliści natychmiast spytany te-

7raznieyszy Protestant od tegoż Jmći Kommissarza temi słowy

8czyli Ty tu iesteś Gubernatorem y ty tu tey Possessyi masz Dy-

9spozycyą, odpowiadaiącego zaś Protestanta że Ja a nikt in-

10ny, zaraz Słowami nieuczciwemi y owszem ostatniemi z uy-

11mą Sławy, honoru y poczciwości lżąc, hańbiąc, łaiąc y tak wyra-

12żaiąc że Ja iestem Kommissarzem JWiel. Starosty Sniatyńskie-

13go czyli wiesz o tym tak iakoby Sam Dziedzic y co zechcę z tobą tu

14uczynię, że się nieznasz y niewyiechałeś y niewyszedłeś prętko prze-

15ciwko mnie iadącemu y wysiadaiącemu z Kolaski wołaiąc na Koza-

16ków z Sobą przyprowadzonych aby Siebie Protestanta pod wartę

17wzięli, a Sami zaś aby rozłokowawszy się w Zamku y Konie swoie y

18Jego postawiwszy w Stayniach Dworskich Possessorskich, brali z

19Prowentów czego tylko będzie potrzeba do wygody niesłuchaiąc

20exkuzy choćby czego było niedostatek roskazuiąc aby się wszystkie-

21go koniecznie starać, a potym nieco zatrzymawszy się w tych swo-

22ich absolutnych roskazach naiezdzie [?] gwołtownych [?] kazał do Sie-

23bie przyzwać Siebie Protestanta y spytawszy się Samego iak

24się ty nazywasz niby niewiedząc, chociay musiał być dobrze wia-

25domy Jnformowany donoszącego zaś Protestanta o Jmieniu swo-

26im tym bardziey łżyć Jmie, honor onego szarpać y postpono-

27wać, łoż [?] imię y Possessora samego zelżywemi słowy nieustaiąc,

28a potym roskazuiąc aby Protestant na zaiutrz w Dzień stawał

29do Explikacyi z Maiących [?] sprowadzić Gromady y Żydów, do Do-

30mu y pomieszkania Ur. P. Maliszewskiego [?] Leśniczego Peczarskie-

31go tamże w Peczarze na Przedmieysciu będącego y do tegoż

32P. Leśniczego nocować wyiechawszy gdzie zaraz w nocy tak z

33roskazu tychże WW. Jchmć Panów Kommissarzów iako też y z

34swego tenże P. Leśniczy domysłu y dla przysługi sprowadziw-

35szy Woyta y Przysięznych nayprzód im składać y znosić na

36Sufficyencyą wszelką tegoż Jmći Kommissarza Ludzi Jego y

37Sprowadzonych Kozaków owies na obroki dla Koni, Jayca

38kury masło Syr y Jnne comestibilia dla Ludzi roskazuiąc

39co wszystko dla boiazni przytomnych Kozaków boiąc się onych

40in renitentia takich pełnomocnych roskazów Kommissarskich

41wyniszczone y tak dla cięzkiego y drogiego Roku teraznieysze-

42go Poddaństwo wypełniać musiało, a potym przez całą prawie

43noc tenże Pan Leśniczy Peczarski z tymże Woytem y Przysię-

44żnym radząc y układaiąc iakowe by wymyśleć na Possessorów y

45Jch Gubernatora mogli supliki [?] y pretensye, których

46[reklamant:] na zaiutrz

k. 441v (skan 0444, strona lewa)

1na zaiutrz przy spędzonych Gromadach y Kahale Żydowskim Pe-

2czarskich nietyle ile było skargi (: z namowy y podszczenia [?] Woy-

3tow :) niektórych Ludzi zanoszących, ale tyle ile było potrzeba

4skomponowawszy y napisawszy, a przeto tyż [?] że Ludzi Podda-

5nych y Gromady na ten czas zegnane w Posłuszeństwie przeciwko

6Possessorom y Jch Gubernatorowi zbuntowawszy y pozabieraw-

7szy Szlachty y Pobereżników teyże Włości Peczarskiey na Ja-

8kowyś zaiazd na którym Niedziel kilka bawili z omieszkaniem

9Sobie Wiosny y zasiewów Wiosiennych tudzież z uszczerbkiem La-

10sów Peczarskich przez niedozor bawiących na zaieżdzie Po-

11bereżników odiechał. Dla czego zapobiegaiąc tak względem

12całości tych Dobr Włości Peczarskiey w niczym do tąd przez

13Possessorów nienaruszonych y owszem od wszelkiey Jmpetycyi

14z ułaszcza woyskowych w czasie teraznieyszym Poddaństwa tych-

15że Dobr broniących y we wszelkich ciężarach aggrawacyach

16zastępuiących z niemałym nieraz kosztem własnym tera-

17znieyszy Protestant, iako też względem zelżywości y kalumnij

18własney osoby y Jmienia swego tudzież o naiazd teyże Wło-

19ści Peczarskiey y Dworu czyli Zamku wiolencyą w nim y na

20własney osobie swoiey poniesioną, oraz wzruszenie y pertur-

21bacyą Possessyi przez tychże WW. Kommissarzów in medio Tri-

22ennij dopiero zostaiącey Suo et quo supra nomine iterum

23atque iterum quam Solennissime Manifestuie się y Protestu-

24ie oświadczaiąc się w tak wielkiey Krzywdzie swoiey, na oso-

25bie, honorze y Jmieniu poniesioney Ubi ubi de Jure venerit

26Jure actum fore Salva Eiusd. Maanis Auctione vel di-

27minutione Salva in robore reservata et Custodita Cautelate [?]

