Akty 361–400

Transkrypcja

k. 222 (skan 0224, strona prawa)

1Maa Nne W. Bukojemskiego P. P.

2de expleta w Wsi Syczowce [?] Possesione.

3Roku Tysiąc, Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Siodmego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodz. Winn. y przedemną

6Michałem Jedleckim Namiesn. Burgr. pro tunc y Wice Regentem

7Grodz. Winn. Compns Pter Urodz. Jm Pan Jan [?] Zaworotyński [?] Nne et ex

8parte Wmu Pa Jana Bukojemskiego Podstol. Podol. Pana swojego

9przychilaiąc się do Prawa Pospolitego de expleta pacifica Posses-

10sione opisanego, hanc in diligentiam Offert Manifestationem. Jż niniey-

11szy Compns z roskazu Pana swojego na fundamencie Dyspozycyi

12y Listownego dalszey Possesyi Wsi Syczowki [?] JW. Potockiego Wdy

13Kijow. iako Dziedzica Die Vigesima Prima Junii Millesimo

14Septingentesimo Sexagesimo Nono Anno wypuszczenia zaczo-

15wszy a Die Decima Julii Anni praesentis usque ad diem Decimam Au-

16gusti Anni Ejusdem Actumque praesentem pacifice ac sine ulla Contradicti-

17one w teyże Wsi Syczowce [?] w Kluczu Umańskim Sytuowaney na

18Wiell. Jana Bukojemskiego wysiedział Possesyą, De qua expleta

19ac pacifice continuata Iterato de diligentia de promptitudine Nne

20cujus supra Manifestatur vic[e] [?] Compns ignarus Scribendi Crucem

21posuit. +

Objaśnienia i tłumaczenia

Typowy manifest „de expleta possessione” – oświadczenie o dosiedzeniu (spokojnym przetrzymaniu) posesji dzierżawnej, chroniące posesora przed późniejszymi zarzutami. Skróty: „Maa Nne W. Bukojemskiego P. P.” = Manifestatio nomine Wielmożnego Bukojemskiego, podstolego podolskiego; „Pter” (personaliter) – osobiście; „Nne et ex parte” – imieniem i ze strony; „de expleta pacifica possessione” – o dosiedzianej spokojnej posesji; „hanc in diligentiam offert manifestationem” – w pilności (dla zabezpieczenia) składa ten manifest; „listowne” – opłata za list (dokument) posesyjny; „wypuszczenia” – (na mocy) wypuszczenia w posesję przez dziedzica 21 VI 1769; „a die decima Julii anni praesentis usque ad diem decimam Augusti anni eiusdem actumque praesentem pacifice ac sine ulla contradictione” – od 10 lipca bieżącego roku do 10 sierpnia tegoż roku i do chwili obecnej spokojnie i bez żadnego sprzeciwu; „de qua expleta ac pacifice continuata iterato de diligentia de promptitudine nomine cuius supra manifestatur” – o którą dosiedzianą i spokojnie trzymaną (posesję) ponownie, w pilności i gotowości, imieniem jak wyżej manifestuje się; „comparens ignarus scribendi crucem posuit” – komparent, nie umiejąc pisać, postawił krzyżyk. Nazwisko komparenta wpisane z poprawką (nadpisane) – odczyt „Zaworotyński” niepewny. Nazwa wsi („Wsi Syczowce”, „Wsi Syczowki”) – odczyt niepewny (możliwe też „Sytowce”). Dziedzic: Franciszek Salezy Potocki, wojewoda kijowski, właściciel klucza humańskiego (w tekście bez imienia).

Streszczenie

7X 1769 przed Michałem Jedleckim, ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa i wicerejentem grodzkim winnickim, Jan [?] Zaworotyński [?], imieniem i ze strony Jana Bukojemskiego, podstolego podolskiego, złożył w pilności manifest o dosiedzeniu posesji: na mocy dyspozycji i dokumentu na dalszą posesję wsi Syczówka [?] w kluczu humańskim, wydanego przez dziedzica – wojewodę kijowskiego Potockiego – 21 VI 1769, posesję tę spokojnie i bez sprzeciwu wysiedział na rzecz Bukojemskiego od 10 VII do 10 VIII 1769 i do chwili obecnej. Komparent, niepiśmienny, postawił krzyżyk.

Transkrypcja

k. 222 (skan 0224, strona prawa)

1Maa W. Szczeniowskich P. Ż. S. T.

2pko W. Okułowi [?] P. Ż. [?] y Jnnym

3Roku Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Dziewiątego Dnia.

5[reklamant:] Przed

k. 222v (skan 0225, strona lewa)

1Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodz. Winn. y przedemną Micha-

2łem Jedleckim Namiesn. Burgr. y Vice Regentem Grodz. Winnickim.

3Compns Pter Urodz. Jm Pan Józef Kaczkowski [?] WW. Jchm Państwa Szcze-

4niowskich Podcz. Żytl. Stow Trechtt. Specyalny Plenipotent, Jmie-

5niem y z wyraźney woli tychże WW. Jchm PP. Stanisława y Urszuli

6z Nitosławskich Szczeniowskich Podcz. Żytl. Stow Trechtt. Dobr

7Klucza Siedliskiego ze wszystkiemi przyległościami Dziedziców

8widząc codzienne od niżey Obżałł. WW. Pryncypałom w Gruntach

9krzywd działanie, Lasow pustoszenie, Solennie na pko WW. Jchm

10PP. Franciszkowi lub inszego Jmienia Okułowi [?] P. Ż. [?] W. Woycie-

11chowi Jagiełłowiczowi, Stefanowi Nosalskiemu, Piotrowi Tu-

12rzańskiemu, Jgnacemu, Woyciechowi, Piotrowi, Kazimierzowi, y

13Stefanowi Fabiańskim Braci między sobą rodzonym, Sło-

14body Witawki, antehac WW. Comptis Pryncypałow Dziedziczney

15quovis juris titulo Possesorom, niemogąc ultra cierpieć krzywd

16Coram Actis praesentibus manifestuie y protestuie się oto: Jż WW.

17Obżałłni maiąc Cząstki w Dobrach Wsi Jaroszowce Dekretem Kon-

18descensoryarnym podług Praw Jchm Służących przysądzone y

19przez WW. Kometie wydzielone, postrzegłszy skąpość Grontow

20z W. Comptis Pryncypałem tey pomienioney Wsi Jaroszowki Dzie-

21dzicem odstępuiąc we Wsi Jaroszowce sobie wydzielonych Cząstek

22y z onychże wieczyście wyzuwaiąc się a biorąc we dwoje tyle na

23Słobodzie Witawie Grontow, Chałup kilkanaście, Szlachtą y Chło-

24pami osadzonych, y Karczmę od W. Comptis Pryncypałł. zawarli

25w Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Siodmym Komplana-

26cyą którą w Roku tymże Dnia Dwudziestego Trzeciego Novem-

27bris w Grodzie tuteyszym Winn. roborowali, przez którą wyż

28rzeczonych Cząstek wyzuli się, a teraz łamiąc Komplanacyą y ro-

29boracyą idąc w brew Prawu, Grontow w Dobrach Wsi Jaroszowce

30używaią. Sianożęci koszą, Las rąbaią, y ze Wsi ustąpić niechcą,

31na Słobodzie zaś Witawie niekontentuiąc się wydzieleniem Gron-

32tow y Lasu ograniczenie przestępuiąc Las pustoszą do Wsi Wita-

33wy wielkiey wywożą, Sianożęci jedne do Dobr Grzyńce [?], drugie do Wsi

34Aniwania y Jwonowiec należące Bydłem y Końmi każdey Wiosny wypa-

35saią, tudzież inne Szlachtę we Wsi Witawie mieszkaiącą wodząc za sobą

36w Lasy Siedliskie rąbać dozwalaią Pobereżnikow Lasy obieżdżaiących

37częstokroć bić porywaią się, y za niemi uganiaią się. O co wszystko Urodz.

38Comparens Jmieniem WW. Pryncypałow swojch na pko tymże WW. Ob-

39żałowanym Salva manente hujus Manifestationis si opus fuerit me-

40lioratione manifestat et protestat iterato vice. Józef Kaczorowski mmp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty nagłówka: „Maa W. Szczeniowskich P. Ż. S. T. pko W. Okułowi [?] P. Ż. [?] y Jnnym” = Manifestatio Wielmożnych Szczeniowskich, podczaszych żytomierskich, starostów trechtymirowskich, przeciw Wielmożnemu Okułowi [?] … i innym. „Pter” (personaliter) – osobiście; „Podcz. Żytl.” – podczaszowie żytomierscy; „Stow Trechtt.” – starostów trechtymirowskich; „lub inszego imienia” – (Franciszkowi) lub jakkolwiek inaczej mu na imię (formuła przy niepewnym imieniu obżałowanego); „antehac … dziedzicznej quovis iuris titulo possesorom” – posesorom słobody Witawki, dawniej dziedzicznej mocodawców, z jakiegokolwiek tytułu prawnego; „ultra” – dłużej; „coram actis praesentibus” – przed niniejszymi aktami; „dekret kondescensoryarny” – wyrok sądu granicznego (kondescensyjnego), zjeżdżającego na grunt; „kometie” – kometowie, mierniczowie dzielący grunty (?); „komplanacya … roborowana” – ugoda wpisana (zatwierdzona) w aktach grodzkich winnickich 23 XI 1767; „pobereżnicy” – strażnicy leśni; „salva manente huius manifestationis si opus fuerit melioratione manifestat et protestat iterato vice” – z zastrzeżeniem ewentualnego uzupełnienia niniejszego manifestu manifestuje i protestuje ponownie. Komparent zapisany w tekście jako „Kaczkowski” [?], podpisał się „Józef Kaczorowski”. Tytuł Okuła [?] „P. Ż.” / „P. Ż. W.” niejasny. Urszula z Nitosławskich Szczeniowska – por. Joanna z Nitosławskich Pruszyńska (akt 359); Szczeniowscy – por. akt 354. Nazwy: „Wsi Jaroszowce / Jaroszowki” – wieś Jaroszówka; „Słobody Witawki / na Słobodzie Witawie” – słoboda Witawka (Witawa Mała?), obok „Wsi Witawy wielkiey” – Witawa Wielka; „Dobr Grzyńce [?]” – odczyt niepewny; „Aniwania” – por. „Wsi Aniwanie” w akcie następnym; „Jwonowiec” – zapewne Iwanowce [?].

Streszczenie

9X 1769 przed Michałem Jedleckim, namiestnikiem burgrabstwa i wicerejentem grodzkim winnickim, Józef Kaczorowski, specjalny plenipotent Stanisława i Urszuli z Nitosławskich Szczeniowskich, podczaszych żytomierskich, starostów trechtymirowskich, dziedziców klucza siedliskiego, manifestował przeciw Franciszkowi (lub jakkolwiek inaczej mu na imię) Okułowi [?], Wojciechowi Jagiełłowiczowi, Stefanowi Nosalskiemu, Piotrowi Turzańskiemu oraz braciom rodzonym Ignacemu, Wojciechowi, Piotrowi, Kazimierzowi i Stefanowi Fabiańskim, posesorom słobody Witawka, dawniej dziedzicznej mocodawców. Obżałowani, mając we wsi Jaroszówka cząstki przysądzone dekretem sądu kondescensyjnego i wydzielone, a widząc szczupłość gruntów, zawarli w 1767 r. z dziedzicem Jaroszówki ugodę (roborowaną w grodzie winnickim 23 XI 1767), na mocy której wyzbyli się wieczyście cząstek w Jaroszówce w zamian za dwa razy tyle gruntów w słobodzie Witawka, kilkanaście chałup osadzonych szlachtą i chłopami oraz karczmę. Teraz, łamiąc ugodę, nadal używają gruntów w Jaroszówce, koszą sianożęci, rąbią las i nie chcą ustąpić; w Witawce zaś przekraczają granice, pustoszą las i wywożą drewno do Witawy Wielkiej, sianożęci należące do dóbr Grzyńce [?] oraz wsi Aniwanie i Iwanowce [?] każdej wiosny wypasają bydłem i końmi, a szlachtę z Witawy prowadzą do lasów siedliskich i pozwalają jej rąbać, pobereżników zaś często biją i przeganiają. Komparent manifestuje się z zastrzeżeniem uzupełnienia manifestu.

Transkrypcja

k. 222v (skan 0225, strona lewa)

1Maa cum Remac. Nne WW. Szczenio-

2wskich P. Ż. S. T. pko Urodz. Baranowskiemu.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Dziewiątego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodz. Winn. y przedemną Micha-

6łem Jedleckim Namiesn. Burgr. y Vice Regentem Grodz. Winnickim.

7Compns Pter Urodz. Jm Pan Tomasz Ryszko Jmieniem y z wyraźney Woli

8[reklamant:] WW. Jchm PP.

k. 223 (skan 0225, strona prawa)

1WW. Jchm PP. Stanisława y Urszuli z Nitosławskich Szczeniowskich Podcz.

2Żytl. Stow Trechtt. Uroczyska Jwonowiec [?] tu w Woiew. Bracł. a Powiecie Winn.

3Sytuowanego Dziedziców, widząc bydź niezmiernie pokrzywdzonych y niesłu-

4sznie w Grodzie tuteyszym Winn. przez niżey Obżałgo Crudo Calamo opisanych

5y Oczernionych w którym opisaniu przeystawszy [?] się Urodz. Compns jako nayszcze-

6rszey [?] na pko Urodz. Panu Stanisławowi Kostce Baranowskiemu Części pe-

7wney [?] tegoż Uroczyska quovis juris titulo Possesorowi remanifestuiąc się

8Skarży, Manifestuie y Protestuje się w niżey opisany sposob oto: Jż Urodz. Obżałłny

9niemogąc sam z Żoną y Dziećmi swojmi na bezludziu w Kuryniu czyli Bu-

10dzie do Terminu podług Prawa opisanego wysiedzieć Possesyi, zostawiwszy

11od Siebie Człeka sam z swojey chęci dobrowolnie wyprowadził się, Aż y Człek

12zostawiony tak przez chłod jako y głod sam jeden siedząc w Lesie do koń-

13ca wysiedzieć niemogąc Possesyi, popaliwszy Kurynię WW. Comptis Pryncypa-

14łow y Wiell. Jm Pana Podstolego Winn. z często przychodzącą z Witawy Szla-

15chtą na tymże Uroczysku swoje maiącą ante Complanationem seu Commu-

16tationem Cząstki, naostatek y Urodz. Obżałł. spalił Budę, w czym chcąc swoy po-

17kryć występek na Wiell. Pryncypałow Kompta jakoby przez Subordyno-

18wanie Ludzi spalić kazali, wskazał, którym tak błahego Człowieka zawieru-

19wszy [?] Urodz. Obżałłny Słowom de expulsione manifestować się na pko WW.

20Comptis Pryncypałom roszcząc niesłuszne pretensye, śmiał et hac Mani-

21festatione Sławę y honor brać WW. Pryncypałom odważył się, na ostatek

22przesiaduiąc w Dobrach Wsi Aniwaniu WW. Stow Dziedzicznych Lu-

23dziom Aniwańskim rożne krzywdy w Zbożach y Sianożęciach czynił,

24pretensye niesprawiedliwe do Gromady rościł, y tak w Roku przeszłym

25zląkszy się w Ukrainie z Hukanego [?] głębszey Ludzi, na życie y Substan-

26cyę czuwaiącego Szlachecką właśnie jak na napaść na kilka, czyli kilka-

27naście Kop Zboża na pniu Ozimego zostawił, które, Ludzie z miłosierdzia

28niedopuszczaiąc Bydłu na pniu zieść, zebrali y kilka Kop nażęli, tudzież

29uciekaiąc na Stawie Gęsi kilkanaścioro porzucił, które już w głębokie

30Jesień niemogąc się nigdzie pożywić, po między Ludzkie Gęsi pomiesza-

31wszy się do rożnych Gospodarzow poprzystawali, Urodz. Obżałowany ra-

32chuiąc sobie adgeneratyą kilkadziesiąt Sztuk od Ludzi Aniwańskich

33pretenduie, y prawie gwałtem od nich wymaga, Zboża nad zasiewy

34swoje od Gromady tak Aniwańskiey jako y Siedliskiey rachuiąc

35kilkadziesiąt Kop z Dwoch czyli połtora Dnia chcę, nad to zarzuca-

36iąc jakoby gwałtem na Części Urodz. Obżałgo zabrali, wyciąga, O co wszy-

37stko Urodz. Compns Oświadczaiąc Wiell. Pryncypałł. swojch bydź łatwych [?]

