Akty 681–720

Transkrypcja

k. 405v (skan 0408, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Piętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodu Winnickiego Stanowszy Osobiście W. Pani Zuzanna Orańska Stolni-

6kowa Mścisł. niemogąc znieść nieznośnych krzywd odniżey Obżałowanego Sobie

7czynionych, Swym y W. Jozefa Jana y Ludwika Orańskich Stolnikowi-

8czow Mścisł. Synow Swoich Jmieniem uroczyście na Jkp [?] Ur. Pana Jozefowi

9Wilińskiemu przychylaiąc się do dawnieyszych Manifestat, Dekretow y całe-

10go Processu, iako Krzywdzicielowi [?] tudzież Ur. Jozefowi Daniszewskiemu [?], Tomaszo-

11wi Lityczowi [?], Ludwikowi Zajewskiemu [?] Konstantemu Wolskiemu, Wendorfo-

12wi, Kłoffierowi [?] Oraz Prawnitym [?], Szewcowi Ukraińcowi [?], Jndykowi [?] Bandie-

13chedlowi [?] Szewcowi, Jgnatowi Wołoszynowi [?], Muzykowi [?], Machowi [?], Stanisławo-

14wi, Szewcowi Mikole Parobkiem Lanyskiemu [?] Szewcowi Jwanowi Chwatyt-

15kowi [?] y Jnnym Ur. Wilińskiego Społecznikom y Pomocnikom dzierżawy

16rozwiązłych [?] bez prawdy [?] przybranym y zatym [?] Stany [?] y Tak [?] się w niżey opi-

17sany Sposob, y oto, Jż Ur. Wiliński nie przestaiąc na dawnieyszych bez prawiach

18o ktore Krzyż W. Żałuiąca się na Zeznym [?] nie Zakończony, Ale coraz więcey przy-

19czyniaiąc naygorszych [?]

k. 406 (skan 0408, strona prawa; w górze „406”, przekreślone „405”)

1czyniaiąc, naypierw po Smierci niegdy W. Leonarda Orańskiego Stolnika

2Mścisł. Natychmiast [?] stawiaiący się na Grunta własne Komparentki gwałtownie na-

3padał, Ludzi bił, rozpędzał więził, Prawdziwego [?] Jurka [?] stawiaiącego się Poddanego

4Jdącego z Koniołowiszczy [?] y do Szpichlerza Zamknąwszy [?] na Samo Wielkanoc trzy-

5mał, przez Dni kilka Zalebdalece [?], iż ledwo przez wzgląd Przyiaciela W. Krewskie-

6go [?] uprosiła Protestantka, że wypuścił, potym zaś czasie niedawnym w Mie-

7siącu przeszłym Kwietniu Kommenda Rossyiska przechodząc rozlokowawszy

8się na Zabokrzyczu przystała na Torkow względem Podwod po Syna naystar-

9szego Stolnicza [?] Ktorego iadącego do tey że Kommendy y bez żadney Broni na-

10wet bez Szabli, Ur. Wiliński napadszy na publiczney drodze z przybranemi

11Sobie niżey wyrażonemi Pomocnikami w Szable, Spisy, drągi, opatrzonemi

12bił, rąbał, y Kańczugami [?] kazał, iako z powaduchem [?] Szablą ciął, Żeby wyszli [?] Res-

13ztulek [?], y całego Ratyszczami [?] Drągami bić kazał, O czym Matka Stawaiąca

14gdy dana znać została Synow Swoich Młodszych z prośbą [?] y perswazyą [?] do Ur.

15Oskarżonego aby tey tyranniy nieczynił, Lecz Ur. Obwiniony miasto przyme-

16stania [?] bić Starszego Młodszych porzuciwszy bił y rąbał. Ur. Jana Orań-

17skiego w Głowę Szablą Dziewięć [?] do mozgu ciął, w Rękę Prawey Palcow Dwa

18odciął, w nogę czyli w udo czterykroć [?] Szablą podkłół y podkłuć kazał, w Rękę

19lewą ranił, y całego od Nog do Głowy Ratyszczami drągami zbił, y zbić ka-

20zał, Ur. Ludwika Orańskiego, naymłodszego Syna Komparentki, w Lewą

21Rękę ranił, y tak wszystkich Trzech zbił, zrąbał, y pokaleczył, Nawet te-

22go [?] Dnia Dziewiątego Maja Roku idącego, gdy W. Komparentka iayś [?] Le-

23dwie [?] pod Jmieniem niby Podiazdu, ale niewiadomo iakiego, Ur. Łabęckiego [?],

24między ktoremi było Kozakow Niemirowskich Sześciu Żydow także Niemirowskich

25Trzech y Szlachty Dwoch, y Pomocnikowie z Niemirowa na Sam Dwor gwałtow-

26nie napadli y naiechali, Ur. Wiliński do Onych się przyłączywszy, co mogł na

27uszkodzenie W. Żałuiącey się umyślić, to wszystkiem [?] naiezdnikom doradzał

28y Sam czynił y przynaglał. A naypierw W. Protestantki y Syna Oney Ur.

29Ludwika Orańskiego Substancyą maiących y dobrze Zdatnych [?] wzięty

30Areszt wziąć doradził, w ktorym Areście W. Żałuiąca się przez dni Sie-

31dem [?] będąc razy kilka Zemdlała y przewieziona [?] w Areszt tak wielki, że ani iść ani

32pić podanie [?] pozwolono Szydzono, a Ur. Jlkiewicz [?] Szwagier W. Wilińskie-

33go potrącał, w tym czasie w ktorym wszelkie Sądy Trybunalskie Ziem-

34skie y Grodzkie ustały Jmię Obżałowany we Wsi Torkowie W. Komparentki

35Dziedziczney gwałtownie dysponuie y Sądy iakieś Znaiezdnikami uformować

36nie wstydził się, Na ktorym Sądzie oskarżony z Ur. Łabęckim [?] Dwor

37Szlacheckiego naiezdnikiem Zasiadszy osądził, że nie dosyć iest Dwor

38Szlachecki gwałtownie naiechać, trzeba ieszcze Zabrać y wszystkim Swoy-

39rować [?], y tak się stało, ponieważ Ur. Wiliński Sam Poddanych W. Protestantki

40kazał Łapać bić, więzić Czeladź rozgonić bić przykazywał [?], dopytuiąc się Pecu- [?]

41formalibus [?], powiedząc gdzie Baba Schowała Pieniądze, a niemogąc się o

42Pieniądzach dopytać Wołow Osmnaście Żelaz Pługowych Troie, Koni

43Szesnaściero Owiec Dwadzieściero, Siekier Dwie, Sole put [?] Droba Zie-

44lone [?] y wiele Jnnych rzeczy Osobliwym Regestrem w czasie Specyfiko-

45wać się maiących Zabrać doradził y ktore Woły, Konie w Łobuszy [?] Ur.

46Oskarżony Sam po Polu iezdził y pobrał, iako Zabrane y do Nie-

47mirowa Zaprowadzono, Przez czas tego naiazdu ktory od Wtorku do Nie-

48dzieli trwał, Ur. Wiliński Stawy W. Protestantki Sam y z Ludźmi Swemi

49spuszczał [?], Poddanych biciem y pogrozkami porozpędzał, że się pouc[iekać] [?]

50musieli, y ktorych czas Onych nima, Pasiekę W. Protestantki Za-

51długi [?] wziętą z Wszystkiemi gwałtownie zabrać poradził Ur. Augustyna

52Zneviaka [?] Służącego W. Żałuiącey się Szlachcica dobrze Urodzonego pod-

53rzuciwszy [?] Nahaiami niemiłosiernie y kiiami bić, postrzałem Zabić [?] grozić [?]

54Sny [?] po Polach y Pasiekach wodził, a wszędzie bić kazał, dopytuiąc się

55[reklamant:] o Pieniądze

k. 406v (skan 0409, strona lewa)

1o Pieniądze Ur. Kozielicy [?] z poduszczenia Ur. Wilińskiego Pasiekę poprze-

2rzucano [?] Furmanowskiego [?] Kommendo Niemirowa iedno [?] Pasiecznika odpędzo-

3no z Chudobą [?] wielką Szkodę poniosła w Pasiece, Natych tak nieznośnych

4krzywdach niedosyć maiąc Ur. Wiliński ieszcze Zuchwale czyni Pod-

5danych rozpędza Konie Bydło, tak W. Komparentki iako y Poddaństwa

6Zabiera do Siebie Zamyka y mory [?], A zatym W. Stawiaiąca się chcąc temuż

7wyżey Oskarżonemu Swym y Synow Swoich Jmieniem o tak ciężkie

8y nieznośne Krzywdy pierwotnie iako nayuroczyściey Żali y Protestuie się

9Zuzanna Orańska Stolnikowa Mścisławska.

Objaśnienia i tłumaczenia

Pismo trudne, ręka pospieszna – liczne miejsca niepewne ([?]). Tytuł „Stolnikowa Mścisł.” rozstrzyga podpis pod aktem („Stolnikowa Mścisławska”); w tytule marginalnym skrót „S. M.”. Mąż komparentki – nieżyjący Leonard ORAŃSKI, stolnik mścisławski. Synowie: Józef (najstarszy [?]), Jan i Ludwik (najmłodszy). Obżałowany Józef WILIŃSKI – posesor części wsi TORKÓW (por. akty 618, 623, 667); spór sąsiedzki o Torków. Wspólnicy: Józef Daniszewski [?], Tomasz Lityczow [?], Ludwik Zajewski [?], Konstanty Wolski, Wendorf, Kłoffier [?], szewcy i in.; „szwagier” Wilińskiego Ilkiewicz [?]; „podjazd” Łabęckiego [?] z kozakami, Żydami i szlachtą z NIEMIROWA (9 V 1770). Komenda rosyjska stała w ZABOKRZYCZU (por. akt 667).

Łacina: protunc – „ówczesny, tymczasowy”; Pecu-formalibus [?] – zapewne zniekształcone wyrażenie łacińskie (pecuniis? formalibus – „formalnie”); Protestantka – „protestująca, wnosząca protest”.

Wyrażenie „na Samo Wielkanoc” – w Wielkanoc (1770: 15 IV; zapewne jednak Wielkanoc wcześniejsza – po śmierci stolnika). „Ratyszcze” – drzewca włóczni, kije.

Streszczenie

Zuzanna Orańska, wdowa po Leonardzie Orańskim, stolniku mścisławskim, w swoim imieniu i synów Józefa, Jana i Ludwika, nawiązując do dawniejszych manifestów, dekretów i procesu, protestuje przeciw Józefowi Wilińskiemu i jego pomocnikom. Wiliński po śmierci stolnika najeżdżał jej grunty, bił i więził poddanych (jednego trzymał w spichlerzu przez Wielkanoc). W kwietniu 1770 r., gdy przechodząca komenda rosyjska, stojąca w Zabokrzyczu, wezwała z Torkowa podwody, napadł na drodze bezbronnego najstarszego syna, a potem na dwóch młodszych, którzy przybyli z matczyną prośbą: Jana ciął szablą w głowę, odciął mu dwa palce prawej ręki, kłuł w udo, Ludwika ranił w lewą rękę. 9 V 1770 r. „podjazd” Łabęckiego [?] z kozakami, Żydami i szlachtą z Niemirowa najechał dwór w Torkowie; Wiliński przyłączył się, doradził aresztowanie komparentki i syna Ludwika (komparentka przez kilka dni w areszcie, mdlała), urządził z najeźdźcami „sąd” we dworze, kazał łapać i bić poddanych, dopytując o ukryte pieniądze, zabrał 18 wołów, trzy żelaza pługowe, 16 koni, 20 owiec i inne rzeczy (uprowadzone do Niemirowa), spuszczał stawy, rozpędził poddanych, zrabował pasiekę i kazał bić nahajkami szlachcica Augustyna Zneviaka [?], sługę komparentki. Nadal zabiera bydło i konie. Komparentka manifestuje się o te krzywdy.

Transkrypcja

k. 406v (skan 0409, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Piętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnic. y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem Protunc Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodu Winnickiego Comparens persona W. Pani Zuzanna

6z Kulikowskich [?] Orańska Stolnikowa Mścisławska pozostała Wdo-

7wa Dobr Części Wsi Torkowa Dziedziczka iak tylko z niezwykłego [?]

8kłopotanego [?] uwolniona została Arestu tak zaraz ostrzegaiąc [?]

9się Substancyi y Honoru Swego iako nayuroczyściey Protestu[ie] [?]

10JW. Jmć Panu Jozefowi Potockiemu Krayczemu Koronnemu Dobr Klu-

11cza Niemirowskiego Panu Ur. Pnlewskiemu [?] Porucznikowi [?]

12Niemirowskiemu Karolowi Łabędzkiemu [?] Ordynansem niby Sobie

13od W. Komorowskiego [?] Porucznika Woysk Konnych danym

14Zaszczycaiącemu się, do Osob Dwudziestu tak Szlachty iako

15y Kozakow Niemirowskich złożonych z Sobą maiącemu tudzież

16Ur. Legiszewiczowi [?] Stankiewiczowi Zalesskiemu Krynickiemu

17Parkowskiemu Dobrzańskiemu Kozłowskiemu, Giewsky [?] y Kozakom

18tudzież Niewiernym Kotkowey Matce y Jcykowi [?] Kotkowi-

19czowi Synowi y Jnnym wspołecznikom Skarży y Manifestu-

20ie się, o to, Jż gdy Ur. niegdy Piotr y Bazyli Orownieccy [?] Bracia [?]

21zmeitensku [?] Prawa w Okrutnym Zabiciu niegdy Niewiernego Kotkowa [?]

22popełnili y potym wystepkiem obwinieni od Woyska Rossyiskiego poj-

23mani więzieni y Sądzeni na Gruncie Dobr Niemirowa byli, gdzie

24y Komornicy [?] ia Stawaiąca pretensyi Swoiey sprawiedliwych [?] o Pienią-

25dze przez tych że niegdy W. Pana Leonarda Orańskiego ni-

26nieyszey Żałuiącey się Małżonka naznaczone [?] Summy [?] et quibus [?] Pierw-

27szy na Złł. Poll. Piędziesiąt, Pięć, Groszy Dwadzieścia Pięć, w

28Roku Tysiąc, Siedmset Sześćdziesiątym, Czwartym, Dnia

29Dwudziestego Drugiego Julij w Winnicy, Drugi na Kubli [?] Dwa

30y Szostakow bitych Złotych, Pięć, w Roku tymże Dnia Dwu-

31dziestego Osmego Nowembris w Torkowie, Trzeci na Złł. Poll.

32Sto, Piędziesiąt, Czwarty na Złł. Poll. Piędziesiąt, Cztery iako y [?]

33ninieyszey Żałuiącey się przez wyż wyrażonych niegdy obwinio-

34nych [?] na własney Swey potrzebie Pieniężnych dane [?], przed tym

35ze Woyskiem Rossyiskiem Staiąc w sprawę Swoią miała ktorą to

36Woysko Rossyiskie Za sprawiedliwą pretensyą Uznawszy, Pasiekę

37niegdy Obwinionych ktora na Gruncie Kobyrdacza [?] znaydowała [?] Przyznaw-

38szy Dobrowolnie na to [?] dało, Niewiernych zaś Kotkowey y Jcyzora [?]

39pozostałych Chudobą y zatym Smętem [?] tychże Kontentowało [?],

40na ktorey to decyzyi Woyska Rossyiskiego Ci Niewierni przestaw-

41szy a do Roku

k. 407 (skan 0409, strona prawa; w górze „407”, przekreślone „406” [?])

1szy a do Roku teraznieyszego Milczeli w Roku Zaś teraznieyszym Tysiąc

2Siedmset, Siedmdziesiątym, chcąc ninieyszey Stawaiącey Sprawied-

3liwe uchylić Pretensyi a Sami profitować [?] w Dobrych [?] Ukrainnym [?], Krok

4Prawny uczyniwszy Pomienioną Pasiekę y Bydło iakoby niby

5Ur. niegdy Obwinionych własne teraznieyszey Komparentki zna-

6duiące się Aresztowali, iako tenże Areszt w Grodzie tuteyszym Sab-

7bato [?] Die Quarta Aprilis Zapisany Swiadczy, tak temi Prawnemi po-

8stępkami niespodziewaiąc się dla Siebie w żądaniach Swoich pre-

9tendowaney niesprawiedliwie Satysfakcyi Skorzystać z podu-

10szczenia Znać czyiegości Sposobow tych Zaszli [?], że uwięzienia [?]

11Niemirowska [?] y pomienionym Areszcie od JW. Krayczego Koronn.

12y od Siebie Niewiernych Obwinionych Zaszłym [?] Zmienienie [?] nienawidząc [?]

13ca czyli Prawo pospolite Zanic Zaniewazaiąc [?] dotego przyprowa-

14dzili, iż tak Zuchwałości Zwolowawszy [?] wyprzedzonego Ur.

15Łabędzkiego Lubiszewicza [?] y Jnnych pod pretextem Ordynan-

16su Jakowegości niby tymże od W. Komorowskiego danego,

17przydawszy Onemu Kozakow Niemirowskich, y Ur. Lubie-

18[?]skiego Za Asystencyą [?] do tych że na Dwor W. Komparentki we Wsi Tor-

19kowie będący nastała [?], ktory nastawi [?] dobrze iakoby nasięmy [?]

20cała w Trzech [?] na Podworzu ninieysza Żałuiąca się Zastawszy, w-

21Areszt wzięli, Synow y Ludzi Służących Komparentki bili, iako

22Ur. Augustyanowi Zneciakowi [?], postrzałem związanemu kijow

23wiele [?] dali, y powtornie nahaiami bili, Ludzi Poddanych

24Komparentki ze Wsi porozganiali, Bydła to iest, Wołow, Osmna-

25ście Owiec Dwadzieścia, Koni Szesnaście, Żelaz Pługowych

26Troie Siekier Dwie Sole [?] put Droba Bieliżne [?] pozabierali y tym

27ieszcze nie kontentuiąc się dowiedziawszy o Pasiece W. Komparentki

28własney w Dobrach Wsi Wasylowce JW. Bedaszewskich [?] Dziedziczney

29znayduiącey się, y też Dobra naiechał nieprzyiacielsko [?] gdzie Pasieki

30Pszczoł [?] Osmdziesiąt, Miodu Dzieżek [?] w Długu ninieyszym y Pretensyi [?]

31w wsach [?] za Szacowane [?] przez niegdy Obwinionych Pasieki Komparentki

32ninieyszey Komplanacyą przez Woysko wyżey wyrażone Rossyiskie

33przyznaney gwałtownie zabrali, y tak pomienione Bydło, Konie

34y Rzeczy, iako y Pasiekę (z ktorey Tazyiu [?] Pasiecznikowi W. Kom-

35parentki Złł. Dwadzieścia, Pięć, dali) do Dobr Niemirowa Zaprowa-

36dzili, A zatym Ninieysza Stawaiąca o gwałtowne naiechanie Dobr

37Wsi Torkowa Części Swoiey, Siebie y Synow Swoich wzięcie w Areszto-

38wanie Ludzi Służących y Poddanych bicie rozganianie Bydła, Koni,

39Pasieki, y Rzeczy Zabranie powtornie naprzeciwko wyż wyrażonym

40Jchmciom Obżałowanym Manifestuie się Salva Melioratione Lipnusz- [?]

41ent [?] reservata. Zuzanna Orańska S. M. [?]

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparentka: Zuzanna z Kulikowskich [?] ORAŃSKA, wdowa po Leonardzie, stolniku mścisławskim, dziedziczka części wsi TORKÓW (por. akt 681 – ten sam najazd z 9 V 1770 opisany z innej strony; liczby zabranego inwentarza zgodne: 18 wołów, 20 owiec, 16 koni, 3 żelaza pługowe, 2 siekiery). Główny obżałowany: Józef POTOCKI, krajczy koronny, pan klucza NIEMIROWSKIEGO (por. akt 667), jego porucznik niemirowski [?] i Karol ŁABĘDZKI [?] (w akcie 681 „Łabęcki” [?]), działający rzekomo na podstawie ordynansu porucznika wojsk konnych W. Komorowskiego [?] (w pierwszym miejscu odczyt „Kamenskiego” [?]); Żydzi niemirowscy – Kotkowa (matka) i jej syn Icyk [?] Kotkowicz. Tło: dawny spór o długi – bracia Piotr i Bazyli Orowniecki [?] (dłużnicy zmarłego stolnika Orańskiego: 55 zł 25 gr – 22 VII 1764 w Winnicy; 2 kubły [?] i 5 zł w szóstakach – 28 XI 1764 w Torkowie; 150 zł; 54 zł) zabili Żyda Kotka [?]; wojsko rosyjskie uwięziło ich i sądziło w Niemirowie, a pasiekę zabójców przysądziło Orańskiej, Kotkom zaś pozostały majątek. W 1770 Kotkowie zaaresztowali pasiekę i bydło (areszt w grodzie winnickim „Sabbato die quarta Aprilis” – 4 IV 1770 r. wypadał w środę, więc data i/lub odczyt niepewne), a potem przy pomocy podjazdu najechali dwór. Druga pasieka – we wsi WASYLÓWKA [?] („Wasylowce”), dobrach JW. Bedaszewskich [?].

Łacina: Comparens persona – „stawiwszy się osobiście”; Protunc – „ówczesny”; et quibus – „i które”; Sabbato Die Quarta Aprilis – „w sobotę dnia 4 kwietnia”; Salva Melioratione … reservata – „z zastrzeżeniem prawa do poprawienia (uzupełnienia) [manifestu]”; Komplanacya (complanatio) – „ugoda, rozstrzygnięcie polubowne”.

Na lewym marginesie k. 406v i k. 407 pionowe dopiski innej ręki (nieczytelne – zapewne „Lanc…” [?]).

Streszczenie

Zuzanna z Kulikowskich [?] Orańska, wdowa po stolniku mścisławskim, dziedziczka części Torkowa, zaraz po uwolnieniu z aresztu manifestuje się przeciw Józefowi Potockiemu, krajczemu koronnemu, panu klucza niemirowskiego, jego oficjalistom, Karolowi Łabędzkiemu [?] z ordynansem porucznika Komorowskiego [?], szlachcie i kozakom niemirowskim oraz Żydom Kotkowej i jej synowi Icykowi [?]. Wyjaśnia, że bracia Piotr i Bazyli Orownieccy [?], dłużnicy jej męża, zabili Żyda Kotka [?]; wojsko rosyjskie sądziło ich w Niemirowie i przyznało jej ich pasiekę na poczet długów (kilka sum z 1764 r.), a Kotkom ich pozostały dobytek. W 1770 r. Kotkowie zaaresztowali w grodzie tę pasiekę i bydło, a następnie z „podjazdem” Łabędzkiego i kozakami niemirowskimi najechali dwór w Torkowie, aresztowali komparentkę z synami, pobili służbę (m.in. szlachcica Augustyna Zneciaka [?]), rozpędzili poddanych i zabrali 18 wołów, 20 owiec, 16 koni, trzy żelaza pługowe, siekiery i bieliznę [?], a potem zabrali także jej pasiekę we wsi Wasylówka [?] (80 pni pszczół [?], miód) – wszystko uprowadzono do Niemirowa. Komparentka manifestuje się z zastrzeżeniem uzupełnienia.

Transkrypcja

k. 407 (skan 0409, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego,

2Miesiąca Maja Piętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodu Winnickiego Comparens personaliter W. Pan Andrzey Jażewski [?] [odczyt alternatywny: Głażewski]

6Vicegerent Grodu Żydaczewskiego JW. Piotra Potockiego Starosty Sniatyń-

7skiego Specialny [?] Plenipotent y Generalny Kommissarz nunc [?] et ex Com-

8missio Tego JW. Pryncypała postrzegaiąc, ktorego ocalenia uta-

9iony [?] Substancyi Przychylaiąc się we wszystkiem do Prawa na-

10stępnie [?] każdego ubezpieczaiącego Solennie naprzeciwko W. Panu

11Jgnacemu Beszyńskiemu

k. 407v (skan 0410, strona lewa)

1Jgnacemu Beszyńskiemu pro Ante [?] Dobr Klucza Berszadzkiego Gubernato-

2rowi Staremu [?] ad Jndyligentiam Manifestuie się w takowy Sposob y o-

3to: Jż W. Beszyński będąc na Gubernyi Berszadzkiey y trzymaiąc

4Zakontraktowany [?] Arendownym Wieś Zawadówkę [?] przez Lat Dwie po

5Tysięcy Siedm do Roku Jntraty czyniącą, Drugą Wieś Łubaszówkę [?] [rkp.: Luborzenkę?]

6na Ur. Antoniego Beszyńskiego Syna wyrobiwszy, z ktorych wybraw-

7szy Dwuletnie Jntraty niemniey Lebnarenka [?] na kilka [?] Tysięcy Klu-

8cza Berszadzkiego naymnieyszey Satysfakcyi Skarbowi JW. Pryn-

9cypała Comparentis nieuczynił, Ostra [?] należytość Comparentis Pryn-

10cypał polubownie [?] obwiniaiąc gdy żadney nieoddał do Wale-

11nia się [?] w Grodzie Winnickim y Bracławskim [?] przyprowadzenia Summy na

12Kleszczowie [?] będący przymuszony został, a kiedy po na[?] tey że Summy

13Dwoch Tysięcy Złł. Poll. od W. Pana Jana Dłużniewskiego per-

14sonam JW. Comparentis Pryncypała Satysfakcyi Sobie należącey

15domagał się od W. Beszyńskiego Listowne na ktora W. Comparens

16Niedziel Dwie Zjechawszy w Berszadzie oczekiwał, ale że W. Beszyń-

17ski dla wyrachowania Sam niestanął Owszem diffugiens alla[?]rando [?]

18JW. Comparentis Pryncypała Cirkwocy [?] w Grodzie Winnickim opisał

19Calamo [?] Poddanych Wsi Zawadowki pozdzierawszy y porozpędzawszy

20Zabicie Syna Zadał y Jnne niesprawiedliwości uczynił, w ktorey

21Szkodzie Wtorowie [?] JW. Comparentis Pryncypała na kilka Dziesiąt

22Tysięcy do W. Beszyńskiego Mianey a Skarbowi należącey nie-

23mogąc się doczekać wypłacenia [?], tudzież widząc w Czasie Teraznie-

24yszym dla przeszłego JW. Comparentis Pryncypała zatamowaną

25dotąd Sprawiedliwość, uczynienie [?] oczekuiąc Satysfakcyi gdy doczekać

26się nullatenus niemoże, a na Summy W. Pana Beszyńskiego odroż-

27nych Kredytorow zachodzą Manifestacya Dobr Kleszczowa [?] Summie

28podległey Jnteressować się musi więc żeby in Omni Foro Justitiae

29JW. Comparentis Pryncypał był Ekskuzowany ze przyczyn tak znacz-

30ney Swoiey należytości dotąd nieoddaney iest przymuszony Części

31Kleszczowa [?] odebrać tak in diligentiam Sane [?] Offert [?] niemniey Ojus [?] Summa [?]

32Manifestationem. Andrzey Jażewski [?] [odczyt alternatywny: Głażewski] Vicegerent Grodu Żydaczewskiego

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent (podpis): Andrzej JAŻEWSKI [?] (odczytywany też „Głażewski”; por. akt 687), wicegerent grodu żydaczowskiego, pełnomocnik i komisarz generalny Piotra POTOCKIEGO, starosty śniatyńskiego (por. akt 628 – sprzedaż klucza BERSZADZKIEGO Antoniemu Potockiemu). Obżałowany: Ignacy BESZYŃSKI (w rkp. inicjał podobny do „L” – „Leszyński”; rozstrzyga porównanie z aktami 476–478, 575, 593–594: Ignacy BESZYŃSKI, cześnik płocki, dzierżawca Zawadówki i Łubaszówki), dawny gubernator klucza berszadzkiego, który trzymał w arendzie wieś ZAWADÓWKA [?] (w tytule marginalnym „Zawadolie” [?]) i drugą wieś (ŁUBASZÓWKA) wyrobioną na syna Antoniego; nie rozliczył dwuletnich intrat; komparent dwa tygodnie czekał na rozrachunek w Berszadzie. Wzmiankowana suma 2000 zł od Jana DŁUŻNIEWSKIEGO i dobra KLISZCZÓW [?] (Kleszczów; por. akty 478, 575, 593–594), na których Beszyński ma sumy obciążone przez innych wierzycieli – komparent zastrzega prawo odebrania części Kleszczowa. Tekst miejscami bardzo trudny (pośpieszna ręka), sens ogólny pewny, szczegóły niepewne.

Łacina: personaliter – „osobiście”; nunc et ex commissio – „obecnie i z polecenia”; pro ante (proante) – „dawniej, poprzednio”; ad indiligentiam / in diligentiam – „dla zachowania staranności (terminu), na wszelki wypadek” (manifest zastrzegawczy); diffugiens – „uchylając się”; Calamo – „piórem”; nullatenus – „bynajmniej, w żaden sposób”; in Omni Foro Justitiae – „w każdym sądzie”; Ekskuzowany (excusatus) – „usprawiedliwiony”; Manifestationem – „manifestację”.

Streszczenie

Andrzej Jażewski [?], wicegerent grodzki żydaczowski, pełnomocnik Piotra Potockiego, starosty śniatyńskiego, składa manifest zastrzegawczy przeciw Ignacemu Beszyńskiemu, dawnemu gubernatorowi klucza berszadzkiego. Beszyński, trzymając w arendzie wieś Zawadówkę [?] i (na imię syna Antoniego) drugą wieś, pobrał dwuletnie intraty, ale nic nie zapłacił skarbowi starosty; wezwany do rozrachunku nie stawił się w Berszadzie, za to oskarżał pryncypała w grodzie winnickim, zdzierał i rozpędzał poddanych Zawadówki. Ponieważ należność (kilkadziesiąt tysięcy) jest niezapłacona, a na dobrach Kleszczów [?] Beszyńskiego ciążą sumy innych wierzycieli, komparent zastrzega prawo odebrania części Kleszczowa i usprawiedliwia swego pryncypała przed każdym sądem.

Transkrypcja

k. 407v (skan 0410, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Szesnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodu Winnickiego, Comparens prtr Ur. Pan Marcin Kudkow-

6ski [?] Dobr Części Wsi Prowiania [?] Zastawny Possessor iako prędko

7wiedzieć się mogł o pretensyach w Grodzie tuteyszym Sobie

8zadanych [?] od niegdy W. Bazylego Dorożyńskiego Cześnika Latyczow.

9o pobicie Pasiecznika, Drugiey od Ur. Jozefa Malinowskiego, Jmie-

10niem WW. Michała y Heleny z Dorożyńskich Zaleskich Łowczych [?]