28W. Dłuski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Nagłówek marginalny z numerem 739 stoi na dole k. 440 (skan 0442); tekst aktu zaczyna się na k. 440v. Komparent – Wojciech DŁUSKI, gubernator (dyspozytor) zastawnej posesji włości PIECZARSKIEJ (w rkp. „Peczary”, „Peczarskiey”) w imieniu własnym, ks. Ignacego DŁUSKIEGO (kanonika katedralnego kamienieckiego, proboszcza międzyboskiego, generalnego prokuratora Kapituły Kamienieckiej) i Kapituły Kamienieckiej; por. akt 687 (Potocki c/a Kapituła Kamieniecka, rządca ks. DŁUSKI – klucz pieczarski). Data najazdu: „Feria secunda post Dominicam Cantate” 1770 = poniedziałek 14 V 1770 (Wielkanoc 15 IV 1770; niedziela Cantate 13 V) – zgodnie z „Dniem Czternastym Maja”. W „Następnym kroku” poprzedniej sesji komparent zapisany wstępnie jako „Wojciech [?] … za ks. Ignacego PŁASKIEGO [?]” – nazwisko rozstrzygnięte: DŁUSKI (podpis „W. Dłuski”). W akcie 723 (Potocki c/a Kapituła Kamieniecka – młyny w Pieczarze) kanonik nazwany „Xiędzu Janowi lub innego Jmienia Dłuskiemu” – właściwe imię: IGNACY (wg niniejszego aktu).

Łacina: Compns Littr. (comparens litteratus) – „stawający umiejący pisać”; ex speciali Commissu – „ze szczególnego zlecenia”; in et contra – „na i przeciw”; Feria secunda post Dominicam Cantate – „w poniedziałek po niedzieli Cantate”; in Anno Praesenti – „w roku bieżącym”; in medio Triennij – „w połowie trzylecia” (posesji zastawnej); comestibilia – „żywność”; in renitentia – „w razie oporu”; Suo et quo supra nomine iterum atque iterum quam Solennissime – „swoim i wyżej wymienionym imieniem raz jeszcze jak najuroczyściej”; Ubi ubi de Jure venerit Jure actum fore – „gdziekolwiek przyjdzie, prawnie postępować będzie”; Salva Eiusdem Manifestationis Auctione vel diminutione – „z zastrzeżeniem prawa rozszerzenia lub zmniejszenia tegoż manifestu”; Salva in robore reservata et custodita Cautela [?] – „z zachowaniem w mocy zastrzeżonej ostrożności (prawnej)”. Wyrazy staropolskie: zabawny – „zajęty”; postponować – „lekceważyć, poniżać”; żupan – szata spodnia (bez kontusza); pobereżnicy – straż leśna/polna; ułaszcza [?] (z ułaszcza woyskowych) – prawdopodobnie „zwłaszcza (od) wojskowych”.

Streszczenie

13VI 1770 Wojciech Dłuski, w imieniu własnym, ks. Ignacego Dłuskiego, kanonika katedralnego kamienieckiego i generalnego prokuratora Kapituły Kamienieckiej, oraz samej Kapituły – zastawnych posesorów (na trzy lata) miasteczka Pieczary i włości pieczarskiej – złożył manifest przeciw Piotrowi Potockiemu, staroście śniatyńskiemu, dziedzicowi Pieczary, oraz jego komisarzom Czechowiczowi i Konopackiemu. 14 V 1770 Czechowicz z Konopackim, leśniczym Maliszewskim [?] i ok. 30 konnymi kozakami najechał zamek w Pieczarze; zarzucił Dłuskiemu, że nie wyjechał mu naprzeciw, znieważył go słowami, kazał kozakom wziąć go pod wartę, zajął zamek i stajnie, kazał brać z prowentów, a przez wójta i przysiężnych ściągać od poddanych owies, jaja, kury, masło, ser i inną żywność. Następnie z leśniczym ułożył skargi gromad i kahału żydowskiego przeciw posesorom, zbuntował poddanych, zabrał szlachtę i pobereżników włości na jakiś zajazd (na kilka tygodni, ze szkodą dla wiosennych zasiewów i lasów). Dłuski protestuje przeciw naruszeniu posesji w połowie trzylecia, najazdowi i zniewagom, zastrzegając sobie dalsze kroki prawne.

Transkrypcja

k. 441v (skan 0444, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Trzynastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y

4przedemną Michałem Jedleckim Stanowszy oczewisto

5woźny Gnłł Wwa Bracł. y Jnn. Opatr. Błażey Linie-

6wski w moc prawdziwey Relacyi swoiey dobrowolnie zeznał. Jż

7On Roku Miesiąca y Dnia na Akcie wyrażonych na Prawną Re-

8kwizycyą Wmć Pana Woyciecha Błotnickiego Woyskiego Miń-

9skiego maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Urodz. Stefana Cy-

10zowskiego [?] y Jana Wysoczyńskiego zchodził do Dworku Wmć

11Pana Tyszkowskiego [?] Podst. Bidgoskiego [?] tu na gruncie JKMci

12Miasta Winnicy Sytuowanego, gdzie będąc, za poprzedzaiącą

13pierwszą Rekwizycyą z remonstracyą szkody znaczney y o-

14pisu Praw Koronn. surowo na przyimuiących bez attestacyi

15[…]steka [?] Służącego obwarowanych, Urod. Kardasiewicza wprzody

16W. Rekwirentowi służącego potym po sprzedaniu takowym

17Koni trzech a czwartego w nocy z Kulbaką ze Stayni bez

18[reklamant:] żadney

k. 442 (skan 0444, strona prawa)

1żadney opowiedzi W. Rekwirenta własnych wyprowadzeniu

2zbiegłego y w słuzbie aktualney W. Tyszkowskiego Podst. Bi-

3dgos. zostaiącego w Summie Dwoch Tysięcy złtch Polskich y

4w Grzywnach Prawem opisanych aresztował y prawnie przy-

5poręczył, Który Areszt W. Jmć Pan Tyszkowski Podstoli

6Bidgowski benevolè przyiął de quo praesens Mllis Rell. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Wojciech BŁOTNICKI, wojski miński – rekwirent. Kardasiewicz, jego dawny służący, sprzedał trzy jego konie, a czwartego z kulbaką wyprowadził nocą ze stajni i zbiegł; następnie wstąpił na służbę u Tyszkowskiego [?], podstolego „bidgoskiego” (= bydgoskiego [?]), mieszkającego w dworku na gruncie królewskiego miasta Winnicy. Woźny po drugiej rekwizycji (z przypomnieniem przepisów prawa koronnego zakazujących przyjmowania służby bez świadectwa od poprzedniego pana) aresztował zbiega w sumie 2000 zł i grzywnach prawnych; Tyszkowski przyjął areszt dobrowolnie. Nota marginalna „Lect. cum Copia p. Lewi[…] [?]” – zapewne „czytano wraz z przepisem prawa koronnego”. Nazwisko świadka „Cyzowski [?]” – początek zakryty przenosem wiersza.