38do przymuszenia oddania Zboża y Gęsi pozostałych [?] na pko

39wszystkim od Urodz. Obżałgo tak Manifestem zadanym zarzutom,

40jako y pretensyom od tegoż roszczącym Remanifestat, Protestatur

41et Manifestatur Vice. T. Ryszko mmp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Odpowiedź na manifest Stanisława Kostki Baranowskiego „de expulsione” (o wyzucie z posesji) wniesiony wcześniej w grodzie winnickim przeciw Szczeniowskim. Skróty: „Maa cum Remac.” = manifestatio cum remanifestatione; „P. Ż. S. T.” – podczaszych żytomierskich, starostów trechtymirowskich; „Pter” (personaliter) – osobiście; „crudo calamo” – surowym (ostrym) piórem; „quovis iuris titulo” – z jakiegokolwiek tytułu prawnego; „ante complanationem seu commutationem” – przed ugodą, czyli zamianą (por. akt 362: komplanacja 1767 – zamiana cząstek w Jaroszówce na grunty w słobodzie Witawka); „subordynowanie ludzi” – nasłanie ludzi; „de expulsione” – o wyzucie (z posesji); „et hac manifestatione” – i tym manifestem; „adgeneratya” – przychówek (tu: przychówek porzuconych gęsi); „dzień” – miara gruntu („z dwóch czyli półtora dnia”); „remanifestat, protestatur et manifestatur vice” – remanifestuje, protestuje i manifestuje się wzajemnie. „Kurynia / Kuryń” – kurna chata (chałupa bez komina) na uroczysku; „Buda” – szałas leśny. Niepewne: nazwa uroczyska „Jwonowiec [?]” (por. „Jwonowiec” w akcie 362), „przeystawszy [?] się … nayszczerszey [?]”, „Części pewney [?]”, „zawieruwszy [?]”, „z Hukanego [?] głębszey Ludzi” (zapewne: zląkłszy się w Ukrainie rozruchów [?] ludzi), „łatwych [?]”, „pozostałych [?]” (słowo w rkp. podobne do „Hała”). „Podstoli winnicki” – współwłaściciel kuryni (nazwisko niepodane).

Streszczenie

9X 1769 przed Michałem Jedleckim, namiestnikiem burgrabstwa i wicerejentem grodzkim winnickim, Tomasz Ryszko, imieniem i z wyraźnej woli Stanisława i Urszuli z Nitosławskich Szczeniowskich, podczaszych żytomierskich, starostów trechtymirowskich, dziedziców uroczyska Iwonowiec [?] w województwie bracławskim, powiecie winnickim, czując ich niesłusznie oczernionymi w manifeście Stanisława Kostki Baranowskiego, posesora części tego uroczyska, remanifestował przeciw niemu: Baranowski, nie mogąc wraz z żoną i dziećmi wytrzymać do terminu na bezludziu w kurnej chacie (budzie), dobrowolnie się wyprowadził, zostawiwszy człowieka, który z zimna i głodu też nie dosiedział posesji; kurną chatę Szczeniowskich i podstolego winnickiego spaliła często przychodząca z Witawy szlachta, mająca tam przed komplanacją swoje cząstki, a budę spalił sam Baranowski, po czym, chcąc ukryć swój występek, oskarżył mocodawców, jakoby kazali ją spalić, i na podstawie słów tego niepoważnego człowieka manifestował się o wyzucie z posesji, uwłaczając ich czci. Ponadto, przesiadując w dobrach Aniwanie, wyrządzał ludziom aniwańskim krzywdy w zbożach i sianożęciach i rościł niesłuszne pretensje do gromady; w zeszłym roku, wystraszywszy się rozruchów na Ukrainie, porzucił kilkanaście kop ozimego zboża na pniu (ludzie z litości zebrali je, by nie zjadło go bydło) oraz kilkanaście gęsi na stawie, które przystały do gęsi gospodarzy; teraz żąda od ludzi aniwańskich kilkudziesięciu sztuk przychówku, a od gromad aniwańskiej i siedliskiej – kilkudziesięciu kop zboża ponad swe zasiewy, zarzucając im zabór. Komparent oświadcza gotowość mocodawców do zwrotu pozostałego zboża i gęsi i remanifestuje się przeciw zarzutom i pretensjom Baranowskiego.

Transkrypcja

k. 223 (skan 0225, strona prawa)

1Maa Nne WW. Szczeniowskich

2P. Ż. S. T. pko JW. Czosnow-

3skiemu S. W. y Jnnym.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Octobris Dziesiątego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodz. Winn. y przedemną Mi-

7chałem Jedleckim Namiesnikiem Burgr. y Wice Regent. Grodz. Winn.

8Urodzony Jm Pan Tomasz Ryszko Dobr Wsi Bochennik do Klucza

9Siedliskiego należących Administrator stawaiący się Osobiście

10[reklamant:] Jmieniem

k. 223v (skan 0226, strona lewa)

1Jmieniem WW. Jchm PP. Stanisława y Urszuli z Nitosławskich, Szczenio-

2wskich Podcz. Żytl. Stow Trechtt. Dobr Klucza pomienionego ze wszelkiemi

3przyległościami Dziedziców przy postrzeżeniu wszelkiey całości Substan-

4cyi w Polach tak Sianych jako przełogami leżących, Dąbrowie y Siano-

5żęciach od Lat wieku do tegoż Klucza Siedliskiego należących, bez Kon-

6trowersyi będących, przychilaiąc się do dawnieyszych Manifestow, Pro-

7testacyi, w Grodach Żytomir. Latyczewskim, y Winnickim poczynionych,

8niemniey Terminow na Trybunał Kor. Lubel. [?] wydanych, iako też w

9Roku teraźnieyszym Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątym Dnia

10Dwudziestego Trzeciego Augusti w Grodzie Żytomir. zaniesioney Mani-

11festacyi Solennie na pko JW. Jm Panu Józefowi z Obor Kolumnie Czosno-

12wskiemu Winn. y Ułanow. Stcie Panu, y Urodz. Kazimierzowi Porple-

13wiczowi [?] antehac Gubernatorowi Winn., Kajetanowi Chrzanowskiemu Pi-

14sarzowi Maydańskiemu pod ten czas nad Ludźmi zebranemi Kommen-

15derującemu, et quovis Nnum Strzałkowskiemu, Radkowskiemu, Pre-

16kiewiczowi [?], Jankowskiemu y Jnnym tak Szlachcie y Kozakom jako

17też Gromadom całego Stwa Winn. po Jmionach y Przezwiskach do-

18brze Jchm Obżałłnym znanym w niżey opisany Sposob manifestuie y

19protestuie się oto: Jż Urodz. Obżałł. nescitur czyli Swym domysłem czyli

20z roskazu JW. Sty Pana swego ściągnowszy pomienioną Szlachtę, y

21Kozakow wraz z Gromadami spędziwszy, na Gronta Siedliskie, Bochen-

22nickie y Czerlinkowskie naslali y naprowadzili, którzy niewidząc zni-

23kąd tych Dobr Grontow Obrony, uganiaiąc się na koniach po Polach Zbo-

24ża rożne na pniu stoiące wytłukli y wytratowali, Gromady spędzone je-

25dni Siana już w kopicach stoiące na Wozy zabrawszy do Stwa Winn.

26popowozili, drugie za przywodem y przymusem Urodz. Gubernatora y Pi-

27sarza, pod ten czas Kommendanta, Sianożęci do Wsi Bochennik y Czer-

28linkowa należące pokosili, pokoszone zgromadziwszy Tumultem za-

29brali, a gdy podczas zabierania Urodz. Compns na Dąbrowę wyjechał,

30Jchm Obżałł. postrzegłszy Szlachcie y Kozakom łapać kazali. Złapane-

31go przez dzień cały trzymali, trzymaiąc bez względu na Stan Szla-

32checki Ratyszkami [?], Nahajami, y Obuchami [?] bić dopuszczali, Chłopow

33pomienionych Wsiow Bochennik, y Czerlinkowa na Dębinie robią-

34cych spędzać, kosy zabierać, roskazywać ważyli się, y Jnnych wiele

35krzywd przez naprowadzenie Ludzi, y spędzenie Gromad, w Grontach

36w Zbożach, y przez pozwolenie rąbania dębiny Ludziom Wiszniań-

37skim naczynili. O które tenże Compns deklaruiąc WW. Pryncypa-

38łow swojch prawnie upomnieć się, Powtornie Jmieniem onychże

39na pko temuż JW. Jm Panu Staroście Winn., Gubernatorowi, Pisa-

40rzowi y Jnnym wyżey wyrażonym Manifestt. y Protestuie się. T. Ryszko.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty nagłówka: „Maa Nne WW. Szczeniowskich P. Ż. S. T. pko JW. Czosnowskiemu S. W. y Jnnym” = Manifestatio nomine Wielmożnych Szczeniowskich, podczaszych żytomierskich, starostów trechtymirowskich, przeciw Jaśnie Wielmożnemu Czosnowskiemu, staroście winnickiemu, i innym. „Przełogi” – ugory; „od lat wieku” – od niepamiętnych czasów; „bez kontrowersyi” – bezsporne; „Grody Żytomir., Latyczewski y Winnicki” – grody żytomierski, latyczowski i winnicki; „termina na Trybunał Kor.” – pozwy na Trybunał Koronny (w Lublinie [?]); „z Obor Kolumna Czosnowski” – herb Kolumna, z Obór (gniazdo); „Stca” – starosta; „antehac” – dawniej (były gubernator); „Pisarz Maydański” – pisarz (prowentowy) Majdanu (wsi starościńskiej); „et quovis nomine” – i jakkolwiek się zowiącym (formuła przy niepewnych imionach); „nescitur czyli swym domysłem, czyli z roskazu” – nie wiadomo, czy z własnego pomysłu, czy z rozkazu; „Stwo Winn.” – starostwo winnickie; „tumultem” – gromadnie, z hałasem; „ratyszki” – drzewca, ratyszcza (?); „nahaje” – nahajki. Niepewne: „Lubel. [?]” (w rkp. skrót podobny do „Lwchoż”), „Porplewiczowi [?]”, „Prekiewiczowi [?]” (początek wyrazu na końcu wiersza), „Obuchami [?]”. Nazwa „Bochenniki” zapisana tu wyraźnie („Dobr Wsi Bochennik”, „Bochennickie”) – potwierdza odczyt w akcie 354 (poprawiono). Por. akt 322 (Czosnowski, Sołski) oraz akty 362–363 (Szczeniowscy).

Streszczenie

10X 1769 przed Michałem Jedleckim, namiestnikiem burgrabstwa i wicerejentem grodzkim winnickim, Tomasz Ryszko, administrator wsi Bochenniki w kluczu siedliskim, imieniem Stanisława i Urszuli z Nitosławskich Szczeniowskich, podczaszych żytomierskich, starostów trechtymirowskich, dziedziców klucza siedliskiego, w obronie ich pól, dąbrowy i sianożęci od wieków bezspornie należących do klucza, nawiązując do wcześniejszych manifestów w grodach żytomierskim, latyczowskim i winnickim, pozwów na Trybunał Koronny i manifestu z 23 VIII 1769 w grodzie żytomierskim, manifestował przeciw Józefowi z Obór Kolumnie Czosnowskiemu, staroście winnickiemu i ułanowskiemu, Kazimierzowi Porplewiczowi [?], byłemu gubernatorowi winnickiemu, Kajetanowi Chrzanowskiemu, pisarzowi majdańskiemu, dowodzącemu zebranymi ludźmi, oraz Strzałkowskiemu, Radkowskiemu, Prekiewiczowi [?], Jankowskiemu i innym szlachcicom, kozakom i gromadom starostwa winnickiego: obżałowani – nie wiadomo, czy z własnej inicjatywy, czy z rozkazu starosty – zebrali szlachtę i kozaków, spędzili gromady i nasłali ich na grunty siedliskie, bochennickie i czerlinkowskie; ci, uganiając się konno po polach, wytłukli i wytratowali zboża na pniu; jedni zabrali siano z kopic i odwieźli do starostwa winnickiego, drudzy pod przywództwem gubernatora i pisarza skosili sianożęci Bochennik i Czerlinkowa i gromadnie zabrali siano. Gdy komparent wyjechał na dąbrowę, kazali szlachcie i kozakom go schwytać, trzymali przez cały dzień i bez względu na stan szlachecki pozwalali bić ratyszczami [?], nahajkami i obuchami [?]; chłopów z Bochennik i Czerlinkowa pracujących w dębinie przepędzali i zabierali im kosy, a ludziom wiszniańskim pozwolili rąbać dębinę. Komparent zapowiada dochodzenie praw mocodawców i ponownie manifestuje się przeciw staroście winnickiemu, gubernatorowi, pisarzowi i innym.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 223v (skan 0226, strona lewa)

1Maa W. Witkowskiego K. N. [?]

2pko W. Sasimowskiemu S. T.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Dziesiątego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną

6Michałem Jedleckim Namiestn. Burgr. y Wice Regent. Grod. Winn.

7Postanowiwszy się Osobiście Wm Pan Stanisław Witkowski

8[reklamant:] Komor. Nur.

k. 224 (skan 0226, strona prawa)

1Komor. Nur. [?] zapobiegaiąc całości Substancyi swojey na pko W. Sasimow-

2skiemu Stcie Turz. Manifestuie się oto: Jż W. Sta Turz. zobligowaw-

3szy naypierwey ustnie we Lwowie a potym wielokrotnemi Listami tegoż

4Manifestanta upewniwszy [?] aby się podjął Kommissu w Dobrach Ukrain-

5skich oświadczaiąc się iż podjętey fatygi sowitą wdzięcznością zekom-

6pensować będzie, tey obligacyi zadość czyniąc przyjoł onus Commis-

7soriatus na siebie, y nietylko wielkie starania około Dobr czynił, bo

8naypierwey ziechawszy do Dobr Wsi Tarnawy, tam Ćteronidzielną [?]

9z wielkim uprzykrzeniem dla często przechodzących rożnych Woysk

10y z niemało na to Expensą wysiedział Possesyą, fundamenta E-

11konomiki założył, dobrey ztamtąd w głębsze Ukrainę do Dobr

12Worobijowki y Jnne dla odebrania Jnwentarzow podług opisu

13kontraktowego, y uczynienia Dyspozycyi y rozrządzenia temi Wsia-

14mi dla ubespieczenia całości Jntraty Skarbu W. Sasimowskiego, y

15tam Niedziel kilka bawiąc się dla doyrzenia się w Jnwentarzach

16aby ad Komplementum Summy korrespondencya Jntratyczni-

17ty ex parte W. Dziedzica przez W. Rewizora y Plenipotenta podawać

18się maiących, y dla odebrania onych, a gdy tamże dla pilnego doy-

19rzenia się Manifestanta w Korrespondencyi Summy nic decessu [?]

20przez wyciągnienie Jntraty nad opis Kontraktu z Dobr Skarbowi

21Wiell. Sasimowskiego niedopuścił, y W. Plenipotentom niezgodzi-

22li się Kontrowentuiąc z sobą Wiell. Manifestans przy całości obsta-

23iąc a Wiell. Rewizor neguiąc rezolucyą w Tarnawie dać determi-

24nowawszy się wyjechał, za którym dla całości Skarbu tegoż Wiell.

25Sasimowskiego y niniejszy Manifestt porzuciwszy wszystkie mo-

26bilia swoje pospieszną jadąc tylko jednym Wozkiem bieżeć do Tar-

27nawy był przymuszony, tego gdy niezastał w Tarnawie do Win-

28nicy dla uczynienia Manifestu o niezadość uczynienie Kontra-

29ktowi pojechał chcąc się powrocić znowu w Ukrainę, ale już

30okrutny pożar buntow Chłopskich rozszerzył się gdzie y rzeczy

31we Dworze Worobijowskim będące Dwa Tysiące Dwieście

32Osmdziesiąt Dziewięć Zł Poll wartuiące w wyższym Manife-

33ście regestrem Specyfikowane przez Poddanych Worobijow-

34skich y Białojezierskich zabrane y potrawione zostały, któ-

35rych rzeczy Stratę jako W. Manifestant dla Jnteressu ocale-

36nia Skarbu W. Obżałłgo poniosł, tak nawet Sam W. Sasimo-

37wski uważaiąc Sprawiedliwość przez List swoy temuż Kom-

38parentowi bonifikować deklarował się, ale też W. Manifestant

39mało kilka razy Zdrowia Życia y reszty Majątku (gdy w cza-

40sie [?] przez trwaiącego buntu w Ukrainie chcąc całości Jn-

41traty Pańskiey utrzymywać razy kilka do Dobr Ukraińskich

42dojeżdżał jako Świadkiem Manifesta, że tudzież kilku z tymże

43W. Komparentem będących pobito y poobdzierano) niepostra-

44dał. A zatym tenże W. Ukrzywdzony [?] Zastrzegaiąc [?] [...] Życia

45Dla pilnowania [...] należące

46[reklamant:] jako [?]

k. 224v (skan 0227, strona lewa)

1iako też o bonifikacyą straconych rzeczy na pko temuż W. Sa-

2simowskiemu powtornie Żali y Manifestuje się. Stanisław Doł. [?] Witkowski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Ciąg dalszy sporu Stanisława Witkowskiego z Jakubem Sasimowskim, starostą turzańskim (por. akt 350 – rachunek Witkowskiego dla Sasimowskiego; akty 311, 336–337). Nazwisko pryncypała zapisane tu wyraźnie i wielokrotnie: „Sasimowski”. Skróty: „Maa W. Witkowskiego K. N. [?] pko W. Sasimowskiemu S. T.” = Manifestatio Wielmożnego Witkowskiego, komornika nurskiego [?], przeciw Wielmożnemu Sasimowskiemu, staroście turzańskiemu; „Komor. Nur.” – komornik (graniczny) ziemi nurskiej [?]; „onus commissoriatus” – ciężar komisarstwa; „dla doyrzenia się w inwentarzach” – by dopilnować inwentarzy; „ad complementum summy korrespondencya intratyczna … podawać się mająca” – rozliczenie dochodów na dopełnienie sumy (kontraktowej), mające być przedstawione przez rewizora i plenipotenta dziedzica; „kontrowentując z sobą” – spierając się; „neguiąc rezolucyą dać” – odmawiając wydania decyzji; „mobilia” – ruchomości; „specyfikowane regestrem w wyższym manifeście” – wyszczególnione w rejestrze we wcześniejszym manifeście (2289 zł); „bonifikować” – wynagrodzić. Niepewne: „upewniwszy [?]”, „Ćteronidzielną [?]” (może „czteroniedzielną” – czterotygodniową [?]), „decessu [?]” (ubytku), „gdy w czasie [?]”, „Ukrzywdzony [?] Zastrzegaiąc [?]”; dwa ostatnie wiersze k. 224 zatarte (zalanie) – […]. Podpis „Doł.” – może skrót przydomka (Dołęga [?]). Dolna część k. 224 zalana – #PARTIAL.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