11Zwinogrodz. Małż. o niewinnie [?] Zbicie niegdy Szlachetnego [?] Sławetnego [?]

12Jozefa Ozdana [?] WW. Zaleskich, w [?] proclamatione Cadaveris uczy-

13nionych, tak zaraz Salvo eniendo [?] Jntegritate Honoru Swego, Solen-

14nie y uroczyście krzywmowią [?] naprzeciwko WW. Michałowi y Hele-

15nie z Dorożyńskich Zaleskim Łowcz. Zwinogrodz. Mał. quod

16nemine [?] iniuste obiectum est Crimen, tudzież Ur. Jozefowi Mali-

17nowskiemu Obiicienti protestuie się, y nawszelkie Obiecta y Pro-

18testacye z Ujmą Honoru Swego Zaniesione Reprotestuie się w

19ten Sposob y oto, a naypierw co do pretensyi niegdy W. Dorożyńskie-

20[reklamant:] go Cześnika Latycz.

k. 408 (skan 0410, strona prawa; w górze „408”, przekreślone „407”)

1go Cześnika Latyczow. względem pobicia Roboczego Fedora Pasiecznika

2takiey rzeczy [?] ma, gdy pomieniony Roboczy Fedor Pasiecznik Parobka

3Comparentis znowu [?] od Kosarzy [?] iadącego Zastąpiwszy na Grobli obuchem

4okrutnie zbił y rękę przetrącał [?], tedy Ur. Comparens w Pasiece Tydo-

5wnie [?] będąc, a widząc się z tym że Pasiecznikiem wymawiał mu

6niesłusznie zbicie Parobka, czym wzruszony Chłop zuchwały zostaw-

7szy dyffamował y bić chciał y czyli [?] tiobra [?] pokazać Ur. Komparentowi

8w Oczy przy Ludziach podgrażał [?], za ktorą Kalumnią y odgrożki

9wspomniony Pasiecznik przez Ur. Komparenta pięścią w Gębę raz

10uderzony został, Niegdy zaś Sławetny Jozef Ozdan [?] WW. Zaleskich

11winien będąc kilka Złotych Komparentowi, gdy się Comparens o ten

12dług upominał więc zamiast oddania Winnego Długu Ur. Kom-

13parenta złaiał czego Comparens cierpliwie zniosł, y w niepamięć

14puścił, tedy Roku teraznieyszego Tysiąc, Siedmset Siedmdzie-

15siątego, podczas Kolędy Sławetny niegdy Jozef Ozdan [?] zdybaw-

16szy [?] Ur. Komparenta przez Wieś w Trotiskach [?] idącego prosił [?] Kom-

17parentowi zeyść do niego na Kolędę, ktorą [?] chęcią Comparens

18Ludzkości przyimuiąc, zchęcią gości [?] do Domu Swego,

19a zaproszonego nakarmiwszy napoiwszy za tym Swoim wymowił [?]

20Żartem ktorą wymowkę niegdy Sławetny Jozef mile przyiął, y Sam

21dobrowolnie na Ziemię położyć się prosił Komparenta o trzy plagi,

22co Komparens wypełniaiąc Żartem y bardzo Sztucznie [?] trzy

23Plagi Kańczukiem temuż Jozefowi położonych żartowliwych odbywał [?],

24niegdy Sławetny Jozef z Ludźmi Ur. Komparenta napiwszy się y na-

25iadszy [?] pewny poszedł do Domu Swego, y zdrowym będąc przez Niedziel

26kilka, a żadney do Komparenta pretensyi niemaiąc, czasu pew-

27nego Zachorował, y dyspozycyą Boską Umarł. tedy WW. Żałuią-

28ce [?] naubliżaiąc Honoru Comparentis, y narażenie [?] Substancyi wszy-

29stkie [?] Kazał Jmieniem Swym Ur. Komparenta przez podaną [?] [?]

30proclamatione Ciała niegdy Sławetnego Jozefa iako przez Kom-

31parenta Zabitego protestacyą w Roku teraznieyszym, Tysiąc

32Siedmset, Siedmdziesiątym, Sub Die Vigesima Sexta Februarij

33Cirkwocie [?] opisać Calamo ktora niesłuszna protestacya nietylko

34sama niewinność Comparentis Emenduie [?], nietylko Ludzie

35wiary godni Ludzie Swiadectwami Konkluduią [?], ale też Sławetna

36Justyna Dobrowolska niegdy Sławetnego Jozefa Żona Swiadec-

37twem Swoim Rekinym [?] Ur. Komparentowi Roku teraznieyszego

38Dnia Drugiego Maja danym, cale niewinnym Ur. Komparenta

39czyni, et ab Omni iniustis Jmpetitione uwalnia, A zatym Ur.

40Comparens Ratione Praemissorum ita rata vice protestuiąc się y

41reprotestuiąc, honor Swoy ubi de jure Venerit Prawnie windy-

42kować, Marcin Kutkowski [?]

Objaśnienia i tłumaczenia

Nazwisko komparenta: w tekście „Kudkow-/ski” [?], w podpisie „Kutkowski” [?] (ręka pospieszna; możliwe także „Rutkowski”). Wieś „Prowiania” [?] (odczyt niepewny) – zastawna posesja komparenta; „w Trotiskach” [?] – miejsce zdarzenia (odczyt niepewny). Protestacje przeciw komparentowi: (1) od nieżyjącego Bazylego DOROŻYŃSKIEGO, cześnika latyczowskiego – o pobicie pasiecznika Fedora („Roboczego” [?]); (2) od Józefa MALINOWSKIEGO w imieniu Michała i Heleny z Dorożyńskich ZALESKICH, łowczych [?] zwinogrodzkich – o zabicie Józefa Ozdana [?], ich poddanego (w tekście „Sławetny” – mieszczanin), zapisana w grodzie „Sub Die Vigesima Sexta Februarij” (26 II 1770) przy „proclamatio cadaveris” (okazaniu zwłok). Komparent twierdzi, że w czasie kolędy (styczeń 1770) Ozdan sam „żartem” prosił o trzy plagi kańczugiem, potem zdrowy żył kilka tygodni i zmarł z przyczyn naturalnych; wdowa Justyna DOBROWOLSKA dała 2 V 1770 pisemne świadectwo uniewinniające.

Łacina: prtr (praesentialiter/personaliter) – „osobiście”; proclamatio Cadaveris – „okazanie (ogłoszenie) zwłok” (formalność przy zabójstwie); Salvo … Integritate Honoris – „z zachowaniem nienaruszalności czci”; quod nemine [a nemine?] iniuste obiectum est Crimen – „że niesłusznie zarzucono [mu] przestępstwo”; Obiicienti – „zarzucającemu”; Obiecta – „zarzuty”; Sub Die Vigesima Sexta Februarij – „dnia 26 lutego”; Calamo – „piórem”; et ab Omni iniustis Impetitione – „i od wszelkiego niesłusznego oskarżenia”; Ratione Praemissorum – „z powodu powyższego”; ita rata vice – „tym razem”; ubi de jure Venerit – „gdzie wypadnie według prawa”.

Streszczenie

Marcin Kutkowski [?], zastawny posesor części wsi Prowiania [?], reprotestuje przeciw protestacjom zapisanym w grodzie winnickim: nieżyjącego Bazylego Dorożyńskiego, cześnika latyczowskiego, o pobicie pasiecznika Fedora, oraz Józefa Malinowskiego w imieniu Michała i Heleny z Dorożyńskich Zaleskich, łowczych zwinogrodzkich, o zabicie ich poddanego Józefa Ozdana [?] (protestacja z 26 II 1770). Wyjaśnia, że pasiecznik pobił obuchem jego parobka i zuchwale mu groził, za co dostał tylko raz pięścią w twarz; Ozdan zaś, jego dłużnik, w czasie kolędy zaprosił go do domu, ugościł i sam „żartem” poprosił o trzy plagi kańczugiem, po czym przez kilka tygodni był zdrowy i zmarł z woli Bożej. Wdowa Justyna Dobrowolska poświadczyła 2 V 1770 jego niewinność. Komparent zastrzega dochodzenie swej czci przed właściwym sądem.

Transkrypcja

k. 408 (skan 0410, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego,

2Miesiąca Maja Szesnastego Dnia,

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

5Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens prtr Ur. Pan Ja-

6kub Jastrzębski [?] Jmieniem y z wyraźney woli JW. Jmci Pana

7Adama Mniszka Chor. Nadw. Koronne. Dobr Klucza Suprunowskie-

8go Zastawnego y Dożywotnego Possessora Pana y Jnnych [?] Pko

9JW. Chołoniewskie-

k. 408v (skan 0411, strona lewa)

1JW. Chołoniewskiemu Kasztel. Buskiemu Dobr Klucza Janowskiego Dziedzicowi

2Panu W. Białoborskiemu [?] Kommissarzowi, Ur. Dobrowolskiemu [?] Gu-

3bernatorowi Dobr Tych że Janowa [przekreślone: Jmieniu [?]] Żali się oto, iż

4W. Białoborski [?] Kommissarz [przekreślone słowo] Dobrowolski [?] Gubernator

5Janowski nie wiedzieć czyli z Rozkazu JW. Kasztel. Buskiego czyli

6własnym domysłem nie tylko w Roku przeszłym iako o tym

7Manifesta Wizye obszerniey opiewaią, Groble alias przeciwni-

8ki [?] Ludzi Suprunowskich popsuli Sianożęci, Pola, y Łazy [?] nad

9Rzeką Krzywą [?] na Zabor Stron Zdawna przez Ludzi Supru-

10nowskich Spokoynie Zażywane gwałtownie poodbierać Dys-

11ponowali, ale teraz teraz nastawszy Pobereżnikow z Oczem [?], kto-

12rzy [?] ordynowani Prawdziwego Pantelego Stawniczego Supru-

13nowskiego własny Swoy Sadek [?] nad Rzeką Krzywą [?] ktory [?]

14Mieyscu tego gdzie Maydan Suprunowski niedawno się

15robił, iako Swiadczą ieszcze są pozostałe Rudera [?] Cyrzaią-

16cego [?] Swiadectwo [?] tego gwałtownie Wzięli, na Mieyscu nay-

17przod Związali, Ale potym Związanego do Janowa Zaprowa-

18dzili Zwierzchność Zaś Tameysza Zamkowa w Dyby Za-

19kutego [?] do termynanow [?] wsadzić, a w Dzień przez całe Dzień

20w Dybach głodnego w Ogrodzie Zamkowym, a w Nocy przez

21Dni Sześć trzymawszy [?] Dostawiała [?] a po dniach [?]. Ze więc Wypuściwszy [?]

22Zakazuiąc aby się nieważył w Sadku y Stawku y Na pola-

23nie Panteley Swoiey bywać, ktorego Sadku Stawku y Polany

24nad Rzeką Krzywą [?] ieszcze Prawdziwy Synenko [?] Dziad Pan-

25telejow Poddany Suprunowski od Lat Sta a per Consequens

26Prawdziwy Panteley Zdo Roku Nienieyszego Zażywał y do-

27piero niedawnie [?] dysponowała, lecz Pobereżnicy wyszmiani [?]

28kowani [?] Siekierę, nos [?], Ogniwo, Torbę z Chlebem Wydarli y

29nieoddali, A zatym Nienieyszy Comparens nemine [?] quo

30Supra iterata Manifestat [?]. Jastrzębski

Objaśnienia i tłumaczenia

Nazwisko komparenta: w tekście „Ja-/kub Jastnebski” [?], podpis „Jastrzębski” [?] (inny niż dotychczasowy plenipotent Mniszcha Jakub NOSALSKI – por. akty 650–657). Adam MNISZECH, chorąży nadworny koronny – zastawny i dożywotni posesor klucza SUPRUNOWSKIEGO (por. akty 650–657). Obżałowany: Adam Myszka CHOŁONIEWSKI, kasztelan buski, dziedzic klucza JANOWSKIEGO (por. ustalenia do 44-1-4/44-1-5), jego komisarz Białoborski [?] i gubernator janowski Dobrowolski [?]. Spór o sianożęci, pola i „łazy” nad rzeką KRZYWĄ [?] („Krzywną” [?]) w miejscu dawnego majdanu (potażowni) suprunowskiego. Stawniczy Pantelej (Pantelejmon), poddany suprunowski, którego dziad Synenko [?] od stu lat użytkował sadek i stawek, został przez pobereżników janowskich związany, zaprowadzony do Janowa i przez 6 dni trzymany w dybach w ogrodzie zamkowym.

Łacina: prtr (personaliter) – „osobiście”; per Consequens – „w konsekwencji, a zatem”; nemine [nomine?] quo Supra iterata Manifestat – „w imieniu jak wyżej ponownie manifestuje”; alias – „inaczej, czyli”.

Streszczenie

Jakub Jastrzębski [?] w imieniu Adama Mniszcha, chorążego nadwornego koronnego, posesora klucza suprunowskiego, manifestuje przeciw Adamowi Chołoniewskiemu, kasztelanowi buskiemu, dziedzicowi klucza janowskiego, jego komisarzowi Białoborskiemu [?] i gubernatorowi Dobrowolskiemu [?]. Już w zeszłym roku ludzie janowscy psuli groble i próbowali zabrać sianożęci, pola i łazy nad rzeką Krzywą [?], od dawna spokojnie użytkowane przez ludzi suprunowskich; teraz pobereżnicy janowscy zajęli sadek stawniczego Panteleja w miejscu dawnego majdanu suprunowskiego, związali go, zaprowadzili do Janowa, gdzie przez sześć dni trzymano go głodnego w dybach w ogrodzie zamkowym, a po zwolnieniu zakazano mu korzystać z sadu, stawku i polany, które jego dziad i on użytkowali od stu lat; zabrali mu też siekierę, nóż [?], krzesiwo i torbę z chlebem. Komparent ponawia manifestację.

Transkrypcja

k. 408v (skan 0411, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Siedmnastego, Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Bur-

5grabstwa Grodu Winnickiego Comparens prtr Jmć Pan Jan

6Mieński [?] Jmieniem W. Pana Gabryela Lenczyńskiego [?] Łowcz. Bracł. [?]

7Pisarza Grodz. Winn. Pana Swego ostrzegaiąc Iż [?] iuż raz iako nay-

8uroczyściey Pko JW. Michałowi Jełowickiemu Łowczemu [?] Lub. [?]

9Staroście Bracł. Panu y Ur. Bonialkiewiczowi [?] Starostwa Bracł.

10Kommissarzowi manifestuie się oto: Jż JW. Starosta Bracł. wziowszy

11na Skrypt Leżny [?] przez Siebie Samego nienieyszemu Comptis

12Pryncypałowi dany Żyta Czetwerykow Czterdzieście [?] miary Sta-

13rey Bracławskiey ze Szpichlerza w Dobrach Zarliowcach [?] [przekreślone: Przed-]

14tym w Possessyi teraznieyszego Manifestanta Zostaiących będą-

15cego y Termin oddania Onego oznaczywszy dotychczas onego

16ani in natura nieoddaie ani Pieniędzmi [?] Cenę teraznieyszym Cza-

17sie po Złł. Siedm Kopie [?] płacić się [?] Zapomnione Żyto

18nie wypłaca. Ur. Zaś Bonialkiewicz [?] Kommissarz privata auctoritate

19[reklamant:] Sui Zabrawszy

k. 409 (skan 0411, strona prawa; w górze „409”, przekreślone „408”)

1Sui Zabrawszy Siana Sążni Sześć Krzywieckich [?] w tych że Dobrach Zarliow-

2cach [?] przez nienieyszego Manifestanta iescze Za Possessyi Swoiey

3zrobionego [?] w Czasie tak teraznieyszym iako y niedawno przeszłym

4Sążeń po Czerwonych Złotych Dwa płacone, też Same Siana in Commo-

5dum Starostwa Bracł. obrocił, przez co nienieyszemu Manifestan-

6towi niemałą Szkodę w Chudobie uczynił, A zatym nienieyszy Com-

7parens tak o pomienione na Skrypt wzięte y dotychczas niezapła-

8cone Żyto iako y o gwałtowne Zabranie Siana a przez to Szkody

9w Chudobie przez odeyście Sztuk kilkanaście Bydła uczynienie [?] Le-

10ratis [?] nemine quo Supra Pko tymże Jchmciom Obżałł. Manifestuie

11się Viribus [?] Comparens nieumieiący pisać Znakiem Krzyża Swię-

12tego podpisuie się Jan Mieński [?] [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent: Jan MIEŃSKI [?] (odczyt niepewny) w imieniu Gabriela LENCZYŃSKIEGO [?], łowczego bracławskiego [?], pisarza grodzkiego winnickiego (w tytule marginalnym skrót „Ł. B. P. G. W.” [?]). Obżałowani: Michał JEŁOWICKI, starosta bracławski (tytuł „Łowczemu Lub.” [?] niepewny), i Bonialkiewicz [?], komisarz starostwa bracławskiego. Przedmiot: 40 czetwerików żyta starej miary bracławskiej, pobranych przez starostę na skrypt ze spichlerza w dobrach ZARLIOWCE [?] (odczyt niepewny; „Zanliowce”), które komparent trzymał dawniej w posesji; nie oddano ani w naturze, ani w pieniądzach (cena bieżąca – po 7 zł [?] za kopę [?]). Komisarz Bonialkiewicz [?] samowolnie zabrał 6 sążni siana (wartości 2 czerwonych złotych za sążeń) skoszonego przez komparenta i obrócił na pożytek starostwa – przez brak paszy padło kilkanaście sztuk bydła. Komparent niepiśmienny – podpis krzyżykiem.

Łacina: prtr (personaliter) – „osobiście”; Comptis (comparentis) – „komparenta”; in natura – „w naturze”; privata auctoritate Sui [Sua] – „samowolnie, z własnej władzy”; in Commodum – „na pożytek”; nemine [nomine] quo Supra – „w imieniu jak wyżej”; Viribus [?] – „w mocy (ważnie)” [?].

Czetweryk – miara zboża (ćwierć), tu „miary starej bracławskiej”.

Streszczenie

Jan Mieński [?], w imieniu Gabriela Lenczyńskiego [?], łowczego bracławskiego [?] i pisarza grodzkiego winnickiego, ponawia manifest przeciw Michałowi Jełowickiemu, staroście bracławskiemu, i komisarzowi starostwa Bonialkiewiczowi [?]: starosta wziął na swój skrypt 40 czetwerików żyta starej miary bracławskiej ze spichlerza w dobrach trzymanych przez komparenta i mimo wyznaczonego terminu nie zwrócił ani zboża, ani jego wartości; komisarz zaś samowolnie zabrał sześć sążni siana skoszonego przez komparenta w Zarliowcach [?] i oddał na pożytek starostwa, przez co padło kilkanaście sztuk jego bydła. Komparent manifestuje się o żyto, siano i szkody w inwentarzu.

Transkrypcja

k. 409 (skan 0411, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Siedmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Bur-

5grabstwa Grodu Winnickiego, Comparens prtr W. Pan Andrzey Ja-

6żewski [?] Wicegerent Grodu Żydacz. nomine et ex Commisso JW. Piotra

7Potockiego Stty Sniatyń. Dobr Klucza Pieczarskiego Dziedzica po-

8strzegaiąc Całości Substancyi Dobr JW. Comparentis Pryncypała

9aby przez tak znaczne Poddaństwa Ukrzywdzenie y nad opis Jn-

10wentarza pociąganie nieuponowił [?], Straty uniknąwszy [?] się do Prawa

11de Organisatione [?] Subditorum opisanego Solennie naprzeciwko Prze-

12wielebney Kapitule Kamienieckiey Dobr Klucza Pieczarskiego Zastawnym

13Possessorom Manyfestuie się oto, Jż Przewielebna Kapituła Ka-

14mieniecka z wielkim Swoim Zyskiem podług Żądania otrzymaw-

15szy Kontrakt Zastawny na Dobra Klucz Pieczarski a Chcąc od JW.

16Comparentis Pryncypała dość wielką przecież niekontentuiąc

17się na wyższą wyciągaiąca Jntratą, nad opis Jnwentarza postąpiw-

18szy naypierw Ukrzywdzaiąc Kahał Pieczarski Szynkow wszelkich

19Zakazawszy [?] Swoią Propinacyą Zaprowadziła, y tak tenże Kahał na wyż

20podaney [?] Arędy Kahału [?] Stawlasnego [?] wyrzucenia dawał prze-

21cież na ostatnie Zydow wyniszczenie [?] y powodow [?] niechciała

22ktorych przyczyn Upadek Jntraty y zrujnowania Mieszczan

23y Miasta nastąpił. więcey ieszcze Rozkazuiąc własney Woli nie-

24maiąc Żadney od Poddanych podaney Jnwentarzem Pańszczy-

25zny przez aby Każdy w Tydzień polegał [?] Dwie wozy [?] Zboża prze-

26cież co Tydzień gonić Ludzi z Pługami do Orania pod Ni-

27Dwa [?] Latem Jnnych do Jnnych Robot, A zimą [?] pod Nidui [?] nbie [?]

28Kazać Lasy na Będzienie [?] Gorzałki Mało na Tydzień po Fur Sto wy-

29wozić [?] Zgniła [?] Szuaiąc [?] Czarne [?] dzerkuią [?] Dębinę na iako-

30mas [?] ukrzywdzenie y Zanut [?] dalszey Pretensyi Comptis Pryn-

31cypała godząc, A przez nieszczery [?] y Reparacya w całe Skarbowi

32nie potrzebna Szczegulnym [?] Uskutowaniem [?] odcięcia a dytame-

33te [?] Comparentis Pryncypałowi należącego wymyśla przez

34ktorą nie potrzebną Reparacyą Snop [?] wystawić się maiącego

35niby Mostu Nowego Ludzi umęczyła, Chudobę wyniszcza a

36Dębinę ścinuie [?] gdy Most dość ieszcze dobry, y długo trwać

37może Ktorego Przewielebna Kapituła Kamieniecka nad mieszay [?]

38[reklamant:] Mostowe także

k. 409v (skan 0412, strona lewa)

1Mostowe tak od przeiezdnych podwod, iako wiązaiących [?] się y Ludzi pie-

2szo przechodzących Ekstensive brać każe nie uważaiąc przepisaney

3Prawa y Konstytucyi mostowym [?] Regulę, ale przeciwnie w Kasie [?]

4do Skarbu ciągać się mogą, Na Ostatek Zaś Żydow y Poddanych

5Klucza Pieczarskiego upadek y naywiększey [?] nieznośności [?]

6przyiąwszy [?] wysadziwszy na Gubernyą Klucza Pieczarskiego Ur.

7Dłuskiego [?] Pitowicza [?] y Śmiechowicza [?] przedłużonia [?] napełnionego

8ktoren [?] bez wstydu [?] zmienia Jnteresu y Uwagi tak Ludzi wszystkich Ludzi y

9Żydow, bije kaleczy, pokłada dnie podanych [?] pewnie [?] mocy [?] Kro-

10kiew [?] przymuszył zostatnia [?] Drzewa Strata, y przez Lat kilka każdego

11każdego Prawie Człowieka y Żyda niemiłosiernie [?] chorby [?] w Młodym wieku

12tirannicznie Zabija przez co Poddaństwo rozeyście [?] Swoich [?] przyięcia [?]

13nych Synow przy Sobie zatrzymać nie mogą. Przeto Krzywdy tak

14znaczne Żydom y Ludziom Klucza Pieczarskiego poczynione ocza-

15wiście [?] Prawa Jnkwizycyą dowieść się maiące osobnym Regestrem Spi-

16sane niemniey Dzieranie [?] [plama] wymyślanie niepotrzebnych

17Reparacyi, Rozdowanie [?] wiele Lasow y Dębiny, pociąganie nad

18Jnwentarz Dwuboiny [?] Poddanych, bicie, okaleczenie, Onych

19y Jnne pretensye nomine Cuius Supra Contra nominatos

20Jnculpatos ratione praemissorum Omnium Manifestat [?] Andrzey

21Jażewski [?] Vicegerent Grodzki Żydaczewski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent: Andrzej JAŻEWSKI [?] (w tekście „Ja-/żewski”, w podpisie „Jażewski” [?]; to ten sam wicegerent grodu żydaczowskiego, co w akcie 683 – tam odczytany jako „Głażewski” [?]; inicjał J bywa podobny do O/G). Mocodawca: Piotr POTOCKI, starosta śniatyński, dziedzic klucza PIECZARSKIEGO (Pieczara nad Bohem). Obżałowana: Kapituła KAMIENIECKA – zastawna posesorka klucza. Zarzuty: zakaz szynków kahałowi pieczarskiemu i wprowadzenie własnej propinacji (upadek intrat, ruina mieszczan i miasta), pańszczyzna ponad inwentarz (orka, zwózka drewna – po 100 fur tygodniowo [?] na gorzelnię, wyrąb dębiny), „niepotrzebna reparacja” – budowa nowego mostu, choć stary jest dobry, pobieranie mostowego od podwód i pieszych ponad konstytucje, osadzenie na gubernię klucza ks. DŁUSKIEGO, kanonika kamienieckiego (por. akt 690), który bije i kaleczy ludzi i Żydów. Fragmenty pośrodku (zwłaszcza o pańszczyźnie i gubernatorze) odczytane bardzo niepewnie – ręka pospieszna.

Łacina: nomine et ex Commisso – „w imieniu i z polecenia”; de Organisatione [?] Subditorum – „o urządzeniu (powinnościach) poddanych”; Ekstensive – „rozciągle, ponad miarę”; nomine Cuius Supra Contra nominatos Jnculpatos ratione praemissorum Omnium Manifestat – „w imieniu jak wyżej przeciw wymienionym obwinionym z racji wszystkich powyższych spraw manifestuje”; mp. (manu propria) – „własnoręcznie”.

Streszczenie

Andrzej Jażewski [?], wicegerent grodzki żydaczowski, w imieniu Piotra Potockiego, starosty śniatyńskiego, dziedzica klucza pieczarskiego, manifestuje przeciw Kapitule Kamienieckiej, która trzyma klucz w zastawie. Kapituła, choć ma z kontraktu duży zysk, łamie inwentarz: zakazała kahałowi pieczarskiemu szynków i wprowadziła własną propinację, co zrujnowało Żydów, mieszczan i intraty; zmusza poddanych do nadmiernej pańszczyzny (orka, zwózka drewna na gorzelnię, wyrąb dębiny), pod pozorem budowy nowego mostu (stary jest jeszcze dobry) męczy ludzi i niszczy lasy, a mostowe pobiera ponad prawo i konstytucje; na gubernię klucza osadziła człowieka, który bije i kaleczy ludzi i Żydów, tak że poddani uciekają. Komparent zastrzega dowody inkwizycją i osobnym regestrem i manifestuje się o wszystkie te krzywdy.

Transkrypcja

k. 409v (skan 0412, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Siedmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winn. y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

5Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens prtr Ur. Jmć Pan Jan [?]

6Piotr [?] Pieniążek Dobr Ukrainskich [?] JO. Xżney Jmci Joanny z Ostrow-

7skich Czetwertyńskiey Podkomorzyny Bracł. Possessyi Dożywot-

8ney podległych Kommissarz, ostrzegaiąc całości Gruntow Zato-

9nieckich [?] tudzież Zdrowia y Życia Poddanych iako nayuroczy-

10ściey Pko WW. Jmć Panom Marcinowi Chorążemu Winnickie-

11mu y Franciszkowi Podstol. Bracł. Podwdzm. Grodz. Winn. Grochol-

12skim Dobr Klucza Woronowickiego in Contiguitate z Dobrami

13Zatoncami [?] Zostaiącego Dziedzicom Panom, Ur. Michałowi Dobro-

14wolskiemu Kommissarzowi Zakluczu [?] Woronowickiemu

15Gubernatorowi Zakluczu [?], Komarowskiemu Dyspozytorowi

16y Jnnym Manifestuie się oto. Jż Jmć Obżałł. niechcąc zachować

17Zastarzałey [?] Zgody Sąsiedzkiey, a pragnąc nienależycie nienieyszego Kom-

18parenta Pryncypałce w Gruntach Jey własnych ukrzywdzić,

19Poddanym Swoim Klucza Woronowickiego bez słuszności w Grunta

20Zatonieckie [?] w dawnym y spokoynym Używaniu Zatonieckim [?] Zostaią-

21ce odbierać, y z Gruntow Woronickiego [?] Klucza przyłączać Łazy [?],

22Pastewnyie [?] Sianożęci wypasać Ludzi Zatonieckich [?] bić, po Lasach roz-

23ganiać, y Podwody [?] Onych odpędzać, rodzie [?] y obdzierać, Siekiery

24Zabierać pod Samą Wsią [?] Zatońcami [?] Każą, A zatym nienieyszy Com-

25parens o przyczynione krzywdy y o dalszey [?] Gruntow odbieranie Ła-

26zow przekoszenie [?] Sianożęci wypasanie Ludzi bicie y rozganianie

27naprzeciwko tymże Jmć Obżałowanym powtornie nomine

28quo Supra Manifestuie się. Jm Petr [?] Pieniążek mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent – podpis „Jm Petr [?] Pieniążek mp.” (imię niepewne: w tekście „Jan [?] / Piotr [?]”), komisarz dóbr ukraińskich [?] podległych dożywotniej posesji księżnej Joanny z Ostrowskich CZETWERTYŃSKIEJ, podkomorzyny bracławskiej. Wieś ZATOŃCE [?] („Zatonieckie”, „Zatońcami”; odczyt niepewny – może Zatonie / Łatoniec) leży „in contiguitate” (w sąsiedztwie) z kluczem WORONOWICKIM Grocholskich (Marcin – chorąży winnicki, Franciszek – podstoli bracławski, podwojewodzi grodzki winnicki; por. akty 630, 638, 673–675). Komisarz Grocholskich Michał DOBROWOLSKI (por. akty 674–675); gubernator klucza i dyspozytor KOMAROWSKI [?]. Pod tekstem dopisek innej ręki „Arest” [?] – zapewne zapowiedź kolejnego wpisu (aresztu). Przy marginesie pionowy dopisek („Lanc…” [?]) – jak w aktach poprzednich, nieczytelny.

Łacina: prtr (personaliter) – „osobiście”; in Contiguitate – „w sąsiedztwie, przylegających”; nomine quo Supra – „w imieniu jak wyżej”; mp. (manu propria) – „własnoręcznie”.