Łacina: Mllis (Ministerialis) Rell. (Relatio) – „relacja woźnego”; benevolè – „dobrowolnie”; de quo praesens – „o czym niniejsza”; Lect. cum Copia p. Lewi[…] [?] – „odczytano z przepisem prawa koronnego”. Przyporęczyć – oddać pod poręczenie (aresztować w sumie zabezpieczenia).

Streszczenie

13VI 1770 woźny Błażej Liniewski zeznał, że na rekwizycję Wojciecha Błotnickiego, wojskiego mińskiego, ze szlachtą Stefanem Cyzowskim [?] i Janem Wysoczyńskim udał się do dworku Tyszkowskiego [?], podstolego bydgoskiego [?], na gruncie miasta Winnicy; ponieważ Tyszkowski przyjął do służby bez świadectwa Kardasiewicza – dawnego sługę Błotnickiego, który sprzedał trzy jego konie, a czwartego z kulbaką wyprowadził nocą ze stajni i zbiegł – woźny aresztował Kardasiewicza w sumie 2000 zł i grzywnach prawnych; Tyszkowski przyjął areszt dobrowolnie.

Transkrypcja

k. 442 (skan 0444, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Piętnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y

4przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabs.

5Grodu Winn. Compns Littr. W. Jmć Pan Joachim Ławtowski Stoln.

6Lubaczews. [?] swym y Wiel. Jozefa Samuela Podczę. Bracł. Oyca

7swego imieniem pko niżey Obżałł. wyrazonym solennie przed A-

8ktami Ninieyszemi Grod. Winn. skarży manifestuie się y pro-

9testuie się w ten niżey opisany sposob y oto: Jż Jmć Oskarzo-

10ni a osobliwie Jmć Pani Anna Spendowska pozostawiszy rządow

11części Wsi Ostołopowa [?] Jchmciom Synom swoim iako to Stanisła-

12wowi y Jgnacemu Braciom między sobą rodzonym którzy ma-

13iąc zupełną moc y władzę teyże Części Wsi Ostołopowa a za-

14pomniawszy o tym że w bliskim Sąsiedztwie z Ninieyszym za-

15łącym [?] się zostaią na uciemiężenie sposobów szukać niezanied-

16bywali, a szczegulnie Jmć Pan Jgnacy Spendowski zostawszy się

17po odieździe rodzonego JPana Stanisława Brata swego w Czę-

18ści Wsi Ostołopowa roznych sposobów wynayduiąc aby sąsi-

19edzkiey przyiazni nie dotrzymuiąc po tyle przyrzeczeniu co-

20kolwiek Krzywdy uczynić potrafił, iakoż y wykonał, bo z własney

21Karczmy tak przez subordynowane Osoby iako też y Sam przez

22Siebie własnych Poddanych Ninieyszego Kompta tak grozbą

23iako też y biciem rospędzał, tenże JPan Jgnacy na opressyą

24ludzką maiąc przy Sobie Służącego Maxyma Pawiłka [?] (: który

25[…]ac [?] in causa Aresto [?] Juventus [?] :) wziowszy motivum od swego Pa-

26na z nożem po Karczmie własney grożąc śmiercią y gdyby

27się byli ucieczką niesalwowali onym groził y prawie wpro-

28wadzić onych żądał, his non contentus starał się ninieyszy

29Obwiniony aby cokolwiek w Sąsiedztwie przynieść Krzywdy tak

30przez Subordynowane osoby iako też y przez Siebie w włas-

31nych Stawkach Pntis Maantis wyławiać ryby a zatym

32ninieyszy Compns tak oczywiście różne Krzywdy Sobie poczy-

33nione iako też y o utratę propinacyi przez niedopuszczenie

34Szynku manifestuie się zostawiwszy Sobie Salvę manifestacyi

35w tey Sprawie iezeli tego będzie potrzeba Joachim Ławtow-

36ski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent – Joachim ŁAWTOWSKI, „Stoln. Lubaczews.” (w nagłówku marg. „Stoln. Lubcz.”) – odczyt tytułu niepewny (stolnik lubaczewski [?]); ojciec Józef Samuel ŁAWTOWSKI, podczaszy bracławski (por. nagłówek następnego aktu 754: „Maa W. Ławtowskich P. B.”). Nazwisko potwierdzone podpisem „Joachim Ławtowski mpp.” (por. akt 657 – komparent „Marcin ŁAWSKI [?] / ŁAWTOWSKI [?]”). Wieś „Ostołopowa” (dopełniacz; mianownik zapewne OSTOŁOPÓW [?]) – część Spendowskich sąsiaduje z częścią Ławtowskich. Fragment o słudze Maksymie Pawiłku [?] w nawiasie („który … in causa Aresto Juventus”) – odczyt niepewny; sens: sługa, ośmielony przez pana, groził nożem w karczmie. „Wprowadzić onych żądał” – być może „wprowadzić [do aresztu]” – sens niejasny.