10X 1769 przed Michałem Jedleckim, namiestnikiem burgrabstwa i wicerejentem grodzkim winnickim, Stanisław Witkowski, komornik nurski [?], w obronie swego majątku manifestował przeciw Jakubowi Sasimowskiemu, staroście turzańskiemu: Sasimowski najpierw ustnie we Lwowie, potem wieloma listami nakłonił go do objęcia komisarstwa w dobrach ukraińskich, obiecując sowitą wdzięczność. Witkowski przyjął ten ciężar: zjechawszy do Tarnawy, z wielką uciążliwością (częste przemarsze różnych wojsk) i niemałym kosztem wysiedział posesję i założył podstawy ekonomii, następnie pojechał w głąb Ukrainy do Worobijówki i innych wsi, by odebrać inwentarze według kontraktu i zarządzić tymi wsiami dla zabezpieczenia dochodów Sasimowskiego, i bawił tam kilka tygodni. Gdy przy rozliczeniu dochodów nie dopuścił do uszczerbku skarbu Sasimowskiego, nie zgodził się z plenipotentami; rewizor odmówił decyzji w Tarnawie i wyjechał, a Witkowski, porzuciwszy ruchomości, jednym wózkiem pospieszył za nim do Tarnawy i nie zastawszy go, udał się do Winnicy, by zamanifestować o niedotrzymanie kontraktu. Gdy chciał wrócić na Ukrainę, rozszerzył się już pożar buntów chłopskich: jego rzeczy we dworze worobijowskim, wartości 2289 zł, zabrali i zniszczyli poddani worobijowscy i białojezierscy; sam Sasimowski listownie obiecał mu tę stratę wynagrodzić. Witkowski kilka razy omal nie stracił zdrowia, życia i reszty majątku, jeżdżąc w czasie buntu do dóbr ukraińskich dla ratowania dochodów pana (kilku jego towarzyszy pobito i obdarto). Zastrzegając swoje prawa […], ponownie manifestuje się przeciw Sasimowskiemu, także o wynagrodzenie straconych rzeczy.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 224v (skan 0227, strona lewa)

1Maa Wiell. Lenkiewiczow Małł.

2pko W. Majewskiemu P. B.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Dziesiątego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną

6Michałem Jedleckim Namiesn. Burgr. y Wice Regent. Grod. Winn.

7Stawiwszy się Osobiście Wm Pan Kazimierz Lenkiewicz Cześnik Mińs.

8Dobr Wsi Kislickiego [?] do Klucza Komargr. należący wraz z Wiell.

9Małżką swoią Zastawny Possesor swym y Wiell. Anny z Bohda-

10szewskich Lenkiewiczowey Cześn. Mińs. Małżki swey Jmieniem strze-

11gąc pilnie całości Substancyi uroczyście na pko Wm Panu To-

12maszowi Majewskiemu Podstt. Brzysk. Kujaw. tychże Dobr Wsi

13Kislickiego przedtym Arędownemu Possesorowi niemniey w pil-

14ności świadczy y manifestuie się w ten Sposob. Jż Wiell. Maje-

15wski formuiąc sobie iakowys niesłuszny do niniejszych Mani-

16festtow pretext zamanifestował się przed Aktami tuteyszemi

17w pilności, iż rożne niby z Possesyi Dobr Wsi Kislickiego

18poniosł uszkodzenia, których nietylko żadnych nieponiosł

19ponieważ nayprzod przez wszystkie Lata Dzierżawy Kislickie-

20go niebyło czasu tak nieurodzaynego (jako w Czasie potrzeby

21dowiedziono będzie) któregoby W. Majewski za sprzedane Zboża

22z Krescencyi Kislickiey kilkaset Zł Poll niewziął, procz tego

23udano nadrzeczoną Possesyą Summę gotowemi Pieniędzmi z

24Aręndy Karczemney y Czynszow odbierał, Panszczyzna zaś była

25bezpłatnie kontraktem puszczona, przeto Krescencya zawsze

26w samym Zysku dostawała się nawet w Czasie buntow Jntra-

27ta y korzyść z Kislickiego W. Oskarżonemu nieupadała, gdyż

28Poddaństwo Kislickie spokoynie siedziało, a przeto wszelkie

29gospodarstwo swoim szło porządkiem. Że zaś w domu W. Pod-

30stoll. Brzes. Kuj. niesiedział, to nie dla niebespieczeństwa,

31jako w Manifeście swoim przemyślnie wyrażać czynił, ale

32że będąc Cła Kor. na Komorze Rajkowskiey [?] Rewizorem czy-

33li Pisarzem tamże z Obowiązku Urzędniczego przemieszki-

34wać musiał, a choćby y dla niebespieczeństwa Sam W. Ma-

35jewski w Kislickim niesiedział to nie przeto Aręda karcze-

36mna y Czynsz upadły, gdy Wieś cała spokoynie siedziała,

37a jeżeli w podrożach y bądź odzież tracił się [?] y expensował,

38to albo z wolności rządzenia się własnością swoią, albo z po-

39trzeby czynił, jakożkolwiek jednak bądź wyliczenie Expensow

40podrożnych, naypsotych [?] y poginionych w podroży rzeczy na

41grunda [?] niejest kontraktem obostrzone [?] pogorzenie [?] z własney

42Obwinionego niepilności nastąpiło [?] [...] zapobiegaiąc

43[reklamant:] pretensyi

k. 225 (skan 0227, strona prawa)

1[pre]tensyi o spalenie Dworu, lubo żadney budowli niemiał Kontraktem

2po[zw]oloney [?], y zdatne do wygodnego przemieszkania były budynki, Kon-

3szczyzna [?] bezpłatnie Kontraktem sobie puszczona ku swojey wygodzie

4Dworek wystawić. W sprawach uczynkowych jako żaden Prawod[a]-

5wca za Juryskwerytora nieodpowiada, bo nie w Lewa [?] Prawa bez-

6prawnie czynić, tak W. Manifestanci za Osobiste Oskarżonego z W.

7Moszyńskim bezprawne postąpienie Osobistych y pieniężnych

8Win poniesionych kompensować Onemu niezą winni, bo pakże [?]

9y Dekret repetycyi kosztow na te Sprawę łożonych Obwinionemu

10W. Manifestantow nieostrzegł. Zasiewy które W. Majewski zastał

11tak umyślnie odsiał aby z onych W. Manifestanci żadnego pożytku mieć nie-

12mogli, jakoż niemieli. Co zaś nadział tego iako miał Kontraktem wolne zebra-

13nie, a dawnieyszych Zboż wymłocenie y wywiezienie pozwolone, tak w

14tym żadney od nikogo niemiał przeszkody, a gdy niemaiąc przeszkody w

15czasie Possesyi y rumacyi nawet, już potym niewywiozł, uszkodzenia

16swego jeśli jest iakie sam przyczyną, ale owszem za więzienie Poddaństwa

17jeżeli tę będzie przez JO Xcia Jm Janusza Tomasza Swiatt. Czetwerty-

18skiego Podkomor. JKMci Dobr Wsi Kislickiego Dziedzica na Wiell.

19Manifestantach poszukiwanie, odpowiedzieć y od Onego Manifestow zastą-

20pić, tudzież kwoty z wypłacania Corocznie Summy przez trakt

21Possesyi swojey podług Kontraktu należącey pokazać Wiell. Ma-

22nifestantom winien został. A zatym niniejszy stawaiący y Mał-

23żonki swey Jmieniem pko temuż Wiell. Majewskiemu P. B. tak

24o niesłusznie formowanie pretextu jako też względem niepoka-

25zania kwitow y pretensyi gruntowych powtornie uroczyście

26Manifestuie się Kazimierz Lenkiewicz.

Objaśnienia i tłumaczenia

Por. akt 360 (Lenkiewiczowie c/a ks. Antoni Czetwertyński o sumę zastawną 10 000 zł na Kislickiem [?]). Majewski był wcześniej arendownym (dzierżawnym) posesorem wsi i wniósł manifest o rzekome szkody. Skróty: „Maa Wiell. Lenkiewiczow Małł. pko W. Majewskiemu P. B.” = Manifestatio Wielmożnych Lenkiewiczów małżonków przeciw Wielmożnemu Majewskiemu, podstolemu brzeskiemu (kujawskiemu); „Podstt. Brzysk. Kujaw.” / „Podstoll. Brzes. Kuj.” – podstoli brzeskokujawski; „krescencya” – plon, urodzaj; „pańszczyzna … bezpłatnie kontraktem puszczona” – robocizna chłopów przekazana kontraktem bez dodatkowej opłaty; „Cło Koronne na Komorze Rajkowskiey [?]” – komora celna (odczyt nazwy niepewny); „rewizor czyli pisarz” – urzędnik komory celnej; „juryskweryt”, „juryskwerytor” – (sprawa / strona) o krzywdę (jurisquaeritor – powód w sprawie o bezprawie); „rumacya” – ustąpienie z posesji (rumowanie); „repetycya kosztów” – zwrot kosztów. Wiersze końcowe k. 224v zalane – odczyt fragmentaryczny („naypsotych [?]”, „na grunda [?]”, „obostrzone [?]”, „pogorzenie [?]”, „nastąpiło [?]”, […]); początek k. 225 uszkodzony („po[zw]oloney [?]”, „Konszczyzna [?]”), „nie w Lewa [?]” i „bo pakże [?]” niejasne. Sens fragmentu o spaleniu dworu: Majewski nie miał kontraktem pozwolenia na żadną budowlę (budynki nadawały się do mieszkania), a jednak dla swej wygody wystawił dworek – więc nie może żądać odszkodowania za jego spalenie. „Moszyński” – osoba, z którą Majewski miał spór (sprawa o bezprawie), za którą Lenkiewiczowie nie odpowiadają. Książę Janusz Tomasz Światopełk Czetwertyński – podkomorzy JKMci, dziedzic Kislickiego [?] (w akcie 360 – strona komplanacji).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

10X 1769 przed Michałem Jedleckim, namiestnikiem burgrabstwa i wicerejentem grodzkim winnickim, Kazimierz Lenkiewicz, cześnik miński, zastawny posesor (wraz z żoną Anną z Bohdaszewskich) wsi Kislickie [?] w kluczu komargrodzkim, manifestował przeciw Tomaszowi Majewskiemu, podstolemu brzeskokujawskiemu, dawniejszemu dzierżawcy tej wsi, który w swym manifeście twierdził, że poniósł w tej posesji różne szkody. Lenkiewicz odpiera: przez całą dzierżawę nie było roku tak nieurodzajnego, by Majewski nie wziął kilkuset złotych za sprzedane zboże; pobierał gotówką arendę karczemną i czynsze, pańszczyznę miał bezpłatnie, więc plon był czystym zyskiem, i nawet w czasie buntów dochód nie upadł, bo poddani siedzieli spokojnie. Nie mieszkał we wsi nie z powodu niebezpieczeństwa, lecz dlatego, że jako rewizor (pisarz) cła koronnego na komorze rajkowskiej [?] musiał przebywać na urzędzie; wydatki podróżne i zgubione rzeczy to jego sprawa. Dworu nie miał prawa budować według kontraktu, a postawił go dla własnej wygody; za jego osobiste bezprawie wobec Moszyńskiego i wynikłe stąd kary Lenkiewiczowie nie odpowiadają. Zasiewy celowo tak obsiał, by nowi posesorzy nie mieli pożytku; swoje zboże mógł swobodnie zebrać i wywieźć – jeśli tego nie zrobił, sam jest winien. Przeciwnie, to on winien odpowiadać za więzienie poddanych, jeśli ks. Janusz Tomasz Czetwertyński, podkomorzy JKMci, dziedzic wsi, będzie tego dochodził od Lenkiewiczów, oraz okazać kwity z corocznej wypłaty sumy kontraktowej. Komparent ponownie manifestuje się o niesłuszne roszczenia, nieokazanie kwitów i pretensje gruntowe.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 225 (skan 0227, strona prawa)

1Maa Nne W. Jaroszyńskiego P. W.

2pko Sukcm W. Kałetyńskiego Ch. B.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Dwunastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną An-

6tonim Jałowickim Namiesn. pro tunc Burgr. Grod. Winnickim.

7Compns Pter Urodz. Jm Pan Jan Bal Miedźwiecki Nne et ex parte W.

8Jm Pa Zacharyasza Jaroszyńskiego Podstt. Winn. Pryncypała swe-

9go Dobr Miasta Tywrowa Dziedzica providendo Jntegritati fortu-

10nae ejusdem ac obviando futuro damno gravi cum querimonia

11[?] nnitera [?] na pko Sukcessorom niegdy W. Michała Jana Ka-

12łetyńskiego Chor. Bracł. Trzeciey Części Dobr Tywrowa

13Miasta antehac Dziedzica, et singulariter WW. Jchm PP. Jgnace-

14mu y Andrzeiowi Rzewuskim [?] Nowogr. [?] Braciom mię-

15dzy sobą rodzonym [?] [...] Manifestuie y protestuie się oto: Jż

16Wiell. Pryncypał Comptis [...] wątpliwym Dziedzicem Dobr

17Części Miasta Tywrowa [...] Dobr Starych [?]

18[...] Dekretami [...] [utwier-]

k. 225v (skan 0228, strona lewa)

1dzonym, a że Trzecia Część tegoż Miasta Tywrowa in Caput Sorois [?] nie-

2gdy W. Michała Kałetyńskiego przez Dekret kompromissarski in numerosam

3Stirpem dostała się na którey Części onera latentia tak niegdy W. Kałetyń-

4skiego jako y samych WW. Rzewuskich znayduią się których niemogąc

5sami przez się deportować, ilito między sobą consilio, o nabycie W. Pryn-

6cypała Comptis tentowali, y dopraszali się, jakoż W. Pryncypał Comptis nie

7pretextem chciwości iakowey, lub pokrzywdzenia, lecz dogadzaiąc żądaniu

8Jchm Obżałłych za poprzedzaiącą umową y Ceną Siedmdziesiąt y Czte-

9rech tysięcy pro pretio niżey [?] wspomnianey Trzeciey Części Miasta

10Tywrowa Kontrakt Resignationis spisali y niektóre onera w tymże

11Kontrakcie et Singulariter Summę Czterdzieści y Trzy Tysiące Sześć-

12set Siedmdziesiąt y Dziewięć Złł Polsk. y Gr. Osim Dekretem Con-

13descensionis in Fundo Bonorum Oppidi Tywrow ex mente Decreti Tri-

14bunalis Regni Leopoliensis za kalkulacyą w tejże Trzeciey Części Tywro-

15wa W. Pryncypałowi Comptis przysądzoną wzmiankowali, y pro persol-

16uto pretio przyjęli y Część Trzecią Miasta Tywrowa sponte et libe-

17re in Possessionem oddali, któremu Kontraktowi Resignationis jedne

18Osoby wchodzące w tenże Kontrakt a mianowicie WW. Bohdaszewscy, Podlew-

19scy y Pałuscy zadosyć uczynili, Jnne zaś Osoby temuż Kontraktowi contra-

20venerunt. W. zaś Pryncypał Comptis tak vigore Praw nabytych jako też na

21fundamencie Dekretow y Kontraktu Resignationis lubo w Possesyi zostaie

22jednak dla teraźnieyszego zamieszania w Oyczyźnie y przechodzących Woysk

23rożnych Exkursyi woiennych nietylko W. Pryncypał Comptis od Summy

24Czterdziestu Trzech Tysięcy kilkuset Złł Poll. Dekretem Condescensionis so-

25bie przysądzoney y w Kontrakcie Resignationis wzmiankowaney korespon-

26dencyi niema, lecz y wszystkie Dobra W. Pryncypała Comptis z Poddaństwa

27Zboż, Bydła, y wszelkich sprzętow ogołocone zostały, a Jchm Obżałłni po-

28waryowawszy niepojednokrotnie Actus swoje, jeszcze W. Pryncypała Com-

29parentis rożnemi zarzutami płonnemi napełniwszy Manifesta krytyku-

30ią y opisuią. A zatym idem Compns Nne cujus Supra tam ratio-

31ne Contraventionis Contractui Resignationis jako też oniedoczynienie [?]