Streszczenie

Piotr [?] Pieniążek, komisarz dóbr dożywotnio trzymanych przez księżnę Joannę z Ostrowskich Czetwertyńską, podkomorzynę bracławską, manifestuje przeciw Marcinowi Grocholskiemu, chorążemu winnickiemu, i Franciszkowi Grocholskiemu, podstolemu bracławskiemu i podwojewodziemu winnickiemu, dziedzicom sąsiedniego klucza woronowickiego, oraz ich komisarzowi Michałowi Dobrowolskiemu i dyspozytorowi Komarowskiemu [?]. Zarzuca, że wbrew dawnej zgodzie sąsiedzkiej ludzie woronowiccy na ich rozkaz odbierają grunty wsi Zatońce [?], od dawna spokojnie użytkowane, przyłączają łazy, wypasają sianożęci, biją i rozpędzają po lasach ludzi zatonieckich, odbierają im podwody i zabierają siekiery pod samą wsią. Komparent ponownie manifestuje się o te krzywdy.

Transkrypcja

k. 410 (skan 0412, strona prawa; w górze „410”, przekreślone „409”)

1Roku Tysiąc, Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Siedmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrabstwa

5Grodu Winn. Stanowszy oczewisto Woźny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnn.

6Opatrz. Bazyli Sadkowski [?] w Moc wierney Relacyi Swoiey dobrowol-

7nie zeznał Jż On Roku y Miesiąca na Akcie wyrażonych Dnia Siedm-

8nastego na Prawne wezwanie W. Pani Zuzanny Orańskiey Stol-

9nikowey Mścisł. maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary

10godnych Ur. Jchmw Panow Jozefa Owadowskiego, y Antoniego Ko-

11reckiego [?] Małym [?] wielkiey wiary dotego Aktu użytych Był w Dobrach

12Mieście Niemirowie gdzie bywszy w Zamku tameyszym Ur. Jakiego [?] Pod-

13wiela [?] Jmienia Pniewskiego [?] Porucznikowicza [?] od Jamiczy [?] Nadwor-

14nego Niemirowskiego Szlachty Trzech Kozakow Sześciu, tudzież Nie-

15wiernych Kotkowey Matki, Lejzora y Jcka czyli Jnnego Jmienia Kotkowi-

16czow Synow Mieszczanow Niemirowskich Dworow Szlacheckich

17Z Jnnemi naiezdnikami Oraz Wołow Osmnaście, Koni Szesnaście

18Owiec, Dwadzieścia, Żelaz Pługowych Troie, Siekier Dwie Soli put

19Droba Bieliżne y Jnne rzeczy niemniey Pasieki Pni Osmdziesiąt

20Zadług [?] wziętey, Miodu Dzieżę przy naieździe, u Ur. Gubernatora

21y Urzędu Mieyskiego Niemirowskiego, Dworu W. Reluentki [?]

22gwałtownie Zabrane y do Niemirowa Zaprowadzone Arestował

23y Prawnie przyporuczył, ktory Arest Ur. Gubernator y Urzęd Nie-

24mirowski Mieyski Jmieniem JW. Pana Swego dobrowolnie przy-

25iąwszy pomienionych Naiezdnikow Dworu Szlacheckiego, te-

26dy [?] rzeczy wyżey wyrażone przy naieździe Zabrane do rozsą-

27dzenia Prawnego dotrzymać deklarowali y Submittowali się

28Oczym ninieysze Tegoż Woźnego zeznanie ktory nieumieiący

29pisać Krzyż Swięty kładnie Bazyli Sadowski [?] [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Ciąg dalszy sprawy z aktów 681–682 (Zuzanna ORAŃSKA, stolnikowa mścisławska, wdowa, dziedziczka części TORKOWA): woźny aresztuje w NIEMIROWIE (w zamku, u gubernatora i urzędu miejskiego) uczestników najazdu z 9 V 1770 – szlachtę (3), kozaków (6), Żydów Kotkową i jej synów Lejzora i Icka Kotkowiczów – oraz zabrany inwentarz (liczby zgodne z aktami 681–682: 18 wołów, 16 koni, 20 owiec, 3 żelaza pługowe, 2 siekiery, sól, bielizna, pasieka 80 pni, dzieża miodu). Gubernator i urząd miejski niemirowski w imieniu JW. pana (Józefa POTOCKIEGO, krajczego kor. – por. akt 682) przyjęli areszt i zobowiązali się dotrzymać rzeczy do rozstrzygnięcia sądowego. Nazwisko woźnego: „Sadkowski” [?] w tekście, „Sadowski” [?] w podpisie. Fragment o osobach aresztowanych („Pniewskiego Porucznikowicza od Jamiczy Nadwornego”) odczytany niepewnie – zapewne „porucznika od milicji nadwornej niemirowskiej”.

Łacina: protunc – „ówczesny”; Reluentka [?] – zapewne „Relatorka/Reluentka” (strona wnosząca); Submittowali się (submittere) – „poddali się, zobowiązali”. „Wiolatorowie” (violatores) – gwałciciele (pokoju domowego), najeźdźcy.

Streszczenie

Woźny Bazyli Sadkowski [?] zeznaje, że 17 V 1770 r. na wezwanie Zuzanny Orańskiej, stolnikowej mścisławskiej, w asyście szlachty Józefa Owadowskiego i Antoniego Koreckiego [?] był w Niemirowie i tam, w zamku, u gubernatora i urzędu miejskiego, zaaresztował uczestników najazdu na jej dwór (szlachtę z milicji nadwornej, kozaków, Żydów Kotkową z synami Lejzorem i Ickiem) oraz zabrany z Torkowa dobytek: 18 wołów, 16 koni, 20 owiec, 3 żelaza pługowe, 2 siekiery, sól, bieliznę, pasiekę z 80 pni i dzieżę miodu. Gubernator i urząd niemirowski przyjęli areszt w imieniu swego pana i zobowiązali się dotrzymać rzeczy do rozsądzenia prawnego.

Transkrypcja

k. 410 (skan 0412, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Siedmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi

4y Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesni-

5kiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Stanowszy Oczewi-

6sto Woźny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrz. Hryćko Ole-

7sienko [?] Woźny [?] Sub Vera actfidelis relationis Calamo [?] in publico libe-

8ro [?] Swoim Sub Vera ac fidelis relationis Calamo in publice libe-

9ra recognivit, Jż On Dnia Piętnastego Maja Tysiąc, Siedm-

10set, Siedmdziesiątego, Roku na affektacyą y Prawną Rekwi-

11zycyą JO. Marcellego [?] Czetwertyńskiego Podkom. Bracł. Zie-

12chał [?] na Grunt Dobr Wsi Łabusza [?] gdzie ziachawszy y wprzy-

13tomności Ur. Jchmciow PP. Jozefa Czołowskiego [?] y Antoniego

14Myszkowskiego [?] do tego Aktu Sobie przydanych Widział y

15oglądał Kopiec [?] nad Rzeką Bohem przy grodzia [?] a który ozy-

16wany [?] Jeden [?] wyżey rzeczone Dobra Wieś Łabusze [?] JO. Affekton-

17ta Dziedziczna od Dobr Miasta Pieczary oddzielaiący, przez Lu-

18dzi Pieczarskich z Dyspozycyi W. Jmci Xiędza Dłuskiego

19Kanonika Kamienieckiego, od Kapituły Kamienieckiey Destynowanego [?]

20nowanego Rządcy rozkopany y z Gruntu zniesiony, Obeyrzawszy y oglą-

21[reklamant:] daw-

k. 410v (skan 0413, strona lewa)

1dawszy y ogładawszy Oswiadczywszy się Sobie przytomną

2Szlachtą z Miejsca odiechał, y tu przybywszy przedemną Urzę-

3dem Prawdziwey wizyi uczynił y zeznał Relacya Deque-

4Praesens Actus [?] Relato [?] Actis quibus Supra Jgnarus Litterarum

5Crucem posuit Hryćko Olesienko [?] [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Zleceniodawca: „JO. Marcelli [?] Czetwertyński, podkomorzy bracławski” (imię odczytane niepewnie; mąż [?] Joanny z Ostrowskich Czetwertyńskiej, podkomorzyny bracławskiej – por. akt 688). Wieś ŁABUSZE [?] (odczyt niepewny – „Łabusza”, „Łabusze”) nad BOHEM, dziedziczna Czetwertyńskiego, graniczy z dobrami miasta PIECZARA (klucz Piotra Potockiego w zastawie Kapituły Kamienieckiej – por. akt 687). Kopiec graniczny rozkopali ludzie pieczarscy z dyspozycji ks. DŁUSKIEGO, kanonika kamienieckiego, rządcy wyznaczonego przez Kapitułę (to potwierdza odczyt „Dłuski” w akcie 687). Świadkowie: Józef CZOŁOWSKI [?] i Antoni MYSZKOWSKI [?]. Formuła woźnego powtórzona przez pisarza („Sub Vera ac fidelis relationis…”) – w rkp. dwukrotnie.

Łacina: Sub Vera ac fidelis relationis Calamo in publico libero recognivit – „pod piórem (w formie) prawdziwej i wiernej relacji jawnie i dobrowolnie zeznał”; affektacya i Rekwizycya – „żądanie i prawne wezwanie”; Affektont (affectans) – „żądający, zleceniodawca”; Destynowany – „wyznaczony”; Deque Praesens Actus Relato Actis quibus Supra – „i o tym niniejsza relacja do akt jak wyżej”; Ignarus Litterarum Crucem posuit – „nieumiejący pisać postawił krzyż”.

Streszczenie

Woźny Hryćko Olesienko [?] zeznaje, że 15 V 1770 r. na żądanie księcia Marcelego [?] Czetwertyńskiego, podkomorzego bracławskiego, w obecności szlachty Józefa Czołowskiego [?] i Antoniego Myszkowskiego [?] oglądał nad Bohem kopiec graniczny oddzielający dziedziczną wieś Łabusze [?] od dóbr miasta Pieczary – kopiec został rozkopany i zrównany z ziemią przez ludzi pieczarskich z rozkazu ks. Dłuskiego, kanonika kamienieckiego, rządcy wyznaczonego przez Kapitułę Kamieniecką. Woźny niepiśmienny podpisał relację krzyżykiem.

Transkrypcja

k. 410v (skan 0413, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego,

2Miesiąca Maja Dziewiętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y

4Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

5Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens prtr Ur. Pan Jan

6Grabowski [?] Jmieniem y z wyraźnego Zlecenia JWW. Jgnacego y

7Teofili z Xiążąt Radziwiłłow Morawskich Generałow Majorow WXL.

8Litt. Pryncypałow Swoich nieznośnym y niepraktykowanym Za-

9pobiegaiąc pokrzywdzeniom iako nayuroczyściey naprzeciwko W. Jmci

10Panu Kazimierzowi Brzezińskiemu Miecznikowi Jnfl. [?] Zanieśła Ma-

11nifestacya, ale w niżey opisany Sposob, y oto: Jż W. Obwiniony w-

12szedłszy Prawem niedość natym że Kontenuty Dobr Wsi Wasil-

13kowiec [?] JWW. Pryncypałow Dziedzicznych w Używanie Sobie wa-

14żnych, a Kontraktem Arendownym Trzyletnim przez Jmci Obżałowa-

15nego Obiętych w Tych że Dobrach nad Opis Kontraktu y Jnwenta-

16rza Sobie powierzonych Ludzi Poddanych umyślnemi robociza-

17mi uciemiężał, do płacenia Sobie podatkow okrutnie przez Jmci Ob-

18winionego Ułożonych od Poddanych wymuszał, ale by ich tak

19niezliczonemi niepraktykowanemi z Tych że Poddanych Bu-

20dowlami [?] przeciwnymi tego Ukaliczyc [?] Chudobę zabierał, ostatniey

21Odzieży odzierał, uciskał, y poodbierał, Zboża Pranie [?] samym Pod-

22danym należącym tak w Polu iako y w Kopach [?] Zabierał, wymło-

23cał, a wymłocone dla przedania Żydom naznaczał, ktore aby

24Znich [?] nie przedał, tych do zapłacenia nazwanego Zboża nad Cenę

25przymuszał, Pańszczyznę nad Jnwentarz wybierał, przyzwy-

26czania [?] corocznie w Drogę z Fasami [?] y Jnnym Wiktuałem Sobie

27kilkadziesiąt wysyłał, Krainy [?] Konfederatow w Ukrainie będą-

28cych chociaż Żołnierze Furaże wybywali Swego Zboża ani tyl-

29ko dał, Zaś Stacie [?] Ludzi przystaczał [?], gdzie niektorych Podda-

30nych na Kościoł [?] obsłaczał [?] ktore usługi przyzwoite odbywali,

31w Drogę daleką kilka krotnie posyłał, przez co Poddani ze

32wszystkiego zniszczeni, a przy Tego, do odratowania Pańszczy-

33zny przymuszeni [?] z Chudoby y dobytkow wszelkich wyzuci przez

34pouciekali, Jmci Zaś do Siebie należytych przez nieśpo-

35sobność y obie niebyszy [?] zdolnemi, deprecował [?] Jmci Obżałowanemu,

36a takowe y Wiosnianie Zasiewy utracili, przeto Wieś trzymaiąc

37odmierzonych niemaiąc czego, na ostatek y Popowi tameyszemu

38czynienie nie przestaiąc pokrzywdzenia nie maiąc pretextu

39Konformowania pretensyi Zato że Cerkwie gdy nadeszły

40niedzwonił Zkąd Grad Zboże wybił Tegoż Popa uznawszy

41być winnym Onemu Sto Kop Żyta, y Szesćdziesiąt Psze-

42nicy, także y Klacz [?] wziąć Dyspenował [?] y nie tylko takie

43praktykowane czynił pokrzywdzenia w Dobrach Possessyi

44Swoiey, ale y w Jnnych do Klucza Szpiczynieckiego należących

45[reklamant:] iakos y w Jnnych

k. 411 (skan 0413, strona prawa; w górze „411”, przekreślone „410”)

1iakos y w samych Szpiczyńcach podobnież wyrządził, pokrzywdzenia [?]

2dzenia Zabraniem Zboż Skoszeniem Sianożęci y Jnnych wiele

3czynienie [?] przyleść się, a tandem Lasy de [?] Gruntu [?] gdy na nie

4potrzebne Opasanie [?] y popalisadował [?] się Całey Wsi [?] defensę [?] ażeby

5nay [?] przednieyszych do liczby Osmiu set wyciąć nie przesta-

6wał, a Cerkiewne podle [?] będące Odwiecznie do naymniey-

7szey wyrąbać rozkazał, Chłopow dawno zasiedziałych y dobrze się

8maiących powypędzał, a Ktorych po Grabiach [?] jeżdząc z Ludźmi

9Swemi łapał y w tych pustych Chałupach poosadzał, niektorym

10tyiąc się [?] Tak wyżym bez Prawem ale addendo pessimalis [?]

11pierwszym Termine Trzechletniey Possessyi Szlachtę na Rzą-

12dey [?] postana [?] in Sperate [?] w podłość [?] bić, Kaliczyć [?], więzić,

13iako y iednego Szlachcica ausus est [?] temere przeniewazić [?], po-

14mijaiąc takowe uczynki na WW. Kommissarzow y Ekonomow

15Niechlubnie [?] przechwałki biciem grożić nie przestaie, et in Con-

16tinenti Stanowszy Oczewiście Woźny Jenerał Wdztwa Bracł.

17y Jnnych Opatrz. Andrzey Woydecki [?] w mocy wierney Relat. Swoiey iaw-

18nie y dobrowolnie zeznał Jż On Roku teraznieyszego Tysiąc

19Siedmset Siedmdziesiątego Dnia Siedmnastego Maja ma-

20iąc przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Ur. Jchm. PP.

21Jozefa Łenkiewicza [?] y Stanisława Muszyńskiego [?] maioris C-

22videntioris q[ue] Testimonij gratia do tego Aktu użytych na Affek-

23tacyą y Prawną rekwizycyą JWW. Murawskich [?] Generałowey Majo-

24rowey WXL. zieżdżał do Dobr Szpiczyniec, gdzie będąc

25widział Przyiezdnych z Dobr Wasilkowiec Szlachty Dwoch

26Ur. Franciszka Myśkiewicza [?], u ktorego Głowę całą zbitą, Zkrwawio-

27ną, Oczy popodbiiane, Szyię zapuchłą [?], Ręce, Nogi et Generaliter wszy-

28stkiego Zbitego, Zsiniałego, Ur. Kwiatkowskiego [?], u ktorego tak że Gło-

29wę zbitą, Razow Pięć Krwawych Zadanych, Spuchłe, Oczy

30popodbiiane, y Samego wszystkiego Sztendystyme [?] zbito, kto-

31re zbicie y skaleczenie mienili być Sobie Zadane w Dobrach

32Wasilkowcach przez W. Pana Brzezińskiego y Ludzi Jego nato

33przybranych, wczym Szlachtą Sobie do tego widzenia [?] u-

34żywaną, oświadczył się, y tak Comparens Manifestacyą ia-

35ko y Woźny Rel. Actis Connotari prosili, wytrzymała [?] Jan

36Grabowski [?], Woźny Jgnarus Literar. Crucem Sanctam posuit

37Andrzey Woydecki [?] [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent: Jan GRABOWSKI [?] (podpis „Jan Grabowski” [?] – odczyt niepewny). Mocodawcy: Ignacy i Teofila z książąt RADZIWIŁŁÓW MORAWSCY, generałowie majorowie wojsk WXL (por. akty 622, 679 – Morawscy). Obżałowany: Kazimierz BRZEZIŃSKI, miecznik inflancki [?] (skrót „Jnfl.” [?]), trzyletni arendarz wsi WASYLKOWCE („Wasilkowiec”, „Wasilkowcach”), należącej do klucza SZPICZYNIECKIEGO (por. akt 640 – Szpiczyńce; akt 597 – Brzeziński c/a Morawscy, Wasylkowce). Zarzuty: robocizny i podatki ponad kontrakt i inwentarz, zabór zboża chłopów i przymus kupowania go z powrotem, podwody z fasami, ucieczki poddanych; pop miejscowy obciążony 100 kopami żyta i 60 pszenicy za to, że nie dzwonił w cerkwi przed gradem; wyrąb ponad 800 dębów i lasu cerkiewnego; przesiedlanie chłopów; bicie szlachty. Relacja woźnego Andrzeja WOYDECKIEGO [?] (17 V 1770) – oględziny w Szpiczyńcach dwóch pobitych szlachciców z Wasilkowiec: Franciszka MYŚKIEWICZA [?] i KWIATKOWSKIEGO [?]. Świadkowie: Józef ŁENKIEWICZ [?] i Stanisław MUSZYŃSKI [?]. W relacji pisarz omyłkowo „Murawskich” [?] zamiast „Morawskich”. Ręka pospieszna – wiele miejsc [?].

Łacina: prtr (personaliter) – „osobiście”; addendo pessimalis [?] – „dodając [czyny] najgorsze”; in Sperate [?] – niejasne; ausus est temere – „ośmielił się zuchwale”; et in Continenti – „i zaraz potem”; maioris evidentiorisque Testimonij gratia – „dla większego i jaśniejszego świadectwa”; et Generaliter – „i w ogóle”; Actis Connotari – „wpisać do akt”; Ignarus Literarum Crucem Sanctam posuit – „nieumiejący pisać postawił święty krzyż”.

Streszczenie

Jan Grabowski [?] w imieniu Ignacego i Teofili z książąt Radziwiłłów Morawskich, generałów majorów wojsk litewskich, manifestuje przeciw Kazimierzowi Brzezińskiemu, miecznikowi inflanckiemu [?], który trzyma na trzyletni kontrakt arendowny ich wieś Wasylkowce w kluczu szpiczynieckim. Brzeziński ponad kontrakt i inwentarz uciska poddanych robociznami i podatkami, zabiera im zboże i każe je odkupywać, wysyła ich z podwodami, przez co chłopi uciekli i nie obsiali pól; popowi kazał zapłacić 100 kóp żyta i 60 pszenicy za to, że nie dzwonił przed gradem; wyciął ponad 800 najlepszych dębów i las cerkiewny, wypędził zasiedziałych chłopów, osadzał złapanych ludzi w pustych chałupach, bije i więzi szlachtę i grozi komisarzom i ekonomom. Woźny Andrzej Woydecki [?] zeznaje, że 17 V 1770 r. w Szpiczyńcach, w obecności szlachty, oglądał dwóch pobitych w Wasilkowcach przez Brzezińskiego i jego ludzi szlachciców – Franciszka Myśkiewicza [?] i Kwiatkowskiego [?] – z rozbitymi głowami, podbitymi oczami i krwawymi pręgami.

Transkrypcja

k. 411 (skan 0413, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dziewiętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedem-

4na Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

5Burgrabstwa Grodu Winnickiego Comparens prtr W. Michał

6Żaboklicki Łowczy Żydaczewski Solenniter Pko W. Jgnace-

7mu Beszyńskiemu Cześnikowi Płockiemu Zaniosł Manife-

8stacyą w niżey opisany Sposob y oto: Jż tenże W. Beszyński

9uniekaiąc odebrania Summy na Dobrach Wsi Kliszczowie [?]

10tenduiący się

k. 411v (skan 0414, strona lewa)

1extenduiący się, polubownie przez W. Manifestanta do oddania

2oswiadczoney y przyrzeczeniom Swoim tak Listownym iako y

3Ustnym tudzież przez Przyiaciol czynionym Zadosyć nie czyniąc

4nie tylko doznawszych [?] Alias [?] Expensow y Decessow [?] Uzalaiąc [?] [?]

5przymowadzie [?] Naidował, ale też przez przemeteneyę [?] do niebienia-

6nej [?] do Zaiazdow y Dezolacyi Wieś Kliszczow in Satisfactionem

7podał, dla czego W. Łowczy Ocalaiąc Substancyi Swoiey a

8praemissis et Similibus Jmpetitionibus in exaratione [?]

9Wsi Swoiey Dziedziczney Kliszczowa Summę W. Cześniko-

10wi należącą Tysięcy Szesnaście et quidem w ktorey każdy Czer-

11wony Złoty po Złotych Osmnaście rachuiąc Tysięcy Siedm, a

12w monecie Białey Dziewięć Tysięcy Złotych Poll. coram

13Actis prezentibus prezentował [?], że zaś ta Summa od JW.

14Piotra Potockiego Stty Sniatyńskiego Arestem Urzędow-

15nym iest przyporuczona, więc z mocy wyżey wyrażoney

16Jako et Obi Securum Officij Sequestrandi [?] rursus do Siebie

17odebrał et de recepta Officium [?] Grodz. kwitował Michał

18Żaboklicki mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent: Michał ŻABOKLICKI, łowczy żydaczowski (por. akty 476–478, 593–594). Obżałowany: Ignacy BESZYŃSKI, cześnik płocki – posiadacz sumy na wsi KLISZCZÓW (Kleszczów; dziedziczna wieś Żaboklickiego). Żaboklicki twierdzi, że Beszyński uchylał się od odebrania sumy, a przy tym przez zajazdy doprowadził Kliszczów do dezolacji; dlatego Żaboklicki złożył w aktach grodzkich należną Beszyńskiemu sumę 16 000 zł (7000 zł w czerwonych złotych liczonych po 18 zł i 9000 zł w białej monecie). Ponieważ suma ta była objęta aresztem urzędowym Piotra POTOCKIEGO, starosty śniatyńskiego (por. akty 476–478, 683 – roszczenia Potockiego wobec Beszyńskiego z dzierżawy Zawadówki i Łubaszówki), Żaboklicki odebrał ją z powrotem jako depozyt (sekwestr) urzędu i pokwitował urząd z odbioru. Środek aktu bardzo trudny (pospieszna ręka) – kilka słów niepewnych.

Łacina: prtr (personaliter) – „osobiście”; Solenniter – „uroczyście”; extenduiący się – „rozciągający się (na)”; in Satisfactionem – „na zaspokojenie”; a praemissis et Similibus Impetitionibus – „od powyższych i podobnych roszczeń”; et quidem – „a mianowicie”; coram Actis praesentibus – „wobec niniejszych akt”; Officij Sequestrandi [?] – „urzędu sekwestrującego (przyjmującego depozyt)”; rursus – „z powrotem”; et de recepta … kwitował – „i z odbioru pokwitował”; mp. (manu propria) – „własnoręcznie”.

Streszczenie

Michał Żaboklicki, łowczy żydaczowski, manifestuje się przeciw Ignacemu Beszyńskiemu, cześnikowi płockiemu, który – mimo listownych i ustnych przyrzeczeń – uchylał się od przyjęcia należnej mu sumy na wsi Kliszczów, a zajazdami doprowadził wieś do ruiny. Aby uwolnić swoją dziedziczną wieś od roszczeń, Żaboklicki złożył wobec akt grodzkich 16 000 zł (7000 w czerwonych złotych liczonych po 18 zł i 9000 w białej monecie); ponieważ suma była zaaresztowana przez Piotra Potockiego, starostę śniatyńskiego, odebrał ją z powrotem w depozyt i pokwitował urząd z jej zwrotu.

Transkrypcja

k. 411v (skan 0414, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dziewiętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

5Burgrabstwa Grodu Winnickiego Stanowszy Oczewisto Woź-

6ny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrz. Antoni Horochowski [?]

7w moc prawdziwey Relacyi Swoiey iawnie ustnie y dobrowol-

8nie zeznał, Jż On Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego,

9Dnia Dwunastego Maja na Affektacyą y Prawną Rekwizycyą

10W. Pana Stanisława Worcella Sędziego Ziemskiego Halickiego [?]

11Dobr Łubaszowki [?] y Jnnych Dziedzica maiąc przy Sobie Stro-

12nę Szlachty Ludzi wiary godnych Ur. Jmciow PP. Jana Mieńs-

13kiego [?] y Karola Szczerbickiego [?] Ziechał na Grunta Łubaszowiec-

14kie [?] gdzie Zastawszy Kopiec Starodawny rozkopany na wyż-

15pomienionych Grontach między Dobrami Zetyjowcami [?] Jusz-

16kowcami [?] JW. Pruchockiego [?] Stty Włodzimirsk. [?] Dziedzicznemi

17a Dobrami Łubaszowką [?] y Jnnemi W. Affektanta iż też Dzie-

18dzicznemi ktory to rozoranie y rozkopanie Tenże Woźny

19mienił być przez poddanych Juszkowieckich [?], to iest Łuka [?]

20witych [?] Fedka Sławnecznego [?] y Stefana Wróblewskiego y Jn-

21nych razem Oraczych [?], y widział, y oglądał, co widziawszy y

22oglądawszy Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się

23y wyswyrażono [?], ztamtąd odiechał y tu ad Acta przybywszy

24prawdziwey y istotney Wizyi uczynił y zeznał Rel. Woźny

25pisać nieumieiący Znakiem Krzyża Swiętego podpisuie się

26Antoni Horochowski [?] [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Zleceniodawca: Stanisław WORCELL, sędzia ziemski „halicki [?]” (por. akt 665 – Łukaszówka, Bałabanówka; tam ten sam tytuł niepewny). Dobra ŁUBASZÓWKA [?] (w rkp. „Lubaszowki”, „Lubaszowieckie” – odczyt niepewny; może to inna wieś niż Łubaszówka w kluczu berszadzkim – por. akt 683) graniczą z dobrami JUSZKOWCE [?] („Zetyjowcami [?] Jusz-/kowcami” – pierwszy wyraz może być omyłkowo zaczętą nazwą) dziedzica „JW. Pruchockiego [?], starosty włodzimierskiego [?]” (odczyt nazwiska i urzędu bardzo niepewny). Kopiec rozorali poddani juszkowieccy: Fedko [?] i Stefan WRÓBLEWSKI i inni oracze. Świadkowie: Jan MIEŃSKI [?] i Karol SZCZERBICKI [?]. W tytule marginalnym nazwa „Juszkowieckich” zapisana podobnie jak w tekście.

Łacina: protunc – „ówczesny”; Affektacya i Prawna Rekwizycya – „żądanie i prawne wezwanie”; ad Acta – „do akt”.

Streszczenie

Woźny Antoni Horochowski [?] zeznaje, że 12 V 1770 r. na żądanie Stanisława Worcella, sędziego ziemskiego halickiego [?], dziedzica Łubaszówki [?], w obecności szlachty Jana Mieńskiego [?] i Karola Szczerbickiego [?] oglądał na gruntach łubaszowieckich rozkopany i rozorany dawny kopiec graniczny między Łubaszówką [?] a Juszkowcami [?], dobrami JW. Pruchockiego [?], starosty włodzimierskiego [?]; rozorali go poddani juszkowieccy (m.in. Fedko [?] i Stefan Wróblewski). Woźny niepiśmienny podpisał relację krzyżykiem.

Transkrypcja

k. 411v (skan 0414, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiąte[go]

2[reklamant:] Miesiąca

k. 412 (skan 0414, strona prawa; w górze „412”)

1Miesiąca Maja Dziewiętnastego Dnia

2Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y

3Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

4Burgrabstwa Grodu Winnickiego Comparens prtr Ur. Jan Jeżewski [?]

5Jmieniem y z wyraźney Woli W. Jmci Pana Antoniego Kamieńskie-

6go Cześnika Żyt. Półkownika Woysk Koronnych Dobr Wsi Pedo-

7sow do Klucza Szpiczynieckiego należących Arendownego Posses-

8sora Pryncypała Swoiego, Ostrzegaiąc całości Substancyi O-

9negoż iako nayuroczyściey Pko JWW. Jgnacemu y Teofili z

10Xiążąt Radziwiłłow Murawskim [!] Gen. Maior. WXL Panom, Ur. Lu-

11dwikowi Bielskiemu Dobr Klucza Szpiczynieckiego Ekono-

12mowi, tudzież Niewiernemu Lachmanowi Lejbowiczowi przed-

13tym Arędarzowi Pedoszowskiemu Stany y Manifestuie się oto, Jż

14Jchmć Obżałowani, a przynaypierwiey Ur. Bielski goniąc nao[sta]t-

15nią Ruynę y zniszczenie Substancyi Comparentis Pryncypała Substan-

16cyi, przez Siebie [?] Swoy niewinną Okazyą Szkodzenia, rożnych Sposo-

17bow do czynienia krzywd ninieyszemu Pryncypałowi Comparen-

18tis wynayduie, iakoż doguadzaiąc Swoiemu należytym Za-

19mysłom Ur. Bielski Statecznie twierdząc że nie niewinny Lachman

20Lejbowicz Arędarz Pedoszowski na Kontach [?] Comparentis Pryncypa-

21ła Stalnych [?] Czterech Lat, Roli robiąc Spalenie onych że nie

22bonifikował, ani Raty Zupełnie [?] (bo Pięćset, Sześćdziesiąt

23Złotych nie wypłacił) Gorzałki Saboszowey [?] Kontraktem Ostrze-

24żoney przez Czas Roli nie oddawał, y owszem Rożnym przed-

25dawszy na pożytek Swoy obrocił, iako też Zboża rożnego a nay-

26więcey Żyta, Ostka [?] Cett. nabrawszy ninieyszemu Comparentis

27Pryncypałowi niewrocił ani Zapłacił, y ieszcze Zboża rożnego w

28Snopach więcey Kop Osmdziesiąt, z Dmytrem Woytem tak-

29że iako y Jnnemi [?] Kradł, tudzież z umowy przyięło [?] z Panem Ste-

30fanem Wasilkow [?] Porucznikiem Woyska Rossyiskiego Pułku

31Karabinierskiego Niezegrodskiego [?], Za Owsa Korcy Sto Ty-

32siąc [?] Dukat Wziął, a Owsa nie przystawił, ktorego Owsa

33żeby [?] Comparentis Pryncypał Wypłacić przez Siebie Mu-

34siał, iako Cyrograf [?] od tegoż Porucznika na Osobę Comparentis

35Pryncypała uczyniony Swiadczy, iednakże chcąc zatłumić

36Sprawiedliwość Ninieyszego Comparentis Pryncypała do tego wyż

37wspomnianego Lachmana [?] Mimo Pretensye tenże Ur. Bielski Prze-

38ciw niego [?] w Protekcyą Swoią nie słusznie wziowszy z Dobr Pedo-

39sow, Wywiozł, w Dobrach Szpiczyńcach osadziwszy, Suplikę

40do JWW. Murawskich G. M. WXL. Litt. tak od tegoż Żyda iako y

41od Gromady Pedosowskiey nie o czym nie wiedzącey, godny

42Nadzieie gotowey [?] napisał, y Chłopow popodpisywał, y tymi

43Suplikami umyślnemi do JWW. Panow Swoich Postał [?] Mu [?]