Łacina: Compns Littr. – „stawający umiejący pisać”; his non contentus – „nie zadowalając się tym”; Pntis Maantis (praesentis manifestantis) – „niniejszego manifestującego”; motivum – „powód, zachętę”; Salva manifestationis – „zastrzeżenie (prawa) do manifestu”; mpp. (manu propria) – „własnoręcznie”. Propinacja – prawo wyszynku; stawki – małe stawy.

Streszczenie

15VI 1770 Joachim Ławtowski, stolnik lubaczewski [?], w imieniu swoim i ojca Józefa Samuela, podczaszego bracławskiego, zamanifestował się przeciw Annie Spendowskiej i jej synom Stanisławowi i Ignacemu, posiadaczom sąsiedniej części wsi Ostołopów [?]. Zwłaszcza Ignacy Spendowski, po wyjeździe brata, wyrządzał krzywdy sąsiedzkie: sam i przez swoich ludzi groźbami i biciem rozpędzał z karczmy Spendowskich [?] poddanych Ławtowskich, a jego sługa Maksym Pawiłek [?] z nożem groził im śmiercią; ponadto ludzie Spendowskiego wyławiali ryby w stawkach Ławtowskiego. Komparent protestuje o krzywdy i utratę dochodu z propinacji, zastrzegając sobie dalsze kroki.

Transkrypcja

k. 442 (skan 0444, strona prawa – dół)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Piętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn.

4[reklamant:] y przedemną

k. 442v (skan 0445, strona lewa)

1y przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabs.

2Grodu Winn. Compns Littr. W. Jmć Pan Joachim Ławtowski Stol-

3nik Lubaczews. [?] swym y Wiel. Jozefa Samuela Podczę. Bracł.

4Oyca swego Jmieniem przestrzegaiąc całości Substancyi swoiey

5oraz zdrowia y życia iak tylko do Akt Grod. Winn. przy-

6być mógł, tak natychmiast pko Wiel. Spendowskim a

7osobliwie W. Jmć Pani Spendowskiey Skarbnikowey Owruc-

8kiey Pani dozywotniey y Jnnym skarży, żali, manife-

9stuie y protestuie się oto: Jż Jchmć Obżałł. wiedząc że po

10tylu Dekretach tak Trybunals. iako też y Kondescensoryi-

11alnych nastąpiła ugoda, ale Jchmć Obżałł. na to nie ma-

12iąc względu na Sąsiedzką przyiazń y nieuważaiąc na uzale-

13nie się niesłuszne y owszem idąc Sąsiedzkiey przyiazni w-

14brew przysławszy kilkaset Poddaństwa do własnych La-

15sów przy zbroynych Kozakach y wielu roznych Kondy-

16cyi ludzi na kilkaset Dębów ucięli y Brzozy z których dla

17Dziegciów Ninieyszego Compntis Oyciec Brzozy konserwował

18walące Dęby w niwecz obrócili y Stanowiące [?] chróstami y ga-

19łęziami zagęścili a tak Ninieyszy Compns tak imieniem

20Oyca Swego iako też y Sam pko wyż. zmiankowanym

21Obżałł. solennie manifestuie się zostawuiąc Sobie Salvę

22huius Maationis si opus fuerit Meliorationis Joachim

23Ławtowski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Druga (po akcie 753) manifestacja Joachima ŁAWTOWSKIEGO tego samego dnia przeciw SPENDOWSKIM. Obżałowana główna – Spendowska, skarbnikowa owrucka, „pani dożywotnia” (dożywotniczka) części wsi – imię nie podane (w akcie 753 – Anna SPENDOWSKA, matka Stanisława i Ignacego; w akcie 755 – część wsi Ostołopów należy do Franciszki SPENDOWSKIEJ). Spór sąsiedzki rozstrzygany wcześniej dekretami trybunalskimi i kondescensoryjnymi (komisji granicznych), zakończony ugodą, którą obżałowani naruszyli. Poddani Spendowskich pod osłoną zbrojnych kozaków wycięli kilkaset dębów i brzóz w lasach Ławtowskich (brzozy oszczędzane przez ojca komparenta na dziegieć). „Stanowiące [?] chróstami y gałęziami zagęścili” – sens: zawalili (lasy/drogi) chrustem i gałęziami; odczyt pierwszego wyrazu niepewny. „Uzalenie się” – zapewne „użalenie się”.

Łacina: Compns Littr. – „stawający umiejący pisać”; Kondescensoryjalny (od descensio) – dotyczący zjazdu sądowego na grunt; Salva huius Manifestationis si opus fuerit Meliorationis – „z zastrzeżeniem poprawienia niniejszego manifestu, jeśli zajdzie potrzeba”; mpp. – „własnoręcznie”. Dziegieć – smoła z kory brzozowej.

Streszczenie

15VI 1770 Joachim Ławtowski, stolnik lubaczewski [?], w imieniu swoim i ojca Józefa Samuela, podczaszego bracławskiego, złożył drugi manifest przeciw Spendowskim, zwłaszcza Spendowskiej, skarbnikowej owruckiej i dożywotniczce: mimo dekretów trybunalskich i granicznych oraz zawartej ugody obżałowani przysłali kilkuset poddanych pod osłoną zbrojnych kozaków do lasów Ławtowskich, wycięli kilkaset dębów i brzóz oszczędzanych na dziegieć, zniszczyli drzewa i zawalili je chrustem i gałęźmi. Komparent zastrzegł sobie prawo uzupełnienia manifestu.

Transkrypcja

k. 442v (skan 0445, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Piętnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y

4przedemną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabs.

5Grod. Winn. Stanowszy oczewisto Woźny Gnłł Wwa Bracł.