32Korrespondencyi od Summy Czterdziestu Trzech Tysięcy kilkuset Złł

33Poll. niemniey opowaryowanie Aktow Contra Eosdem Mcos Jnculpa-

34tos quam Solennissime queritur et Protestatur, Jdl totum Jure vindica-

35turum Mcum Principalem sui declarans. Jan Bal Miedźwiecki mmp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Odczyt utrudniony: dolna część k. 225 (skan 0227 prawa) silnie zalana – ostatnie 4 wiersze tylko fragmentarycznie […]. Skróty: „Maa Nne W. Jaroszyńskiego P. W. pko Sukcm W. Kałetyńskiego Ch. B.” = Manifestatio nomine Wielmożnego Jaroszyńskiego, podstolego winnickiego, przeciw sukcesorom Wielmożnego Kałetyńskiego, chorążego bracławskiego; „Pter” – personaliter, osobiście; „namiestnik pro tunc” – ówczesny namiestnik (tu znów Antoni Jałowicki); „providendo integritati fortunae eiusdem ac obviando futuro damno gravi cum querimonia” – dbając o całość jego majątku i zapobiegając przyszłej ciężkiej szkodzie, ze skargą; „in caput sororis [?]” – na głowę (rzecz) siostry (?); „dekret kompromisarski” – wyrok sądu polubownego; „in numerosam stirpem” – na liczne potomstwo (rozdrobnienie); „onera latentia” – ukryte obciążenia (długi); „deportować” – udźwignąć, spłacić; „inito … consilio” (w rkp. „ilito”) – po naradzie; „tentowali” – próbowali; „contractus resignationis” – kontrakt rezygnacji (zbycia, cesji); „pro pretio” – jako cenę; „dekret kondescensji in fundo bonorum oppidi Tywrow ex mente decreti Tribunalis Regni Leopoliensis” – wyrok sądu zjazdowego na gruncie dóbr miasta Tywrowa, zgodnie z wyrokiem Trybunału Koronnego (sesja lwowska); „pro persoluto pretio” – jako zapłaconą cenę; „sponte et libere in possessionem oddali” – dobrowolnie i swobodnie oddali w posiadanie; „contravenerunt” – sprzeciwili się, naruszyli; „korespondencya” – tu: należne odsetki (prowizja) od sumy; „powaryowawszy … actus swoje” – zmieniwszy (?) swoje akty; „opowaryowanie aktów” – zmienianie, przerabianie (?) aktów; „contra eosdem inculpatos quam solennissime queritur et protestatur, id totum iure vindicaturum principalem sui declarans” – przeciw tymże obwinionym jak najuroczyściej skarży się i protestuje, oświadczając, że jego mocodawca będzie tego wszystkiego dochodził prawem. Niepewne: „[?] nnitera [?]” (może „solenniter”), „Nowogr. [?]”, „rodzonym [?]”, „Sorois [?]”, „niżey [?]”, „oniedoczynienie [?]”. Imiona braci Rzewuskich (Ignacy i Andrzej) odczytane z częściowo zatartego wiersza. Por. akt 312 (Tywrów).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

12X 1769 przed Antonim Jałowickim, ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Jan Bal Miedźwiecki, imieniem Zachariasza Jaroszyńskiego, podstolego winnickiego, dziedzica miasta Tywrów, w obronie jego majątku manifestował przeciw sukcesorom Michała Jana Kałetyńskiego, chorążego bracławskiego, dawnego dziedzica trzeciej części Tywrowa, a w szczególności przeciw braciom Ignacemu i Andrzejowi Rzewuskim [?]. Trzecia część Tywrowa przypadła dekretem kompromisarskim licznym spadkobiercom Kałetyńskiego wraz z ukrytymi długami, których sami nie mogli udźwignąć; dlatego po naradzie namówili Jaroszyńskiego do jej kupna. Za uprzednią umową i ceną 74 000 zł spisali kontrakt rezygnacji, w którym wymieniono niektóre obciążenia, zwłaszcza sumę 43 679 zł 8 gr przysądzoną Jaroszyńskiemu (z kalkulacji na tej części) dekretem sądu kondescensyjnego zgodnie z wyrokiem Trybunału Koronnego lwowskiego; przyjęli ją jako zapłaconą cenę i dobrowolnie oddali mu część w posesję. Jedni uczestnicy kontraktu – Bohdaszewscy, Podlewscy i Pałuscy – wypełnili go, inni go naruszyli. Jaroszyński pozostaje w posesji, ale z powodu zamieszek w kraju i przemarszów wojsk nie ma żadnych odsetek od tej sumy, a jego dobra zostały ogołocone ze zboża, bydła i sprzętów poddanych; tymczasem obżałowani, zmieniając swe akty, w manifestach zarzucają mu bezpodstawne rzeczy. Komparent protestuje o naruszenie kontraktu rezygnacji, niewypłacenie odsetek od sumy 43 000 zł z okładem i przerabianie aktów, zapowiadając dochodzenie praw mocodawcy.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 225v (skan 0228, strona lewa)

1Maa W. Leżeńskiey Ł. P. przeciwko

2W. Franciszkowi Leżeńskiemu Ł. P.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Czternastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną An-

6tonim Jałowickim Namiestt. pro tunc Burgr. Grod. Winn. Compns Pter

7Wm Pani Zofia ze Sławskich [?] Leżeńska niegdy W. Stanisława Leżeń-

8skiego Łowczyca Podoll. pozostała Małżonka Wdowa w nieutulonych

9żalach po wykonaney od zbuntowanego y Zuchwałego Poddaństwa

10Humańskiego na Sp. Małżonku y Dzieciach Śmierci wnosząc zosta-

11iąc y osierocona z Mężem y Dziećmi będąc, a do tego ze wszystkiego Ma-

12iątku y Substancyi ogołocona od spokrewnionych oddalona, staiąc

13przy Prawach Wniosku swego Zapisu od wspomnianego Małżonka y

14Dożywocia Zrobionego na Osobę swą zeznanych strzegąc całości Sub-

15[reklamant:] stancyi y

k. 226 (skan 0228, strona prawa)

1stancyi, y wzmiankowanych Praw quam Solennissime pko Wm Panu

2Franciszkowi Leżeńskiemu Łowczemu Podoll. ac de diligentia Skarży y

3Manifestuie się oto: Jż ponieważ niegdy Sp. Stanisław Leżeński Kompa-

4rentki Małżonek, maiąc swą własną Substancyą w Ręku Wiell. Franci-

5szka Leżeńskiego Łowcz. Podoll. Oyca swego z tymże w czasie blisko przeszłym

6przez Dekret kompromissarski za Summę Trzydzieści Tysięcy ugodzo-

7ny y tey Summy ubespieczenie y całość na Dobrach y Summach przez te-

8goż W. Łowczego iako Oyca Ostrzeżona, a że od niegdy Sp. W. Stanisława

9Leżeńskiego in re et persona Komparentki iako Małżonki Zapisy prostego

10Długu, Reformacyi, y Dożywocia ponastępowały, y też względy W. Fran-

11ciszka Leżeńskiego Łowcz. Podoll. iako Oycowskie y Dobroczynne Serce do

12tego przywiodły, że w Roku teraźnieyszym Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt

13Dziewiątym Dnia Czternastego Września w Stanisławczyku w teyże

14Summie o Dobra Czebermanowa [?] Wielkie Arędowny przez Osobę Wiell.

15Maryanny Leżeńskiey Małżonki swey zawarł Kontrakt y tymże Kon-

16traktem od Czasu przypadaiącego w przyszłym Roku Środopościa obję-

17cie pomienionych Dobr Possesyi oznaczył, a że W. Komparentka na jedy-

18ney miłości Oycowskiey lokowana Jntromissya podług Prawa virtute

19Zapisow na gront sprowadzona per reverentiam godności Oycowskiey

20y obawiaiąc się narażenia affektu do Akt podanie dotychczas zatrzymała,

21lecz obawiaiąc się, ażeby też same utrzymanie się z zeznaniem Prawom

22Komparentki iakowey nieprzyniosło szkody stawienie Woźnego do zezna-

23nia oświadcza, a przychilaiąc się do fundamentow Praw swojch o za-

24legła przynależytość Prowizyi Prawu swemu podległey ile od Summy

25Dekretem przysądzoney, od Aktu Dekretu ad Actum objęcia Possesyi Cze-

26bermanowa powinney, virtute zaś Arędownego Kontraktu nil quidquam

27rumpendo Opisow w Czasie odebrania w Possesyą swą głosząc, y Via

28distincta Jntromissionis biorąc się teraz ratione omissorum omnium ite-

29rato quam solennissime queritur et Manifestatur, Prawami nienadwąt-

30lonych Zapisow od Małżonka solidata przy onych nienaruszenie zosta-

31iąc o ucalenie przy nich dopomnieć się deklaruiąc Protestatur. Zofia

32Leżeńska.

Objaśnienia i tłumaczenia

Manifest wdowy po Stanisławie Leżeńskim, łowczycu podolskim (syn łowczego Franciszka), zamordowanym wraz z dziećmi przez zbuntowanych poddanych humańskich w koliszczyźnie 1768 r. Skróty: „Maa W. Leżeńskiey Ł. P. przeciwko W. Franciszkowi Leżeńskiemu Ł. P.” = Manifestatio Wielmożnej Leżeńskiej, łowczycowej podolskiej, przeciw Wielmożnemu Franciszkowi Leżeńskiemu, łowczemu podolskiemu; „Pter” – personaliter, osobiście; „namiestnik pro tunc” – ówczesny namiestnik; „ac de diligentia” – i w pilności (dla zabezpieczenia); „dekret kompromisarski” – wyrok sądu polubownego; „in re et persona” – na rzecz i osobę; „zapisy prostego długu, reformacyi y dożywocia” – zapisy długu, reformacji (oprawy posagu) i dożywocia; „Środopoście” – połowa Wielkiego Postu (termin objęcia posesji w 1770 r.); „intromissya … virtute zapisów na grunt sprowadzona” – wwiązanie w dobra na mocy zapisów, przeprowadzone na gruncie (przez woźnego); „per reverentiam” – przez szacunek (dla ojcowskiej godności); „nil quidquam rumpendo opisów” – nie naruszając w niczym zapisów; „via distincta intromissionis” – osobną drogą intromisji; „ratione omissorum omnium iterato quam solennissime queritur et manifestatur” – z powodu wszystkich zaniedbań ponownie jak najuroczyściej skarży się i manifestuje; „solidata” – umocnione; „o ucalenie” – o zachowanie w całości. Niepewne: nazwisko rodowe „ze Sławskich [?]” oraz nazwa dóbr „Czebermanowa [?] Wielkie” (w rkp. „Czebermanowa-Wielkie”, „Possesyi Czebermanowa”). „Stanisławczyk” – miejsce zawarcia kontraktu arendownego 14 IX 1769. Wiersze końcowe k. 225v częściowo zalane. Poniżej, na k. 226, zaczyna się następny wpis (akt 369).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

14X 1769 przed Antonim Jałowickim, ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Zofia ze Sławskich [?] Leżeńska, wdowa po Stanisławie Leżeńskim, łowczycu podolskim – zamordowanym wraz z dziećmi przez zbuntowanych poddanych humańskich – osierocona, ogołocona z majątku i oddalona od krewnych, opierając się na zapisach i dożywociu uczynionych na jej rzecz przez męża, manifestowała przeciw teściowi Franciszkowi Leżeńskiemu, łowczemu podolskiemu. Jej mąż miał swój majątek w rękach ojca i został z nim niedawno ugodzony dekretem kompromisarskim na sumę 30 000 zł, której zabezpieczenie łowczy przyrzekł na swoich dobrach i sumach; od męża nastąpiły na jej rzecz zapisy długu, oprawy i dożywocia. Tymczasem 14 IX 1769 w Stanisławczyku łowczy, przez swoją żonę Mariannę Leżeńską, zawarł kontrakt arendowny na dobra Czebermanowa Wielka [?] (w ramach tej sumy), wyznaczając objęcie posesji na Środopoście przyszłego roku. Komparentka, przez szacunek dla teścia, dotąd nie podała do akt intromisji przeprowadzonej na mocy zapisów, lecz obecnie, by nie ponieść szkody, zgłasza zeznanie woźnego i protestuje o zaległą prowizję od sumy przysądzonej dekretem (od daty dekretu do objęcia Czebermanowa), z zastrzeżeniem swych praw z zapisów męża.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 226 (skan 0228, strona prawa)

1[nagłówek wpisany bladym atramentem w czterech wierszach, niemal zupełnie wyblakły – nieczytelny; w pierwszym wierszu „Maa” […], w drugim m.in. „Winn.” [?]]

2Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego.

3Miesiąca Octobris Szesnastego Dnia.

4[pod datą duży znak „O” i kreska; reszta strony pusta]

k. 226v (skan 0229, strona lewa)

1[strona pusta, przekreślona wielkim znakiem kasacyjnym w kształcie litery Z; na dole ślad podpisu ołówkiem lub bladym atramentem, nieczytelny]

Objaśnienia i tłumaczenia

Rozpoczęty, lecz niewypełniony wpis: pisarz zapisał (bardzo bladym atramentem) nagłówek i datę 16 X 1769, po czym dalszą część k. 226 i całą k. 226v pozostawiono pustą i przekreślono znakiem kasacyjnym (por. akt 358). Wpis nie ma numeru marginalnego – po nr. 363 (akt 368) rękopis numeruje następny akt jako 364 (akt 370). Nagłówka nie udało się odczytać nawet po wzmocnieniu kontrastu.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

16X 1769 – rozpoczęty, lecz niewypełniony wpis: tylko wyblakły, nieczytelny nagłówek i data; dalsza część k. 226 i cała k. 226v pusta, przekreślona.

Transkrypcja

k. 227 (skan 0229, strona prawa)

1Maa Xa w Bogu Jm X. Czarnoryn-

2skiego Przeora Konw. Winn. Nne Suo y Ca-

3łego Zgromadzenia Konw. tegoż pko WW.

4Zaleskim y Jnnym.

5Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Octobris Siedmnastego Dnia.

7Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną Anto-

8nim Jałowickim Namiestt. pro tunc Burgrabstwa Grod. Winn. Com-

9parens Pter Przewielebny w Bogu Jm Xiądz Kandyd Czarnoryński Prze-

10or Konwentu Winn. WW. OO. Dominikanow Suo ac totius Communita-

11tis Nne pko WW. y Urodz. Jchm Panom Józefowi y Janowi Zaleskim

12Braci między sobą rodzonym, Michałowi Stefanowiczowi Palestran-

13towi Grod. Winn., Piotrowi Terensowi ze Wsi Stepanowki Grawaliście [?],

14y Urodz. Cujusvis Nnis Komińskiemu w Służbie WW. OO. Jezuitow Winn.

15antehac [?] zostaiącemu, a Szwagrom WW. Obżałowanych quam Solennis-

16sime queritur et Manifestatur de Eo: Jż WW. Zalescy a mianowicie W.

17Józef Zaleski sam maiąc budynek na Groncie WW. OO. Kompaients [?]

18przy pozwoleniu rownym Urodz. Wolańskiemu na placu Klasztornym

19w nocy na dniu wczoraiszym o Godzinie Dziesiątey z temiż wyż wyrażone-

20mi, uzbroiwszy się w Szable, Siekiery, Drągi Budynek do Okien wysta-

21wiony rozrzucili porąbali, do pomieszkania swego zabrali, popeł[?]liguwali [?],

22y tumult iło [?] w teraźnieyszym nieszczęśliwym czasie pod samym Kla-

23sztorem uczyniwszy y znieciwszy Urodz. Wolańskich ze Snu porwałych [?]

24y z pomieszkania wybiegłych okrutnie zbili, a do tego z myśli jakowąś

25wcale niegodziwą Stanowi onyże nieprzyzwoitą pod Furtę y Bramę

26Klasztorną z Szablami dobytemi, y Drągami podbiegli gdzie Krzykiem

27hałasem y tumulltem wszystkich mieszkaiących w pobliżu Klasztoru wzbu-

28dzili; Sami zaś po murach z Szablami y Drągami brząk y nieprzyiaciel-

29ski najazd, iło [?] w noc pozną uczynili. O które to pokrzywdzenie y napa-

30dnienie Grontu Klasztornego in Foro Competenti Causa dopomnienie

31się ofiaruiąc, teraz Racione Commissorum distinctim pko każdemu Ra-

32tione facti et Complicitatis przychilaiąc się do Wizyi ex re Urodz. Wolań-

33skiego zeznaney queritur et Manifestat. Fr. Candidus Czarnoryński Prior

34Conventus Vinn. O. P. mmp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Pod wpisem duży znak kasacyjny (wypełnienie pustego miejsca na stronie). Skróty: „Maa Xa w Bogu Jm X. Czarnoryńskiego Przeora Konw. Winn. Nne Suo y całego Zgromadzenia” = Manifestatio Księdza … imieniem swoim i całego zgromadzenia; „Pter” – personaliter, osobiście; „namiestnik pro tunc” – ówczesny namiestnik; „suo ac totius communitatis nomine” – swoim i całej wspólnoty imieniem; „palestrant” – praktykant palestry (adwokacki) przy grodzie; „cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia (imię nieznane); „quam solennissime queritur et manifestatur de eo” – jak najuroczyściej skarży się i manifestuje o to; „in foro competenti causa” – w sądzie właściwym (dochodzenie sprawy); „ratione commissorum distinctim … ratione facti et complicitatis” – z powodu popełnionych czynów, osobno przeciw każdemu, z tytułu sprawstwa i współudziału; „wizya ex re Wolańskiego zeznana” – oględziny (obdukcja) zeznane w sprawie Wolańskiego; „Fr. Candidus Czarnoryński Prior Conventus Vinn. O. P.” – brat Kandyd Czarnoryński, przeor konwentu winnickiego Zakonu Kaznodziejskiego (dominikanów). Niepewne: „Grawaliście [?]”, „antehac [?]”, „Kompaients [?]” (zapewne „Komparentów” z błędem), „popeł[?]liguwali [?]”, „iło [?]” (dwukrotnie; może „jako”), „porwałych [?]”. Michał Stefanowicz – często występujący plenipotent (por. akty 307, 325, 342, 359).