44ktoremi Niena leżycie honor Comparentis Pryncypała Oczer-

45nił, y tym ieszcze niekontentuiąc się pomieniony Lach-

46man z poduszczenia Ur. Bielskiego Czyniąc Woyskowych

47na Dobra Wieś Pedosy nasyłał, ktorzy niektorych Ludzi bili

48kaleczyli, rozganiali, Kotły [?] arendowane będące porabali, y wiele

49rzeczy osobliwym

k. 412v (skan 0415, strona lewa)

1y wiele rzeczy osobliwym Regestrem Specyfikować się Maiące poza-

2bierali, a zatym Ninieyszy Comparens de praemissis Omnibus, Con-

3tra praenominatos Jnculpatos iterato, nomine quo Supra Ma-

4nifestat. Vice [?]

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent: Jan JEŻEWSKI [?] (por. akt 622 – Jan JEŻEWSKI, tam pierwotnie odczyt „Ożeszewski”). Mocodawca: Antoni KAMIŃSKI (w rkp. „Kamieński”), cześnik żytomierski, pułkownik wojsk koronnych, arendowny posesor wsi PEDOSY w kluczu SZPICZYNIECKIM (por. akty 609, 679). Obżałowani: Ignacy i Teofila z książąt Radziwiłłów MORAWSCY (w rkp. „Murawskim”), generałowie majorowie WXL, dziedzice klucza; Ludwik BIELSKI, ekonom klucza szpiczynieckiego (por. akt 598); Żyd Lachman LEJBOWICZ, dawny arendarz pedoski. Zarzuty: Bielski wziął w opiekę arendarza, który zalegał 560 zł raty, nie oddawał gorzałki z kontraktu, nabrał zboża i 80 kóp snopów (kradzież z wójtem Dmytrem), wziął dukaty [?] od porucznika rosyjskiego pułku karabinierów Stefana Wasilkowa [?] za 100 korcy owsa i owsa nie dostarczył (zapłacić musiał Kamiński); Bielski przewiózł Żyda z Pedosów do Szpiczyniec, napisał suplikę do Morawskich od Żyda i gromady pedoskiej (podpisaną przez chłopów bez ich wiedzy), oczerniając Kamińskiego; Lachman nasyłał wojskowych na Pedosy, którzy bili ludzi i porąbali kotły [?] (gorzelniane). Sprawa jest odpowiedzią na akt 679 (Morawscy c/a Kamiński – Pedosy) i współbrzmi z aktem 691 (Morawscy c/a Brzeziński). Nazwa pułku („Niezegrodskiego” [?]) – zapewne „Niżegorodzkiego”. Słowo na końcu („Vice” [?]) niejasne – może podpis skrócony.

Łacina: prtr (personaliter) – „osobiście”; Cett. (cetera) – „i tak dalej”; de praemissis Omnibus, Contra praenominatos Inculpatos iterato, nomine quo Supra Manifestat – „o wszystko powyższe przeciw wymienionym obwinionym ponownie, w imieniu jak wyżej, manifestuje”.

Streszczenie

Jan Jeżewski [?] w imieniu Antoniego Kamińskiego, cześnika żytomierskiego i pułkownika wojsk koronnych, arendownego posesora wsi Pedosy w kluczu szpiczynieckim, manifestuje przeciw Ignacemu i Teofili z Radziwiłłów Morawskim, ich ekonomowi Ludwikowi Bielskiemu i Żydowi Lachmanowi Lejbowiczowi, dawnemu arendarzowi pedoskiemu. Arendarz zalegał Kamińskiemu z ratą (560 zł), gorzałką i zbożem, ukradł z wójtem 80 kóp snopów, a od rosyjskiego porucznika Stefana Wasilkowa [?] wziął zapłatę za 100 korcy owsa, którego nie dostarczył, tak że Kamiński musiał zwrócić pieniądze. Bielski wziął Żyda w opiekę, przewiózł go do Szpiczyniec i ułożył w jego i gromady pedoskiej imieniu suplikę do Morawskich, oczerniającą Kamińskiego, a Lachman nasyłał na Pedosy wojskowych, którzy bili ludzi, porąbali kotły i zabrali wiele rzeczy. Komparent ponawia manifest.

Transkrypcja

k. 412v (skan 0415, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dziewiętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi

4y Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesni-

5kiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens prtr Ur.

6Pan Jan Jeżewski [?] Jmieniem y z wyraźnego Zlecenia W. Jmci Pana

7Antoniego Kamińskiego, Cześnika Żytomir. Dobr Wsi Pedosow do

8Klucza Szpiczynieckiego należących Arendownego Possessora Pryn-

9cypała Swego iako nayuroczyściey Pko JWW. Jgnacemu y Teo-

10fili z Xiążąt Radziwiłłow Murawskim Generałom Maiorom

11Dobr wspomnionych Dziedzicom iako Panom, Ur. Tyszkiewiczowi [?]

12Kommissarzowi, Ludwikowi Bielskiemu Ekonomowi niżey wy-

13rażonych Dzieł bezprawnych Motorom, tudzież Kozakom y Szlach-

14cie Klucza Szpiczynieckiego Manifestuie się y Protestuie oto: Jż

15Jmć Obżałł. a osobliwie Ur. Kommissarz y Ekonom Szpiczyniecki

16Lubo [?] Statecznie wiedzą że ninieyszy Comptis Pryncypał z Kontraktu

17Dobr Wsi Pedosow Trzechletnego że w czasie Ruiny Kontynuowa-

18ney tylko [?] Tysięcy Dwa wybrał więcey zas iak Trzy Tysiące

19Złotych nie odebrał, a przez z Buntowanych Chłopow Klucza Szpiczy-

20nieckiego iako o tym Manifest w Grodzie tuteyszym Zaniesiony

21Swiadczy na kilka Dziesiąt Tysięcy Zrabowany Został, y Owszem [?]

22tych Sprawiedliwych pretensyi Swoich Summę troiako to

23iest Pierwsza Czerwonych Złł. Dwieście po Złł. Dwadzieścia Pięć [?] w Kuren-

24cyi [?] Moneta, Druga Czerwonych Złł. Trzysta, Trzydzieści Pię-

25ciu [?] Aresztem [?] Dnia Dwudziestego Aprilis Tysiąc, Siedmset, Sześć-

26dziesiątego, Osmego, Od JWW. Murawskich ninieyszemu Comptis

27Pryncypałowi dany w Grodzie zas Zysto [?] Roku Tysiąc, Siedm-

28set Sześćdziesiątego, Dziewiątego, Dnia Dwudziestego, Dziewiąte-

29go Julij Aktykowany [?] Swiadczy, Trzecia Zaś Cztery Tysiące Złł.

30Poll. na Skrypt Rekiny [?] Dnia Dziewiętnastego Octobris Tysiąc

31Siedmset, Sześćdziesiątego, Dziewiątego od Tychże dany a w Gro-

32dzie tuteyszym Dnia Czternastego Aprilis Tysiąc, Siedmset, Siedm-

33dziesiątego, Roku Aktykowany Possessyą niezawodną Dobr Pedo-

34sow utwierdzaiąca, Jmpendować [?] Ktorych miar w Possessyi Spo-

35koyney pomienioney Wsi Pedosow Zostawać powinien, iednak-

36że Jmć Dyspozytorowie Szpiczynieccy goniąc no ostatnią Ru-

37inę y Zniszczenie ninieyszego Komparenta Pryncypała Sposo-

38bow do ukrzywdzenia [?] Szukaią, y tak Kozakow y Szlachtę

39Oczynnych [?] do Dobr Pedosow nasyłaią, Ludzi Poddanych Pedosow-

40skich fomentuią Powinności y Pańszczyznę odbywać zakazu-

41ią, Zgrozą [?] bicia y zabicia, Odgrażaią z Possessyi wyrugo-

42wać, chcąc żeby by dobrowolnie teraznieyszy Protestans z

43pomienionych Dobr Pedosow wyiechać, niechciał, tedy Dworu

44[reklamant:] ktorym ninieyszy

k. 413 (skan 0415, strona prawa; w górze „413”, przekreślone „412”)

1ktorym ninieyszy Zostaie, więcey iak na Czterdzieści Tysięcy Złł.

2w Sprzętach ma Spalić przechwalaią się, co y Listami do Siebie pisa-

3nemi Stwierdzaią, Co [?] Gospodarstwie do czasu Wiosny znaczne prze-

4szkody czynią y tem Swemi postępkami Poddanych Pedosow-

5skich do rozeyścia się ledwie nie przymuszaią, na honor y Życie na-

6stępuią, A zatym ninieyszy Comparens ostrzegaiąc Całości

7honoru Życia y Substancyi W. Pryncypała Swego Pko tymże

8wyż wyrażonym Jchmciom Obżałowanym y powtornie de praemis-

9sis Manifestuie się.

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent: Jan JEŻEWSKI [?] (por. akty 622, 694). Mocodawca: Antoni KAMIŃSKI, cześnik żytomierski, arendowny posesor wsi PEDOSY w kluczu SZPICZYNIECKIM (por. akty 609, 679, 694). Obżałowani: Ignacy i Teofila z Radziwiłłów MORAWSCY (w rkp. „Murawskim”), komisarz TYSZKIEWICZ [?] (odczyt niepewny – „Tyszcanowi” [?]), ekonom Ludwik BIELSKI, kozacy i szlachta klucza szpiczynieckiego. Kamiński z trzyletniego kontraktu arendownego (w czasie „ruiny” – koliszczyzny 1768) wybrał tylko ok. 2000 zł, a ponad 3000 zł nie odebrał; przez zbuntowanych chłopów klucza został zrabowany na kilkadziesiąt tysięcy. Morawscy zabezpieczyli mu jego pretensje trzema sumami: 200 czerwonych złotych (po 25 [?] zł w monecie kurentowej [?]), 335 [?] czerwonych złotych (dokument z 20 IV 1768, aktykowany w grodzie 29 VII 1769) i 4000 zł na skrypt z 19 X 1769 (aktykowany 14 IV 1770) – potwierdzające nieprzerwaną posesję Pedosów. Mimo to dyspozytorzy szpiczynieccy nasyłają kozaków i szlachtę, podburzają poddanych do niewykonywania pańszczyzny, grożą biciem i zabiciem oraz spaleniem dworu (sprzęty ponad 40 000 zł) – co potwierdzają w listach. Liczby i daty miejscami niepewne.

Łacina: prtr (personaliter) – „osobiście”; Comptis (comparentis) – „komparenta”; Protestans – „protestujący”; de praemissis – „o powyższe”.

Streszczenie

Jan Jeżewski [?] ponownie w imieniu Antoniego Kamińskiego, cześnika żytomierskiego, arendownego posesora Pedosów, manifestuje przeciw Morawskim, ich komisarzowi Tyszkiewiczowi [?], ekonomowi Ludwikowi Bielskiemu oraz kozakom i szlachcie klucza szpiczynieckiego. Kamiński, który z trzyletniej arendy wybrał w czasie koliszczyzny niewiele, a przez zbuntowanych chłopów stracił kilkadziesiąt tysięcy, ma od Morawskich zabezpieczenie trzech sum (dokumenty z 1768 i 1769 r., aktykowane w grodzie), utwierdzające jego posesję; tymczasem dyspozytorzy szpiczynieccy nasyłają na Pedosy kozaków i szlachtę, odwodzą poddanych od pańszczyzny, grożą mu wyrugowaniem, biciem i zabiciem, a w listach zapowiadają spalenie dworu z dobytkiem wartym ponad 40 000 zł. Komparent manifestuje się w obronie czci, życia i majątku pryncypała.

Transkrypcja

k. 413 (skan 0415, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dziewiętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnicki-

4mi, y Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem Namiesni-

5kiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnickiego Stanow-

6szy Oczewisto Woźny Jenerał Wdztwa Kijow. y Jnnych Opatrz.

7Klim Czetnowski [?] w moc wierney Relacyi Swoiey dobrowolnie zeznał

8Jż On Roku y Miesiąca na Akcie wyrażonych, Dnia Piętnaste-

9go, na Affektacyą y Prawną Rekwizycyą W. Pana Antonie-

10go Kamińskiego Cześnika Żytomirskiego Pułkownika Woysk

11Koronnych był w Dobrach Miasteczku Szpiczyńcach gdzie

12będąc z przytomną Sobie Szlachtą Ur. Gabrielem Dobrowolskim

13y Adamem Mazolskim [?], do tego Aktu użytemi, Całą Groma-

14dę Wsi Pedosow z Chudobą y Zatym Sprzętem w Grosiwach [?]

15Pięćdziesiąt Tysięcy [?] we Dworze Tameyszym u Ur. Bielskie-

16go Gubernatora Zamkowego, a Zas Tegoż Ur. Gubernatora u Woy-

17ta y Gromady Miasteczka Szpiczyniec Arestował y Prawnie przy-

18poruczył, ktory Arest tak Ur. Gubernator na wyż wzmiankowaną

19Gromadę Wsi Pedosow, iako też Woyt y Gromada Miasteczka

20Szpiczyniec na wyż wzmiankowanego Ur. Gubernatora Jmie-

21niem JWW. Murawskich G. M. WXL. Litt. Panow Swoich do-

22browolnie przyięli, y do rozprawy prawney dotrzymać dekla-

23rowali y Submittowali się, a tym On Woźny Szlachtą Sobie

24przytomną Oświadczywszy się ztamtąd tu ad Acta przybywszy

25przedemną Urzędem prawdziwego Arestu uczynił y zeznał Rel.

26de quo Praesens Quis [?] et Actis Litt. Actis quibus Supra Jgnarus

27Literarum Crucem Sanctam posuit, Klim Czetnowski [?] [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Ciąg sprawy z aktów 694–695 (Antoni KAMIŃSKI, cześnik żytomierski, pułkownik wojsk koronnych, arendowny posesor PEDOSÓW c/a MORAWSCY i ekonom/gubernator Ludwik BIELSKI). Woźny generał województwa kijowskiego Klim CZETNOWSKI [?] (odczyt nazwiska niepewny) 15 V 1770 w miasteczku SZPICZYŃCE zaaresztował całą gromadę wsi Pedosy (z dobytkiem i sprzętem – kwota „w groszach [?] 50 000” [?] niepewna) u gubernatora zamkowego Bielskiego, a samego Bielskiego – u wójta i gromady Szpiczyniec; obie strony przyjęły areszt w imieniu Morawskich (w rkp. „Murawskich”). Świadkowie: Gabriel DOBROWOLSKI i Adam MAZOLSKI [?]. W tytule marginalnym Bielski nazwany „Gubernatorem tameyszym”.

Łacina: protunc – „ówczesny”; ad affectationem – „na żądanie”; Submittowali się (submittere) – „poddali się, zobowiązali”; ad Acta – „do akt”; de quo Praesens … Actis quibus Supra – „o czym niniejsza [relacja] do akt jak wyżej”; Ignarus Literarum Crucem Sanctam posuit – „nieumiejący pisać postawił święty krzyż”.

Streszczenie

Woźny Klim Czetnowski [?] zeznaje, że 15 V 1770 r. na żądanie Antoniego Kamińskiego, cześnika żytomierskiego i pułkownika wojsk koronnych, w asyście szlachty Gabriela Dobrowolskiego i Adama Mazolskiego [?] był w miasteczku Szpiczyńce i zaaresztował całą gromadę wsi Pedosy wraz z dobytkiem u gubernatora zamkowego Ludwika Bielskiego, samego zaś Bielskiego – u wójta i gromady Szpiczyniec. Gubernator oraz wójt z gromadą przyjęli areszt w imieniu Morawskich, generałów majorów litewskich, i zobowiązali się stawić do rozprawy sądowej.

Transkrypcja

k. 413 (skan 0415, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dziewiętnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnic-

4kiemi y Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc

5Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego Stano-

6wszy Oczewisto Woźny Jenerał Wdztwa Kijow. y Jnn. Opatrz. Klim

7Czetnowski [?] w moc

k. 413v (skan 0416, strona lewa)

1Czetnowski [?] w moc wierney Relacyi Swoiey dobrowolnie zeznał, Jż On

2Roku Teraznieyszego Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego,

3Miesiąca Maja Siedmnastego, Dnia na Affektacyą y

4Prawną Rekwizycyą W. Pana Antoniego Kamińskie-

5go Cześn. Żytomir. Pułkown. Woysk Koronn. był w Dobrach Wsi

6Dłużku [?] w Possessyi W. Kamionowskiego [?] Komor. [?] Warszawskiego

7Zostaiących, gdzie będąc, a maiąc przy Sobie Stronę Szlachty

8Ludzi wiary godnych Ur. Gabriela Dobrowolskiego, y Adama

9Morelskiego [?] w Grzywnach Dziesięciu Tysięcy Niewiernego

10Lachmana, a zas Parchoma Mielnika Za Spalenie Młyna

11y Rożne przedtym popełnione Rabunki w Dziesięciu Tysię-

12cach Grzywien we Dworze tameyszym Arestował y Prawnie

13przyporuczył, ktory Arest W. Kamionowski [?] benevole przyiąć de-

14klarował y Submittował się, wczym On Woźny Szlachtą So-

15bie przytomną oświadczywszy się ztamtąd powrocił y tu

16ad Acta przybywszy przedemną Urzędem prawdziwego Are-

17stu uczynił y zeznał Rel. Actis quibus Supra Jgnarus Litterar.

18Crucem Sanctam posuit Klim Czetnowski [?] [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Ciąg sprawy z aktów 694–696 (Antoni KAMIŃSKI, cześnik żytomierski, pułkownik wojsk koronnych, c/a Morawscy, ekonom Bielski i Żyd Lachman LEJBOWICZ, dawny arendarz pedoski). Woźny generał województwa kijowskiego Klim CZETNOWSKI [?] (w akcie 696 – ten sam woźny; odczyt nazwiska niepewny) 17 V 1770 we wsi DŁUŻEK [?] (posesja W. KAMIONOWSKIEGO [?], „Komor. Warszawskiego” [?] – komornika [?] warszawskiego) zaaresztował pod zakładem 10 000 grzywien Żyda Lachmana oraz młynarza Parchoma (Parchoma Mielnika) – za spalenie młyna i dawniejsze rabunki – też pod zakładem 10 000 grzywien. Posesor dobrowolnie przyjął areszt. Świadkowie: Gabriel DOBROWOLSKI i Adam MORELSKI [?] (w akcie 696 odczytany „Mazolski” [?]).

Łacina: benevole – „życzliwie, dobrowolnie”; Submittował się – „poddał się, zobowiązał”; ad Acta – „do akt”; Actis quibus Supra Ignarus Litterarum Crucem Sanctam posuit – „do akt jak wyżej, nieumiejący pisać postawił święty krzyż”.

„Grzywna” – kara umowna (zakład) na wypadek niedotrzymania aresztu.

Streszczenie

Woźny Klim Czetnowski [?] zeznaje, że 17 V 1770 r. na żądanie Antoniego Kamińskiego, cześnika żytomierskiego, w asyście szlachty Gabriela Dobrowolskiego i Adama Morelskiego [?] był we wsi Dłużek [?], w posesji Kamionowskiego [?], i zaaresztował tam we dworze – każdego pod zakładem 10 000 grzywien – Żyda Lachmana oraz młynarza Parchoma, oskarżonego o spalenie młyna i dawniejsze rabunki. Posesor dobrowolnie przyjął areszt i zobowiązał się go dotrzymać.

Transkrypcja

k. 413v (skan 0416, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego,

2Miesiąca Maja Dwudziestego Trzeciego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y

4Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesni-

5kiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Stanowszy Oczewi-

6sto Woźny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrz. Ludwik Gołembiowski [?]

7ktory in vim Sub vera ac fidelis Relationis Calamo publice libereque

8recognovit, Jż On Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego Dnia

9Dwudziestego, Trzeciego Maja na affektacyą y Prawną Rekwi-

10zycyą W. Antoniego Pruszyńskiego Łowcz. Trembowl. maiąc przy

11Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Ur. Jmć PP. Jana Pisar-

12skiego [?] y Jozefa Wezerskiego [?] maioris evidentiorisque testimonij gratia ad-

13hibitos, Ziezdzał y był w Dębinie Kisiel nazwaney za Rzeką Wisz-

14nią [?] zarośniętey [?] leżącey do Dobr Jałużyniec [?] należącey w ktorey

15Dębinie Dębow Sto, Osmdziesiąt Cztery świeżo ściętych

16y Zabranych, a zas Zima y na Wiosnę bez liczby wyciętych przez

17W. Pana Kazimierza Kornackiego [?] y Romana Bylkowskiego [?]

18Podstl. [?] Bracł. Possessorow Zarwanieckich [?] do Klucza Pruszkie-

19ckiego [?] y do Jnnych Swoich Dobr wyprowadzonych, Pnie widział

20y oglądał y oszacował, a tak tenże Woźny Szlachtą Sobie przytomną

21oświadczywszy się ztamtąd wyiechał y tu ad Acta Stanowszy

22przedemną Urzędem uczynił y zeznał Prawdziwey Wizyi Wyciętych

23Dębow Rel. de quo Praesens Quis [?] et Actis Rel. Actis Jgnarus

24Scribendi Signum Crucis posuit Ludwik Gołembiowski [?] [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Zleceniodawca: Antoni PRUSZYŃSKI, łowczy trembowelski (Pruszyńscy, łowczowie trembowelscy – por. akty 637, 656, 658). Wyrąb w dąbrowie zwanej „KISIEL” za rzeką WISZNIĄ [?] (odczyt niepewny), należącej do dóbr JAŁUŻYNIEC [?] (odczyt niepewny; tak w tytule marginalnym: „w Lasach Jałużynieckich [?]”): 184 dęby świeżo ścięte i wywiezione oraz zimą i wiosną bez liczby – przez Kazimierza KORNACKIEGO [?] i Romana BYLKOWSKIEGO [?], posesorów „Zarwanieckich” [?] (por. akt 650 – Zarwanka [?]), do klucza „Pruszkieckiego” [?] i innych dóbr. Świadkowie: Jan PISARSKI [?] i Józef WEZERSKI [?]. Nazwy osób i miejscowości w tym akcie odczytane niepewnie.

Łacina: in vim Sub vera ac fidelis Relationis Calamo publice libereque recognovit – „w mocy prawdziwej i wiernej relacji piórem jawnie i dobrowolnie zeznał”; maioris evidentiorisque testimonij gratia adhibitos – „przybranych dla większego i jaśniejszego świadectwa”; ad Acta – „do akt”; Ignarus Scribendi Signum Crucis posuit – „nieumiejący pisać postawił znak krzyża”.

Streszczenie

Woźny Ludwik Gołembiowski [?] zeznaje, że 23 V 1770 r. na żądanie Antoniego Pruszyńskiego, łowczego trembowelskiego, w obecności szlachty Jana Pisarskiego [?] i Józefa Wezerskiego [?] oglądał dąbrowę zwaną „Kisiel” za rzeką Wisznią [?], należącą do dóbr Jałużyniec [?], i stwierdził 184 pnie świeżo ściętych i wywiezionych dębów oraz wiele innych wyciętych zimą i wiosną – przez posesorów Zarwanieckich [?] Kazimierza Kornackiego [?] i Romana Bylkowskiego [?], którzy wywieźli drewno do swoich dóbr. Woźny niepiśmienny podpisał relację krzyżykiem.

Transkrypcja

k. 413v (skan 0416, strona lewa)

1Roku Tysiąc

k. 414 (skan 0416, strona prawa; w górze „414”, przekreślone „413”)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego,

2Miesiąca Maja Dwudziestego Trzeciego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Bur-

5grabstwa Grodu Winnickiego, Comparens prtr Ur. Pan Jan

6Sobieszczański nomine et ex speciali Commisso W. Antoniego Pru-

7szyńskiego Łowcz. Trembowl. Dobr Jałużyniec [?] Dziedzica

8ktorego Zubrenierdo [?] Całości Lasow Czarnych y Dębowych zguby

9y Znisczenia [?] Solennie Pko WW. Jmć Panom Kazi-

10mierzowi Kornackiemu [?] Podstl. Bracł. [?] [y] Romanowi Bylkow-

11skiemu [?] Podstl. Bracł. Litewskiemu [?] manifestuie się oto: Jż WW.

12Obżałowani Kornacki [?] y Bylkowski [?], goniąc na ostatnią Ruinę y

13zgubę Lasow Jałużynieckich [?] Czarnych y Dębowych, ani wie-

14dząc dostatecznie że te Lasy ad proprietatem et usum tylko W. Comptis

15Pryncypała należą, umyślnie te Lasy wygubić wyrąbać y wyprze-

16dać umyślili, ponieważ od Lat trzech zaraz po wyieździe z tych

17Kraiow W. Pruszyńskiego Łowcz. Trembowl. do Ziemi Halic-

18kiey [?] Ciż WW. Obżałowani continuo Lasy Jałużynieckie [?] Czarne zarze-

19li [?] z pnia rąbać y w Stepy przedawać w Koło pomienione Lasy

20pustoszą Latem y Zimą Wyrąbaią y postronnym Ludziom prze-

21daią, a ktory Las nie iest wolny z pnia rąbał y przez Leśniczych bez

22zawiadomienia Dworu Jałużynieckiego [?], wyż wyrażeni WW.

23Obżałowani Possessorowie Zarwanieccy [?] przedaiąc Trzeci Grosz

24brać dla Siebie tylko powinni, a Dwa Grosze Dworowi Jałużyn-

25nieckiemu [?] oddawać mieli, a Ciż WW. wyż wyrażeni odważaią

26się Drzewa Czarnego Lasu y Dęby Sprzedać [?] y one Rożnym Ludziom

27y Zydom przedawać Podwod kilkadziesiąt wyprowadzać y wy-

28wozić, y na Swoy pożytek obracać iakoż nie tylko Roku prze-

29szłego, ale y dawniey bez liczby Dębinę zaprzedali y bez wiado-

30mości Dworu Jałużyńskiego [?] na kilka set Dębow wycięli y

31przedali, iakoż y teraz w Maju Roku teraznieyszego trzeci [?] wspom-

32nieni WW. Obwinieni, umowiwszy się Sekretnie y targowa-

33wszy się, z Dyspozytorem Dobr Wsi Białey w Kluczu Pruszkiewi-

34czowskim [?] leżącey Dębow Sto, Osmdziesiąt, Cztery iako wizya zaprzysiężo-

35na przez Woźnego y Szlachtę Swiadczy, przedali, y Pod-

36wodom pięte [?] Dęby przyieżdzać kazali, ktore to Dyspozytorz

37Białey z Podwodami przyiechawszy w Dębinie Jałużynieckiey [?]

38Dębow Sto, Osmdziesiąt y Cztery ze Pnia ściął y zabrać kazał,

39Sami zas WW. Obżałł. żeby przeszkody z Dworu Jałużynieckie-

40go niemieli pod pretextem niby demagazonu [?] Załogi Moskiew-

41skiego Saldata sprowadzili, nie [?] tylko uważaiąc że według usta-

42nowy żadnego Drzewa ze Pnia ścinać niepowinni tylko leżałe

43za Ubore [?] lub pieniądze przedawać, a Trzeci Grosz lub Miarkę

44Zboża dla Siebie brać powinni były Kwity Leśniczym dawać

45mieli, ale raz [?] nie daią ani się z Grosza [?] y pieniądzmi zaprzedanemi [?] [?]

46żali [?] Nie daią Leśniczym [?] [?] y przedaią, a zatym [?] tenże

47Comparens oto wszystko iterato Salva Manente melioratione

48Manifestuie się Jan Sobieszczański mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent: Jan SOBIESZCZAŃSKI (podpis). Mocodawca: Antoni PRUSZYŃSKI, łowczy trembowelski, dziedzic dóbr JAŁUŻYŃCE [?] (por. akt 698 – wizja z tego samego dnia). Obżałowani: Kazimierz KORNACKI [?] i Roman BYLKOWSKI [?], podstolowie bracławscy [?] (drugi z dopiskiem „Litewskiemu” [?]), posesorowie „Zarwanieccy” [?]. Od trzech lat – od wyjazdu Pruszyńskiego „do Ziemi Halickiej [?]” – wycinają i sprzedają lasy czarne i dębowe jałużynieckie ludziom i Żydom, choć według ustanowienia mogli jedynie sprzedawać drzewo leżące (za zboże lub pieniądze), biorąc dla siebie trzeci grosz, a dwa grosze oddając dworowi jałużynieckiemu i dając leśniczym kwity. W maju 1770 sprzedali dyspozytorowi wsi BIAŁA (w kluczu „Pruszkiewiczowskim” [?]) 184 dęby, ścięte z pnia (por. relacja woźnego w akcie 698), sprowadzając dla osłony żołnierza z rosyjskiej załogi. Końcówka aktu (ostatnie 3 wiersze, k. 414) bardzo nieczytelna – plama.

Łacina: prtr (personaliter) – „osobiście”; nomine et ex speciali Commisso – „w imieniu i ze szczególnego polecenia”; ad proprietatem et usum – „na własność i użytek”; continuo – „nieustannie”; Comptis (comparentis) – „komparenta”; iterato Salva Manente melioratione – „ponownie, z zastrzeżeniem prawa do poprawienia (uzupełnienia)”; mp. (manu propria) – „własnoręcznie”.