6Opatr. Mykoła Szkolarczuk w moc wierney Rell. swoiey dobro-

7wolnie zeznał. Jż On Roku y Miesiąca na Akcie wyrażonych

8Dnia Dwunastego na affektacyą y prawną Rekwizy-

9cyą Wiel. Jozefa Samuela Podczaszego Bracł. Oyca y Jo-

10achima Stoln. Lubaczews. [?] Syna Ławtowskich maiąc przy

11Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urod. Jchmćw Pa-

12nów Jana Kiwerskiego y Jakuba Gramnickiego [?] dla tym więk-

13szey wiary do tego Aktu użytych był w Dobrach Wsi Ostoło-

14powie [?] na Części Wiel. Jmć Pani Franciszki Spendow-

15skiey, gdzie będąc prawdziwych Petra Potiszczuka [?], Maxy-

16ma Pajuka, Jakima Neizpapę [?], Tymka Kudyńczuka [?], Mi-

17kołę Slepego, Leska Hudyńczuka [?], Wasyla Cerkownego, Ma-

18twijca Pokaszynego [?] Zięcia, Jwana Popowego Syna, Michay-

19ła Parobka Dworskiego Aktualnych naieźników y Wiolatorów

20we Dworze W. Jmć Pani Franciszki Spendowskiey Aresztował

21y prawnie przyporęczył Który Areszt Podstarości y Gromada

22[reklamant:] wyż

k. 443 (skan 0445, strona prawa)

1wyż pomienioney części do rozprawy Prawney dotrzymać dekla-

2rowali y submittowali się. De quo praesens Eiusd. Mllis Rell.

3+

Objaśnienia i tłumaczenia

Areszt wykonany 12 VI 1770 (relacja zeznana 15 VI 1770) na rekwizycję Józefa Samuela ŁAWTOWSKIEGO, podczaszego bracławskiego, i jego syna Joachima, „Stoln. Lubaczews.” (w nagłówku „S. L.”) – w związku z manifestami (akty 753–754) o krzywdy w lasach i karczmie. Aresztowani poddani z części wsi Ostołopów [?] należącej do Franciszki SPENDOWSKIEJ (w akcie 753 dziedziczka – Anna Spendowska; może chodzić o dwie osoby lub o błąd pisarza). Imiona i przezwiska poddanych w formie ruskiej, w bierniku: „Petra Potiszczuka [?]” itd. „Matwijca Pokaszynego [?] Zięcia” – zięć Pokaszyny [?]; „Jwana Popowego Syna” – syn popa. Woźny MYKOŁA SZKOLARCZUK (pisownia „Mykoła”).

Łacina: ex Requisitione – „z rekwizycji (żądania)”; Mllis Rell. (Ministerialis Relatio) – „relacja woźnego”; De quo praesens Eiusdem – „o czym niniejsza tegoż”; submittowali się – „poddali się”; naieźnicy y wiolatorowie – „napastnicy i gwałciciele (prawa)”; przyporęczyć – zabezpieczyć poręczeniem.

Streszczenie

15VI 1770 woźny Mykoła Szkolarczuk zeznał, że 12 VI 1770 na żądanie Józefa Samuela Ławtowskiego, podczaszego bracławskiego, i jego syna Joachima, stolnika lubaczewskiego [?], w obecności szlachty Jana Kiwerskiego i Jakuba Gramnickiego [?] udał się do wsi Ostołopów [?], na część Franciszki Spendowskiej, i we dworze aresztował jako sprawców szkód dziesięciu poddanych i parobka dworskiego (m.in. Petra Potiszczuka [?], Maksyma Pajuka, Jakima Neizpapę [?], Mikołę Slepego, Wasyla Cerkownego, Iwana – syna popa). Podstarości i gromada zobowiązali się stawić aresztowanych do rozprawy.

Transkrypcja

k. 443 (skan 0445, strona prawa)

1[reszta strony niezapisana; przekreślona dużym znakiem „Z”]

Objaśnienia i tłumaczenia

Wpis niewprowadzony: tylko nagłówek marginalny bez numeru i bez tekstu; reszta k. 443 pusta (znak „Z” – zakreślenie wolnego miejsca). Zgodnie z przyjętą zasadą numerowany kolejno (756). Skróty tytułów niepewne: „S. K.” – może „Skarbników Kijowskich [?]” / „Stolników …”; „S. W.” przy Urbanowskim – w aktach 663 i 745 Józef URBANOWSKI, skarbnik wołyński, więc zapewne „S. W.” = Skarbnikowi Wołyńskiemu [?] (w rkp. czytane też jako „W. W.”).

Łacina: nne (nomine) – „imieniem”; w pilności (in diligentia) – manifest dla zachowania terminu.

Streszczenie

Nagłówek niewprowadzonego wpisu: manifest w imieniu Michałowskich i innych przeciw Urbanowskiemu (zapewne Józefowi, skarbnikowi wołyńskiemu [?]) „w pilności”. Tekst nie został wpisany, a pozostała część strony została zakreślona.

Transkrypcja

k. 443v (skan 0446, strona lewa)

1[górna połowa strony niezapisana, przekreślona znakiem „Z”; widoczny przebity tekst z drugiej strony karty]

2Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

3Miesiąca Junij Piętnastego Dnia.

4Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y prze-

5demną Michałem Jedleckim Namiesnikiem Burgrabs.

6Grodu Winn. Compns Littr. Ur. Jmć Pan Karol Petrenko Radzi-

7iowski Jmieniem Ur. Jmć Pana Piotra Petrenka Radzijowskie-

8go Oyca swego zapobiegaiąc całości Substancyi swoiey Uro-

9czyście pko Wiel. Stanisławowi Kostce y Katarzynie Orłyńskim

10Podczaszym Zwinog. Małł. w pilności manifestuie się oto. Jż W.