Streszczenie

17X 1769 przed Antonim Jałowickim, ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, o. Kandyd Czarnoryński, przeor konwentu dominikanów winnickich, imieniem swoim i całego zgromadzenia manifestował przeciw braciom rodzonym Józefowi i Janowi Zaleskim, Michałowi Stefanowiczowi, palestrantowi grodzkiemu winnickiemu, Piotrowi Terensowi ze wsi Stepanówka oraz Komińskiemu (imię nieznane), będącemu dawniej [?] w służbie jezuitów winnickich, szwagrowi obżałowanych: Józef Zaleski, mając budynek na gruncie dominikanów na takim samym pozwoleniu jak Wolański na placu klasztornym, wczoraj o godzinie dziesiątej w nocy wraz z pozostałymi, uzbrojony w szable, siekiery i drągi, rozrzucił i porąbał budynek postawiony (przez Wolańskiego) do okien i zabrał drewno do swego mieszkania; wywoławszy w tym nieszczęśliwym czasie tumult pod samym klasztorem, okrutnie pobili Wolańskich, którzy zerwali się ze snu i wybiegli z domu; następnie z dobytymi szablami i drągami podbiegli pod furtę i bramę klasztorną, krzykiem i hałasem budząc wszystkich mieszkających w pobliżu, a po murach dzwonili szablami i drągami, czyniąc nocą nieprzyjacielski najazd. Przeor zapowiada dochodzenie sprawy w sądzie właściwym i, opierając się na zeznanej obdukcji Wolańskiego, manifestuje osobno przeciw każdemu z tytułu sprawstwa i współudziału.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 227v (skan 0230, strona lewa)

1Maa Nne JWW Potockich

2de Diligentia Sui.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego.

4Miesiąca Octobris Osmnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną Anto-

6nim Jałowickim Namiesnikiem pro tunc Burgr. Grod. Winn.

7Comparens Pter Urodz. Jm Pan Jan Wituszyński Nne et ex Speciali Com-

8misso JW. Franciszka in Minorennitate będącego Dobr Klucza Nie-

9mirowskiego Dziedzica, Józefa Kraycego Koron. Sty Leżayskie-

10go Opiekuna, Dobr Kluczow Obodowskiego Konstantyngrod. Dzie-

11dzica, Piotra Sty Sniatyńskiego Kluczow Berszadzkiego, Pieczar-

12skiego, zaś Wincentego Woiewodzica Poznańskiego Małoletniego Dobr

13Kluczow Bubnowskiego Czetwertynowskiego Dziedzica Potockich Bra-

14ci między sobą rodzonych, quod subveniendo Jntegritati et totalitati

15Substantiae penitus desolatae żeby napotym w potrzebnym czasie nie

16poniosły [?] Szkody de diligentia et integritate Eorum Jllmorum Magnif. Sui

17Principalium inhaerendo Anterioribus Manifestationibus de Conflagra-

18tione Miasta Niemirowa factis Solenniter Manifestuie y prote-

19stuie się oto: Jż JWW. Potoccy zawsze będąc Uchwałom Wwa Bracł. po-

20słuszni żadnego nigdy w wypłacaniu Podatkow niechcieli sprzeciwienia

21się, ale zawsze każdego Roku uchwalone Podymne y Jnne Podatki wy-

22[reklamant:] płacali

k. 228 (skan 0230, strona prawa)

1płacali, y ad Aerarium Wwa Bracł. oddawali, lecz gdy naypierwey in Anno

2Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo przed Zielonemi Świątkami

3Miasto tak okazałe Niemirow Domy wiezne [?], Kramy Żydowskie z Towara-

4mi, Budynki Chrześcian, Cerkiew, Kościoł, Zamek y całe Miasto Niemirow

5wygorzało y mało co po brzegach Budynkow zostało, Żydowstwo y kupcy

6a prawie wszyscy Żydzi obnażeni z Chudoby y Towarow, Domostwa

7unikaiąc Śmierci od zabijaiących Koliiow jedni za granicę drudzy

8do rożnych Miast na Wołyń, y w rożne Woiewodztwa do Krewnych

9swojch pouciekali y nazad się niepowrocili, Zaś w Czasie teraźniey-

10szey nieszczęśliwości Roku teraźnieyszego przez wypadanie Woyska

11Zagranicznego y zabieranie Ludzi, Poddaństwo z Kluczow Ber-

12szadzkiego, Obodowskiego, Bubnowskiego, Czetwertynowa, Konstan-

13tynogrodzkiego chroniąc życie od kiedziel [?] kilkunastu z Żonami,

14Dziećmi, y całą chudobą, w Cudze y bespiecznieysze Kraje y Dobra

15pouciekało, Domostwa y Wsie puste pozostawiało, y jedyną pusty-

16nią uczyniło, które to puste Klucze iako y Niemirow wygorzały za-

17dney Jmportancyi z Prowentow JOW. Dziedzicom swoim nieczynią,

18tak y Podymnego Rat Marcowey y Septembrowey Roku teraźniey-

19szego Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego ullatenus wypłacić Sa-

20mi [?] niemogą y moc niebędą mogli chyba aż zaosiadłością swojey In

21Annis Deo dante Venturis kiedy do swojey Sytuacyi przyidą, Jnne

22zaś Wsie do Niemirowa należące in parte w Ludziach się trzymaiące

23za Kluczow Cztery Podymnego y Jnnych Podatkow in quantitate tanta

24iako przedtym oddawali pacata Republica według Sameyże słuszno-

25ści y Sprawiedliwości wypłacić, y wystarczyć niemogą, ale na osta-

26tek y od Wwa Bracł. secundum proportionem sui potrzebuią y

27uwolnienia dopraszaią się. Więc ażeby z przyczyn wyżey wyrażonych

28Klucz Niemirowski y Sami JOW. Comptis Pryncypałowie od Exa-

29ktorow Podymnego y Jnnych Podatkow w każdym sądzie eskwe-

30rowani [?] y aggrawowani niebyli, tedy tych Punktow Manifestu

31o Dobra wszystkie y puste Jnkwizycyami iako ex re oculis subje-

32cta patet, y wiadomo wszystkim dowodzie [?] Niniejszy Comparens

33Nne JOW. Pryncypałow in quovis judicio et Officio deklaruie

34się, a teraz o rozeyście się Ludzi ze Czterech Kluczow o puste

35Miasta, Wsie, od ludzi opuszczone de Jmpossibilitate płace-

36nia z nich y z tanich [?] Podatkow quam Solennissime Nne JOW.

37Pryncypałow swojch de Jntegritate Eorum Manifestuie się, Sal-

38va Manente melioratione protestuie się. Compns pisać nie

39umieiący [?] Krzyżem [?] podpisuie się Jan Wituszyński +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Pod tekstem na k. 227v (skan 0230, strona lewa, góra) wielki znak kasacyjny – górna część karty pusta (kontynuacja przekreślenia z k. 226v). Skróty: „Maa Nne JWW Potockich de diligentia sui” = Manifestatio nomine Jaśnie Wielmożnych Potockich, w pilności swojej; „Pter” – personaliter; „nomine et ex speciali commisso” – imieniem i ze szczególnego polecenia; „in minorennitate” – w małoletności; „Krayczy Koron., Sta Leżayski” – krajczy koronny, starosta leżajski; „quod subveniendo integritati et totalitati substantiae penitus desolatae” – zapobiegając (szkodzie) całości majątku zupełnie spustoszonego; „de diligentia et integritate eorum Illustrissimorum Magnificorum sui principalium” – w pilności i dla całości (majątku) tych jaśnie wielmożnych swoich mocodawców; „inhaerendo anterioribus manifestationibus de conflagratione miasta Niemirowa factis” – opierając się na wcześniejszych manifestach o spaleniu miasta Niemirowa; „ad aerarium Wwa Bracł.” – do skarbu województwa bracławskiego; „in anno millesimo septingentesimo sexagesimo octavo przed Zielonymi Świątkami” – w roku 1768 przed Zielonymi Świątkami; „Kolije” – hajdamacy (koliszczyzna 1768); „wypadanie wojska zagranicznego” – najazdy obcych wojsk (1769); „ullatenus” – wcale; „in annis Deo dante venturis” – w latach, które da Bóg, przyszłych; „pacata Republica” – w czasie pokoju w Rzeczypospolitej; „secundum proportionem sui” – według swej proporcji (stosownie do możliwości); „ex re oculis subiecta patet” – jest jawne z rzeczy poddanej oczom; „in quovis iudicio et officio” – w każdym sądzie i urzędzie; „de impossibilitate płacenia” – o niemożność płacenia; „salva manente melioratione” – z zastrzeżeniem uzupełnienia. Niepewne: „poniosły [?]”, „Domy wiezne [?]” (może „murowane”), „od kiedziel [?]” (zapewne „od nieprzyjaciół [?]”), „Sami [?]”, „eskwerowani [?]” (w rkp. „eskhu-zowani” – exekwowani?), „dowodzie [?]”, „z tanich [?]”, „umieiący [?] Krzyżem [?]”. Dolna część k. 227v zalana, odczyt uzupełniony wzmocnieniem kontrastu. Franciszek (małoletni), Józef, Piotr i Wincenty Potoccy – synowie Franciszka Salezego Potockiego, wojewody kijowskiego (w tekście nie wymieniony).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

18X 1769 przed Antonim Jałowickim, ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Jan Wituszyński, imieniem i ze szczególnego polecenia braci rodzonych Potockich – małoletniego Franciszka, dziedzica klucza niemirowskiego, Józefa, krajczego koronnego, starosty leżajskiego, jego opiekuna, dziedzica kluczy obodowskiego i konstantynogrodzkiego, Piotra, starosty śniatyńskiego, dziedzica kluczy berszadzkiego i pieczarskiego, oraz małoletniego Wincentego, wojewodzica poznańskiego, dziedzica kluczy bubnowskiego i czetwertynowskiego – w obronie ich zupełnie spustoszonego majątku, nawiązując do wcześniejszych manifestów o spaleniu Niemirowa, manifestował: Potoccy zawsze posłusznie płacili uchwalone przez województwo bracławskie podymne i inne podatki do skarbu województwa. Lecz w 1768 r. przed Zielonymi Świątkami spłonęło okazałe miasto Niemirów – domy, kramy żydowskie z towarami, domy chrześcijan, cerkiew, kościół i zamek; Żydzi i kupcy, ogołoceni z dobytku, uciekając przed śmiercią z rąk kolijów, rozbiegli się za granicę, na Wołyń i do innych województw i nie wrócili. W bieżącym roku, wskutek najazdów obcego wojska i zabierania ludzi, poddani kluczy berszadzkiego, obodowskiego, bubnowskiego, czetwertynowskiego i konstantynogrodzkiego, ratując życie, uciekli z rodzinami i dobytkiem w obce, bezpieczniejsze kraje, zostawiając puste domy i wsie. Te puste klucze i spalony Niemirów nie dają dziedzicom żadnego dochodu i nie mogą wcale zapłacić rat podymnego marcowej i wrześniowej 1769 r., dopóki ludzie nie wrócą; pozostałe wsie niemirowskie, częściowo zaludnione, nie są w stanie płacić za cztery klucze tyle co w czasie pokoju i proszą województwo o proporcjonalną ulgę. By klucz niemirowski i dziedzice nie byli nękani przez egzaktorów podatkowych, komparent deklaruje dowód inkwizycjami w każdym sądzie i urzędzie i manifestuje o rozejście się ludzi z czterech kluczy, opustoszenie miast i wsi oraz niemożność płacenia z nich podatków. Komparent, niepiśmienny, podpisał się krzyżem.

Transkrypcja

k. 228 (skan 0230, strona prawa – dół)

1Maa Urz. Scisławskiego [?] pko Urz. [?]

2Bietkowskiemu y Jnnym.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Osmnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną An-

6tonim Jakowickim Namiesnikiem protunc Burgr. Grod. Winn.

7Osobiście postanowiwszy się Urz. Jm Pan Woyciech Scisławski ad Acta [?]

k. 228v (skan 0231, strona lewa)

1Grod. Winn. iaktylko z Wołyńskiey podroży powrocić się, y o niepotrzebnym

2z Grodu niniejszego Tranzakcyi przez Urz. Antoniego Scisławskiego Oyca y

3Dobr swego eliminowaniu mogł się dowiedzieć, tak zaraz z wielkim żalem

4przed [?] Aktami Grod. Winn. na pko Urz. Jm Panu Jozefowi Bietkowskie-

5mu Gubernatorowi ad psens Niemirowskiemu Te w pilności swojey czy-

6ni oswiadczenie. Jż lubo niniejszy stawaiący JW. Jozefa Kraycego

7Koron. Opiekuna, y Franciszka Małoletniego Woiewodzica Poznan.

8Potockich Braci między Sobą rodzonych Dobr Klucza Niemirow-

9skiego Dziedzicow y Jnnych a principaliter Urz. Bietkowskiego Gu-

10bernatora Niemirowskiego y Urz. Jozefa Zulawskiego Lesniczego Lasow

11Niemirowskich w Processie dołożył, jednakże dla dalszych względow

12szacuiąc Sobie Łaski Panskie tychże JWW Woiewodzicow Poznan.

13ile o niczym niewiadomych z wyż wzmiankowanego Processu wy-

14puszczaiąc wolnemi czyni. Co zas do Osoby Urz. Bietkowskiego

15jako Motora za poduszczenie Kommendy Woyska Rossyiskiego

16pod tenczas w Niemirowie stoiącego na niniejszego oswiadcza-

17iącego się za podeyrzanego do teyże Kommendy udanie, a tądo [?]

18niemałą krzywdę y konfuzyą przyprawienie, bo w Arest scisły

19violenter od teyże Kommendy wzięcie, w tymże przez czas niema-

20ły sekwestrowanie, dysgustowanie y aż za wykupieniem się Dzie-

21sięciu Rublami wyswobodzenie sciągasię [?], na tymże Urz. Bietkow-

22skim tak wielkiey krzywdy swojey każdego czasu prawnie po-

23szukiwać przyrzeka, y chociaż Tranzakcye wszystkie jako Ma-

24nifesta y Aresta Manifestantis y Jnne Jmieniem zaniesione przez

25Urz. Antoniego Scisławskiego Oyca tegoż Protestanta sine scitu

26onegoż z przyczyny dołożenia w tymże Processie JWW Wojewo-

27dziców Poznan. y Jnnych o niczym niewiedzących, są eliminowane y

28cały Process Annihilowany, z tym wszystkim idem Querulans

29powtornie pko temuż Urz. Bietkowskiemu Gubernatorowi Nie-

30mirowskiemu Manifestuiąc y Protestuiąc się tak znaczney Utra-

31ty y dyshonoru swego revificando psenti Manifestatione tenże

32Process sam przeze z Osoby swojey także prawnie ewindykować

33oswiadcza się. Woyciech Scisławski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Nazwisko manifestanta zapisane „Scisławski” (= Ścisławski; w nagłówku i podpisie litery niewyraźne, w poprzedniej sesji odczytane wstępnie jako „Świstowski [?]”); pisownia „Sci-” dla „Ści-” typowa dla epoki. „Jakowickim” – stała pomyłka pisarza za „Jałowickim” (por. akty od 200). Skróty i zwroty: „Maa … pko” – Manifestatio … przeciwko; „protunc” – ówczesny; „ad psens” (ad praesens) – obecnemu; „principaliter” – głównie; „Motor” – sprawca, inicjator; „violenter” – gwałtem; „dysgustowanie” – sprawianie przykrości, upokarzanie; „Manifestantis” – manifestanta; „sine scitu onegoż” – bez jego wiedzy; „annihilowany” – unieważniony; „idem querulans” – tenże skarżący; „revificando praesenti manifestatione” – ożywiając (ponawiając) niniejszą manifestacją; „ewindykować” – dochodzić prawnie. Wzmianka „Franciszka Małoletniego Woiewodzica Poznan.” łączy dwóch braci (małoletniego Franciszka i Wincentego, wojewodzica poznańskiego – por. akt 371); pisarz zapewne opuścił imię. Niepewne: „ad Acta [?]” na końcu k. 228 (wyraz bardzo blady), „przed [?]” (w rkp. raczej „przez”), „a tądo [?]” (= a tym do?), „sciągasię [?]” (zapewne „ściągało się”). Areszt w Niemirowie dotyczy zapewne sprawy z aktu następnego (367 marg.: „Arest w Niemirowie Ur. Żuławskiego”).

Streszczenie

18X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Wojciech Ścisławski [?] oświadczył, że dopiero po powrocie z podróży na Wołyń dowiedział się o niepotrzebnym wytoczeniu (w imieniu jego) w grodzie winnickim procesu przez jego ojca Antoniego Ścisławskiego. Proces ten obejmował Józefa Potockiego, krajczego koronnego (opiekuna), i Potockich, wojewodziców poznańskich, dziedziców klucza niemirowskiego, a przede wszystkim Józefa Bietkowskiego, gubernatora niemirowskiego, i Józefa Żuławskiego, leśniczego lasów niemirowskich. Ze względu na łaski pańskie Potockich, którzy o niczym nie wiedzieli, zwalnia ich z procesu; natomiast Bietkowskiego oskarża jako sprawcę, który podburzył stojącą wówczas w Niemirowie komendę wojsk rosyjskich, wydając jej manifestanta jako podejrzanego – komenda gwałtem wzięła go do ścisłego aresztu, trzymała przez długi czas, upokarzała, a uwolniła dopiero po wykupieniu się dziesięcioma rublami. Choć wszystkie manifesty i areszty wniesione bez jego wiedzy przez ojca zostały wyeliminowane i cały proces unieważniony, ponawia niniejszą manifestację przeciw Bietkowskiemu i deklaruje, że sam, we własnej osobie, będzie dochodził swych krzywd na drodze prawnej.