Streszczenie

Jan Sobieszczański w imieniu Antoniego Pruszyńskiego, łowczego trembowelskiego, dziedzica dóbr Jałużyńce [?], manifestuje przeciw Kazimierzowi Kornackiemu [?] i Romanowi Bylkowskiemu [?], podstolim bracławskim [?], posesorom Zarwanieckim [?]. Od trzech lat, odkąd Pruszyński wyjechał na Ruś Halicką [?], niszczą należące wyłącznie do niego lasy czarne i dębowe – wycinają drzewa z pnia i sprzedają je postronnym ludziom i Żydom, zamiast sprzedawać tylko drzewo leżące i oddawać dworowi dwie trzecie zysku; w maju 1770 r. potajemnie sprzedali dyspozytorowi wsi Biała 184 dęby, które ten wyciął i wywiózł, a dla osłony sprowadzili żołnierza z rosyjskiej załogi. Komparent manifestuje się z zastrzeżeniem uzupełnienia.

Transkrypcja

k. 414v (skan 0417, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y

4Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesni-

5kiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego Stanowszy oczewisto

6Woźny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrz. Wawrzyniec

7Medyński w Moc Wierney Rel. Swoiey ustnie y dobrowolnie

8zeznał, Jż On Roku Teraznieyszego Tysiąc, Siedmset, Siedm-

9dziesiątego, Miesiąca Maja Dziewiętnastego Dnia na-

10affektacyą y prawną Rekwizycyą WW. Panow Antoniego

11y Kataryny z Dorożyńskich Kanowskich [?] Podczaszych

12Płockich [?] maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary

13godnych Ur. PP. Jacka Młodeckiego [?] „do Klucza Umańskie-

14go [?] należących” y Kazimierza Marlińskiego [?], był w Dobrach

15Wsi Mołodeckim [?] własnych Dziedzicznych JWW. Potockiego

16Wdy Kijowsk. a zas ad praesens w Possessyi Arędowney W.

17Gradowskiego [?] będących, gdzie będąc Żyda nazwiskiem Be-

18nia Weyniowicza [?] Arędarza in ante Wsi Swierniowatey [?]

19do tegoż Klucza należącey, a zas teraz we Wsi Mołodeckim [?]

20na Arędzie zostaiącego, ratione niewypłacenia Summy

21Tysiąca Sześciuset, Sześćdziesięciu, Sześciu Złł. y Groszy

22Dwudziestu Poll. W. niegdy J. P. [?] Bazylemu Dorożyńskie-

23mu Cześnikowi Latycz. eo tempore w tych że Dobrach w Posses-

24syi Swierniowatey [?] będącemu, y dotych czas niezapła-

25coney ana Sukcessorow WW. ninieyszych Reluentow

26Antoniego y Kateryny z Dorożyńskich Kanowskich [?]

27Spadaiącey w przytomności wyż wyrażonych Ur. Panow

28Szlachty pomienionego Arędarza Mołodeckiego [?] u Samego

29W. Gradowskiego [?] Arestował y Prawnie przyporuczył, ktory Arest

30benevole W. Gradowski [?] przyiąć deklarował, y Submittował się

31a tak On Woźny Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się

32ztamtąd tu ad Acta przybywszy przedemną Urzędem prawdzi-

33wego Arestu uczynił y zeznał Rel. de quo Praesens quis dem

34Actis Litt. Actis quibus Supra ignarus Litt. Crucem Sanctam posuit [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Zleceniodawcy: Antoni i Katarzyna z Dorożyńskich KANOWSCY [?] (odczyt nazwiska niepewny; w tytule marginalnym „Kanowskich” [?]), „podczaszowie płoccy [?]” – sukcesorzy zmarłego Bazylego DOROŻYŃSKIEGO, cześnika latyczowskiego (por. akt 684). Aresztowany: Żyd Benio WEYNIOWICZ [?] (w tytule marginalnym „Bynenicz” [?]), dawny arendarz wsi „Swierniowata” [?] (gdzie posesorem był niegdyś Dorożyński), obecnie arendarz we wsi MOŁODECKI [?] (dobra Potockiego, wojewody kijowskiego, w kluczu UMAŃSKIM [?], w posesji arendownej W. GRADOWSKIEGO [?]) – za dług 1666 zł 20 gr. Świadkowie: Jacek MŁODECKI [?] i Kazimierz MARLIŃSKI [?]. Dopisek w cudzysłowie „do Klucza Umańskiego należących” – w rkp. wstawiony między świadkami, odnosi się zapewne do dóbr Mołodecki. Nazwy miejscowości odczytane niepewnie.

Łacina: protunc – „ówczesny”; ad praesens – „obecnie”; in ante – „poprzednio”; ratione – „z powodu”; eo tempore – „w owym czasie”; Reluenci – „strona zlecająca”; benevole – „dobrowolnie”; Submittował się – „poddał się, zobowiązał”; ad Acta – „do akt”; ignarus Litterarum Crucem Sanctam posuit – „nieumiejący pisać postawił święty krzyż”.

Streszczenie

Woźny Wawrzyniec Medyński zeznaje, że 19 V 1770 r. na żądanie Antoniego i Katarzyny z Dorożyńskich Kanowskich [?], podczaszych płockich [?], w asyście szlachty Jacka Młodeckiego [?] i Kazimierza Marlińskiego [?] był we wsi Mołodecki [?], dziedzicznej Potockiego, wojewody kijowskiego, a trzymanej w arendzie przez Gradowskiego [?], i zaaresztował u samego posesora Żyda Benia Weyniowicza [?], dawniej arendarza w Swierniowatej [?], o niezapłacony dług 1666 zł 20 gr wobec zmarłego Bazylego Dorożyńskiego, cześnika latyczowskiego, przechodzący na jego sukcesorów. Gradowski [?] dobrowolnie przyjął areszt.

Transkrypcja

k. 414v (skan 0417, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnic-

4kiemi y Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc

5Namiesnikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego Stano-

6wszy Oczewisto Woźny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrz.

7Wawrzyniec Medyń-

k. 415 (skan 0417, strona prawa; w górze „415”)

1Wawrzyniec Medyński w Moc wierney Rel. Swoiey dobrowolnie

2zeznał, Jż On Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego, Mie-

3siąca Maja Dziewiętnastego Dnia, na affektacyą y Praw-

4ną Rekwizycyą WW. Jmciow Państwa Antoniego y Kataryny z

5Dorożyńskich Kanowskich [?] Podcz. Płock. [?] maiąc przy Sobie

6Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych, Ur. PP. Jacka Młodec-

7kiego [?] y Kazimierza Marlińskiego [?] był w Dobrach Wsi Łomyj-

8niku [?] Dziedzicznych JWW. Potockiego Wdy Kijow. a z prae-

9sens w Possessyi JW. X. Ryły [?] Biskupa Chełmsk. [?] zostaiących

10gdzie będąc Chłopow Dobr Wsi Łomyjnika [?] pryncypalnych

11nazwiskiem wyrazonych Woyta Mykitę Ondyłeka [?] Gumien-

12nego, Wasyla Rudika [?], Woyta na Ostawionego [?] od Buntowni-

13kow y Haydamakow Łukyana Pasiecznika, Wasyla Łozę [?]

14Tymoszka Opanicę [?] y Całą Gromadę ktora ze Wsi nagranicy [?]

15mieszkaiących, a podczas nieszczęśliwego Czasu Buntow-

16stwa, Pasiekę własną po niegdy J. P. W. Bazylim Dorożyńskim

17na ninieyszych Reluentow Spadaiącą iako to Kopę [?] Żyta y Jn-

18nych Zboża wiarnie [?] będące przez tych że Chłopow zabrane, ktorych

19w przytomności pomienionych Szlachty we Dworze u Ur. Kaszub-

20skiego [?] Administratora Wsi teyże Arestował y Prawnie przy-

21poruczył, ktory Arest Ur. Kaszubski [?] Administrator tameyszy imie-

22niem JW. Panow Swoich przyiąć deklarował y Submittował się,

23a tak On Woźny Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się

24ztamtąd Odiechał y tu ad Acta przybywszy przedemną Urzędem

25prawdziwego Arestu uczynił y zeznał Rel. Woźny nieumieiący pisać

26Krzyż Swięty kładnie Wawrzyniec Medyński [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Ciąg sprawy z aktu 700 (sukcesorzy Bazylego DOROŻYŃSKIEGO, cześnika latyczowskiego: Antoni i Katarzyna z Dorożyńskich KANOWSCY [?]). Wieś ŁOMYJNIK [?] (odczyt niepewny) – dziedziczna Potockiego, wojewody kijowskiego, obecnie w posesji „JW. X. Ryły [?], biskupa chełmskiego” – najpewniej Maksymilian RYŁŁO, unicki biskup chełmski (identyfikacja hipotetyczna). Aresztowani chłopi „pryncypalni”: wójt Mykita ONDYŁEK [?] (gumienny), Wasyl RUDIK [?], „wójt postawiony przez buntowników i hajdamaków” Łukian PASIECZNIK, Wasyl ŁOZA [?], Tymoszko OPANICA [?] i cała gromada – za zabranie w czasie buntu (koliszczyzny 1768) pasieki i zboża (żyto i in.) po zmarłym Dorożyńskim. Areszt przyjął administrator wsi KASZUBSKI [?] w imieniu swoich panów. Świadkowie: Jacek MŁODECKI [?], Kazimierz MARLIŃSKI [?].

Łacina: a praesens (ad praesens) – „obecnie”; Reluenci – „strona zlecająca”; Submittował się – „poddał się, zobowiązał”; ad Acta – „do akt”.

Streszczenie

Woźny Wawrzyniec Medyński zeznaje, że 19 V 1770 r. na żądanie Antoniego i Katarzyny z Dorożyńskich Kanowskich [?], w asyście szlachty Jacka Młodeckiego [?] i Kazimierza Marlińskiego [?] był we wsi Łomyjnik [?], dziedzicznej Potockiego, wojewody kijowskiego, a trzymanej przez biskupa chełmskiego Ryłłę [?], i we dworze u administratora Kaszubskiego [?] zaaresztował głównych chłopów – wójta Mykitę Ondyłeka [?], Wasyla Rudika [?], Łukiana Pasiecznika (wójta ustanowionego przez hajdamaków), Wasyla Łozę [?], Tymoszka Opanicę [?] – oraz całą gromadę, którzy w czasie buntu 1768 r. zabrali pasiekę i zboże po zmarłym Bazylim Dorożyńskim, należne jego sukcesorom. Administrator przyjął areszt w imieniu swoich panów.

Transkrypcja

k. 415 (skan 0417, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnic. y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namies-

5nikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Stanowszy Oczewi-

6sto Woźny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrz. Piotr Jakimo-

7wicz w Moc Skuteczney Rel. Swoiey dobrowolnie zeznał, Jż On

8Roku y Miesiąca na Akcie wyrażonych Dnia Dwudziestego

9Pierwszego na Affektacyą y Prawną Rekwizycyą W. Pana

10Felixa Wielhorskiego Podstl. Parnaw. był w Dobrach Wsi

11Żywotowce [?] Dworze W. Rekwirenta, gdzie będąc z przytom-

12ną Sobie Szlachtą Ur. JPP. Alexandrem Lityńskim [?] Ja-

13nem Szemskim [?] dla tym większey wagi do tego Aktu

14użytemi widział y oglądał Rany, Razy, Sińce, Sukien po-

15darcie y Skrwawienie na Ur. Hilarym Dubieńskim [?] Dyspo-

16zytorze Wsi Żywotowki W. Rekwirenta Dziedziczney

17y tak naypierw widział Ponadto [?] Obie na Plecach Tegoż Ur.

18Dubieńskiego [?] tak

k. 415v (skan 0418, strona lewa)

1Dubieńskiego [?] tak okrutnie zbite że aż Skora oblazła, y Ciało od kości od-

2padło, Kańczuka [?] Rebolic [?] potym widział całą Głowę Spuchłą y z-

3siniałą Oczy y Twarz zbite y zsiniałe Ręce y Nogi drągami

4poprzebiiane y całego zbitego y zsiniałego, ktore to Rany

5Razy, Zbicie Skrwawienie Sukien Rozpudy [?] podarcie, Zeznał [?]

6iż przez Kozakow Żywotowskich y Chłopow tameyszych

7y przez Ur. Puzyńskiego [?] tudzież Pisarza Zamku Żywotow-

8skiego, iako też Patyja [?] Ottamana Kozackiego Żywotowskiego

9poczynione były, Oglądawszy y Opisawszy [?] Szlachtą Sobie

10przytomną oświadczywszy się, ztamtąd przybywszy ad-

11Acta przed Urzędem Ninieyszym prawdziwey wizyi uczynił

12Relacyą Woźny nieumieiący pisać Krzyż Swięty kładzie

13Piotr Jakimowicz [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Zleceniodawca: Feliks WIELHORSKI (w aktach 677–678 „Wielohorski”), podstoli parnawski, dziedzic wsi ŻYWOTÓWKA. Woźny: Piotr (Petro) JAKIMOWICZ (por. akt 678). Pobity: Hilary DUBIEŃSKI [?], dyspozytor Żywotówki. Sprawcy (wg zeznania): kozacy i chłopi ŻYWOTOWSCY, Puzyński [?], pisarz zamku żywotowskiego [?] oraz Patyj [?], ataman kozacki żywotowski. Świadkowie: Aleksander LITYŃSKI [?] i Jan SZEMSKI [?]. Nazwa wsi zleceniodawcy: „Żywotowce” [?] / „Żywotowki” – ta sama Żywotówka; sprawcy z sąsiedniego miasteczka ŻYWOTÓW. „Kańczuka Rebolic [?]” – niejasne (może „kańczugami [?]”).

Łacina: protunc – „ówczesny”; Rekwirent – „żądający (wizji)”; ad Acta – „do akt”.

Streszczenie

Woźny Piotr Jakimowicz zeznaje, że 21 V 1770 r. na żądanie Feliksa Wielhorskiego, podstolego parnawskiego, w obecności szlachty Aleksandra Lityńskiego [?] i Jana Szemskiego [?] oglądał w dworze w Żywotówce dyspozytora tej wsi Hilarego Dubieńskiego [?]: plecy miał tak zbite, że skóra zeszła i ciało odpadało od kości, głowę spuchniętą i siną, twarz i oczy pobite, ręce i nogi poprzebijane drągami, odzież podartą i zakrwawioną. Według zeznania pobili go kozacy i chłopi żywotowscy, Puzyński [?], pisarz zamku żywotowskiego i ataman kozacki Patyj [?]. Woźny niepiśmienny podpisał relację krzyżykiem.

Transkrypcja

k. 415v (skan 0418, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesni-

5kiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego Stanowszy Oczewisto

6Woźny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrz. Piotr Jakimo-

7wicz w moc skuteczney Relacyi Swoiey dobrowolnie ze-

8znał, Jż On Roku y Miesiąca na Akcie wyrażonym Dnia

9Dwudziestego Pierwszego na Affektacyą y Prawną Rekwizy-

10cyą W. Felixa Wielohorskiego Podstl. Parnawskiego Z-

11ieżdżał do Dobr Miasta Żywotowa gdzie będąc z przytomną

12Sobie Szlachtą Ur. Jmć Panami Alexandrem Lityńskim [?]

13Janem Szemskim [?] dla tym większey Wagi do tego Aktu uży-

14temi w Zamku Tameyszym Wiolentnych [?] Jwana Pałyja [?]

15Ottamana, Jacka Kostysz [?] Pisarza Szkiaskiego [?] Zrazeskiego [?]

16Kozakow y Gwałtownikow, tudzież Chłopow Miasteczka Ży-

17wotowa u W. Mikołaja Zrazeskiego [?] Rządcy ad praesens tym

18ze Mieście maiącego, u Woyta y Gromady Zas zas [!] Samego

19nadmienionego Ur. Zrazeskiego [?] także u Woyta y Gromady

20całey Arestował y Prawnie przyporuczył, ktory Arest tak

21nadmieniony Zrazeski [?] iako Rządca Miasta Żywotowa tu-

22dzież Cała Gromada na wyżey Specyfikowanych Wiolato-

23row Jmieniem Pana Swego dobrowolnie przyiąwszy do

24rozprawy Prawney dotrzymać deklarowali y Submittowali się

25wczym Woźny Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się

26tu ad Acta przybywszy prawdziwego Arestu przed Urzędem

27ninieyszym zeznał Relacyą Woźny nieumieiący pisać

28Krzyż Swięty kładzie Piotr Jakimowicz [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Ciąg sprawy z aktu 702 (pobicie Hilarego DUBIEŃSKIEGO [?], dyspozytora ŻYWOTÓWKI Feliksa WIELHORSKIEGO). Woźny 21 V 1770 w zamku miasta ŻYWOTOWA zaaresztował sprawców („wiolatorów” – gwałcicieli): atamana Iwana PAŁYJA [?] (w akcie 702 „Patyj” [?]), Jacka KOSTYSZA [?] – pisarza [?], „Szkiaskiego [?]”, „Zrazeskiego [?]”, kozaków i chłopów żywotowskich – u rządcy miasta Mikołaja ZRAZESKIEGO [?], a samego rządcę u wójta i gromady. Rządca i gromada przyjęli areszt w imieniu swego pana (dziedzica Żywotowa). Wyliczenie osób odczytane bardzo niepewnie – możliwe, że „Pisarza Szkiaskiego [?]” oznacza pisarza zamku żywotowskiego (por. akt 702). Pisarz powtórzył omyłkowo „Zas zas”.

Łacina: protunc – „ówczesny”; ad praesens – „obecnie”; Wiolatorowie (violatores) – „gwałciciele, sprawcy przemocy”; Submittowali się – „poddali się, zobowiązali”; ad Acta – „do akt”.

Streszczenie

Woźny Piotr Jakimowicz zeznaje, że 21 V 1770 r. na żądanie Feliksa Wielhorskiego, podstolego parnawskiego, w obecności szlachty Aleksandra Lityńskiego [?] i Jana Szemskiego [?] był w mieście Żywotowie i w tamtejszym zamku zaaresztował sprawców napaści – atamana Iwana Pałyja [?], pisarza Jacka Kostysza [?] i innych kozaków oraz chłopów żywotowskich – u rządcy miasta Mikołaja Zrazeskiego [?], samego zaś rządcę u wójta i gromady. Rządca i gromada przyjęli areszt w imieniu swego pana i zobowiązali się stawić aresztowanych do rozprawy.

Transkrypcja

k. 415v (skan 0418, strona lewa)

k. 416 (skan 0418, strona prawa; w górze „416”)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namies-

5nikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Stanowszy Oczewi-

6sto Woźny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrz. Krzy-

7sztof Kryżanowski w moc wierney Rel. Swoiey iawnie

8y dobrowolnie zeznał, Jż On Roku Teraznieyszego wyżey

9na Akcie wyrażonego Miesiąca Maja Dwudziestego

10Trzeciego Dnia na Affektacyą y Prawną Rekwizycyą

11Ur. Pana Marcina Puzowskiego [?] maiąc przy Sobie Stronę Szlachty

12Ur. Jmć PP. Franciszka Radwickiego [?] y Antoniego Jeżewskiego pro-

13pter maiorem Sibi testimonium był w Dobrach Wsi Żywo-

14towce [?] gdzie będąc Ur. Gabryela Dubańskiego [?] teyże Wsi Dys-

15pozytora u Woyta y całey Gromady Żywotowieckiey, a zas

16Kozakow u Ur. Dubańskiego [?] Dyspozytora Żywotowieckie-

17go iako Wiolatorow Arestował, Tegoż Roku Miesiąca y

18Dnia z tąż Szlachtą był w Dobrach Wsi Oziernej [?] gdzie także

19Ur. Gabryela Puzerniewicza [?] Dyspozytora Ozierańskiego [?] u

20Woyta [?] y całey Gromady Ozierańskiey [?] arestował y Prawnie

21przyporuczył, ktorych Arestowanych tak Ur. Dubański [?]

22Kozakow iako też Woyt y Cała Gromada Żywotowiecka

23Ur. Dubańskiego [?] Dyspozytora Swego, a Gromada Ozieran-

24ska [?] Ur. Puzerniewicza [?] także Dyspozytora do rozprawy Praw-

25ney dotrzymać deklarowali y Submittowali się, a tak On Woź-

26ny Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się ztamtąd

27powrocił y potym przedemną Urzędem prawdziwego Arestu

28Swego uczynił y zeznał Relacyą de quo Praesens quis dem Actis

29Litt. Actis ignarus Litterar. Signum Crucis posuit Krzysztof

30Kryżanowski [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Druga strona konfliktu z aktów 702–703: zleceniodawca Marcin PUZOWSKI [?] – najpewniej ten sam, którego w akcie 702 wymieniono jako „Ur. Puzyński [?]” wśród sprawców pobicia dyspozytora Żywotówki. Teraz to on każe aresztować dyspozytora ŻYWOTÓWKI (wsi Wielhorskiego) – tu „Gabriel DUBAŃSKI [?]” (w akcie 702 „Hilary Dubieński [?]” – imię i forma nazwiska rozbieżne; możliwa pomyłka pisarza lub dwie różne osoby) – i jego kozaków jako „wiolatorów”, a także dyspozytora wsi OZIERNA [?] (odczyt niepewny) Gabriela PUZERNIEWICZA [?]. Areszt przyjęli wójtowie i gromady obu wsi oraz sam Dubański [?] (co do kozaków). Świadkowie: Franciszek RADWICKI [?] i Antoni JEŻEWSKI. Nr marginalny 692 wpisany na k. 416, tytuł marginalny – u dołu k. 415v.

Łacina: protunc – „ówczesny”; propter maiorem Sibi testimonium – „dla większego świadectwa”; Wiolatorowie – „sprawcy przemocy”; Submittowali się – „poddali się, zobowiązali”; de quo Praesens … Actis – „o czym niniejsza [relacja] do akt”; ignarus Litterarum Signum Crucis posuit – „nieumiejący pisać postawił znak krzyża”.

Streszczenie

Woźny Krzysztof Kryżanowski zeznaje, że 23 V 1770 r. na żądanie Marcina Puzowskiego [?], w obecności szlachty Franciszka Radwickiego [?] i Antoniego Jeżewskiego, zaaresztował we wsi Żywotówka dyspozytora Gabriela Dubańskiego [?] (u wójta i gromady) oraz jego kozaków jako sprawców przemocy (u samego dyspozytora), a następnie we wsi Ozierna [?] dyspozytora Gabriela Puzerniewicza [?] u wójta i gromady. Wszyscy przyjęli areszt i zobowiązali się stawić aresztowanych do rozprawy sądowej.

Transkrypcja

k. 416 (skan 0418, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego, Piątego, Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y

4Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Na-

5miesnikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego Comparens

6personaliter Ur. Pan Marcin Puzowski [?] iako prędko po wiezie-

7niu [?] przez niżey wyrażonych nie w dobrym [?] zdrowiu przyść mogł,

8tak zaraz przybywszy ad Acta Grodu tuteyszego, Zapobiegaiąc

9całości honoru, Zdrowia, y Życia, przed Aktami świe-

10żym Uzaleniem [?] przeciwko Ur. Jmć PP. Stanisławowi y Franciszkowi

11[?] Witkowskim [?]

k. 416v (skan 0419, strona lewa)

1Braci Międzysobą Rodzonym, Gabryelowi Puzerniewiczowi [?] Ozieran-

2skiemu [?], Danielowi Dubańskiemu [?] Żywotowieckiemu Dyspozy-

3torowi y Jnnym do Osob Dwunastu przybranym, tudzież Kozakom

4Żywotowieckim naczynienie krzywd w czasie teraznieyszym Jnkur-

5syi Szlachcie praktykowanych zprowadzonym, Mabyś [?] Mani-

6festuie się y Protestuie oto: Jż Jchmć Obwinieni, iako to Ur. Dubań-

7ski [?] y Puzerniewicz [?] Dyspozytorowie nie maiąc żadnego Pretextu

8do Ur. Załęczgowie [?] ni do Swary y Pretensye niewinnie Zawo-

9dowie Zaczęli, na Zdrowie y Życie Tegoż Ur. Komparenta czuwali Za-

10sadzkę przez Kozakow y Poddanych czynili, ale natym nie

11dość maiąc czasu niedawno przeszłego to iest Dnia Dwudzieste-

12go Maja Roku ninieyszego z przybranemi Sobie Ur. Jmciami

13Panami Witkowskiemi Braćmi między Sobą rodzonemi, przybyw-

14szy do Dobr Miasta Żywotowa y tam chcąc Swoy umyślnie

15gwałtowny uskutecznić Excess w tym że Mieście uczynili, a gdy dowie-

16dziawszy się Zastać w Zamku Żywotowskim z przybraną kupą do

17tegoż Zamku wpadli, a zastawszy Ur. Załęczgowie [?] przeciwko

18nie zaczęli, y gdy tam ad Effectum Zamysłu Swego przypro-

19wadzić nie mogli, tedy Szlachcie [?] Ur. Załęczgowie [?] w Mieście

20Żywotowie Ditanty [?] dostanyi [?] chodząc iuż do Domu Swego, Zanosz-

21niowszy [?] u Stanicy [?] Doniecznika [?] Woyska Rossyiskiego, Zapster-

22wszy [?] Prylitego [?] Komparenta Zastawszy [?], Obbrus [?] Jnhonestias [?]

23Stan Szlachecki kalumniuiąc Łżyli, Dyffamowali a potym Ur.

24Franciszek Witkowski [?] kiiem pod Nos Komparentowi przez Zarzut [?],

25y potym pewnie [?] Pewnie [?] Swey [?] zaczym o Ziemię Rzucili y tam leżącego

26z przywiedzionemi nato Ludźmi umyślnie, bili kaleczyli poście-

27nie uwłoczyli, Suknie to iest Żupan y Kuntusz na Ur. Komparen-

28cie podarli, Twarz Pazurami poprzedzierali, Rękę Prawą Drągiem

29przełamali Żupana nątyże Rękę Zdiąwszy Zkrwawili, Ur. Jana

30Domańskiego okrutnie Zbili, wtedy z Pasa obdarli y Złotych

31Osmdziesiąt przywłaszczyli ktory dotych czas dla okrutnego

32Zbicia y Skaleczenia ad Acta Stanąć nie może, Ur. Załęczewskie [?]

33Szablę od Boku oderwali, Ktorą połamali, y gdyby Żydzi do Za-

34ucznika [?] Rossyiskiego znać niedali, Zapewnie by Smierć przy-

35prawili, a zatym Zapobiegaiąc całości honoru Zdrowia y Życia

36powtornie Sapirko [?] tymże Jchmościom Obwinionym przed temi

37Aktami Manifestuie y Protestuie się Salva manente Sieque

38rit melioratione et Jnscriptionem [?] Emissam [?], tenże Comparens

39przedemną Urzędem Żupan Skrwawiony y Suknie podarte

40prezentował y one znowu do Siebie wyniosszy Officium Grodz. qui-

41tavit et in Continenti Stanowszy Oczewisto Woźny Krzysztof Kry-

42żanowski dobrowolnie zeznał, Jż On Roku teraznieyszego Dnia

43Dwudziestego Drugiego, Maja z Ur. Franciszkiem Radwickim [?]

44y Antonim Jeżewskim ziezdzał do Dobr Wsi Lucyńcy [?] gdzie będąc

45z tąż Szlachtą widział y oglądał, Urodz. Jana Domańskiego, śmier-

46telnie zbitego na Łóżku leżącego, Głowę Spuchłą, Sukien obdarte [?]

47y Skorę porznięoną [?] widziawszy y oglądawszy Szlachtą Sobie

48przytomną oświadczywszy się ztamtąd powrocił y potym przedemną

49Urzędem prawdziwey

k. 417 (skan 0419, strona prawa; w górze „417”)

1Urzędem prawdziwey wizyi Swoiey uczynił y zeznał Rel. przy czym tak Com-

2parens Manifestacyą, iako y Woźny wizyi y Obdukcyi Relacyą Actis Con-

3notari wyiętym [?] mieli Marcin Puzowski [?], Woźny nieumieiący pisać Krzyż

4Swięty kładzie Krzysztof Kryżanowski [krzyż]

Objaśnienia i tłumaczenia

Komparent: Marcin PUZOWSKI [?] (podpis „Marcin Putoski” / „Puzoski” [?]; por. akt 704 – zleceniodawca aresztu; w akcie 702 wśród sprawców „Puzyński [?]”). W tekście pojawia się kilkakrotnie forma „Ur. Załęczgowie [?] / Załęczewskie [?]” – odczyt i funkcja niejasne (może drugie nazwisko/przydomek komparenta albo inna osoba, której zabrano szablę). Obżałowani: bracia Stanisław [?] i Franciszek WITKOWSCY [?], dyspozytorzy Gabriel PUZERNIEWICZ [?] (wieś OZIERNA [?]) i Daniel DUBAŃSKI [?] (ŻYWOTÓWKA; w akcie 704 „Gabriel”, w akcie 702 „Hilary Dubieński [?]”), ludzie przybrani (12 osób) i kozacy żywotowieccy. Zdarzenie: 20 V 1770 w mieście ŻYWOTOWIE, najpierw próba napaści w zamku, potem napad na ulicy przy kwaterze [?] żołnierza rosyjskiego – pobicie, złamanie prawej ręki drągiem, podarcie żupana i kontusza; pobity także Jan DOMAŃSKI (zabrano mu z pasa 80 zł); ocalenie dzięki Żydom, którzy dali znać Rosjanom. Relacja woźnego Krzysztofa KRYŻANOWSKIEGO z oględzin (22 V 1770) leżącego Jana Domańskiego we wsi LUCYŃCE [?] (odczyt niepewny). Świadkowie: Franciszek RADWICKI [?], Antoni JEŻEWSKI. Sprawa jest odpowiedzią na akty 702–703 (Wielhorski c/a ludzie żywotowscy). Akt bardzo trudny – liczne [?].

Łacina: personaliter – „osobiście”; ad Acta – „do akt”; Jnkursya (incursio) – „najazd”; ad Effectum – „do skutku”; Excess – „wykroczenie, gwałt”; Jnhonestias [?] – „zniewagi”; Salva manente … melioratione – „z zastrzeżeniem prawa do poprawienia (uzupełnienia)”; Officium quitavit – „pokwitował urząd”; et in Continenti – „i zaraz potem”; Actis Connotari – „wpisać do akt”.