11Orłyński P. Z. zaciągnowszy Summy Sześć Tysięcy złtch Polskich

12w złocie Obrączkowym Czerwonych Złotych Dwiescie Siedmdzie-

13siąt Pięć Każdy Czerwony złoty po złtch osiemnaście resztę ad

14Complementum wyżey Specyfikowaney Summy monetą Dobrą

15w Koronie idącą w Skrypcie rozdystyngwowaną w Roku Ty-

16siąc Siedmset, Sześćdziesiąt Szostym Dnia Piętnastego Maia z o-

17znaczeniem Terminu za Rok oddania z wypłaceniem Prowizyi

18po złtch Dziesięć od Sta u Ur. Jmć Pana Piotra Petrenka

19Radziiowskiego Oyca Ninieyszego Kompta na assekuracyą rę-

20ką Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Szostego Dnia Piętna-

21stego Maja na usilną potrzebę tegoż Wiel. Orłyńskiego pod-

22pisem stwierdzoną z przyciśnieniem Pieczęci Teyże samey Sum-

23my od Roku y Daty w Skrypcie wyrażoney aż do Roku Ni-

24nieyszego y czasu tego Tenże Wiel. Orłyński Summy wyżey

25nadmienioney niewypłacił ani prowizyi zupełnie przez te

26[reklamant:] Lata

k. 444 (skan 0446, strona prawa)

1Lata Ur. Comptis Oycu nieoddawał dopiero na Dniu Dzi-

2sieyszym chcąc Ur. Comptis Oycu Wiel. Orłyńska uczynić ia-

3kowes uszkodzenie z obligowawszy listownie pod pretextem ni-

4by oddania Summy do ziechania do Grodu Winn. o mil Siedm

5z Radziowiec [?] usiłowała y wyciągała po ninieyszym Komparen-

6cie oddania Skryptu na Summę wyżey wyrażoną a naybardziey

7zamyślała Pieniądze w Worku zapieczętowane których nie wie-

8dzieć wiele mogło być niby z gotowości wypłacenia Długu

9Ur. Comptis Oycu tylko że ninieyszy Stawaiący przytomny był

10w Kancellaryi Grod. Winn. y gotów był odebrać Summę y za-

11kwitować byleby y Summa w całości y podług opisu Skryptu

12iakiemi Pieniędzmi y Prowizya od Roku y Daty w Skrypcie

13wyrażonych, wypłacona była, a że ani Prowizyi zupełnie Wiel.

14Orłyńska wypłacała y usiłowała aby Prowizyi odstąpił ani Sum-

15my w iakiey monecie mogła być nieoświadczyła, bo ieżeli ca-

16łemi [?] Rublami, to w czasie ninieyszym o nastąpioney zapewno

17wiadomą na Ruble etiam stare Redukcyą iednakże ninie-

18szy Maans gotów był przyiąć Summę byleby Prowizya zu-

19pełnie wypłacała, a że wypłacić Rekuzowała, więc Ninieyszy Ma-

20nifestans w pilności swoiey z oświadczeniem tym, Jż gotów

21każdego czasu Summę odebrać byleby za uwiadomieniem od Wiel.

22Orłyńskich y z zupełną Satysfakcyą, y powtórnie Manifestu-

23ie się Jmieniem wyż. wyrażonego. K. Radzijowski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent – Karol PETRENKO RADZIJOWSKI (w tekście „Radziiowski”, podpis „K. Radzijowski”; w nagłówku marg. „Radziewskiego [?]”), działający za ojca Piotra PETRENKĘ RADZIJOWSKIEGO. Dłużnicy – Stanisław Kostka i Katarzyna ORŁYŃSCY, podczaszowie zwinogrodzcy. Dług z 15 V 1766: 6000 zł, w tym 275 czerwonych złotych po 18 zł (= 4950 zł) i reszta (1050 zł) w dobrej monecie koronnej, na rok, z prowizją 10%. Orłyńska wezwała listownie wierzyciela do Grodu Winnickiego (7 mil z RADZIOWIEC [?]) pod pozorem spłaty, lecz nie chciała zapłacić całej prowizji ani określić monety (aluzja do redukcji wartości rubli); manifest „w pilności”. Na lewym marginesie druga numeracja (31), przy następnym wpisie – 32.

Łacina: Compns Littr. – „stawający umiejący pisać”; ad Complementum – „dla dopełnienia”; Comptis (comparentis) – „stawającego”; Maans (manifestans) – „manifestujący”; etiam – „także”; Rekuzować – „odmawiać”; mpp. – „własnoręcznie”. Złoto obrączkowe = dukaty.

Streszczenie

15VI 1770 Karol Petrenko Radzijowski w imieniu ojca Piotra zamanifestował się w pilności przeciw Stanisławowi Kostce i Katarzynie Orłyńskim, podczaszym zwinogrodzkim. 15 V 1766 Orłyński pożyczył od Piotra Radzijowskiego 6000 zł (275 dukatów po 18 zł i resztę w dobrej monecie) na rok z 10% prowizją, na skrypt z podpisem i pieczęcią, lecz do 1770 nie spłacił ani długu, ani prowizji. Orłyńska wezwała wierzyciela listownie do Winnicy (7 mil drogi) jakoby dla zwrotu długu, próbując odzyskać skrypt za zapieczętowany worek pieniędzy nieznanej wartości, odmawiając pełnej prowizji i nie określając monety. Komparent oświadcza gotowość przyjęcia całej sumy z prowizją w każdej chwili po zawiadomieniu.

Transkrypcja

k. 444 (skan 0446, strona prawa)

1[reszta strony niezapisana; przekreślona dużym znakiem „Z”]

Objaśnienia i tłumaczenia

Wpis niewprowadzony: nagłówek marginalny bez głównego numeru (tylko druga numeracja „32.” z lewej) i bez tekstu; reszta k. 444 pusta. Numerowany kolejno (758). Niemirów – dobra Józefa POTOCKIEGO, krajczego koronnego (por. akty 682, 689).

Łacina: cum Juramento – „z przysięgą”. Pogorzenie – spalenie (pożar).

Streszczenie

Nagłówek niewprowadzonego wpisu: manifest mieszczan niemirowskich o spalenie (pożar) miasta Niemirowa, z przysięgą. Tekst nie został wpisany, a pozostała część strony została zakreślona.