Transkrypcja

k. 228v (skan 0231, strona lewa – dół)

1Arest w Niemirowie Urz. Zulawskie-

2go y Jnnych a Asstm W. Kordysza C. W.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Osmnastego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną

6Antonim Jakowickim Namiesnikiem protunc Burgr. Grod. Winn.

7Stanowszy Oczewisto Woźny Gtl. Wwa Bracł. y Jnnych Opatrzny

8Jan Baticki w moc wierney y Skuteczney Rel. swojey jawnie

9ustnie, y dobrowolnie Zeznał: Jż on Roku wyż na Akcie wyrażo-

10nego Die Tertia Octobris na Affektacyą y Prawną Rekwizy-

11cyą W. Jm Pana Stanisława Kordysza Cześ. Winn. maiąc przy

12sobie Stronę Szlachty Ludzi Wiary godnych Urodzonych Jchm. PP.

13Macieja y Tomasza Kozłowskich był w Dobrach Mieście Niemi-

14rowie, gdzie będąc we Dworze tameczym Urz. Zulawskiego Lesniczego

15[reklamant:] tychże Dobr

k. 229 (skan 0231, strona prawa)

1tychże Dobr z Pobereznikami, tudzież Niewiernego Szmuyła Obywa-

2tela Niemirowskiego, Niemnicy [?] Wasyla Szarapute [?] Przysięznego

3Luczańskiego [?] y Jnnych Wiolatorow w Przywonach [?] Prawnych Aresto-

4wał, y przyporęczył, ktory to Arest zwierzchność Niemirowska

5Urz. Jm Pan Bietkowski Gubernator Niemirowski benevole przy-

6iowszy do rozprawy prawney onychże dotrzymać deklarował,

7y Submittował się, a tak on Woźny Szlachtą sobie przytomną

8oswiadczywszy się przedemną Urzędem prawdziwego Aresztu

9uczynił wyznał Rel. De quo psens Ejusd. Mis Rel. Mis quia Su-

10plex [?] Jgnarus literar. Crucem Sanctam posuit Jan Baticki +.

Objaśnienia i tłumaczenia

„Asstm” (ad instantiam) – na żądanie; „C. W.” = Cześnika Winnickiego; „Gtl.” (generalis) – generalny (woźny generalny województwa bracławskiego); „Rel.” – relacja; „affektacya y prawna rekwizycya” – życzenie i prawne wezwanie; „Poberežnicy” – strażnicy leśni / polowi; „Niewierny” – Żyd; „wiolatorowie” – gwałciciele (prawa), sprawcy szkód; „przyporęczyć” – oddać pod poręczenie; „benevole” – dobrowolnie; „submittować się” – zobowiązać się, poddać; „De quo praesens eiusdem ministerialis relatio. Ministerialis quia … ignarus literarum crucem sanctam posuit” – O czym niniejsza relacja tegoż woźnego. Woźny, jako nieumiejący pisać, postawił krzyż święty. Nazwisko woźnego w rkp. „Baticki” (= Batycki). Niepewne: „Niemnicy [?]” (może przydomek / określenie Wasyla), „Szarapute [?]”, „Luczańskiego [?]” (przysiężny, czyli członek starszyzny gromadzkiej, zapewne z wsi Łuczańce / Łuka [?]), „w Przywonach [?] Prawnych” (może „w przyczynach prawnych”), „Suplex [?]”. Por. akt 372 – manifestacja Wojciecha Ścisławskiego [?] przeciw gubernatorowi niemirowskiemu Bietkowskiemu i proces przeciw leśniczemu Żuławskiemu; przedmiot sporu Kordysza z ludźmi niemirowskimi w akcie nie podany.

Streszczenie

18X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Jan Batycki zeznał, że 3 X 1769, na żądanie i prawne wezwanie Stanisława Kordysza, cześnika winnickiego, mając przy sobie szlachtę Macieja i Tomasza Kozłowskich, był w mieście Niemirowie i we dworze tamecznym aresztował Józefa Żuławskiego, leśniczego dóbr niemirowskich, wraz z poborzeżnikami, a także Żyda Szmujłę, mieszkańca Niemirowa, Wasyla Szarapute [?], przysiężnego łuczańskiego [?], i innych sprawców, oddając ich pod poręczenie. Areszt ten przyjął dobrowolnie zwierzchnik Niemirowa, gubernator Józef Bietkowski, deklarując, że dostawi aresztowanych do rozprawy prawnej. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 229 (skan 0231, strona prawa)

1Arest Urz. Kijaszkowey tudzież

2Wołow koni y wszystkich Rzeczy

3we Wsi Dzwoniaczey ex pte Urz.

4Karczewskiego.

5Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Octobris Osmnastego Dnia.

7Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przede-

8mną Antonim Jakowickim Namiestt. protunc Burgr. Grod. Winn.

9Stanowszy Oczewisto Woźny Gtl. Wwa Bracł. y Jnnych Opa-

10trzny Błażey Łapycki [?] w moc wierney Rel. swojey jawnie

11ustnie y dobrowolnie Zeznał. Jż on Roku Tysiąc Siedmset

12Sześćdziesiąt Dziewiątego Dnia Dwudziestego Szostego Se-

13ptembris na prawną rekwizycyą Urz. Michała Karczewskie-

14go maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi Wiary godnych

15Urz. Jchm. PP. Alexandra Dogielskiego [?] y Marcina Skibickie-

16go Majoris evidentiorisq testimonij gratia sibi adhunc ac-

17cium [!] adhibitos był w Dobrach Wsi Dzwoniaczy w Wwie

18Bracł. a Powiecie Winn. leżących w Posesyi W. Brodo-

19wskiego Woysk. Tremb. gdzie będąc tamże we Dworze

20Urz. Zagrubskiego Dyspozytora teyże Wsi Dzwoniaczy, tu-

21dzież u Woyta y Gromady Całey tameczney Urz. Rozalią Ki-

22jaszkową niegdy Urz. Kijaszka Mall. Wdowę, Konie, Woły, Sta-

23ty [?], Owce, Suknie, owo zgoła y wszystkie rzeczy ruchome y nie-

24ruchome Summy y Membrany, u teyże Urz. Rozalij Kijaszko-

25wey po niegdy Sp. Urz. Kijaszku Mężu zabitym pozostałe A-

26resztował y prawnie przyporęczył, ktory to Arest tak Urz. Dy-

27spozytor, Woyt iako y Gromada Cała na Urz. Kijaszkową y

28na wszystkie rzeczy Jmieniem Pana swego benevole przy-

29iowszy do rozprawy prawney tak Urz. Rozalią iako y mobi-

30lia dotrzymać deklarowali y Submittowali się. A tak on Wo-

31źny Szlachtą Sobie przytomną oswiadczywszy się z tamtąd

32powrocił y przedemną Urzędem prawdziwego Aresztu swego

33Uczynił y Zeznał Relacyą. De quo psens Mis Rel. Mis qui Supl.

34ignarus scribendi Crucem Sanctam posuit. Błażey Łapycki [?] +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „ex parte” – ze strony, na żądanie; „Gtl.” – generalny (woźny); „rekwizycya” – wezwanie; „Majoris evidentiorisque testimonii gratia sibi adhunc actum adhibitos” – dla większego i oczywistszego świadectwa przybranych do tej czynności (w rkp. „accium” – zapewne „actum”); „Woysk. Tremb.” – wojskiego trembowelskiego; „dyspozytor” – zarządca dóbr; „Mall.” – małżonka (wdowa po małżonku); „Staty [?]” – może „stada” lub „stadniny”; „Summy y Membrany” – sumy pieniężne i dokumenty (pergaminowe); „mobilia” – ruchomości; „De quo praesens ministerialis relatio. Ministerialis, qui … ignarus scribendi crucem sanctam posuit” – O czym niniejsza relacja woźnego; woźny, nie umiejąc pisać, postawił krzyż. Pierwsza litera nazwiska woźnego niepewna (Ł / T: „Łapycki” lub „Tapycki”). Niepewne też „Dogielskiego [?]”. Kijaszko (imię nieznane) – zabity, zapewne w czasie koliszczyzny 1768 [?] (w tekście tylko „mężu zabitym”).

Streszczenie

18X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Błażej Łapycki [?] zeznał, że 26 IX 1769, na prawne wezwanie Michała Karczewskiego, mając przy sobie szlachtę Aleksandra Dogielskiego [?] i Marcina Skibickiego, był we wsi Dzwoniacza w województwie bracławskim, powiecie winnickim, w posesji Brodowskiego, wojskiego trembowelskiego; tam we dworze dyspozytora tejże wsi Zagrubskiego, a także u wójta i całej gromady, aresztował Rozalię Kijaszkową, wdowę po zabitym Kijaszce, oraz pozostałe po mężu konie, woły, stada [?], owce, suknie, wszystkie rzeczy ruchome i nieruchome, sumy i dokumenty, oddając je pod poręczenie. Dyspozytor, wójt i gromada przyjęli areszt dobrowolnie w imieniu swego pana i zobowiązali się dostawić Kijaszkową i ruchomości do rozprawy prawnej. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 229v (skan 0232, strona lewa)

1Maa una cum Rone [= Relatione] Nne JWW Dydyn-

2skich K. L. Mall. pko W. Kordyszowi C. W. y Jnnym

3cum Visione wyciętych Dębow et psentne

4Koni Sztuk 22. Wołow Pary y Jnnych rzeczy.

5Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

6Miesiąca Octobris Dziewiętnastego Dnia.

7Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną

8Antonim Jakowickim Namiestt. protunc Burgr. Grod. Winn.

9Compns Pter Urz. Jm Pan Woyciech Stępkowski Dobr Daszkowiec

10cum attinentiis JWW Jchm Panstwa Marcina y Katarzyny z Ni-

11tosławskich Dydynskich Kasztt. Lubacz. Mall. Dziedzicznych

12Ekonom przychilaiąc się do Prawa y Sprawiedliwości, tudzież

13dawnieyszych Manifestacyi, Jmieniem tychże JWW Kasztt. Lu-

14bacz. Mall. w Grodzie tuteyszym Winn. poczynionych Solenną

15Jmieniem tychże JWW Pryncypałow swojich na pko W. Jm Panu

16Stanisławowi Kordyszowi Cześ. Winn. Dobr Mikuliniec itidem

17cum attinentiis in vicinitate z Dobrami Daszkowcami będące-

18mi Dziedzicowi, niemniey Urz. Jchm PP. Walentemu Okulcz-

19owi [?] Kommissarzowi, Quovis Nnum Łukaszewiczowi Dyspozy-

20torowi, Borkowskiemu, Murzynowskiemu Gracialiście, y Jnnym

21Szlachcie, Kozakom do Osob kilkudziesiąt w Oręża przybranym

22y do niżey wyrażoney Akcyi przysposobionym una cum re-

23manifestatione zanosi przed Aktami tuteyszemi Grod. Winn.

24Manifestacyą oto: Jż Jchm Obżałowani niezachowuiąc Sąsiedztwa

25extra Limites Granicier [?] poszedłszy, smiał y ważył się Ludzi O-

26rężnych kilkudziesiąt do Lasow Daszkowieckich ab Ovo bez

27żadney kontrowersyi w używaniu Daszkowieckim będących na-

28słać, ktorzy nasłani razem z Ludźmi w Siekiery przybranemi

29też Lasy Dębowe rąbali funditus dezolowali, Dębow Osm po-

30tężnych, y Dziewiątą Olchę na Łodzie scieli, y do Dobr Mikuli-

31niec zawiezli; w Miesiącu Die Secunda Aug. w Roku teraźniey-

32szym Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątym Łąki Daszko-

33wieckie pokosili y Siano do Siebie do Mikuliniec zwiezli,

34y Jnne Łąki potratowali y Dębow Dwadzieścia y Trzy na tych-

35że Łąkach sciowszy zabrali dezyi [?] pod Same Dobra Daszkow-

36ce w Gronta, Lasy, y Sianożęcie WW. Obżałowani wdzierać się do-

37puszczaią y oni Sobie przywłaszczaią, y na Gronta Uszywiec [?]

38zwany [?] Poddanych Daszkowieckich jakoto Jhnata Przysię-

39żnego, Demka Wysickiego, Wasyla Ratuśnego, oraz nad Rze-

40czką Kopowiec nazywaiącą [?] się Dęby scinać, Łąki wypasać [?]

41nasyłaiąc pozwalaią. Et in verificationem Ejusdem [?] Sta-

42nowszy Oczewisto Woźny Gtl. Wwa Bracł. y Jnnych Opatrzny

43Ludwik Gołębiowski in vim suae verae et fidelis Rel. recogno-

44vit, Jż on Roku teraźnieyszego Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt

45Dziewiątego Dnia Osmnastego Octobris na Affektacyą y prawną

46[reklamant:] Rekwizycyą

k. 230 (skan 0232, strona prawa)

1Rekwizycyą JWW Marcina y Katarzyny Dydynskich Kasztt. Lu-

2baczews. Mall. maiąc przy sobie stronę Szlachty Ludzi Wiary godnych

3Urz. Jchm PP. Stefana Rudnickiego y Jana Grodeckiego ziezdżał

4na Gronta Daszkowieckie, y Lasow tamecznych, gdzie będąc wi-

5dział y oglądał Lasy Dębowe zrąbane, wycięte y zdezolowane, a to

6przez Poddanych Mikulinieckich w przytomności Kozakow Orę-

7żnych na tę Akcyą ordynowanych, y tam niedaleko widział tenże

8Woźny Stog Siana Roboczego [?] Mykity Pobereznika Poddanego

9Daszkowieckiego, a to przez tychże Kozakow W. Kordysza Cześ.

10Winn. spalony, Pni z Dębow scietych Osm y jeden Pień z Olchi,

11Co widziawszy y oglądawszy, Szlachtą sobie przytomną oswiad-

12czywszy się przedemną Urzędem prawdziwey Wizyi uczynił

13Rel. Woźny pisać nieumieiący przy Krzyżyku podpisuie się

14Ludwik Gołębiowski +. Et in Continenti Urz. Jm P. Woyciech

15Stępkowski Ekonom Daszkowiecki przed tymże Urzędem in psen-

16tia tychże Urz. Stefana Rudnickiego y Jana Grodeckiego oraz Wo-

17żnego Gtla Opatrznego Ludwika Gołębiowskiego na gwałtowney

18wiolencyi w Lesie Daszkowieckim zabranych Koni Kozakow

19Mikulinieckich Koni Osm z Kulbakami y Uzdeczkami, Kara-

20bin Jeden, Pistolet Jeden, Kobył Trzynaście y Stryzakę [?] jedną,

21Wołow Parę, Siekier Cztery, Topor Jeden, Cieślicę Jedną, Sznur

22Ciesielski Jeden, Radło [?] jedne, Torb Dwie, Kożuchow Trzy, Ka-

23zan Kozacki Jeden, Sierakow Dwa, Uzdzienica rzemienna je-

24dna y Kuczmę białą Jedną prezentował, a prezentowawszy

25in sequestro Officij ad Effideiussionem partis zostawił. W. Stęp-

26kowski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „Maa una cum Rone [= Relatione] Nne JWW Dydynskich K. L. Mall.” – manifestacja wraz z prezentacją (?) imieniem jaśnie wielmożnych Dydyńskich, kasztelanów lubaczowskich, małżonków; „C. W.” – cześnik winnicki; „cum visione … et praesentatione” – z wizją (oględzinami) wyciętych dębów i prezentacją koni sztuk 22, pary wołów i innych rzeczy (w nagłówku liczba 22 – suma 8 koni pod kozakami i 13 kobył + 1 „stryzaka” [?]); „cum attinentiis” – z przyległościami; „itidem” – również; „in vicinitate” – w sąsiedztwie; „quovis nomine” – jakiegokolwiek imienia; „gracialista” – zapewne osoba żyjąca z łaski dworu na gracji (por. akt 370 „Grawaliście [?]”); „una cum remanifestatione” – wraz z ponowieniem manifestacji; „extra limites” – poza granice; „ab ovo” – od początku, odwiecznie; „funditus dezolowali” – doszczętnie spustoszyli; „Et in verificationem eiusdem” – a na potwierdzenie tego; „in vim suae verae et fidelis relationis recognovit” – na mocy swej prawdziwej i wiernej relacji zeznał; „affektacya” – żądanie; „in continenti” – zaraz potem; „in praesentia” – w obecności; „in sequestro officii ad effideiussionem partis” – w sekwestrze urzędu do poręczenia (wykupienia za poręką) przez stronę; „kulbaka” – siodło kozackie; „cieślica” – siekiera ciesielska; „kazan” – kocioł; „sierak” – sukmana, siermięga; „kuczma” – czapka futrzana. Niepewne: „Okulczowi [?]” (zapis „Okulcz-/owi”, może Okulicz), „Granicier [?]”, „dezyi [?]”, „Uszywiec [?] zwany [?]”, „nazywaiącą [?]”, „wypasać [?]”, „Roboczego [?]”, „Stryzakę [?]”, „Radło [?]”. Kompleks Daszkowce – Mikulińce: spór graniczny Dydyńskich z Kordyszem (por. akt 373 – areszt na żądanie Kordysza).