Streszczenie

Marcin Puzowski [?], ledwie wyszedłszy z więzienia i jeszcze chory, manifestuje się przeciw braciom Witkowskim [?], dyspozytorom Gabrielowi Puzerniewiczowi [?] (Ozierna [?]) i Danielowi Dubańskiemu [?] (Żywotówka), dwunastu ich pomocnikom i kozakom żywotowieckim. Dyspozytorzy bez powodu wszczynali z nim zwady i urządzali na niego zasadzki, a 20 V 1770 r. wraz z Witkowskimi przybyli do Żywotowa, wtargnęli do zamku, a potem napadli go na ulicy: znieważyli, powalili, bili kijami, podarli żupan i kontusz, porozdrapywali twarz i złamali mu drągiem prawą rękę; pobili też Jana Domańskiego, obdzierając go z 80 zł, i połamali szablę; od śmierci uratowało go to, że Żydzi dali znać żołnierzom rosyjskim. Komparent okazał w grodzie zakrwawiony żupan i podartą odzież. Woźny Krzysztof Kryżanowski zeznaje, że 22 V 1770 r. ze szlachtą Franciszkiem Radwickim [?] i Antonim Jeżewskim oglądał we wsi Lucyńce [?] ciężko pobitego, leżącego w łóżku Jana Domańskiego.

Transkrypcja

k. 417 (skan 0419, strona prawa; w górze „417”)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną

4Woyciechem Burbinskim Subdelegatem ad Actualitatem [?] umo-

5cowanym [?] Comparens pottr Ur. Pan Bazyli Sołotowski [?] nomine

6et ex speciali Commisso Wiel. JMci Woyciecha Jagiełłowicza Namiestni-

7ka Burgrabstwa Grodu Winn. Pana Swego y pilnowie [?] Tegoż

8Manifestuie się oto: Jż Wiel. Comparentis Pryncypał ad mentem

9Prawa Pospolitego Possessyi Części Wsi Witawy, przez Tegoż Pryn-

10cypała Swego u WW. Antoniego y Anastazyi z Radońskich [?]

11Beszyńskich, Wiel. Prawem Dziedzicznym wieczyście naby-

12tey Spokoynie przez Niedziel Cztery Wysiedział, Kontynuo-

13wał, dlaczego de expleta in eadem Pacifica et ulteriori Continua-

14nda Possessione eorundem Bonorum Idem Comparens nomi-

15ne quo supra iterato Manifestat Vice, Który nie umieiący pi-

16sać Krzyż Święty kładzie, Bazyli Sołotowski [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Manifest „dyligencji” (dopełnienia formalności) przy nabyciu dóbr ziemskich: według prawa pospolitego nabywca musiał przez określony czas (tu cztery niedziele, tj. tygodnie) spokojnie „wysiedzieć” posesję, co następnie zgłaszał do akt. Nabywcą części WITAWY jest sam namiestnik burgrabstwa grodu winnickiego Wojciech JAGIEŁŁOWICZ – dlatego manifest przyjmuje subdelegat Wojciech BURBIŃSKI (por. akt 656 „Burliński [?]”; tu czytelnie „Burbinskim”). Zbywcy: Antoni i Anastazja z Radońskich [?] BESZYŃSCY (nazwisko rodowe żony niepewne; por. Radoński w akcie 606). Nazwisko komparenta (Sołotowski [?]) odczytane niepewnie także w podpisie. O Witawie – por. akty 601 (Nosalscy) i 625 (Zagórski, Neleccy [?]).

Łacina: Subdelegatem ad Actualitatem [?] umocowanym – „subdelegatem umocowanym do [tej] czynności”; nomine et ex speciali Commisso – „w imieniu i ze szczególnego zlecenia”; Comparentis Pryncypał – „pryncypał stawającego”; ad mentem Prawa Pospolitego – „według myśli prawa pospolitego”; de expleta in eadem Pacifica et ulteriori Continuanda Possessione eorundem Bonorum … iterato Manifestat Vice – „o dopełnionym spokojnym [wysiedzeniu] i dalej kontynuowanym posiadaniu tychże dóbr … ponownie się manifestuje”; Maanne (manifestatio) … diligentia de expleta Possessione Bonorum – „manifestacja … dyligencja o dopełnionej posesji dóbr”; N. B. G. W. – Namiestnika Burgrabstwa Grodu Winnickiego.

Streszczenie

25V 1770 przed subdelegatem Wojciechem Burbińskim Bazyli Sołotowski [?], w imieniu Wojciecha Jagiełłowicza, namiestnika burgrabstwa grodu winnickiego, oświadczył, że jego mocodawca – zgodnie z prawem pospolitym – spokojnie przez cztery tygodnie wysiedział posesję części wsi Witawy, nabytej na wieczność od Antoniego i Anastazji z Radońskich [?] Beszyńskich, i nadal ją kontynuuje; o dopełnieniu tej formalności manifestuje się do akt. Komparent niepiśmienny podpisał krzyżykiem.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 417 (skan 0419, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Szóstego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiestnikiem Bur-

5grabstwa Grodu Winnickiego Comparens pottr Ur. Pan Miko-

6łay [?] Bezyk [?] Jmieniem Wiel. JPana Gabryela Lenczynskiego [?]

7Łowcz. Bracł. Pisarza Grodz. Winn. Dobr Części Wsi Sław[...] [?]

8Dziedzica postrzegaiąc w Szkodach y Substancyi Pryncypała

9Swego Solennie naprzeciwko JW. JPanu Michałowi Jełowickie-

10mu Stie Bracł. Panu, Ur. Bieniatkiewiczowi [?] Stwa Bracł.

11Kommissarzowi, naiazdy, Gwałty y Zabory czynić Dysponuią-

12cemu, Tudziesz Wiel. JPanu L. P. [?] Stefanowi Żukotynskiemu [?] [...]-

13Stwa Bracł. Kuchmistrzowi [?], Jgnacemu Lettowskiemu [?], Stefa-

14nowi Szpeckiemu [?], Jakubowi Berezowskiemu, y Prawentym [?]

15Nikitowi [?] Liczowi [?] Jakowczowi [?], Stepanowi Bombeła,

16Pilipowi Zaycowi, naieżdnikom y Wiolatorom, Ktorzy [?] Mani-

17festuie y Protestuie się, oto: Jż stante Possessione Wiel.

18Comparentis Pryncypała Dobr Wsi Lenkowiec do Wdztwa

19Bracł. należących uczyniwszy [?] Szkody tak w Zbożu [?] iako y w

20Spichlerzu [?] wiecey [?] zrujnowanych [?] Snopów [?] [...] [?]

21ze Dobr [?] Wsi Lenkowiec uszli, Zbiegłych [?] pomienionych, kiedy [?]

22to Stepan Bombeła, Pilip Zaiąc y wielu z Gromady Len-

k. 417v (skan 0420, strona lewa)

1kowieckich Ludzi Każdego Czasu poczynione Szkody y Szkody

2quam Sufficientissime nadgrodzić maią, rzetelnie [?] się Którey Po-

3rzecz [?] Spodziewał [?] uczynić niechcą Czasu porzucić [?] odkładali, y zbywa-

4li; co widząc Ur. Pan Bezyk [?] u Wiel. Bieniatkiewicza [?] iako maiącego

5wszelką moc y władzę w Starostwie Bracł. gdy po kilkarazy rekwiro-

6wał, Ur. Bieniatkiewicz [?] uchylaiąc się od Sprawiedliwości żadney

7Satysfakcyi uczynić ani do zapłacenia y nadgrodzenia tych Szkod

8Chłopów [?] podziałanych przymusić niechciał, a owszem nie-

9dawnym iak Świadczy Widenda Protestacya w Grodzie tuteyszym

10uczyniona [...] [?] przywiodszy niektóre na Grunta [?]

11Wsi Lenkowiec Wiel. Stawaiącego Pryncypała pobrane [?] rze-

12czy do Wsi Pilawy [?] Sami dobrowolnie znaiąc Szkody Wo

13JPanu Lisanowi [?] przez Swoich Rodaków czyli tylko Sąsia-

14dów poczynione czyniąc Kadorze [?] Gorące [?] wyciskaiąc [?] całą

15Gromadę Zatem Szkody y Chrzysty [?] Wołów Sześć Zostawiły [?], o czym

16[...] Ur. Bieniatkiewicz [?] Stwa Bracł. Kommissarz dowiedział-

17szy [?] się Pomienioną Szlachtę wymienionych wyżey Chło-

18pów [?] Kozaków [?] przysławszy [?] Wieś Pilawe [?] naiechał, a zatem [?] ło-

19ny [?] naiechawszy na Wieś dnie [?] zastawszy Ur. Comparenta w Domu

20[...] [?] Zaonym [?] zechcąc iak nieprzyiaciele [?] Sposo-

21bem [?] Schwytać biegali, a niemogąc się dorzebać [?] ten przezto [?]

22z Mościcem [?] uroniwszy się do Wsi Pilawy Zostawione Woły Swo-

23ie Zaskwody [?] y Wiel. Lisona [?] Jn Super [?] Tych Cztery Woły [...]

24dziwszy [?] Pastuchów od Trzody [?] Podewia [?] Stoiącey Zaięli,

25Gwałtów y Rozruchów we Wsi naczynili, niemnie y [?] Wiadczaiąc [?]

26się w przyszłym Czasie więcey Krzywd, Naiazdów y Zabrania Ur.

27Stawaiącego czynić wyiechali [?], Których teraz Stawaiący poła-

28pawszy Jnwentaturem [?] przemnieszał [?] tak tych że Samych

29naieżdnikow Których Officiorum [?] Bonis [?] demisit [?], iako

30trzy [?] Konie, Szesciu [?] Woz ieden ze Kołami na Szynach [?]

31Kulbaki [?] Krzyżowemi [?] Kulbaki Cztery, iedna Kłębinkami [?] Za-

32kowanemi [?] Storemi [?] bez podusiek, Druga bez Kłębinków [?] z po-

33duszką, Trzecia obdarta Stara tylko z Strzemionami, Czwarta z Strzemio-

34nami Drewnianemi obdarta Stara, Szabel Trzy, Spis Dwie, przed

35Urzędem Grodz. Winn. w Kancellaryi Prezentował et ad Effide-

36iussionem [?] Partes in sequestro Officii reliquit, Prosząc hoc

37[...] iterata nomine quo supra Offerendo Manifest[...] prin-

38cipalem suum iure vindicatur [?] Manifestando Protestando

39Vice Actis Connotari wyrzymał [?] Comparens nie umieiący

40pisać Znak Krzyża Świętego kładzie Mikołay [?] Bezyk [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt częściowy: k. 417v pisana gęsto i niestarannie; wiele wyrazów niepewnych lub nieodczytanych ([…], [?]). Sens ogólny pewny: plenipotent Gabriela LENCZYŃSKIEGO [?] (w tytule marginalnym „Ł. B. P. G. W.” = łowczego bracławskiego, pisarza grodzkiego winnickiego; por. akt 686 – „Gabriel Lenczyński [?], pisarz grodzki winn.” c/a Michał JEŁOWICKI, starosta bracławski) skarży się, że poddani z dóbr starostwa bracławskiego (wieś LENKOWCE) wyrządzili szkody w dobrach jego mocodawcy, a komisarz starostwa Bieniatkiewicz [?] nie dał satysfakcji; przeciwnie, ludzie starościńscy najechali wieś PIŁAWY [?] (posiadłość Lenczyńskiego?), zabrali woły, pobili pastuchów i grozili dalszymi napaściami. Komparent zajął najeźdźcom konie, wóz, cztery kulbaki (siodła), trzy szable i dwie spisy (włócznie), zaprezentował je w kancelarii grodzkiej i pozostawił w sekwestrze urzędu. Nazwy wsi „Sław[…]” (dobra Lenczyńskiego) i „Piławy [?]” – niepewne; obie mogą oznaczać tę samą wieś.

Łacina: quam Sufficientissime – „jak najdostateczniej”; Jn Super – „ponadto”; ad Effideiussionem [?] Partes in sequestro Officii reliquit – „dla poręczenia [rzeczy] strony zostawił w sekwestrze urzędu”; Offerendo, Manifestando, Protestando – „ofiarując, manifestując, protestując”; Actis Connotari – „zapisać do akt”; Maanne … cum Praesentatione Ludzi y Koni – „manifest … z prezentacją ludzi i koni”; c/o (contra) – „przeciw”; St. B. – Staroście Bracławskiemu.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

26V 1770 Mikołaj [?] Bezyk [?] w imieniu Gabriela Lenczyńskiego [?], łowczego bracławskiego i pisarza grodzkiego winnickiego, manifestował się przeciw Michałowi Jełowickiemu, staroście bracławskiemu, jego komisarzowi Bieniatkiewiczowi [?], Stefanowi Żukotyńskiemu [?], Ignacemu Lettowskiemu [?], Stefanowi Szpeckiemu [?], Jakubowi Berezowskiemu oraz chłopom Stepanowi Bombele, Pilipowi Zającowi i innym z Lenkowiec. Ludzie z Lenkowiec wyrządzali stale szkody w dobrach jego mocodawcy i nie chcieli ich wynagrodzić; komisarz odmówił sprawiedliwości, a następnie ludzie starościńscy najechali wieś Piławy [?], ścigali komparenta, zabrali woły, napadli na pastuchów i grozili dalszymi najazdami. Komparent zaprezentował w kancelarii zabrane najeźdźcom konie, wóz, cztery siodła, trzy szable i dwie spisy, pozostawiając je w sekwestrze urzędu. (Odczyt k. 417v częściowy.)

Transkrypcja

k. 417v (skan 0420, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Szóstego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y

4Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namies-

5nikiem Burg[rabstwa]

k. 418 (skan 0420, strona prawa; w górze „418”)

1nikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens personaliter

2Ur. Pan Józef z Drabówki [?] Drabowicz Jmieniem y z wyraźney woli JO.

3Xcia Jmci Antoniego z Ostroga Jabłonowskiego Wdy Poznan. Dobr Klu-

4cza Lipowieckiego, Hrabstwa Lisiańskiego, y Stwa Czehryńskie-

5go podług Praw Sobie służących Dziedzicznie y dożywotnie Posses-

6sora Pryncypała Swego postrzegaiąc, Jż się wszelkiey w wymie-

7nionych Dobr Szkodzie przestrzegaiąc się do Manifestu w Ro-

8ku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątym Ósmym Dnia Jedyna-

9stego Octobris o zdezelowanie Miasta Lipowca y Jnnych

10uczynionego, Manifestuie y Protestuie się w ten niżey opisany

11Sposób, y oto: Jż gdy w Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiątym

12Ósmym w Miesiącu Czerwcu w Wdztwach Bracł. y Kijowsk. wszcz[ę]-

13ła się Bunt Chłopstwa Ukraińskiego około Granic, tak się

14prędko rozszerzył, że aż pod Miasto Bystryk [?] y Trzebów [?] w tym

15że Miesiącu, a bardziey w kilku Dniach zaszedł, Tu będąc

16prawie o Cztery Mile od Winnicy, Żydów Ozob [?] Czterdzieści

17y bicie [?] przed tym niebezpieczeństwem niemogących zachować

18y Życia pozbawił, iako też w Dobrach Lisianie [?] Dutomana [?]

19[?]prostanie [?] w tym że wspomnionym Roku taż sama zajad-

20łość Chłopstwa Panowała w rozlaniu Krwi, tak Katolików ia-

21ko y Żydów y więcey iak około Dwóch Tysięcy Osób zginęło,

22to iest y w Starostwie Czehryńskim [?] działo [?] Jnnych z Życiem

23tylko zbiegłych od wszelkich Sprzętów y Domostw Swoich, Jnnych

24zaś tak przestraszył, że dotąd powrócić Śmiałości nie maią do

25Domów Swoich, a że potym więcey Jnnych Domostwa poza-

26rzucany [?] Dniesz [?] opustoszałe y rozwalone y dotąd w Pustkach stoią,

27w Jnnych niektórych Chrześcianie posiedali, tak dalece że i [?] te-

28raz takich mieysc znayduie się zgdzie [?] przed tym Żydzi Arędę Karczem-

29ną trzymali y Gorzałki [?] Arendownego [?] Dyspozycyi [?] Prawem u-

30chodzona [?] wszystkie te mieysca y Arendę Karczemną tak w Miastach

31iako y w Wsiach Chrześcianie trzymaią, Jnne zaś przez [?] Ka-

32hał Lipowiecki y kilku Żydów Lisiańskich w Gotowiznach na pa-

33główne [?] Żydowskie nie tylko w Dobrach iedney Possessyi będą-

34cych, ale y Jnney possessyi w czasie Lustracyi od Kahałów w-

35spomnionych pożyczonych dużo iest, teraz pomnieyszony

36y zniszczony [?] a tym bardziey nadwerężonych się Podwyższonych [?]

37Wsiach [?] Dobrach Ukraińskich od Kahału Lipowieckiego, Lisian-

38skiego y Czehryńskiego wyznaczonych Dobra y Kahały w Posses-

39syi JO. Pryncypała Comparentis Zostaiące dopłacenia pogłow-

40nego [?] pomienione niebyły [?], oto wcześnie teraz Comparens Jmie-

41niem JO. Pryncypała Swego przed Urzędem ninieyszym za-

42niósł oświadczenie y pilność prosząc teyże Manifestacyi do

43Akt przyięcie co otrzymał Józef z D[rabówki] [?] Drabowicz mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Manifest „prewencyjny” w sprawie pogłównego żydowskiego (podatku płaconego przez kahały w oparciu o lustrację/taryfę): pełnomocnik ks. Antoniego JABŁONOWSKIEGO, wojewody poznańskiego (dziedzica klucza LIPOWIECKIEGO, posesora „hrabstwa” LISIAŃSKIEGO i starostwa CZEHRYŃSKIEGO; por. akt 659) zgłasza, że kahały w Lipowcu, Lisiance i Czehrynie nie są w stanie płacić wyznaczonego pogłównego, ponieważ w buncie chłopskim (koliszczyźnie) czerwca 1768 wymordowano kilka tysięcy katolików i Żydów, wielu uciekło i nie wróciło, domy stoją puste, a karczmy i arendy przejęli chrześcijanie. Powołuje się na wcześniejszy manifest z 11 X 1768 o zniszczeniu miasta Lipowca. Odczyt nazw miejscowych „Bystryk [?]”, „Trzebów [?]”, „Lisianie Dutomana [?]” – niepewny; szczegóły zdań w środkowej części k. 418 niepewne.

Łacina: personaliter – „osobiście”; Octobris – „października”; Comparentis – „stawającego”; in diligentia – „w ramach dyligencji” (zachowania należytej staranności prawnej); mp (manu propria) – „ręką własną”.

Streszczenie

26V 1770 Józef z Drabówki [?] Drabowicz w imieniu ks. Antoniego Jabłonowskiego, wojewody poznańskiego, dziedzica klucza lipowieckiego i posesora hrabstwa lisiańskiego oraz starostwa czehryńskiego, nawiązując do manifestu z 11 X 1768 o zniszczeniu Lipowca, oświadczył, że wskutek buntu chłopstwa ukraińskiego w czerwcu 1768 r. (koliszczyzny), w którym w tych dobrach zginęło ponad dwa tysiące katolików i Żydów, a reszta uciekła, kahały lipowiecki, lisiański i czehryński są zrujnowane: domy stoją puste, arendy karczemne przejęli chrześcijanie, a kahały nie mogą opłacić wyznaczonego pogłównego żydowskiego. Manifest ma zabezpieczyć księcia przed odpowiedzialnością za zaległości.

Transkrypcja

k. 418 (skan 0420, strona prawa – dół)

k. 418v (skan 0421, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Ósmego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

5Burgrabstwa Grodu Winnickiego Stanowszy oczewisto Woźny

6Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Szlachetny Błażey Liniewski w

7moc wierney Rel. Swoiey, iawnie y dobrowolnie zeznał, Jż On

8Roku y Miesiąca wyżey na Akcie wyrażonych Dnia Dwu-

9dziestego Ósmego na Affektacyą y Prawną Rekwizycyą WW.

10JMciów PP. Michała y Heleny z Mierzanowskich primo voto Wa-

11lickiey, secundo Jankiewiczowey [?], ad praesens vero voto Hembolskiey [?]

12Hembolskich [?] Pod. Lub. [?] Małż. Schodził do Kancellaryi

13Grodu Winn. gdzie będąc w przytomności Urodz. JMciów PP. Jakuba

14Jastrzębskiego y Dominika Malinskiego [?] do tego Aktu Urzęd.

15requirował Zapisu simplicis Debiti lub Oblaty Zapisu tegoż

16od W. Heleny z Mierzanowskich niegdy Wo Walickiego Małżki po-

17zostałey Wdowy W. Szymonowi Jankiewiczowi [?] Horodniczemu

18Słonimsk. zeznanego y Służącego, iako też Oblaty Kontraktów

19Między W. niegdy Szymonem Jankiewiczem [?] H. S. z iedney a

20WW. Konopskimi [?] Kendrackim [?] y Jnnemi z drugiey Strony

21o Dobra Wieś Farhan [?] Ozikowiec [?] y Łohwin [?] Spisanych y

22Zawartych Sobie extraktami wydanych, Które to Ziemiańskie [?]

23nayprzód Zapis simplicis debiti, potym Kontrakty wspo-

24mnione od Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Szó-

25stego dnia pierwszego Januarij w Protokułach Burgrabskich

26Aktykacyinych [?], przez WW. JMciów Panów Jana Gordowicza [?] y Ja-

27kuba Nosalskiego Regestrantów [?] Grodu Winnickiego pil-

28nie Lustrowane [?] były ad Actum praesentem, a zwyczey

29nadmienione Zapis simplicis debiti, ani Kontrakty tyczące [?]

30Specifikowane od Aktu wyżey wyrażonego Lustrowane

31ad hunc actum nie znayduią się, przeto de non repertis iis-

32dem Transactionibus Superius proscriptis [?] in Act. Castr. Vinn.

33Woźny Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się przed

34Urzędem ninieyszym prawdziwą Relacyą Rekwizycyi ze-

35znał, Woźny nie umieiący pisać Krzyż Święty kładzie

36Błazey Liniewski +

Objaśnienia i tłumaczenia

(Por. akty 711–712: Antoni [?] HEMBOLSKI [?], podstoli żytomierski – możliwe, że ten sam ród; skrót „Pod. Lub. [?]” może być błędnym odczytem „Pod. Żyt.”.) Relacja z „rekwizycji” (poszukiwania) dokumentów w kancelarii grodzkiej: na żądanie małżonków Michała i Heleny z Mierzanowskich HEMBOLSKICH [?] (Helena 1° v. Walicka, 2° v. Jankiewiczowa [?]) woźny w obecności świadków szukał w księgach grodzkich winnickich zapisu długu (simplicis debiti), który Helena jako wdowa po Walickim zeznała na rzecz Szymona JANKIEWICZA [?], horodniczego słonimskiego (później jej drugiego męża), oraz oblaty kontraktów Jankiewicza z Konopskimi [?] i innymi o wsie Farhan [?], Ozikowiec [?] i Łohwin [?] (nazwy bardzo niepewne). Mimo przejrzenia protokołów od 1 I 1766 dokumentów nie znaleziono – stąd urzędowe zaświadczenie „de non repertis” (o nieodnalezieniu). Skróty „Pod. Lub.” (podczaszy lubelski?) i „Regestrantów [?]” (= regestrantów, urzędników prowadzących rejestry kancelarii) niepewne. Jakub NOSALSKI – por. akty 601, 650–657.

Łacina: primo voto … secundo … ad praesens vero voto – „z pierwszego małżeństwa … z drugiego … obecnie zaś z małżeństwa”; Zapis simplicis Debiti – „zapis prostego długu”; Oblata – „wpis dokumentu do ksiąg”; ad Actum praesentem / ad hunc actum – „do niniejszej czynności”; de non repertis iisdem Transactionibus Superius proscriptis [?] in Act. Castr. Vinn. – „o nieodnalezieniu tychże wyżej opisanych transakcji w aktach grodzkich winnickich”; Januarij – „stycznia”.

Streszczenie

28V 1770 woźny Błażej Liniewski zeznał, że na żądanie Michała i Heleny z Mierzanowskich (1° v. Walickiej, 2° v. Jankiewiczowej [?]) Hembolskich [?] udał się w obecności Jakuba Jastrzębskiego i Dominika Malinskiego [?] do kancelarii grodu winnickiego i zażądał zapisu długu zeznanego przez Helenę, wdowę po Walickim, na rzecz Szymona Jankiewicza [?], horodniczego słonimskiego, oraz oblaty kontraktów Jankiewicza z Konopskimi [?] i innymi o wsie Farhan [?], Ozikowiec [?] i Łohwin [?]. Po przejrzeniu protokołów od 1 I 1766 r. dokumentów tych w aktach grodzkich nie znaleziono, co woźny poświadczył.

Transkrypcja

k. 418v (skan 0421, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Ósmego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namies-

5nikiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego Stanowszy Ocze-

6wisto Woźny Jenerał Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrz. Błazey

7Liniewski wo[ź]ny

k. 419 (skan 0421, strona prawa; w górze „419”)

1Liniewski w moc wierney y Skuteczney Relacyi Swoiey iawnie y dobrowol-

2nie zeznał, Jż On Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego Dnia Dwu-

3dziestego Ósmego Maja na Affektacyą y Prawną Rekwizycyą WW. JMciów

4Panstwa Teklli z Dąbrowskich primo voto Galiczowey secundo ad praesens

5voto Janiszewskiey, y Michała Janiszewskiego Skarbn. Mozyrsk. [?] Małż. ma-

6iąc przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych do tego Ak-

7tu przydanych WW. Panów Dominika Malinskiego [?] y Jakuba Ja-

8strzębskiego, był w Kancellaryi Grodz. Winn. gdzie będąc Kopiey

9do Wident [?] Czterech, Pierwszey w Roku Tysiąc Siedmset Sześć-

10dziesiątym Dziewiątym, Dnia Czternastego Augusti od WW.

11Bielskich Małż. y Jnnych, Których [?] W. Galiczowey P. P. [?] ninieyszey

12affektantce in Statu viduali będącey; Drugiey Eodem Anno Die

13Decima Secunda Septembris, od tychże, tako [?] Ur. JPanu Józefowi

14Kaczorowskiemu C. P. [?] Woźnieńcy [?]; Trzeciey Eodem Anno Die Deci-

15ma Secunda Decembris od tychże, tako Woźnemu Jenerał. Wdztwa

16Bracł. Opatrznemu Woyciechowi Stebaczowskiemu [?]; Czwartey

17zaś Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Anno Die

18Vigesima Prima Marty Nomine Wo Antoniego y Jana Mazaji [?]

19Galicza [?] P. P. [?] w Grodzie tuteyszym roczne [?] pretensye niesłusznie

20wniesione [?] poczynionych przez WW. PP. Jakuba Kozackiego [?] y

21Michała Stefanowicza Regestrantów [?] Grodz. Winn. Rekwi-

22rował, Którzy JMowie quam Sufficientissime Protokuły Lu[stro-]

23wawszy [?] Burgrabskie y Zarazem [?] Miesięczny [?] Jndukcyi podanych

24Rewidowawszy, nie podali Kopiey żadney wymienionych [?] wy-

25mienionych [?] Wident [?] Maiąc [?] Upewnili [?], o czym teraz Woźny Sobie przy-

26tomną Stroną Szlachty oświadczywszy się przedemną Urzę-

27dem prawdziwey Rekwizycyi Swoiey uczynił y zeznał Rela-

28cyą, De quo Praesens Actis Collationis [?] Mileś [?] quia Signare igna-

29rus Litterarum Crucem Sanctam posuit. Błazey Liniewski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Druga tego dnia relacja woźnego Liniewskiego z bezskutecznej rekwizycji w kancelarii grodzkiej. Rekwirujący: Tekla z Dąbrowskich, 1° v. GALICZOWA, podczaszyna parnawska (wdowa po Stanisławie GALICZU – por. akty 121, 425–426, 485; w rkp. skrót odczytany niepewnie), 2° v. JANISZEWSKA, i jej mąż Michał JANISZEWSKI (skarbnik mozyrski – por. akt 713). Szukano kopii czterech dokumentów („Wident” – zapewne pozwów/„widymusów” wniesionych do grodu): z 14 VIII 1769 od Bielskich małżonków dla Galiczowej [?] jako wdowy; z 12 IX 1769 od tychże dla Józefa KACZOROWSKIEGO [?]; z 12 XII 1769 od tychże przez woźnego Wojciecha STEBACZOWSKIEGO [?]; z 21 III 1770 w imieniu Antoniego i Jana … Galicza [?]. Regestranci grodzcy (Jakub Kozacki [?], Michał Stefanowicz) przejrzeli protokoły i nie znaleźli żadnej z nich. Pierwsze zdanie przeniesione z k. 418v („Liniewski woźny”) powtórzone na k. 419 jako nazwisko; środkowa część aktu (opis czwartego dokumentu i formuła końcowa) – odczyt częściowo niepewny.

Łacina: in Statu viduali – „w stanie wdowim”; Eodem Anno Die Decima Secunda Septembris – „tegoż roku dnia dwunastego września”; Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Anno Die Vigesima Prima Marty – „roku 1770 dnia 21 marca”; Nomine – „w imieniu”; quam Sufficientissime – „jak najdokładniej”; De quo Praesens … quia Signare ignarus Litterarum Crucem Sanctam posuit – „o czym niniejsza [relacja] …, a ponieważ nie umie pisać, postawił znak Krzyża Świętego”.

Streszczenie

28V 1770 woźny Błażej Liniewski zeznał, że na żądanie Tekli z Dąbrowskich (1° v. Galiczowej, obecnie Janiszewskiej) i Michała Janiszewskiego, w obecności Dominika Malinskiego [?] i Jakuba Jastrzębskiego, zażądał w kancelarii grodu winnickiego kopii czterech dokumentów (pozwów) z lat 1769–1770, wniesionych m.in. przez Bielskich małżonków przeciw wdowie Galiczowej [?] i w sprawie Antoniego i Jana Galiczów [?]. Regestranci grodzcy przejrzeli protokoły burgrabskie i rejestry, lecz żadnego z tych dokumentów nie znaleźli, co woźny poświadczył.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 419 (skan 0421, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Ósmego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Bur-

5grabstwa Grodu Winnickiego, Comparens pottr Ur. Pan Jakub

6Socha Szymanowski Subdelegat Grodz. Latycz. JO. Xiążąt Lubomir-

7skich Wdów Lubel. Dobr Klucza Pikowskiego w Wdztwie Bracła-

8wskim w Powiecie Winnickim leżących Dziedziców Plenipotent nomine et ex

9Parte tychże JO. Pryncypałów Swoich naprzeciwko Wo Antoniemu

10lub Jnnego Jmienia Hembolskiemu [?] Podstol. Żytomir. Tudziesz Koza-

11kom Jego w Orężu Uzbroionym pod Komendą Kułłownika [?] tegoż

12pozostałych [?] y Jnnym wszystkim niewiadomym Swiadczy y Protestuie

13się w ten niżey opisany Sposób y oto: Jż pomieniony Obżałowany nie u-

14ważaiąc na Prawo o Jnwazorach Dobr Cudzych opisane nec [...]