Transkrypcja

k. 444v (skan 0447, strona lewa)

1[strona niezapisana, przekreślona dużym znakiem „Z”]

k. 445 (skan 0447, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Szesnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn.

4y przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem Bur-

5grabs. y Wice Regentem Grod. Winn. Przychodząc Osobi-

6ście Ur. Jmć Pan Jgnacy Rakowski Komornikowicz

7Graniczny Wiski [?] Jmieniem y z wyraznego zlecenia Wo Jmć

8Pana Marcina Rakowskiego Komornika Granicznego Halickie-

9go y Jnnych Konsukcessorow Kochanowskich, Dobr Wsiow

10Kochanowki y Krzinica [?] wspoł Dziedziców solenny naprze-

11ciw Wielebnym Xiężom Maciewiczom Oycu Parochowi y

12Teodorowi Synowi Koadjutorowi Cerkwi Kochanowskiey za-

13nosi manifest w ten Sposob y oto: Jż Oni, po mimo opisu E-

14rekcyi Cerkwi Kochanowskiey służący na pokrzywdzenie Dobr

15Maanta Pryncypałów y szczupłych gruntow, a iescze

16mnieyszego Zapustu Brzozowego w niedostatku Jnnego La-

17su do tych Dobr należących postępuiąc Sobie prywatnym

18domysłem znaczną Część grontu z Brzeziną y Sianożę-

19cią zaiowszy tenże gront okopali y na Rudzie tamże do

20Stawu Szczarycha [?] zwanego wypadaiący grobelkę y Sta-

21wek sobie zaięli, a lubo o takowe z Krzywdą dość szczu-

22płych gruntow Kochanowskich y Zapustu Brzozowego zaięcie

23byli od Maantu Pryla Wo Rakowskiego Komorn. Halic.

24(: iż Parochowie Kochanowscy Rekwirowani y po przeczyta-

25niu y wyrozumieniu dobrze Erekcyi aby Sobie tego gruntu

26okopanego nieprzywłaszczali ostrzeżeni iednakże Wiel. Xiądz

27Teodor Maciewicz Koadjutor Cerkwi Kochanowskiey miasto

28zaniechania pomienionego gruntu niesłusznie przywłaszczo-

29nego nayprzód w Roku przeszłym Tysiąc Siedmset Sześć-

30dziesiąt Dziewiątym w Karczmie Kochanowskiey Upiwszy

31się Honor Pryla Maanta słowy uszczypliwemi szarpał

32zaś w Roku teraznieyszym lubo był wielokrotnie uwia-

33domiony że na tym mieyscu Pasieka Pryncypała Mani-

34festanta miała być stawiona przecież tenże Wiel. Xiądz

35Koadiutor uprzedził y swoią Pasiekę iuż nienadawnym

36Pasieczyskiem z Drugiey strony Rudki swieżo przez niego

37zaięty z nayduiącym się lecz w nowym Okopisku na gron-

38cie niesłusznie przywłaszczonym postawił o które to gron-

39ta y Brzeziny Kochanowskiey okopanie y niesłuszne przy-

40właszczenie całości Dobr Pryla swego y Konsukcesso-

41rów Jego zapobiegaiąc iako nayuroczyściey manife-

42stuie się. Et in continenti Ur. Manifestant Jmieniem

43tychże Pryłów swoich stawił Woźnego Gnłła Wwa

44Bracł. y Jnn. Opatr. Jana Domagalskiego który przy-

45brawszy Sobie Stronę Szlachty Urr. Piotra Adamowskie-

46go y Adama Barańskiego dla lepszey wiary na

47[reklamant:] affektacyą

k. 445v (skan 0448, strona lewa)

1affektacyą Maanta Pryla Wo Rakowskiego Komor-

2nika Halickiego Roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset

3Siedmdziesiątego Dnia Piętnastego Junij schodził na gront

4niesłusznie przywłaszczony to iest Pasieczysko stare tudzież

5na nowo okopany niedaleko Pasieczyska starego leżący, gdzie

6będąc widział niedawne okopanie grontu Kochanowskiego

7w używaniu Poddaństwa tamecznego zostaiącego a przez

8pomienionych Parochow nienależycie przywłaszczonego tu-

9dzież Stawek y grobelkę na Rudce zaięty w czym Szla-

10chtą przytomną Sobie oświadczywszy się ztamtąd odiachał

11y tu przybywszy prawdziwey Wizyi swoiey uczynił y ze-

12znał Relacyą. Manifestant J. Rakowski mpp. Wo-

13źny Jan Domagalski pisać nieumieiący Krzyż Swięty

14kładnie. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Wpis przed namiestnikiem i wicerejentem Wojciechem JAGIEŁŁOWICZEM (16 VI 1770; poprzednie akty – przed Michałem JEDLECKIM). Komparent – Ignacy RAKOWSKI, „Komornikowicz Graniczny Wiski [?]” (syn komornika granicznego [?]; odczyt „Wiski” niepewny), działający za Marcina RAKOWSKIEGO, komornika granicznego halickiego, i współdziedziców wsi KOCHANÓWKA i „Krzinica” [?] (forma rkp.; może KRZYNICA/KRYNICA [?]). Obżałowani – unicki paroch kochanowski ks. MACIEWICZ (imię nie podane) i jego syn ks. Teodor MACIEWICZ, koadiutor cerkwi kochanowskiej. Erekcja (akt uposażenia) cerkwi określała grunty parafialne; duchowni okopali część gruntu dworskiego z brzeziną i sianożęcią, zajęli grobelkę i stawek na rzeczce RUDCE przy stawie „Szczarycha” [?], a Teodor Maciewicz w 1769 r. w karczmie znieważył dziedzica i postawił pasiekę na spornym gruncie. W nagłówku marg. dopisek „K. K.” (Kapłanom Kochanowskim [?]). Na lewym marginesie druga numeracja (33).