Streszczenie

19X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Wojciech Stępkowski, ekonom dóbr Daszkowce z przyległościami, dziedzicznych dóbr Marcina i Katarzyny z Nitosławskich Dydyńskich, kasztelanów lubaczowskich, nawiązując do wcześniejszych manifestacji, manifestował ich imieniem przeciw Stanisławowi Kordyszowi, cześnikowi winnickiemu, dziedzicowi sąsiednich dóbr Mikulińce, oraz przeciw Walentemu Okulczowi [?], komisarzowi, Łukaszewiczowi (imię nieznane), dyspozytorowi, Borkowskiemu, Murzynowskiemu, „gracjaliście”, i innej szlachcie z kilkudziesięcioma uzbrojonymi kozakami. Obżałowani, nie zachowując dobrego sąsiedztwa, przekroczyli granice i nasłali kilkudziesięciu zbrojnych ludzi z siekierami do lasów daszkowieckich, od dawna bezspornie używanych przez Daszkowce: wyrąbali je, ścięli osiem potężnych dębów i olchę na łodzie i wywieźli do Mikuliniec; 2 VIII 1769 skosili łąki daszkowieckie i zwieźli siano do Mikuliniec, inne łąki stratowali i ścięli na nich 23 dęby; wdzierają się w grunty, lasy i sianożęcia Daszkowiec, przywłaszczają je, a na grunty poddanych daszkowieckich (przysiężnego Ihnata, Demka Wysickiego, Wasyla Ratuśnego) i nad rzeczką Kopowiec nasyłają ludzi do ścinania dębów i wypasania łąk [?]. Woźny generalny Ludwik Gołębiowski zeznał, że 18 X 1769 na żądanie Dydyńskich, ze szlachtą Stefanem Rudnickim i Janem Grodeckim, oglądał na gruntach daszkowieckich lasy dębowe wyrąbane przez poddanych mikulinieckich w obecności uzbrojonych kozaków, osiem pni dębowych i pień olchowy, a także stóg siana poddanego daszkowieckiego Mykity, poborzeżnika, spalony przez kozaków Kordysza. Następnie Stępkowski zaprezentował w urzędzie zabrane podczas gwałtu w lesie daszkowieckim konie kozaków mikulinieckich: 8 koni z kulbakami i uzdeczkami, karabin, pistolet, 13 kobył i jedną „stryzakę” [?], parę wołów, cztery siekiery, topór, cieślicę, sznur ciesielski, radło [?], dwie torby, trzy kożuchy, kocioł kozacki, dwie siermięgi, uździenicę rzemienną i białą kuczmę – i zostawił je w sekwestrze urzędu do wykupienia przez stronę za poręką.

Transkrypcja

k. 230 (skan 0232, strona prawa – dół)

1Maa W. Bykowskiego P. B. pko

2W. Dębinskiemu cum psentt. Sza-

3bli y Opończy y Effideiussione.

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Octobris Dziewiętnastego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną An-

7tonim Jakowickim Namiestt. protunc Burgr. Grod. Winn. Compns

8Pter W. Jm Pan Roman z Jazow [?] Bykowski Podstt. Bracł. Dobr

9Części Wsi Zarwaniec Dziedzic przybywszy do Akt tuteyszych Grod.

10Winn. Solennie na pko Urz. Jm Panu Jozefowi lub Jnnego Jmie-

11nia Dębinskiemu z Przedniey Straży Woysk Koron. Towarzy-

12szowi niemniey Cujusvis Nnis Turczewskiemu, tegoż Urz. Dę-

13binskiego Szeregowemu do nayscia Dworu y czynienia rożnych

14wiolencyi Subordynowanemu Manifestował się oto: Jż po-

15mieniony Turczewski będąc z Panem swojm w Dobrach Zar-

16wańcach u Urz. Sulimowskiego, z tamtąd wprzody był posła-

17ny, czyli proprio Ausu w Sad własny niniejszego Kompta

18tam Jabłoni ważył się strząsać, Jabłka zabierać, w Poddany

19[reklamant:] tego

k. 230v (skan 0233, strona lewa)

1tegoż Manifestanta postrzegłszy o tę Szkodę rzeczonemu Szeregowemu

2poczoł mowić, ktory nietylko ze Szkody wiele zowocu uczynił, ale

3jeszcze tegoż Poddanego bez niewinnie łajał, y do bicia porywał

4się, na ostatek przyszedłszy do Pana swojego niewiedzieć czyli z ro-

5skazu onegoż czyli z swego domysłu przybrawszy się wręcz do

6W. Kompta do własnego Dworu y Jzby niby skarżąc się na wyż

7pomienionego Poddanego z przechwałkami na Zdrowie y Życie

8onego przyszedł, hałasy rożne czynił, potym non parcendo y Sa-

9memu Wiell. Manifestantowi uszczypliwemi słowy do kłotni

10okazyą podawał, wyszedłszy na Podworze na Pojedynek wy-

11zywał, y rożnemi Słowy dysgustował, Sam zaś Urz. Dębin-

12ski pod Parkanem Dworu z Szablą stoiąc gdy usłyszał Sze-

13regowego swojego posrzod Podworza hałasuiącego y wyzy-

14waiącego, tamże wpadł, similiter krzywdę Manifestantowi

15Słowami czynił, do Szabli się porywał, a potym do Jzby pos[zedł]

16Szeregowemu, y Szablę Manifestanta gwałtownie wziąć ka-

17zał. Zaczym tenże Manifestant y powtornie oto Manifestuiąc

18się Opończę Sieraczaną [?] w Sadzie przy szkodzie y Szablę od

19Szeregowego, przy Jnwazyi odebraną przed niniejszym U-

20rzędem prezentował, a prezentowane Urząd kwitowawszy

21do Siebie odebrał, prosząc tey Manifestacyi Kopią do Akt

22o przyjęcie, y otrzymał. Roman z Jazow [?] Bykowski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „P. B.” / „Podstt. Bracł.” – podstoli bracławski; „cum praesentatione szabli y opończy y effideiussione” – z prezentacją szabli i opończy oraz wydaniem za poręką; „Compns Pter” – stawający osobiście; „cuiusvis nominis” – jakiegokolwiek imienia; „szeregowy” – żołnierz (pachołek) towarzysza chorągwi; „subordynowany” – nasłany; „proprio ausu” – z własnej zuchwałości; „Kompt” – komparent; „non parcendo” – nie oszczędzając; „dysgustować” – lżyć, obrażać; „similiter” – podobnie; „inwazya” – napad, najście; „kwitować” – pokwitować (urząd przyjął do wiadomości). Imię Dębińskiego niepewne w samym tekście („Jozefowi lub Jnnego Jmienia”). Przydomek „z Jazow [?]” (może „z Jazłowa”). „wiele zowocu [?]” – zapewne „wiele z owocu (szkody) uczynił”; „Sieraczaną [?]” – z sukna siermiężnego [?]. „Przednia straż” – Przednia Straż wojsk koronnych (oddział jazdy).

Streszczenie

19X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Roman z Jazowa [?] Bykowski, podstoli bracławski, dziedzic części wsi Zarwańce, manifestował przeciw Józefowi (lub innego imienia) Dębińskiemu, towarzyszowi przedniej straży wojsk koronnych, i jego szeregowemu Turczewskiemu (imię nieznane): Turczewski, przebywając ze swoim panem w Zarwańcach u Sulimowskiego, wszedł z własnej zuchwałości do sadu manifestanta, otrząsał jabłonie i zabierał jabłka; gdy upomniał go poddany manifestanta, nie tylko narobił szkody, ale i zwymyślał niewinnego poddanego i rzucał się do bicia; potem, za wiedzą pana lub z własnego pomysłu, wtargnął do dworu i izby manifestanta, niby skarżąc się na poddanego, z pogróżkami wobec jego zdrowia i życia, czynił hałasy, obrażał samego manifestanta, wywoływał go na podwórze na pojedynek. Sam Dębiński, stojąc z szablą pod parkanem dworu, wpadł na podwórze, lżył manifestanta, porywał się do szabli, a potem w izbie kazał szeregowemu gwałtem odebrać manifestantowi szablę. Manifestant okazał w urzędzie opończę [siermiężną?] zdjętą (szeregowemu) w sadzie przy szkodzie oraz szablę odebraną szeregowemu podczas najścia, które po pokwitowaniu przez urząd odebrał z powrotem, i prosił o przyjęcie manifestacji do akt.

Transkrypcja

k. 230v (skan 0233, strona lewa – dół)

1Maa Urz. Podgainskiego y Jnnych

2pko Jm P. Kompanowi y Jnn.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego.

4Miesiąca Octobris Dwudziestego Pierwszego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzc. Winn. y przedemną

6Antonim Jakowickim Namiesnc. protunc Burgr. Grod. Winn.

7Comparentes Pttr Urz. Jchm PP. Jozef Wysocki Dobr Wsi

8Popowiec Części pewney Zastawny Possesor, Jmieniem zaś

9Urz. Tomasza Podgainskiego, Jan Podgainski Brat Rodzo-

10ny czyniąc y postrzegaiąc całości Substancyi swojey, a

11naybardziey honoru y oczernienia iak nayuroczyściey na

12pko et principaliter Jm Panu Michałowi Kompanowi

13quovis Nnum Urz. Rezykowi [?] y Rakowskiemu y Jnnym

14skarżą żalą, Manifestuią się y protestuią oto: Jż Jchm Ob-

15winieni pominowszy Prawa Pospolite, a ile w tych cza-

16sach zgwałcone niemaiąc żadney pretensyi do Urz. teraz

17Żalących się ważyli się przez Subordynowane Osoby Listy

18skompilowane, a przez tę Kompilacyą Urz. Tomasza Pod-

19[reklamant:] gainskiego

k. 231 (skan 0233, strona prawa)

1gainskiego y Jozefa Wysockiego przez Jm Pa Kompana ad psens

2Gubernatora wziętych y nie do Kommendy, ale do Furażowych

3wyż wyrażonych Jchm Panow Rezyka [?] y Rakowskiego przez

4Jm Pana Kompana osadzonych, w dybach mizernie sine vi-

5ctu et amictu w głodzie, zimnie, bez respektu na Stan Szla-

6checki mianego kilkanaście Czasow trzymanych, Więc de

7his super expressis [?] tak pko Jm Pu Kompanowi niemaią-

8cemu żadney dyspozycyi wydania y wywożenia wyż

9wyrażonych Urz. Jchm Panow Szlachty, iako pko Urz.

10Jchm Panom Furażuiącym wyż wyrażonym o detencyą

11quam Solennissime Manifestuie się y Protestuie. Jozef

12Wysocki, Jan Podgainski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „Comparentes personaliter” – stawający osobiście; „quovis nomine” – jakiegokolwiek imienia; „pominowszy [!]” – pominąwszy; „a ile w tych czasach zgwałcone” – zwłaszcza w tych czasach pogwałcone (prawa); „skompilować listy” – sfabrykować pisma (donosy); „ad praesens gubernator” – obecny gubernator (dóbr, zapewne lipowieckich – por. Michał Kompan, administrator lipowiecki, akty 222, 236–239); „furażowi / furażujący” – żołnierze zbierający furaż (paszę), zapewne z wojsk rosyjskich lub konfederackich [?]; „sine victu et amictu” – bez pożywienia i odzienia; „de his super expressis [?]” – o te wyżej wyrażone (rzeczy); „detencya” – zatrzymanie, uwięzienie; „quam solennissime” – jak najuroczyściej. Nazwisko „Rezyk [?]” (w rkp. „Rezymowi” / „Rezyka”, litery niewyraźne). „kilkanaście Czasow” – zapewne kilkanaście dni [?].

Streszczenie

21X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, stawili się Józef Wysocki, zastawny posesor pewnej części wsi Popowce, oraz Jan Podgajński imieniem rodzonego brata Tomasza, dbając o całość majątku, a zwłaszcza o honor i dobre imię, i manifestowali przeciw Michałowi Kompanowi oraz (imiona nieznane) Rezykowi [?] i Rakowskiemu: obwinieni, łamiąc prawa pospolite, choć nie mieli żadnych pretensji do skarżących, za pośrednictwem nasłanych osób sfabrykowali listy, na podstawie których Tomasz Podgajński i Józef Wysocki zostali zabrani przez Kompana, obecnego gubernatora, i osadzeni nie w komendzie, lecz u furażerów Rezyka i Rakowskiego, którzy przez kilkanaście dni [?] trzymali ich w dybach bez jedzenia i odzienia, w głodzie i zimnie, bez względu na stan szlachecki. Manifestują przeciw Kompanowi, który nie miał prawa wydawać i wywozić szlachty, oraz przeciw furażerom o uwięzienie.

Transkrypcja

k. 231 (skan 0233, strona prawa – dół)

1Rell. od W. Bykowskiego pko Urz.

2Dębinskiego cum Aresto.

3Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego.

4Miesiąca Octobris Dwudziestego Pierwszego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną An-

6tonim Jakowickim Namiesn. protunc Burgr. Grod. Winn. Sta-

7nowszy Oczewisto Woźny Gtl. Wwa Bracł. y Jnnych Opatrzny Mi-

8chał Kuryłowicz w mocy wierney Rell. swojey jawnie ustnie

9y dobrowolnie zeznał. Jż On Roku teraznieyszego Tysiąc Siedm-

10set, Sześćdziesiąt Dziewiątego Die Vigesima Prima Octobris na

11Affektacyą y prawną rekwizycyą W. Jm Pana Romana z Jazow [?]

12Bykowskiego Podstoll. Bracł. maiąc przy sobie Stronę Szla-

13chty Ludzi Wiary godnych Urz. Jchm PP. Mikołaia Budzin-

14skiego, Macieja Koczorowskiego majoris evidentiorisq testimo-

15nij gratia do tego Aktu użytych, był w Dobrach Zarwańcach

16na Części Wiell. Benetowey Star. Swiętor. [?] y tam we Dworze

17u znayduiącego się ad psens we Dworze oney Urz. Jm Pa Dębin-

18skiego iakiegokolwiek Jmienia Turczewskiego od Urz. Dębin-

19skiego jako wiolatora u tegoż Pana jego ad disjudicationem

20Causae Aresztowałem [!] y prawnie przyporęczył, ktory Arest

21Urz. Dębinski na wspomnionego Turczewskiego benevole

22przyjowszy, onego do rozprawy prawney dotrzymać dekla-

23rował, y Submittował się, A tak on Woźny Szlachtą sobie

24przytomną oswiadczywszy się po zaniesionym Areszcie

25Zaraz tegoż dnia y tamże Pozew na Kommissyą Woyskowa

26koro. do rąk Urz. Dębinskiego oddał, o ktorego daniu w jakiey

27Sprawie był pisany wszystkim tam na tenczas znayduią-

28cymsię prawnie opowiedział, w takowym Sensie: My Kom-

29missarze Woyska Koron. Kommissyi Woyskowey Tobie Urz.

k. 231v (skan 0234, strona lewa)

1Jozefowi lub innego Jmienia Dębinskiemu Towarzyszowi z Przedniey

2Straży Woysk Koron. Pozwanemu Panu niemniey cujusvis Nnis

3Urz. Turczewskiemu Szeregowemu Urz. Dębinskiego Osiadaiącemu [?]

4stawić się maiącemu Aresztem Jnnodowanemu z Sprawy ni-

5żey pisaney z Osoby y Dobr generaliter wszystkich przykazuie-

6my, aby W. T. Urz. Dębinski na Jnstancyą W. Jm Pa Romana By-

7kowskiego Podstt. Bracł. Sam Osobiście stanął y odpowiedział,

8ktory przychilaiąc się do prawa Pospolitego WMć Pozywa

9tak za pomienionego Turczewskiego Szeregowego swojego o

10poczynione szkody, wiolencye nayscia Dworu W. Aktora dyf-

11famowania, ludzi bicie Szabli swojey dobywanie, rąbać y

12kaleczyć pretendowanie pro poenis do stawienia, jako też WMć

13Urz. Dębinski pro poenis Rne licencyowania tegoż Turczew-

14skiego Szeregowego swojego na takowe wiolencye, oraz przez

15siebie samego na Dwor własny Wiell. Aktora nayscie do

16Szabli porywania się, rożnych dyzgustow czynienia, Szabli

17z Jzby Wiell. Aktora gwałtownie temuż Szeregowemu swo-

18jemu do wzięcia subordynowania, y o inne pretensye Pozy-

19wa, bądź gotowy do odpowiadania prawnego w Sądzie

20wyż wzmiankowanym Datt. w Warszawie Dnia Dwu-

21nastego Octobra Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dzie-

22wiątego. Woźny ktory wyżey wyrażony nieumieiący pisać

23Krzyż S. kładnie Michał Kuryłowicz +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt składa się z relacji woźnego o areszcie (na skutek manifestacji z aktu 376) i z oblaty (opowiedzenia) pozwu przed Komisję Wojskową Koronną, wystawionego w Warszawie 12 X 1769. Skróty i zwroty: „Rell. … cum Aresto” – relacja z aresztem; „majoris evidentiorisque testimonii gratia” – dla większego i oczywistszego świadectwa; „Star. Swiętor. [?]” – starościna (?) – tytuł niepewny; „ad disiudicationem causae” – do rozsądzenia sprawy; „Aresztowałem [!]” – pisarz przeszedł w pierwszą osobę; „benevole” – dobrowolnie; „Kommissya Woyskowa” – Komisja Wojskowa Koronna (sąd i organ administracji wojska); „innodowany” (innodatus) – wplątany, objęty (aresztem); „generaliter” – ogólnie; „W. T.” – Wierność Twoja / Waszmość Twoja (formuła pozwu); „Aktor” – powód; „pro poenis” – o kary; „Rne” – ratione (z tytułu); „licencyować” – pozwalać, przyzwalać; „dyzgust” – zniewaga; „subordynować” – nasłać, polecić. Niepewne: „z Jazow [?]”, „Swiętor. [?]”, „Osiadaiącemu [?]”.