15[...] [?] et Prawie [?] Śmiał y ważył się Kozaków Swoich na

16Dobra Wsi Lemieszówki [?] Prawem Dziedzicznym JO. Manife-

k. 419v (skan 0422, strona lewa)

1stantis Pryncypałów podległe, ante hac w Possessyi niegdy Wo

2Stanisława Galicza Podcz. Parnawskiego będące, post Fata Jego [?]

3[?] post extinctum Jus Vitalicium JMci tylko Należące do

4Klucza Pikowskiego należące, naprowadzić [?] a przez naprowadzonych [?] pomienio-

5ną Wieś Szlachtę y Poddanych przez Exterrya [?] Wiktu-

6ałów Małokozakow [?] y Koni [?] niewinnie [?] wymagać [?] poniewcz[as] [?] Kon-

7tentacyi czynić [?] lecz że Prawa Juryzdykcyami dziedzicznie

8będzie [?], o to wszytko teraz Manifestans nomine quo Supra Ja-

9ko wyż Obwinionym idąc providendo Jntegritati Bonorum

10Supra Clarature [?] iterato Swiadczy y Protestuie się prosząc

11id totum Actis Connotari co otrzymał J. Socha Szymanowski S. L. [?]

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt częściowy: końcowe linie k. 419 i początek k. 419v (opis wymuszeń najeźdźców) pisane skrótowo, kilka wyrazów niepewnych. Sens: Antoni [?] HEMBOLSKI [?] (nazwisko niepewne; w tytule marginalnym „Hembolskiemu [?] P. Ż.” – podstoli żytomierski; por. akt 709 „Hemborscy [?]” i 712) wprowadził swoich zbrojnych kozaków pod komendą „kułłownika” [?] (pułkownika?) do wsi LEMIESZÓWKA [?] klucza PIKOWSKIEGO, należącej dziedzicznie do ks. LUBOMIRSKICH (por. akty 660–662: ks. A. Lubomirski – Pików), a dawniej trzymanej dożywotnio przez Stanisława GALICZA, podczaszego parnawskiego; kozacy wymuszali od szlachty i poddanych żywność i konie. Komparent: Jakub Socha SZYMANOWSKI, subdelegat grodu latyczowskiego. „Wdów Lubel.” – zapewne „Wojewodów Lubelskich” (książę i księżna).

Łacina: nomine et ex Parte – „w imieniu i ze strony”; Manifestantis Pryncypałów – „pryncypałów manifestującego”; ante hac – „przedtem”; post Fata – „po śmierci”; post extinctum Jus Vitalicium – „po wygaśnięciu prawa dożywocia”; Exterrya [?] (extorsio?) – „wymuszenie”; providendo Jntegritati Bonorum – „dbając o nienaruszalność dóbr”; iterato – „ponownie”; id totum Actis Connotari – „to wszystko zapisać do akt”; de naiazdach – „o najazdy”.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

28V 1770 Jakub Socha Szymanowski, subdelegat grodzki latyczowski, plenipotent ks. Lubomirskich, wojewodów lubelskich, dziedziców klucza pikowskiego w powiecie winnickim, zaprotestował przeciw Antoniemu [?] Hembolskiemu [?], podstolemu żytomierskiemu, i jego uzbrojonym kozakom, którzy – wbrew prawu o najeźdźcach dóbr cudzych – najechali wieś Lemieszówkę [?] (dawniej dożywocie zmarłego Stanisława Galicza, podczaszego parnawskiego, po wygaśnięciu dożywocia należną do klucza pikowskiego) i wymuszali od szlachty i poddanych żywność i konie. (Odczyt częściowy.)

Transkrypcja

k. 419v (skan 0422, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Ósmego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodzkiemi Winnickiemi y prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

5Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens pottr Ur. Pan Jakub

6Socha Szymanowski Subdelegat Grodz. Latyczow. JO. Xięcia Lubomir-

7skiego Wdy Lubel. Dobr Klucza Pikowskiego Dziedzica, Pleni-

8potent nomine et ex Parte Tegoż JO. Pryncypała Swego naprzeciwko

9WJmciey Pani Tekli z Dąbrowskich pierwszego niegdy Wo Sta-

10nisława Steczni [?] Galicza Podcz. Parnaw. powtórnego ad prae-

11sens Małżeństwa Wo Mikołaia [?] bądź innego Jmienia Janiszewskiego,

12Skarbn. Mozyrsk. Małżce y Sukcessorom ex primo Thoro spłodzonym

13idąc providendo integritati Dobr Wsi Lemieszówki [?] do Klucza Pikow-

14skiego należących Swiadczy y Manifestuie się w ten niżey opi-

15sany Sposób y oto: Jż W. Galiczowa ad praesens Janiszewska zosta-

16wszy się in Viduali Statu post Fata primi viri, Ab. [?] Marti [?] Do-

17bra Wieś Lemieszówkę [?] Jure hereditario JO. Quaerulantis Pryncy-

18pała podległe iako bez Prawnie pomienionego [?] Męża Swego in-

19tromittuiąc się uzięta in Possessionem Swoie y nachodząca [?] Przy-

20iacielska [?] ustąpić y oddać do Klucza Pikowskiego rekwirowana,

21tak Starając się o to aby w dalszey perseverowała Possessyi

22różnych Sposobów wynaydywała dla utrzymania się w Possessyi [?],

23a naypierw [?] pod Protekcyą Wo Stęplowskiego [?] Regimentarza Gene-

24ralnego Partyi Ukraińskiey y Podolskiey udała się, który [?] Słow-

25nie y Listownie utrzymywał w Possessionem [?] pomienionych

26Dobr Lemieszówki [?], a gdy wyperswadowanym został, y odstąpił,

27pod protektorem [?] Woyska Zagranicznego poddała się, zaczym [?] gdy

28nastąpiła Dyspozycya JO. Manifestantis Pryncypała do odebra-

29nia wyrażoney Wsi Lemieszówki [?], bezprawnie przez W. Obżało-

30waną trzymaney z prowentem z niey nienależycie branym, dotkn[ię]-

31ty [?] Ur. Jmć Lambrozański [?] Gubernator Pikowski z kilku Ludźmi

32inermis wiechał, y chciał dobra łagodnie [?] odebrać, ale pomie-

33niona Obżałowana nie uważaiąc na żadną perswazyą nie tylko

34pomienionego JPana Gubernatora [...] [?] Szczęśliwie [?] Jeca-

35[...] Kalenda [?] Rena [?], ale [...] [...] [?] wyrzuciwszy [?] bić [?]

k. 420 (skan 0422, strona prawa; w górze „420”)

1[...]traciwszy [?] ze Dworu wygnać kazała, a gdy się Spodziewała wymasze-

2rowania z Dobr Lemieszówki [?] pomienionego Woyska Zagraniczne-

3go, Sprowadziła Kozaków z Kułłownikiem [?] kilkadziesiąt Wo

4Hembolskiego [?] Podst. Żytomir. na Opresyą Szlachty y Podda-

5nych Lemieszowskich [?], Których dotych czas Sustentować musza [?]

6nie uważaiąc na to że przez Woysko Rossyiskie Akantonowa-

7ne Zabardzo znużeni y zniszczeni, O wszytko Teraz Manife-

8stans nomine quo Supra przeciwko wyżey wyrażonym Obżałowa-

9nym iterato Świadczy y Manifestuie się. Actum continenter te-

10raz [?] Comparens Eodem Coram Officio et Act. prezentował Sum-

11mę Trzy Tysiące Wo [?] Złł. w Złocie y Monecie Białey znayduią-

12cą się, Sukcessorom niegdy Wo Stanisława Galicza Podcz.

13Parnaw. należącą Ewikcyi podległą, która prezentowana y

14przez Urząd Grodz. Winn. rachowana, obsignowana [?] Jnte-

15gre [?] revolutione [?] Cancellariae Lege Sequestri Actorem Cer-

16tum Locum nazad do Siebie wyiął [?], z Którey wyręczoney

17Urząd tenże y Kancellaryą kwitował, prosząc to wszytko Actis

18Connotari co otrzymał J. Socha Szymanowski mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt związany z 711. Tekla z Dąbrowskich, wdowa po Stanisławie GALICZU, podczaszym parnawskim (por. akty 121, 425–426, 485, 710), obecnie żona … JANISZEWSKIEGO (imię w akcie niepewne: „Mikołaia bądź innego Jmienia”; w akcie 710 – Michał; skarbnik mozyrski – por. akt 713), po śmierci pierwszego męża (dożywotniego posesora) nie oddała wsi LEMIESZÓWKA [?] do klucza PIKOWSKIEGO ks. Lubomirskiego; zasłaniała się kolejno protekcją regimentarza partii ukraińskiej i podolskiej (Stęplowski [?] – nazwisko niepewne; por. regimentarz Józef Stempkowski) oraz wojska zagranicznego (rosyjskiego), gubernatora pikowskiego Lambrozańskiego [?] wypędziła z dworu, a w końcu sprowadziła kilkudziesięciu kozaków HEMBOLSKIEGO [?], podstolego żytomierskiego, na ciężar szlachty i poddanych, już zniszczonych kantonowaniem wojsk rosyjskich. Komparent zaprezentował 3000 zł w złocie i białej monecie – sumę należną sukcesorom Galicza z tytułu ewikcji (zapewne zwrot sumy dożywocia/zastawu), przeliczoną przez urząd, po czym zabrał ją z powrotem, kwitując urząd. Fragmenty końca k. 419v (zachowanie Galiczowej wobec gubernatora) – nieczytelne lub niepewne.

Łacina: ex primo Thoro – „z pierwszego łoża”; providendo integritati – „dbając o nienaruszalność”; in Viduali Statu post Fata primi viri – „w stanie wdowim po śmierci pierwszego męża”; Jure hereditario – „prawem dziedzicznym”; Quaerulantis – „skarżącego”; intromittuiąc się – „wwiązując się”; inermis – „bezbronny, bez broni”; Akantonowane (od fr. cantonner) – „rozkwaterowane”; Actum continenter – „w ciągłości tej czynności”; Coram Officio et Actis – „wobec urzędu i akt”; Ewikcyi podległa – „podlegająca ewikcji (rękojmi)”; obsignowana – „opieczętowana”; Lege Sequestri – „prawem sekwestru”.

Streszczenie

28V 1770 Jakub Socha Szymanowski, plenipotent ks. Lubomirskiego, wojewody lubelskiego, dziedzica klucza pikowskiego, manifestował się przeciw Tekli z Dąbrowskich, wdowie po Stanisławie Galiczu, podczaszym parnawskim, obecnie Janiszewskiej, i jej dzieciom z pierwszego małżeństwa: po śmierci męża bezprawnie zatrzymała wieś Lemieszówkę [?] należącą do klucza pikowskiego, zasłaniając się protekcją regimentarza, a potem wojska zagranicznego; gubernatora pikowskiego Lambrozańskiego [?], który przyjechał bez broni odebrać wieś, wypędziła z dworu, a na koniec sprowadziła kilkudziesięciu kozaków Hembolskiego [?], podstolego żytomierskiego, którzy ciemiężą szlachtę i poddanych, zniszczonych już kwaterunkiem wojsk rosyjskich. Komparent zaprezentował w urzędzie 3000 zł należne sukcesorom Galicza tytułem ewikcji, po czym zabrał je z powrotem.

Transkrypcja

k. 420 (skan 0422, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Ósmego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Prze-

4demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem

5Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens pottr W. Pan Mi-

6chał na [...] [?] y Sitku [?] Janiszewski Skarbnik Mozyrski

7Sam, y W. Pani Tekla z Dąbrowskich primo voto Galiczowa P. P. secundo

8ad praesens Janiszewska Skarbn. Mozyrska Małżkowie Swoim, niegdy

9z W. Panem Stanisławem Steczyą [?] Galiczem P. P. Spłodzonych

10małoletnych pozostałych Sukcessorów Prawem na Dobra Wieś Le-

11mieszówkę [?] Służącym dobrze ubezpieczonych possessorów Jmie-

12niem, Contra Wiel. JPanu Antoniemu Janowi Steczyi [?] Galicz[o]-

13wi Podwoiewodzemu [?] Bracł. Świętey Pamięci Wo Stanisława Ga-

14licza P. P. Bratu Rodzonemu, a zaś pozostałych Sukcessorów

15Stryiowi, iuż dawno z Prawa na pomienione Dobra Lemieszówkę [?]

16wyzutemu się, Manifestuią y Protestuią oto: Jż Obżałowany wzio-

17wszy Summę iako Świadczy Cessya w Grodzie Kijowskim uczyniona

18Sam z Prawa Dożywotniego na Dobra też Wieś Lemieszówkę [?] So-

19bie Służącego wyzuwaiąc się na Osobę olim pie defuncti Stanisła-

20wa Steczyi [?] Galicza Podczasz. Parnaw. Fratris Sui Germani, et Ejus Succes-

21sorów wyznał y Prawnie ustąpił, y onych zechcąc przy tymże Prawie

22być bezpiecznych podług umowy między Sobą Wiel. z iedney, a Wiel.

23Świętey Pamięci Stanisławem Galiczem P. P. Bratem Swoim Ro-

24dzonym z drugiey Strony kontentuiąc się Summą z Siebie [?] Daiąc

25y Słowaiąc [?] Pra[wo] [...] [...] nuiąc [?] [...] teraz po Śmierci Brata

26Swego godząc na [...]

k. 420v (skan 0423, strona lewa)

1Swego godząc na kryiomą [?] W. Pani ad praesens Janiszewskiey y Pozostałych

2Sukcessorów nie maiąc żadney baczności na sprawiedliwość [?] w Gro-

3dzie Lubelskim na Osobę JO. Xcia Jmci Antoniego Lubomirskiego Wdy

4Lubel. w Roku Teraznieyszym Tysiąc Siedmset Siedmdziesią-

5tym, Feria Quinta proxima [?] z którey [?] Sobie Służące Prawo u-

6stępuiąc Cessionaliter [?] na Osobę Brata Swego y Jego Sukcessorów

7Śmiał y ważył się Cessyą uczynić, y nie maiącego Prawa ustępo-

8wać, na którym [?] Ostatecznie Zafundowawszy się JO. Xięstwo Lubo-

9mirscy Wdowie Lubel. Małż. z Dobr wyżey wymienionych Wo

10Comparenta z W. Małżonką y Sukcessorami pozostałemi nie uwa-

11żaiąc na Prawo przy nich [?] Służące wyzuć y wyrugować pragną,

12iako Ur. Lornański [?] Gubernator Pikowski zebrawszy Kozaków,

13na Wieś Lemieszówkę [?] Wiechaiąc [?] Których rad by odiechać [?] wszyst-

14kie y wypieraiąc [?] bezprawnie Gwałty y violencye czynił, posłu-

15szeństwa y odbywania powinności Gromadzie zakazał, Zaczym

16Ne demnum [?] Wo Comparens Zabiegaiąc dalszym inkonweniencyom [?]

17czynionym bezprawnie działać się maiącym, de Nullitate et invaliditate

18wyżey zmiankowaney na Osobę JO. X. Wdów Lubel. indebite et

19illegaliter uczynioney przez Wo Obżałowanego Cessyi Manifestuie, et

20iterato Suo et Ejus Supra nomine naprzeciwko temuż Wo Obżałowanemu

21Antoniemu Janowi Steczyi [?] Galiczowi Podcze [?] Bracł. Solennissime

22Salva manente praesentis Manifestationis Si opus fuerit melioratio-

23ne protestuie się, prosząc hoc totum Actis Connotari co otrzy-

24mał M. B. [?] Janiszewski S. M.

Objaśnienia i tłumaczenia

Odpowiedź Janiszewskich na akty 711–712. Według manifestu Antoni Jan STECZA [?] GALICZ (podwojewodzi [?] bracławski – w tytule marginalnym „P. B.”; w tekście raz „Podwoiewodzemu”, raz „Podcze [?] Bracł.”), stryj małoletnich dzieci zmarłego Stanisława Galicza, podczaszego parnawskiego, już dawno (za sumę, cesją zeznaną w grodzie kijowskim) zrzekł się swego dożywocia na wsi LEMIESZÓWKA [?] na rzecz brata i jego sukcesorów; mimo to w 1770 r. w grodzie lubelskim scedował rzekome prawo na ks. Antoniego LUBOMIRSKIEGO, wojewodę lubelskiego. Na tej podstawie Lubomirscy chcą wyrugować Janiszewskich i dzieci Galicza, a gubernator pikowski (tu „Lornański [?]”, w akcie 712 „Lambrozański [?]”) zebrał kozaków, najechał wieś i zakazał gromadzie posłuszeństwa. Komparenci manifestują się o nieważność cesji. Drugi człon nazwiska „Stecza/Steczyja [?]” (też w akcie 712 „Steczni [?]”) – odczyt niepewny; nazwa majętności Janiszewskiego („na … y Sitku [?]”) nieodczytana. Koniec k. 420 częściowo zatarty (plama).

Łacina: Contra – „przeciw”; olim pie defuncti … Fratris Sui Germani, et Ejus Successorum – „niegdyś pobożnie zmarłego … swego brata rodzonego i jego sukcesorów”; Feria Quinta proxima [?] – „w najbliższy czwartek”; Cessionaliter – „w drodze cesji”; de Nullitate et invaliditate … indebite et illegaliter uczynioney … Cessyi – „o nieważności i bezskuteczności … nienależnie i nielegalnie uczynionej cesji”; Suo et Ejus Supra nomine – „w swoim i wyżej [wymienionym] imieniu”; Salva manente praesentis Manifestationis Si opus fuerit melioratione – „z zastrzeżeniem poprawienia niniejszej manifestacji, jeśli zajdzie potrzeba”; S. M. – Skarbnik Mozyrski; P. P. – Podczaszy (Podczaszyna) Parnawski(a).

Streszczenie

28V 1770 Michał Janiszewski, skarbnik mozyrski, i jego żona Tekla z Dąbrowskich, 1° v. Galiczowa, w imieniu własnym i małoletnich dzieci zmarłego Stanisława Galicza, podczaszego parnawskiego, manifestowali się przeciw Antoniemu Janowi Steczy [?] Galiczowi, podwojewodziemu [?] bracławskiemu, stryjowi dzieci: choć dawno, za otrzymaną sumę, odstąpił on cesją w grodzie kijowskim swe dożywocie na wsi Lemieszówce [?] bratu i jego sukcesorom, w 1770 r. ponownie scedował to prawo w grodzie lubelskim na ks. Antoniego Lubomirskiego, wojewodę lubelskiego. Na tej podstawie gubernator pikowski z kozakami najechał wieś i zakazał gromadzie posłuszeństwa. Komparenci manifestują się o nieważność tej cesji i protestują przeciw Galiczowi.

Transkrypcja

k. 420v (skan 0423, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Dziewiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y

4Przedemną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiestni-

5kiem Burgrabstwa Grodu Winnickiego, Comparens pottr Ur. Pan

6Woyciech Dobrowolski Jmieniem y z wyraźney woli JWo Jana

7Godziemby Wardenskiego Podkomorz. Latycz. [?] Dobr Klucza Godziem-

8bowskiego [?] Zastawnego Possessora Pryncypała Swego iako nayuro-

9dzeńszy [?] Przeciwko Wo JMci Panu Antoniemu Jurkiewiczowi [?] Stol. Wilkom. [?]

10JWo Jmci Xiędza Młodziejowskiego Kanclerza Wielkiego Koronnego

11Kommissarzowi Zasięgaiącemu się [?] Skarży y Manifestuie się, oto:

12Jż Jmć Obżałowany pretext iako w Spokoyności [?] dzieiąc się w Dobrach

13Kluczu Godziembowskim [?] Possessyi Zastawney JW. Comparentis Pryn-

14cypała podpadaiących uformowawszy dla iedynego tylko zy-

15sku Swego osiadszy w Dobrach pomienionych Siana y Zboża

16Wo Compttis Pryncypała własnego, Wiel. JPanu Landrowi [?] Podpuł-

17kownikowi Woyska Rossyiskiego do Lampeta [?] Pobereżnego [?] Za Rub-

18le Czterdzieści y Kopiek Dziewięćdziesiąt Pięć, iako List od Te-

19goż Podpułkownika do JW. Compttis Pryncypała pisany Świad-

20czy, przedał y na Swoy pożytek Obrócił, y niepomnicz [?] na Dobro-

21dzieystwa Sobie Obżał. przez niegdy Wo Andrzeja Godziembę

22Wardenskiego Stolnika Latyczow. wyrządzone Sobie na Skrypt

23Summy Złł.

k. 421 (skan 0423, strona prawa; w górze „421”)

1Summy Zł. Poll. Dwa Tysiące Zł. Poll. a ninieyszemu Compttis Pryncypa-

2łowi Słusznie Jure naturae należącey, Którey nie tylko że do tych czas nie

3oddaie, ale y przez różne przykrości y uciemiężenia w Dobrach wy-

4rządzaiąc niewdzięcznością wypłaca się. Zatym ninieyszy Com-

5parens ostrzegaiąc całości Substancyi JWo Pryncypała Swego, tak

6o nieoddanie Summy wraz z Prowizyą od niey należącą, o trzyma-

7nie [?] Dobr, przedawanie Zboż y Sian Jmieniem Tegoż wyżey wy-

8rażonego [?] JWo Pryncypała Swego naprzeciwko temuż Wo Obwinio-

9nemu powtórnie Manifestuie się. Comparens nie umieiący pisać

10Krzyż Święty kładzie Woyciech Dobrowolski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Pryncypał: Jan GODZIEMBA WARDEŃSKI („Wardynski” w tytule marginalnym), podkomorzy latyczowski [?] (skrót „P. L.” i „Podkomorz. Latycz. [?]” – odczyt niepewny), zastawny posesor klucza „Godziembowskiego [?]” (nazwa niepewna) w dobrach ks. Andrzeja MŁODZIEJOWSKIEGO, kanclerza wielkiego koronnego. Obżałowany: Antoni JURKIEWICZ [?], „Stol. Wilkom. [?]” (stolnik wiłkomierski?), komisarz Młodziejowskiego, który – osiadłszy w tych dobrach – sprzedał zboże i siano Wardeńskiego podpułkownikowi wojsk rosyjskich LANDROWI [?] za 40 rubli 95 kopiejek (na co komparent ma list podpułkownika), a ponadto nie oddaje sumy 2000 zł z dawnego skryptu wystawionego na rzecz zmarłego Andrzeja Godziemby WARDEŃSKIEGO, stolnika latyczowskiego, mimo jego dobrodziejstw. Komparent – Wojciech DOBROWOLSKI (por. akty 668–675, komisarz Grocholskich [?]). „do Lampeta [?] Pobereżnego [?]” – nieodczytane (może „do Szpitala”, „do Lazaretu”).

Łacina: Jure naturae – „z prawa natury”; Compttis (Comparentis) Pryncypał – „pryncypał stawającego”; Rubel, Kopiejka – waluta rosyjska.

Streszczenie

29V 1770 Wojciech Dobrowolski w imieniu Jana Godziemby Wardeńskiego, podkomorzego latyczowskiego [?], zastawnego posesora klucza godziembowskiego [?], manifestował się przeciw Antoniemu Jurkiewiczowi [?], stolnikowi wiłkomierskiemu [?], komisarzowi ks. Młodziejowskiego, kanclerza wielkiego koronnego: obżałowany, osiadłszy w tych dobrach, sprzedał zboże i siano Wardeńskiego rosyjskiemu podpułkownikowi Landrowi [?] za 40 rubli 95 kopiejek i obrócił pieniądze na swój pożytek; ponadto nie oddaje 2000 zł należnych ze skryptu na rzecz zmarłego Andrzeja Godziemby Wardeńskiego, stolnika latyczowskiego, a dobra uciska. Komparent manifestuje się o sumę z prowizją, przetrzymywanie dóbr i sprzedaż zboża i siana.

Transkrypcja

k. 421 (skan 0423, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Dwudziestego Dziewiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną Wo-

4yciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrabstwa

5Grodu Winnickiego Osobiście postanowiwszy się Ur. Pan Samu-

6el Kadiechowski [?] Jmieniem JO. Jmci z Dynhoffów Sanguszkowey Mar-

7szałkowey Nadworney W. X. Litt. Dobr Włości Tetyiowskiey w Wdztwie

8Bracł. leżących Possessorki y JWiel. Panstwa Leduchowskich Stów

9Włodzimirskich Małż. tey że Włości Tetyiowskiey Dziedziców, Contra

10JWo Hrabinie Krasickiey Stnie Mereckiey Dobr Teleżyniec [?] JWiel.

11Hrabiów Krasickich Dziedzicznych Possessorce protestuie się,

12oto: Jż JW. Krasicka Stna Merecka trzymaiąc Dobra Wieś Teleżyń-

13ce [?] w Possessyi Swoiey w bliskości Miasta Tetyiowa bo nad Sta-

14wem Tetyiowskim Sytuowane, Spokoyności Sąsiedztwa utrzy-

15mać niechce, kiedy Gromadzie Swoiey Teleżynieckiey [?] Staw Tety-

16iowski na Rzece Rosi [?] Dawien Zaięty, ustawicznie różnym

17Sprzemysłem [?] zdrapywać [?], przeszkodę dopuszcza, y do Szkody

18znaczney w Wyniesieniu [?] Ryby w Stawie wspomnionym, Poże-

19rającey [?] Szkody JWiel. Pryncypałów Protestantis przyprowadza,

20wpadanie [?] y uchwaszczenie się na Poddanych Tetyiowskich upoczynio-

21nych Krzywdach Sprawiedliwości [?] Onych Niecierpi [?]. Czym Po-

22daństwa [?] Teleżynieckie [?] pogorszone do tey Zuchwałości przyszło,

23że z Stawu własnego Tetyiowskiego Pobereżnikom y Dozorcom

24Stawu Tegoż bez gwałtowności Spędzać się niedaią y od łowienia [?]

25Ryb w wspomnionym Stawie nie przestaią, Kiedy zabraniaiących

26Dozorców Stawu Cała Gromada Teleżyniecka [?] uzbroiwszy się w Spisy

27y Drągi wypadła y bronić Swoiey własności niedopuściła, o którą

28Krzywdę teraz Stawaiący się Jmieniem JO. Jey Mci Jmci Konstancyi

29z Dynhoffów Sanguszkowey Marszałkowey Nadworney Litt. y

30JWiel. Leduchowskich Stów Włodzimirskich Małż. powtórnie na-

31przeciwko JW. Krasickiey Stnie Mereckiey Dobr Teleżyniec [?] Possessor-

32ce y Całey Gromadzie Teleżynieckiey [?] protestuie się. Comparens

33pisać nieumieiący Krzyż Święty kładzie Samuel Kadiechowski [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Spór sąsiedzki o staw na rzece ROŚ [?] pod TETYJOWEM: posesorka włości tetyjowskiej Konstancja z DÖNHOFFÓW SANGUSZKOWA, wdowa po Pawle Karolu Sanguszce, marszałkowa nadworna litewska, oraz dziedzice – LEDÓCHOWSCY, starostowie włodzimierscy – skarżą hrabinę KRASICKĄ, starościnę merecką, posesorkę wsi TELEŻYŃCE [?] (dziedzictwo hrabiów Krasickich), że jej gromada łowi ryby w stawie tetyjowskim, a pobereżnikom i dozorcom stawu stawia zbrojny opór (spisy i drągi). Nazwa wsi odczytana jako Teleżyńce (dziś Teliżynci [?] koło Tetyjowa) – inicjał „T” podobny jak w „Tetyiow”; odczyt nazwiska komparenta (Kadiechowski/Kudiechowski) niepewny; kilka wyrazów w środkowej części aktu niepewnych.

Łacina: Contra – „przeciw”; Pryncypałów Protestantis – „pryncypałów protestującego”; Stów (Starostów), Stna/Stnie (Starościna/Starościnie); W. X. Litt. – Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Streszczenie

29V 1770 Samuel Kadiechowski [?] w imieniu Konstancji z Dönhoffów Sanguszkowej, marszałkowej nadwornej litewskiej, posesorki włości tetyjowskiej w województwie bracławskim, oraz jej dziedziców – Ledóchowskich, starostów włodzimierskich – protestował przeciw hrabinie Krasickiej, starościnie mereckiej, posesorce wsi Teleżyńce [?], i jej gromadzie: chłopi z Teleżyniec [?] stale wchodzą na staw tetyjowski, łowią ryby, nie dają się wypędzić pobereżnikom i dozorcom, a ostatnio cała gromada, uzbrojona w spisy i drągi, wystąpiła przeciw dozorcom; starościna nie chce zachować dobrego sąsiedztwa.

Transkrypcja

k. 421 (skan 0423, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2[reklamant:] Miesiąca Maja

k. 421v (skan 0424, strona lewa)

1Miesiąca Maja Trzydziestego Dnia

2Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną

3Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrab-

4stwa Grodu Winnickiego, Stawiwszy się Osobiście Ur. Pan Domi-

5nik Szkliński [?] Jmieniem y z wyraźney woli Wiel. JMciów Panów Domi-

6nika, Józefa, Felixa, y Kazimierza Spendowskich Skarbnikowiczów Ow-

7ruckich, niegdy Wiel. Kazimierza Macieja Dwoyga Jmion Spendowskie-

8go Skarbnika Owruckiego Synów, w wszelkiey pilności Świadczy

9y Manifestuie się w niżey opisany Sposób y oto: Jż w Dobrach Miastecz-

10ku Mazygrodzie [?], Kropiwny [?] wyższey y Dworach od wieczystey [?] Urzędow-

11nie z Mocy Prawa Natury, y Zapisaney wtez [?] Dobra pośmierci nie-

12gdy Wiel. Kazimierza Macieja Spendowskiego Skarbn. Owrucz. Jntro-

13missyi nomine et ex re Wiel. Pryncypałów Swoich przez Niedziel

14Cztery niezmiernie [?] y bez Żadney odnikąd przeszkody dziedziczną

15wysiedział Possessyą y One daley kontinuował Wiel. Pryncypałów

16Swoich Oświadczywszy powtórnie y w pilności Jmieniem Onych

17iako nayuroczyściey Manifestuie się. Dominik Szkliński [?] mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Manifest „dyligencji” (por. akt 706): po śmierci Kazimierza Macieja SZPENDOWSKIEGO (w rkp. „Spendowski”), skarbnika owruckiego, jego synowie Dominik, Józef, Feliks i Kazimierz przez plenipotenta wwiązali się (intromisja) w dobra po ojcu i spokojnie przez cztery tygodnie wysiedzieli posesję, co zgłaszają do akt. Nazwy dóbr: „Miasteczko Mazygród [?]” (w tytule marginalnym „w Mazygrodzie [?]”) i „Kropiwna Wyższa [?]” – odczyt niepewny. Nazwisko komparenta (Szkliński/Szklarski) niepewne. Początek aktu (data roczna) na samym dole k. 421, z reklamantem „Miesiąca Maja”.