Łacina: Maans (manifestans) – „manifestujący”; Pryl (pryncypał) – „mocodawca”; Konsukcessorowie – „współspadkobiercy”; Et in continenti – „i niezwłocznie”; affektacya – „żądanie, prośba”; mpp. – „własnoręcznie”. Erekcja – dokument fundacyjny/uposażeniowy cerkwi. Zapust brzozowy – zagajnik brzozowy; pasieczysko – miejsce po pasiece; okopisko – miejsce okopane rowem; rudka – mała rzeczka (zwykle o rdzawej wodzie).

Streszczenie

16VI 1770 Ignacy Rakowski, w imieniu Marcina Rakowskiego, komornika granicznego halickiego, i innych współdziedziców Kochanówki i Krzinicy [?], złożył manifest przeciw ks. Maciewiczom – parochowi i jego synowi Teodorowi, koadiutorowi cerkwi kochanowskiej. Wbrew erekcji cerkwi duchowni okopali znaczną część gruntu dworskiego z brzeziną i sianożęcią oraz zajęli grobelkę i stawek na rzeczce Rudce; mimo upomnień Teodor Maciewicz w 1769 r. w karczmie znieważył Rakowskiego, a w 1770 r. postawił swoją pasiekę na spornym, nowo okopanym gruncie, gdzie miała stanąć pasieka dziedzica. 15 VI 1770 woźny Jan Domagalski ze szlachtą Piotrem Adamowskim i Adamem Barańskim obejrzał sporne miejsca i potwierdził świeże okopanie gruntu oraz zajęcie stawku i grobelki.

Transkrypcja

k. 445v (skan 0448, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Junij Szesnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grod. Winn. y

4przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesnikiem

5Burgrabs. y Wice=Regentem Grod. Winn. Stanowszy

6osobiście Ur. Jmć Pan Woyciech Budziński Podczaszy

7Dobrzyński zapobiegaiąc całości swoiey solenny zano-

8si manifest y ostrzeżenie w ten Sposob y oto: iż Urod.

9Manifestant maiąc Sobie od Wiel. Leżyńskiego Łowcze-

10go Podolskiego zlecone doyrzenie Przyiacielskie Dobr Ko-

11chanówki y Jnnych ato w Roku Tysiąc Siedmset Sześć-

12dziesiąt Osmym gdy w tymże Roku do Dobr tychże Wsi

13Kochanówki na wiosnę ziechał, zastał część znaczną

14grontu y Brzeziny Kochanowskiey przez Wiel. Xiężyo

15Maciewiczów Cerkwi Kochanowskiey Parochów prywa-

16tnym domysłem zaiętą y świeżo w tymże czasie okopa-

17ną, a zaś Pasiekę Onych na dawnym Pasieczysku znay-

18duiącą się, a gdy o takowe prywatnym domysłem grontów

19zaięcie nawet y Poddanych w to wchodzących od tychże

20Poddanych miał użalenie iako to Poddanego Typliwego [?]

21y Jnnych Ur. Manifestant tymże Parochom Kochanow-

22skim niepozwalał dalszego okopania z oczewistą Krzy-

23wdą tak Wiel. Dziedziców iako też y Jch Poddanych czynio-

24nego iakoż Ur. Maant po mimo usilne prozby tychże Pa-

25rochow y roznych datków oświadczanie w skutku samym

26zamyślał uczyniony okop rospokopać z Gromadą Kocha-

27nowską, gdy iednak przez rożne czasow teraznieyszych

28okoliczności do tego nieprzyszło y od zawiadywania

29tychże Dobr uchilił się, przeto ażeby Wiel. tychże Dobr

30Kochanówki Dziedzice iakowey z tey okoliczności nie ro-

31ścili do Ninieyszego Manifestanta pretensyi tak swey ia-

32ko też y Onych całości zapobiegaiąc, takowe w tym Jnte-

33ressie Sumienne zanosi obiasnienie y Swey Szczerości o-

34świadczenie W. Budziński.

35[reklamant:] Maa Ur. Domi

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt związany z poprzednim (759 – Rakowscy c/a ks. MACIEWICZOWIE, parochowie kochanowscy). Wojciech BUDZIŃSKI, podczaszy dobrzyński, w 1768 r. z polecenia LEŻYŃSKIEGO, łowczego podolskiego (por. akt 671 – „Leżeński [?], łowczy podolski”), sprawował „przyjacielski dozór” nad dobrami KOCHANÓWKA; zastał wtedy grunt i brzezinę świeżo okopane przez parochów; mimo ich próśb i oferowanych datków nie pozwolił na dalsze okopywanie i zamierzał z gromadą rozkopać okop, lecz z powodu wydarzeń 1768 r. do tego nie doszło i zrezygnował z zarządu dóbr. Składa oświadczenie, aby dziedzice nie wysuwali wobec niego pretensji. „Poddanego Typliwego [?]” – przezwisko poddanego niepewne. Reklamant „Maa Ur. Domi[nika]” – początek nagłówka następnego aktu (747).

Łacina: in Diligentia Sui – „w swojej pilności” (dla zachowania własnych praw); Maant – „manifestant”. Uchilić się – „uchylić się, wycofać się”; obiaśnienie – „wyjaśnienie”.

Streszczenie

16VI 1770 Wojciech Budziński, podczaszy dobrzyński, oświadczył, że w 1768 r., sprawując z polecenia Leżyńskiego, łowczego podolskiego, przyjacielski dozór nad dobrami Kochanówka, zastał znaczną część gruntu i brzeziny zajętą i świeżo okopaną przez ks. Maciewiczów, parochów kochanowskich, oraz ich pasiekę na dawnym pasieczysku; na skargi poddanych zabronił dalszego okopywania i – mimo próśb i propozycji datków ze strony parochów – zamierzał z gromadą rozkopać okop, czego jednak z powodu ówczesnych okoliczności nie uczynił i wycofał się z zarządu dóbr. Składa wyjaśnienie, by dziedzice Kochanówki nie mieli do niego pretensji.