Łacina: in diligentia de expleta … cum Attinentiis Possessione – „w ramach dyligencji o dopełnionej posesji … z przynależnościami”; Dwoyga Jmion – „dwojga imion”; Jntromissyi nomine et ex re – „w imieniu i z ramienia [przy] intromisji”; mp (manu propria) – „ręką własną”.

Streszczenie

30V 1770 Dominik Szkliński [?] w imieniu Dominika, Józefa, Feliksa i Kazimierza Szpendowskich, synów zmarłego Kazimierza Macieja Szpendowskiego, skarbnika owruckiego, oświadczył, że po intromisji w odziedziczone dobra – miasteczko Mazygród [?], Kropiwną Wyższą [?] i dwory – przez cztery tygodnie bez żadnej przeszkody wysiedział w ich imieniu posesję i nadal ją kontynuuje, o czym manifestuje się do akt.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 421v (skan 0424, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrabstwa

5Grodu Winnickiego Comparens pottr Ur. Pan Karol Sołtyk [?] Jmieniem

6y z Specyalnego Kommissu WW. PP. Franciszki Anny dwoyga Jo-

7mion z Szaszkiewiczów [?] Czeczelowey Cześnikowey Bracł. Starościny

8Hayzyńskiey Matki y Rocha Sudymuntowicza Czeczela Miecz-

9nika Bracł. Syna Dobr Wsi Kuszowiec [?] y Słobódki [?] do niey należącey

10w Wdztwie Bracł. Sytuowanych, Prawem Swoim podległych Posses-

11sorów Zapobiegaiąc bezprawnym wczasie teraznieyszym czynionym Kłot-

12niom y Progressom dalszym niżey wyrażonych Cyrkumstancyi Do-

13mowym, a referuiąc się do Świętey Sprawiedliwości naprzeciwko JPanu

14Stanisławowi Bielskiemu Miecznikowi Czernichow. [?] Dobr Wsi Luli-

15niec [?] w Wdztwie tymże Bracł. y Sąsiedztwie Wsi Kuszowiec [?] y Słobódki [?]

16będących Possessorowi Skarży y Protestuie się w niżey opisany

17Sposób, Jż pomieniony W. Bielski nie tylko w czasie y Latach

18przeszłych Ludzi Kuszowieckich [?] wraz z Dyspozytorem [?] Dzieci Swo-

19ich, którego Ktoremu oraz też protestuie się, tak w Mieście Lipowie [?]

20iako na Gościńcach różnych y w Samey Wsi Kuszowcach [?] bił y Ka-

21leczył, ale jeszcze znaiąc dostatecznie, że Jarmarki wszelkie na to

22wystawione, aby wszelki Lud zgromadzony osobliwie pospolity

23dostąpienia y przedania bądź iakich kolwiek towarów Miał,

24Swoią łatwość, przecież mniey uważaiąc tego, Dnia Czwartego Ma-

25ia w Roku teraznieyszym na Jarmarku do Miasta Lipowa [?] będąc

26interessem przyiechawszy, y Pracowitego Lewka Korczewskiego [?]

27Poddanego Kuszowieckiego [?] w Mieście bawiącego się za potrzebą, z-

28dybawszy y iako wrzekomo [?] niesłuszną uformowawszy pretensyą

29Sam naprzód rękami, a potym Kiiem bijąc okrutnie zranił, y zkrwa-

30wił, a naostatek zmordowawszy się tak ciężkim biciem Kozakowi

31[reklamant:] Swoiemu tegoż

k. 422 (skan 0424, strona prawa; w górze „422”)

1Swoiemu tegoż Pracowitego Lewka za Włosy porwać y Kańczukami [?] przy-

2ciągnąć rozkazał, iako też naprzód [?] Lański [?], to gdy kazał y uczynił, na-

3tychmiast W. Bielski nie tylko Sam też tak [?] bił, aż ufatygo-

4wał się, ale nawet pomienionemu Kozakowi Swoiemu bić dopu-

5ścił y rozkazał tak dalece, że obydwa utrudziwszy się wyrzuco-

6nego Lewka Zanie Żywego w Mieście porzucili, a Sami do Luliniec [?]

7odiechali nie dość na tym, ale tym większych ieszcze dla pokrzywdze-

8nia Protestanta WW. Pryncypałów Szukaiąc Sposobów nazaiutrz

9to iest Dnia Piątego Maja obwiązawszy się [?] iakowoś [?] niby Kom-

10missarska Wsiów Ostrożka Wielkiego y Małego [?] Dyspozycyą W[iel.]

11JMci Pani Krystyny [?] Czerneyney [?] Zaleszczykowskiey [?] Obraniaiąc [?]

12niejako pomienione Wsie Ostrożek wielki y Mały, gdy podwody

13Sobie Woysko Rossyiskie z tych że Wsiów dawać kazało, Sutenczas [?]

14gwałtownie y niesłusznie z Słobódki [?] Kuszowieckiey [?] naiechawszy,

15lubo żadney Dyspozycyi ani opieki y Prawa Pana Bielskiego owe

16nie podpadła, Podwody z tey że Słobódki dla Woyska Rossyiskiego wy-

17pędzać, y temuż Woysku Za Ostrożek [?] wydawał y Kłótował [?], nad-

18to przyiechanie niegodziwemu wypędzaniu Podwod nie Słusz-

19nie Sobie [?] do Pracowitego Petra Tymczuka Poddanego WW. Pro-

20testanta Pryncypałów Słobodeckiego [?] uformowawszy Sobie pretext

21y pretensyą naypierw Onego wyż reczony W. Bielski Stary

22nieludzkiemi bił y Skaleczył, a potym do Pistoletu porwaw-

23szy się Onegoż Petra Tymczuka Raną tak ciężko kilkadzie-

24siąt razy Skrzelem [?] od Pistoletu w Głowie y Bok [?] ubodził [?], że Boley [?]

25Dzienny zbytnie [?] na piechtę [?] y gdyby nie przezprzedenia [?] Wieść Stra-

26nie [?] Panów y Ludzi pospolitych nie nastąpiła, pewnie by z tey razy

27tey Śmierci polegać musiał, to uczyniwszy y ieszcze większą

28do uczynienia Krzywd chcąc dopełnić Swoiey Chęci Miał po-

29tym że Słobódce y Ulicach [?] na Koniu biegaiąc wielu Ludzi tamey-

30szych bijąc y Łaiąc, w Karczmie w Słobódce będącey na Koniu

31siedząc dojechał, w Której y Żydów nie przepuściwszy, Arendarza Ży-

32dowskie bezdania Sobie naywinnieyszey przyczyny tymże Pistoletem

33razy kilka udarzył, a na ostatek podwod Sześć w Słobódce wyśle-

34dowawszy [?], y one do Ostrożka Zapędziwszy Woysku Rossyiskie-

35mu podał, z których Podwod y stąd Ludzie Zapędzeni przez

36Rod czyli y innemi Kiiszmi [?] Konie Swoie y Wozów Dwa postradali, ze

37Szkodami y Jnnemi niezmiernemi WW. Protestanta Pryncypałów poczy-

38nił Krzywdy, y wielkie dlaczego zabiegaiąc takie słusznym [?]

39y wyż wspomnionego Wo Bielskiego ninieyszego Obwinionego

40Czynom y Progressom dalszym by w Słobódce jeszcze dla WW. Cze-

41czelów nie działał się Krzywdy, ta Słowo wyznaczonemu Wo Biel-

42skiemu powtórnie ninieyszy Protestant Jmieniem wyż wymie-

43niowanych Pryncypałów Swoich Skarży y Protestuie się, oświadczaiąc

44Jmieniem WW. Pryncypałów tak dawne iako y przy tey protestacyi wyr[a]-

45żone Krzywdy Prawem windykować. Actum Continenti teraz [?]

46Protestant przychyla się do Prawa Rozpatrzonego [?] Stawił przed Aktami y

47Urzędem Naszym Woźnego Jenerał. Wdztwa Bracł. y Jnnych Opatrznego

48Kondrata Dziwirskiego [?]

k. 422v (skan 0425, strona lewa)

1Kondrata Dziwirskiego [?] który stawiony maiąc przy Sobie Stronę

2Szlachty Urodz. Jmciów PP. Mateusza Pierlewskiego [?] y Jana Lilickiego [?] w

3moc wierney y Skuteczney Relacyi Swoiey iawnie ustnie y dobrowolnie

4zeznał, Jż On na Prawną y Urzędową Rekwizycyą WW. Franciszki

5Anny Dwoyga Jmion Starościny Hayzyńskiey Matki y Rocha

6Miecz. Bracł. Syna Sudymuntowiczów Czeczelów na Grunt Dobr

7Wsi Kuszowiec [?] wraz z wymienioną Szlachtą do chatyny Pracowitego

8Lewka Korczewskiego [?] Dnia Siodmego Maja Roku wyżey na Ak-

9cie wyrażonego Schodził, gdzie będąc naprzód Pracowitego Lew-

10ka na Ławie [?] leżącego Zastawszy, na Ciele Jego to iest Oko Prawe

11podbite y policzek z iagodą z Siniały, mocno zbity y spuchły z le-

12wey zaś Strony zbita Kość Krzyżowa [?] Skrwawiona, y z Siniałą Ple-

13cyą [?] cale ciężko zbite z Siniałe y Linia [?] Krzyżowe tak dalece że Żywego

14niemożna wynaleźć zdrowego Ciała, potym tegoż Dnia w Kuszowie-

15ckiey [?] Słobódce Pracowitego Petra Tymczuka, Głowę Onego y Bok

16lewy zbity y spuchły mocno y z Siniały widział y Urzędownie o-

17glądał, które to pobicie takie ciężkie mienili Sobie być zadane po-

18mienieni Lewko y Petro od JPana Bielskiego Miecz. Czerni. [?] o

19czym wszystkim Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się

20przed Urzędem Swego wierną y Skuteczną uczynił Relacyą pro-

21sząc tak Comparens Protestacyi iako y Woźny Swoiey Relacyi Co-

22piam Act. Connotari co otrzymał Karol Sołtyk [?]. Woźny nie

23umieiący pisać Krzyż Święty kładzie Kondrat Dziwirski [?] +

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt częściowy: tekst gęsty, wiele form fonetycznych i wyrazów niepewnych (zwłaszcza k. 422, opis wydarzeń 5 V w Słobódce). Sens pewny. Strony: Franciszka Anna CZECZELOWA, cześnikowa bracławska, starościna hajsyńska (por. akty 626–627; nazwisko rodowe w rkp. odczytywane różnie: „Budymuntów [?]”, „Szastkiewiczów [?]”, tu „Szaszkiewiczów [?]”), i jej syn Roch SUDYMUNTOWICZ CZECZEL, miecznik bracławski – posesorzy wsi KUSZOWCE [?] z przysiółkiem SŁOBÓDKA [?]; obżałowany: Stanisław BIELSKI, miecznik czernihowski [?] („M. Cz.”), posesor sąsiedniej wsi LULIŃCE [?]. Według protestacji Bielski 4 V 1770 na jarmarku w mieście LIPOWIE [?] (może Lipowiec) z pomocą swego kozaka ciężko pobił poddanego Lewka KORCZEWSKIEGO [?]; 5 V, podając się za dysponenta wsi OSTROŻEK Wielki i Mały (dóbr pani Krystyny [?] …), wybierał w Słobódce podwody dla wojska rosyjskiego, pobił pistoletem poddanego Petra TYMCZUKA, bił ludzi i arendarza-Żyda w karczmie i zabrał sześć podwód (ludzie stracili konie i dwa wozy). Woźny Konrad DZIWIRSKI [?] 7 V oglądał rany Lewka i Petra. Odczyt nazw: Kuszowce/Kustowce [?], Lulińce [?], Lipów [?], Zaleszczykowska [?] – niepewny.

Łacina: Comparens – „stawający”; Kommiss (commissum) – „zlecenie”; Actum Continenti – „w ciągłości tej czynności”; Copiam Actis Connotari – „wpisać odpis do akt”. Kańczuk – bicz; Skrzele [?] (kurek/zamek) od pistoletu; Kość Krzyżowa – kość krzyżowa (okolica lędźwi).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

30V 1770 Karol Sołtyk [?] w imieniu Franciszki Anny Czeczelowej, cześnikowej bracławskiej, starościny hajsyńskiej, i jej syna Rocha Sudymuntowicza Czeczela, miecznika bracławskiego, posesorów Kuszowiec [?] i Słobódki [?], protestował przeciw sąsiadowi Stanisławowi Bielskiemu, miecznikowi czernihowskiemu [?], posesorowi Luliniec [?]: Bielski od lat bije ich poddanych; 4 V 1770 na jarmarku w Lipowie [?] wraz ze swoim kozakiem skatował poddanego Lewka Korczewskiego [?] i porzucił go ledwie żywego; 5 V, podając się za dysponenta wsi Ostrożek Wielki i Mały, najechał Słobódkę, wybierał podwody dla wojska rosyjskiego, pobił pistoletem poddanego Petra Tymczuka, bił ludzi i arendarza w karczmie i uprowadził sześć podwód (stracono konie i dwa wozy). Woźny Konrad Dziwirski [?] z szlachtą Mateuszem Pierlewskim [?] i Janem Lilickim [?] 7 V obejrzał ciężkie obrażenia Lewka i Petra.

Transkrypcja

k. 422v (skan 0425, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodu Winnickiego Stanowszy Oczewisto Woźny Jenerał Wdztwa

6Bracł. y Jnnych Opatrzny Krzysztof Kryżanowski w moc wierney

7Relacyi Swoiey iawnie y dobrowolnie zeznał, Jż On Roku wyżey

8na Akcie wyrażonego, Dnia Dwudziestego Dziewiątego Maja

9na Affektacyą y Prawną Rekwizycyą W. JPana Ignacego Cieszkowskie-

10go [?] Stol. Czernie. [?] maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Ur. JMciów PP. Fran-

11ciszka Kuźnickiego [?] y Andrzeja Łozińskiego [?] ad Actum [?] Testimo-

12nij gratia do tego Aktu użytych był w Dobrach Wsi Żywotowce, gdzie bę-

13dąc u Ur. Hilarego Dubańskiego [?] Dyspozytora teyże Wsi Żywotow-

14ki iako naieżdnika, u Woyta Żywotowskiego y całey Gromady, a zas Koza-

15ków w Czasie teraznieyszey Rebelii [?] Zebuntowanych [?] y Buntami na-

16pełnionych, Sawkę Szewczuka, Stepana Sudyłkowskiego [?], Stepana

17Płyszenkę [?], Attamana y Jnnych, Kozaków Żywotowskich do Osób Dzie-

18dzictwa wynoszących się, po Jmionach y przezwiskach Lepiey Jm wia-

19domych, iako wiolatorów y naieżdników Domów Szlacheckich, u

20Ur. Dubańskiego [?] Dyspozytora y całey Gromady Żywotowieckiey Ares-

21tował y Prawnie przyporuczył, Który Arest tak Woyt y Gromada Ży-

22wotowiecka na Ur. Dubańskiego [?] Wiernie y Jmieniem Pana Swego, ia-

23ko też na Kozaków włożony Arest Ur. Dubański [?] Jtidem Jmieniem

24Pana Swego dobrowolnie przyiowszy do Sprawy Prawney distinctim [?]

25[reklamant:] wszystkich Arestowanych

k. 423 (skan 0425, strona prawa; w górze „423”)

1wszystkich Arestowanych tak Woyt y Gromada Ur. Dubańskiego [?] Dyspo-

2zytora iako też Ur. Dubański [?] Kozaków dotrzymać deklarowali y Sub-

3mittowali się, a tak On Woźny Szlachtą Sobie przytomną oświadczy-

4wszy się ztamtąd powrócił, y potym przedemną Urzędem prawdziwe-

5go Arestu Swego uczynił y zeznał Relacyą de quo Praesens [?] Quod

6Ministerialis Relatio Actis ignarus Litterarum Crucem San-

7ctam posuit Krzysztof Kryżanowski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Tego samego dnia i w tej samej sprawie areszt z ramienia Franciszka CHOJŃSKIEGO [?] (akt 719) – z identyczną treścią i świadkami. Ciąg sporu o ŻYWOTÓWKĘ (akty 702–705): tym razem z ramienia Ignacego CIESZKOWSKIEGO [?] („Stol. Czernie. [?]” – stolnik czernihowski?; w akcie 721 „Łowcz. [?] Czerniechow.” – tytuł niepewny) woźny Krzysztof KRYŻANOWSKI (ten sam co w akcie 704) aresztuje dyspozytora Hilarego DUBAŃSKIEGO [?] (por. akt 702 „Hilary Dubieński [?]”, akt 704 „Gabriel Dubański [?]”) oraz kozaków żywotowskich – Sawkę SZEWCZUKA, Stepana SUDYŁKOWSKIEGO [?], Stepana PŁYSZENKĘ [?], atamana i innych – jako sprawców napaści na domy szlacheckie w czasie „rebelii” (koliszczyzny [?]). Imię „Hilary” potwierdza odczyt z aktu 702. Świadkowie: Franciszek KUŹNICKI [?] i Andrzej ŁOZIŃSKI [?] (w akcie 719 „Jędrzej Łoziński [?]”).

Łacina: ad Actum Testimonij gratia – „dla świadectwa czynności”; Jtidem – „tak samo”; distinctim – „oddzielnie, każdy z osobna”; Submittowali się – „zobowiązali się”; de quo … Ministerialis Relatio Actis … ignarus Litterarum Crucem Sanctam posuit – „o czym relacja woźnego do akt …; nieumiejący pisać postawił znak Krzyża Świętego”.

Streszczenie

31V 1770 woźny Krzysztof Kryżanowski zeznał, że 29 V 1770 na żądanie Ignacego Cieszkowskiego [?], stolnika czernihowskiego [?], w obecności szlachty Franciszka Kuźnickiego [?] i Andrzeja Łozińskiego [?], zaaresztował we wsi Żywotówce dyspozytora Hilarego Dubańskiego [?] (u wójta i gromady) oraz kozaków żywotowskich – Sawkę Szewczuka, Stepana Sudyłkowskiego [?], atamana Stepana Płyszenkę [?] i innych – jako napastników na domy szlacheckie (u dyspozytora). Wójt, gromada i dyspozytor przyjęli areszt i zobowiązali się stawić aresztowanych do sprawy.

Transkrypcja

k. 423 (skan 0425, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną

4Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodu Winnickiego, Stanowszy oczewisto Woźny Jenerał Wdztwa

6Bracł. y Jnnych Opatrzny Krzysztof Kryżanowski w moc wierney

7Relacyi Swoiey iawnie y dobrowolnie zeznał, Jż On Roku wyżey na Akcie

8wyrażonego Miesiąca Maja Dwudziestego Dziewiątego Dnia na Affe-

9ktacyą y Prawną Rekwizycyą Wo JPana Franciszka Choinskiego [?] Łow-

10cz. [?] Smoleń. [?] maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Ur.

11JPP. Franciszka Kuźnickiego [?], y Jędrzeja Łozińskiego [?] propter maiores

12Sibi Testimonium, był w Dobrach Wsi Żywotowce gdzie będąc

13u Ur. Hilarego Dubańskiego [?] Dyspozytora teyże Wsi Żywotowki ia-

14ko naieżdnika, u Woyta Żywotowskiego y całey Gromady, a zas Koza-

15ków w Czasie teraznieyszey Rebelii [?] Zbuntowanych [?] y Buntami na-

16pełnionych, Sawkę Szewczuka, Stepana Sudyłkowskiego [?], Ste-

17pana Płyszenkę [?] Attamana y Jnnych Kozaków Żywotowieckich do

18Osób Dwudziestu wynoszących się, po Jmionach y przezwiskach

19Lepiey Jm wiadomych, iako wiolatorów y naieżdników Domów

20Szlacheckich, u Ur. Dubańskiego [?] Dyspozytora y całey Gromady Ży-

21wotowieckiey Arestował, y Prawnie przyporuczył, Który Arest

22tak Woyt y Gromada Żywotowiecka na Ur. Dubańskiego [?] włożony

23Jmieniem Pana Swego, iako też na Kozaków włożony Arest Ur.

24Dubański [?] itidem Jmieniem Pana Swego dobrowolnie przyiąwszy,

25do Sprawy Prawney distinctim wszystkich Arestowanych tak

26Woyt y Gromada Ur. Dubańskiego [?] Dyspozytora, iako też Ur. Dubań-

27ski [?] Kozaków dotrzymać deklarowali y Submittowali się, a tak On

28Woźny Szlachtą Sobie przytomną oświadczywszy się ztamtąd

29powrócił, y potym przedemną Urzędem prawdziwego Arestu Swe-

30go uczynił y zeznał Relacyą de quo praesens Eiusdem Ministeri-

31alis Relatio Actis ignarus Litterarum Signum Crucis posuit Kry-

32sztof Kryżanowski +

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt bliźniaczy z 718 (ta sama data, woźny, świadkowie, aresztowani i formuły), lecz zleceniodawcą jest Franciszek CHOJŃSKI [?] („Ł. S.”, „Łowcz. Smoleń. [?]” – łowczy smoleński?; odczyt nazwiska i tytułu niepewny). Liczba aresztowanych kozaków – „do osób dwudziestu”. Zapewne obaj zleceniodawcy (Cieszkowski [?] i Chojński [?]) byli poszkodowani przez kozaków z Żywotówki w czasie „rebelii”.

Łacina: propter maiores Sibi Testimonium – „dla większego świadectwa”; itidem – „tak samo”; distinctim – „każdego z osobna”; de quo praesens Eiusdem Ministerialis Relatio Actis … ignarus Litterarum Signum Crucis posuit – „o czym niniejsza relacja tegoż woźnego do akt; nieumiejący pisać postawił znak krzyża”.

Streszczenie

31V 1770 woźny Krzysztof Kryżanowski zeznał, że 29 V 1770 na żądanie Franciszka Chojńskiego [?], łowczego smoleńskiego [?], w obecności szlachty Franciszka Kuźnickiego [?] i Jędrzeja Łozińskiego [?], zaaresztował w Żywotówce dyspozytora Hilarego Dubańskiego [?] (u wójta i gromady) oraz około dwudziestu kozaków żywotowskich – m.in. Sawkę Szewczuka, Stepana Sudyłkowskiego [?] i atamana Stepana Płyszenkę [?] – jako napastników na domy szlacheckie w czasie rebelii; areszt przyjęto i zobowiązano się stawić aresztowanych do sprawy.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 423 (skan 0425, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiątego

2Miesiąca Maja Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winnickiemi y Prze-

4[reklamant:] demną Woyciechem

k. 423v (skan 0426, strona lewa)

1demną Woyciechem Jagiełłowiczem protunc Namiesnikiem Bur-

2grabstwa Grodu Winnickiego, Comparens pottr Ur. Pan Jgnacy Kar-

3bowski Rygor [?] y Wo Jmć Pana Franciszka Choinskiego [?] Łowcz. Smoleń. [?]

4Dobr Wsi Kastówki [?] Małey Possessora Swego Jmieniem, iako

5przyszło [?] do Akt ninieyszych Grodz. Winnickich prędzey mógł zaszed-

6szy [?], Zapobiegaiąc całości Substancyi y Honoru Swego, Solennie

7przed temi Aktami naprzeciwko Wiel. JPanu Felixowi Wielhorskiemu

8Podstolemu Parnawskiemu Dobr Wsi Żywotówki Dziedzicowi, Pare

9et Principaliter Ur. Hilaremu Dubańskiemu [?] tychże Dobr Dyspo-

10zytorowi, Zuchwałym Stepanowi Płyszenkowi [?] Attamanowi, Sawce

11Szewczukowi y Bratu Jego Stepanowi Sudyłkowemu [?], y Jnnym

12Kozakom Żywotowieckim do Osób Dwudziestu wynoszących, lepiey

13Jmć Obwinionym po Jmionach y przezwiskach wiadomym, Do-

14mów Szlacheckich y Dobr w Czasie Rebellii Zwaiśkiey [?] naiezd-

15nikom Skarży, Manifestuie y Protestuie się, oto Jż Ur. Dubań-

16ski [?] czyli z rozkazu Pana Swego, czyli też Swoim domysłem

17niemaiąc żadnego Prawa ani Pretextu, tak do Ur. Comparenta,

18iako też y do Comparentis Pryncypała, niewiedzieć z iakiey

19przyczyny ważył się odważnego Sawkę Szewczuka Kozaka

20Żywotowskiego do Dobr Kastówki [?] Małey przysłać, który przysła-

21ny wpadszy z Hałasem do Dworu pod pretextem niby od Mosska-

22lów Stancyą Sobie wyznaczyć, Obroku, Siana, y Pieniędzy dawać

23rozkazał, a potym ze Dworu wyiechawszy na Wieś, y Dzier-

24żawcą [?] Sobie dawać dysponował, gnadki [?] Poddanym z ko-

25niem po Ogrodach tratował, Dnia Drugiego przyszedłszy do Dwo-

26ne [?] Ur. Comparenta Strasząc Strzelbami Zas Szyie wziąwszy [?]

27okrutnie dusił, y gdyby Ludzie ze Wsi nie nadeszli Zapewniby nie

28żywił, a gdy widząc tak wielkie niebezpieczeństwo Życia Swego Ur. Compa-

29rens dla dowiedzenia [?] Jako przeraza [?] przybyszego Tegoż Kozaka przytrzy-

30mać kazał, Ur. Dubański dowiedziawszy się o przytrzymaniu Kozaka

31z Listem Drugiego przysłał z tym wyrażeniem, że nawet Lebić [?] y w-

32przednim Czasie zprowadzić Groził, iako List Samego Obwinionego

33Świadczy, a potym w przednim Czasie Tegoż Dnia zawystanym Ko-

34zakiem z Listem niechcąc Responsu, wziąwszy Kozaków Ośmiu

35Orężnych z Spisami, Rusznicami, y Pistoletami, ponieprzyiaciel-

36sku w czasie Nocnym Samym Wieczorem do Dworu Kastówiec-

37kiego [?] z wielkim wpadł Tumultem, gdzie zastawszy Ur. Comparenta

38nieżyczliwie [?] Lżył Który napoślednie wyzywał, niezmierne czy-

39nił Opresye y potym pojechawszy do Żywotówki namó-

40wiwszy Dwiema Podwodami Poddanych Żywotowieckich Szmerka [?]

41przysłał, Którey [?] przysłani Poddani Żywotowieccy wpadszy do Dwo-

42ru Ur. Comparenta w Pysy [?] Zabili y Zabitego Szmerka za Szyię wziąw-

43szy do Dworu przyprowadzali, y Ukształtowawszy [?] z Kiiami z Dybami pośmie-

44za Szyie Szmerka ciągnęli, którego Ledwie nieudusili, y gdyby

45perswazya Ur. Janiszewskiego Dyspozytora Kastówki [?] Wielkiey

46nienastąpiła Zapewnie by udusili, Którego już Siana Ryba [?] toczyć

47się zaczęła, y tak Ledwie Za Jnstancyą Ur. Janiszewskiego y Gromady

48[reklamant:] uwolnionym został

k. 424 (skan 0426, strona prawa; w górze „424”)

1uwolnionym został, y ieszcze pokrywaiąc Swoią niegodziwą Akcyą y

2Sniestre [?] przed Aktami opisał, a zatym teraz Comparens Zapobie-

3gaiąc Całości Honoru y Życia Swego, y Pryncypała, iterato

4przed temiż Aktami Jako Jmćiom Obwinionym Manife-

5statur et Remanifestatur Vice Jgnacy Karbowski mp

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt częściowy: tekst gęsty, kilka wyrazów niepewnych (zwłaszcza opis wydarzeń w drugiej połowie k. 423v). Kontekst: spór o ŻYWOTÓWKĘ (akty 677–678 – Wielhorski c/a Karbowski [?]; 702–705, 718–719). Ignacy KARBOWSKI (tu nazwisko pewne; zapewne ten sam „Karbowski [?]” z aktów 677–678), dzierżawca/rządca [?] wsi KASTÓWKA MAŁA [?] Franciszka CHOJŃSKIEGO [?], łowczego smoleńskiego [?] (por. akt 719), skarży się, że dyspozytor Żywotówki Hilary DUBAŃSKI [?] przysłał kozaka Sawkę SZEWCZUKA, który pod pozorem wyznaczania kwater dla „Moskali” żądał obroku, siana i pieniędzy, tratował ogrody, a następnego dnia rzucił się na komparenta i dusił go; gdy komparent go zatrzymał, Dubański z ośmioma uzbrojonymi kozakami najechał nocą dwór, lżył komparenta, a potem przysłał poddanych żywotowskich, którzy pobili niejakiego SZMERKA [?] (Żyda? sługę?) i omal go nie udusili; uratowała go interwencja Janiszewskiego, dyspozytora KASTÓWKI WIELKIEJ [?]. Słowo przy nazwisku Karbowskiego („Rygor [?]”, może „Regent”) – nieodczytane; „Rebellii Zwaiśkiey [?]” – zapewne aluzja do konfederacji/hajdamaczyzny.

Łacina: Pare et Principaliter – „równo i głównie [przeciw]”; Comparentis Pryncypał – „pryncypał stawającego”; iterato – „ponownie”; Manifestatur et Remanifestatur Vice – „manifestuje się i ponownie manifestuje”; mp (manu propria) – „ręką własną”. Moskale – żołnierze rosyjscy.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

31V 1770 Ignacy Karbowski, w imieniu własnym i Franciszka Chojńskiego [?], łowczego smoleńskiego [?], posesora Kastówki Małej [?], manifestował się przeciw Feliksowi Wielhorskiemu, podstolemu parnawskiemu, dziedzicowi Żywotówki, a głównie przeciw jego dyspozytorowi Hilaremu Dubańskiemu [?], atamanowi Stepanowi Płyszence [?], Sawce Szewczukowi, Stepanowi Sudyłkowemu [?] i ok. dwudziestu kozakom żywotowskim: przysłany przez Dubańskiego kozak Szewczuk pod pozorem kwaterunku dla wojsk rosyjskich wymuszał obrok, siano i pieniądze, tratował ogrody i dusił komparenta; gdy go zatrzymano, Dubański z ośmioma uzbrojonymi kozakami najechał nocą dwór, lżył komparenta, a następnie przysłani poddani żywotowscy pobili i omal nie udusili Szmerka [?], uratowanego dzięki dyspozytorowi Kastówki Wielkiej [?] Janiszewskiemu. (Odczyt częściowy.)