Streszczenie

21X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Michał Kuryłowicz zeznał, że tegoż dnia, na żądanie Romana z Jazowa [?] Bykowskiego, podstolego bracławskiego, ze szlachtą Mikołajem Budzińskim i Maciejem Koczorowskim, był w Zarwańcach w części Benetowej, starościny [?] (tytuł niepewny), i we dworze aresztował u przebywającego tam Dębińskiego jego szeregowego Turczewskiego jako sprawcę gwałtu, do rozsądzenia sprawy; Dębiński przyjął areszt dobrowolnie i zobowiązał się stawić Turczewskiego do rozprawy. Następnie woźny doręczył Dębińskiemu pozew przed Komisję Wojskową Koronną, wydany w Warszawie 12 X 1769, i ogłosił go obecnym: komisarze nakazują Józefowi (lub innego imienia) Dębińskiemu, towarzyszowi przedniej straży wojsk koronnych, stawić się osobiście na instancję Bykowskiego, który pozywa go o stawienie szeregowego Turczewskiego, odpowiedzialnego za szkody, gwałt, najście dworu, zniesławienie, bicie ludzi, dobywanie szabli i grożenie zarąbaniem, a samego Dębińskiego – o przyzwolenie szeregowemu na te gwałty, o własne najście na dwór powoda, porywanie się do szabli, znieważanie i polecenie szeregowemu zabrania szabli powoda z izby oraz o inne pretensje. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 231v (skan 0234, strona lewa – dół)

1Reptt. W. Zaliwskiego C. L. pko

2Synom niegdy W. Duntena y JP.

3Roku Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Dwudziestego Pierwszego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną

6Antonim Jakowickim Namiesnc. protunc Burgr. Grod. Winn.

7Compns Pttr W. Jm Pan Piotr Zaliwski Cześnc. Liwski iak pręd-

8ko za powziętą wiadomością o Protestacyach w Grodzie tutey-

9szym Anno psenti w Miesiącu Auguscie przez niżey Obżało-

10wanych pko Wiell. Konstantemu Zaliwskiemu Bratu swe-

11mu rodzonemu directe zaniesionych Acta psentia adire mogł

12tak zaraz przeyrzawszy się w Protestacyach Osobę y honor W.

13Komparenta niesłusznie oczerniaiących za rzecz potrzebną

14być sądził Reprotestować się przed Actami Grodu tuteyszego

15y oraz użalić się na pko pozostałey y Synom niegdy W. Hie-

16ronima Duntena Gubernatora Lityńskiego oto: Jż W. niegdy

17Dunten Guber. Litt. z Wiell. Konstantym Zaliwskim Bratem

18rodzonym Comptis maiąc iakoweś między Sobą zawiści y

19niechęci mniey Wiell. Kompntowi wiadome, a gdy W. Compns

20z tymże Wiell. Bratem swoim z Dobr swojich Wsi Nowosielicy

21Dziedziczney o niczym niewiedząc szczegolnie tylko dla Nabo-

22[reklamant:] żenstwa

k. 232 (skan 0234, strona prawa)

1żenstwa do Kościoła Farnego Lityńskiego przyiechał, a po Nabożen-

2stwie poszli Obydwa do Plebanij, gdzie gdy przyszedł, y niegdy W.

3Dunten a zobaczywszy się z Wiell. Konstantym Zaliwskim zaraz

4poczeli się z Sobą kłocić, od Słow przyszło między niemi do

5wspolnego szarpania y bicia się na ktory hałas Wiell. Compns

6w Jzbie będący z Jm X. Proboszczem y Jnnemi Gośćmi tam przy-

7tomnemi wybiegłszy do sieni, rozbraniał, kłocących się między

8sobą, y usilnie obydwom zgodę perswadował, a gdy ta per-

9swazya gniewu Oboiego uśmierzyć niemogła, tedy W. Com-

10pns własnie w tym momencie ręce założywszy attonitus stał,

11w ktorym niegdy W. Dunten raniwszy wprzod w głowę Bra-

12ta Comptis sam zaraz raniony został, a Jchm Obżałowa-

13ni Pozostała y Synowie niegdy W. Duntena Protestacyami

14swojemi dwoma, jedną przez Urz. Olszewskiego Oyca Jmci

15Pani Duntenowey Jmieniem tegoż niegdy W. Duntena Die

16Decima Septima Augusti, drugą ad Personalem Compa-

17ritionem Samey W. Duntenowey swym y Synow Jmie-

18niem die Vigesima Secunda Mensis Ejusd. Anno psenti

19pko W. Konstantemu Zaliwskiemu do Akt Grodu tutey-

20szego zaniesionemi niesłusznie pro Complice facti Wiell.

21Kompta opisali, et irrealia obijciendo intaminatum

22honorem Mści Comptis oczernili szczegolnie z tych

23tylko chyba powodow że Brat rodzony, że wraz z Bra-

24tem do Kościoła z jednego domu przyiechał, że kłocą-

25cych się perswazyą do ugody użył, y że mutuos Confligen-

26tium ictus w jednym oka mgnieniu expeditos avertere

27niemogł, z ktorych przyczyn iako bynaymniey nie niewi-

28nien kłutni y wzaiemnego ranienia się niegdy W. Dunte-

29na z W. Konstantym Zaliwskim tak czasu Prawa niewin-

30ność swoją Jnkwizycyami emundować będzie, raźnie [?] zaś Ob-

31jectae sobie Complicitatis et laesivae Circumscriptionis [?] ste-

32ralis [?] viribus pko tymże Obżałł. żaląc się y reprotestuiąc ha-

33meram [?] sui veram prawnie windykować niezaniecha, pro-

34sząc tę Kopią Actis Connotari etc. y otrzymał. Piotr Zaliw-

35ski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt dotyczy zajścia z 13 VIII 1769 na plebanii lityńskiej, w którym zginął (zm. 21 VIII) Hieronim Dunten, gubernator lityński (por. akty 281, 283–284, 294–295, 298–299). W tym akcie nazwisko zapisane wyraźnie „Zaliwski” (Piotr, cześnik liwski, i jego brat Konstanty); w aktach 281–299 odczytywane dotąd jako „Zaliński” – do weryfikacji i ewentualnego ujednolicenia. W aktach wcześniejszych tytuł brata podano jako „miecznik liwski” [?]. Skróty i zwroty: „Reptt.” – reprotestacja; „C. L.” – cześnik liwski; „JP.” – i pozostałej (wdowie) [?]; „acta praesentia adire” – udać się do niniejszych akt; „attonitus” – osłupiały; „ad personalem comparitionem” – przy osobistym stawiennictwie; „Mensis eiusdem anno praesenti” – tegoż miesiąca roku bieżącego; „pro complice facti” – jako współsprawcę czynu; „irrealia obiiciendo intaminatum honorem” – zarzucając rzeczy nieprawdziwe (nieistniejące) nieskalanemu honorowi; „mutuos confligentium ictus … expeditos avertere” – odwrócić wzajemnie zadawanych ciosów walczących; „emundować” – oczyścić (się z zarzutu); „obiectae sibi complicitatis et laesivae circumscriptionis” – zarzuconego sobie współudziału i krzywdzącego opisania; „Actis connotari” – zapisać w aktach. Niepewne: „raźnie [?]”, „Circumscriptionis [?] steralis [?] viribus”, „hameram [?] sui veram” (zapewne zniekształcone „honorem famamque suam” lub podobne).

Streszczenie

21X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Piotr Zaliwski, cześnik liwski, gdy tylko dowiedział się o protestacjach zaniesionych w sierpniu do grodu winnickiego przeciw jego rodzonemu bratu Konstantemu Zaliwskiemu, a niesłusznie oczerniających także jego osobę i honor, wniósł reprotestację przeciw wdowie i synom zmarłego Hieronima Duntena, gubernatora lityńskiego. Wyjaśnił, że Dunten miał z Konstantym nieznane mu bliżej zatargi; gdy on sam z bratem przyjechał z dziedzicznej wsi Nowosielica do kościoła farnego w Lityniu tylko na nabożeństwo, a potem obaj poszli na plebanię, Dunten na widok Konstantego zaczął się z nim kłócić, od słów przyszło do szarpaniny i bicia; manifestant, będący w izbie z księdzem proboszczem i innymi gośćmi, wybiegł do sieni, rozdzielał kłócących się i usilnie namawiał ich do zgody, a gdy to nie pomogło, stał osłupiały z założonymi rękami; Dunten najpierw zranił w głowę jego brata, a sam zaraz został raniony. Tymczasem wdowa i synowie Duntena w dwóch protestacjach – jednej przez Olszewskiego, ojca pani Duntenowej, w imieniu Duntena 17 VIII, drugiej przy osobistym stawiennictwie Duntenowej w imieniu swoim i synów 22 VIII – opisali go jako współsprawcę, chyba tylko dlatego, że jest rodzonym bratem, przyjechał z nim z jednego domu, namawiał do zgody i nie mógł w mgnieniu oka odwrócić ciosów. Zapowiada oczyszczenie się z zarzutów inkwizycjami i dochodzenie prawne swojego honoru.

Transkrypcja

k. 232 (skan 0234, strona prawa – dół)

1Arezt Żydow y Chłopow w Strzy-

2żawce z Chudobą ex Requisitione

3JO. Xcia Jmci Lubomirskiego W. K. S. S.

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

5Miesiąca Octobris Dwudziestego Trzeciego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn. y przede-

7mną Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc Burgrabstwa Grod. Winn.

8Stanowszy Oczewisto Woźny Generał Wwstwa Kijowskiego y Jnnych

9Opatrzny Jan Majowski w moc wierney y skuteczney Relacyi swo-

10jey, jawnie, ustnie y dobrowolnie zeznał. Jż On Roku Tysiąc Siedm-

11set, Sześćdziesiąt, Dziewiątego Die Vigesima Tertia Octobris

12Na Affektacyą y prawną Rekwizycyą JO. Xcia Jmci Kaspra Lubo-

13[reklamant:] mirskiego

k. 232v (skan 0235, strona lewa)

1mirskiego Woiewodzica Krakowskiego Starosica Spiskiego maiąc przy

2sobie stronę Szlachty Ludzi Wiary godnych Urod. Jchmów Panow

3Jakoba Strzyżewskiego, y Alexandra Sosnowskiego majoris

4evidentiorisq Testimonii Gratia Sibi adhibitos ad hunc Actum

5był w Dobrach Miasteczku Strzyżawce y w Wwie Bracł.

6a Powiecie Winn. leżących WW. Jchmć Panow Procholskich [?] Dziedzi-

7cznych, gdzie będąc pracowitych Antoszka Wołoszyna, y Jhnata

8Jego Syna, oraz Zięcia Antoszkowego, niemniey Starozakon-

9nych Leybę y Szmujła z Kluczow Raszkowskiego y Kutian-

10skiego [?] ze wszelką Chudobą y dobytkiem jako to Owcami

11Czterysta Dziewięćdziesiąt, Bydłem rogatym Sztuk Dwie-

12ście Trzydzieści Osm z Dobr JO. Xcia Jmci Rekwirenta z po-

13mienionym dobytkiem przechodzących y w Dobrach Strzy-

14żawce przez Urod. Smulskiego Gubernatora zatrzymanych

15y zabranych z Żonami, Dziećmi, y całym sprzętem Domowym

16w Zamku tameyszym u tegoż Urod. Smulskiego Guberna-

17tora tameyszego niemniey u Woyta y Mieszczan y całey

18Gromady w Grzywnach Prawem opisanych każdego z osobna

19y Chudobę Jch Aresztował y prawnie przyporęczył, ktory A-

20reszt tak Urod. Gubernator Woyt y Gromada benevole przy-

21iowszy pomienionych wraz z chudobą wyżey wzmiankowaną

22Jmieniem Panow swoich dotrzymać deklarował y submit-

23tował się. A tak On Woźny Szlachtą sobie przytomną oswiad-

24czywszy się z tamtąd powrocił, y tu ad Acta przybywszy

25prawdziwego Aresztu swojego uczynił y zeznał Relacyą. De quo

26psens ejusd. Minis Rela. Minis ignarus literar. Crucem S. posuit Jan Majowski +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „W. K. S. S.” – Wojewodzica Krakowskiego, Starościca Spiskiego; „Starozakonni” – Żydzi; „pracowici” – określenie chłopów; „majoris evidentiorisque testimonii gratia sibi adhibitos ad hunc actum” – przybranych dla większego i oczywistszego świadectwa do tej czynności; „w grzywnach prawem opisanych” – pod grzywnami przewidzianymi w prawie; „De quo praesens eiusdem ministerialis relatio. Ministerialis ignarus literarum crucem sanctam posuit” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny, nieumiejący pisać, postawił krzyż święty. Niepewne: nazwisko dziedziców Strzyżawki „Procholskich [?]” (litery P/Gr…; zapis „Grocholskich” możliwy – Grocholscy byli dziedzicami Strzyżawki w XVIII w.), „Kutianskiego [?]” (klucz Lubomirskiego, zapewne Kuty / Kutyszcze [?]). „Wołoszyn” – może przydomek (Wołoch). Raszków nad Dniestrem – klucz Lubomirskich.

Streszczenie

23X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, woźny generalny województwa kijowskiego Jan Majowski zeznał, że tegoż dnia, na żądanie ks. Kaspra Lubomirskiego, wojewodzica krakowskiego, starościca spiskiego, ze szlachtą Jakubem Strzyżewskim i Aleksandrem Sosnowskim, był w miasteczku Strzyżawka w województwie bracławskim, powiecie winnickim, dziedzicznym Procholskich [?] (zapewne Grocholskich), i aresztował chłopów Antoszka Wołoszyna, jego syna Ihnata i zięcia Antoszka oraz Żydów Lejbę i Szmujłę, którzy przechodzili z kluczy raszkowskiego i kutiańskiego [?] ks. Lubomirskiego z całym dobytkiem – 490 owcami i 238 sztukami bydła rogatego – a zostali zatrzymani w Strzyżawce przez gubernatora Smulskiego z żonami, dziećmi i całym sprzętem domowym. Areszt oddał pod poręczenie gubernatorowi Smulskiemu na zamku, wójtowi, mieszczanom i całej gromadzie, pod grzywnami prawnymi; ci przyjęli go dobrowolnie i w imieniu swych panów zobowiązali się dotrzymać aresztowanych wraz z dobytkiem. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 232v (skan 0235, strona lewa – dół)

1Ptesta W. Witkowskiego K. N.

2pko W. Sasimowskiemu y Jnn.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Octobris Dwudziestego Trzeciego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami Niniejszemi Grodzkiemi Winn.

6y przedemną Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc

7Burgrabstwa Grod. Winn. Cparens psonalit Urod. Jmć Pan

8Stanisław Witkowski Komornik Nurski Solennie pko

9WW. Jchmć PP. Quovis Nominum Sasimowskiemu y Kul-

10czyckiemu Skarży manifestuie się oto: Jż Jchmć wyż wyra-

11żeni w Jecheudzyw [?] Dobra Tarnawę tak antecedto manifestan-

12tis Principali iako y Komparentowi narobiwszy Szkod y krzywd

13ktore dawnieysze Opiewaią Manifesta teraz na Większe

14umartwienie y ogołocenie goniąc na Wieś Sołohubowkę

15y Dwor Possessyi Komparenta podległey kozakow nasła-

16li, ktorzy niby pod pretextem potrzeby Komparenta zmy-

17sliwszy Ustnę z Siebie przysłanie administratora Kompa-

18renta Klacz Dwie y Zrebce wzieli, hosztuiących [?] Talerow

19bitych Dwadzieścia Trzy y one do Dobr Tarnawy do Obża-

20łowanych zaprowadzili dla czego niniejszy Cparens

21przychylaiąc się do dawnieyszych, o dawnieysze krzywdy

22Manifestow o Najazd Dobr y Dworu Possessyi Swey tudzież

23[reklamant:] o wspo

k. 233 (skan 0235, strona prawa)

1o wspomniony zabor prawnie dopomnieć się deklaruie. Teraz

2iterate queritur et ptestatur. Stanisław Datt. [?] Witkowski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „Ptesta” – protestacja; „K. N.” – komornik nurski (komornik graniczny ziemi nurskiej); „Cparens personaliter” – stawający osobiście; „quovis nominum” – jakiegokolwiek imienia; „antecedenter manifestantis principali” – wcześniej pryncypałowi manifestanta (Witkowski był ekonomem / komisarzem dóbr Tarnawa u Rzewuskiego, por. akty 213, 350); „iterate queritur et protestatur” – ponownie skarży się i protestuje. Niepewne: „w Jecheudzyw [?] Dobra Tarnawę” (może „wjechawszy w dobra Tarnawę”), „hosztuiących [?] Talerow bitych Dwadzieścia Trzy” (zapewne „kosztujących 23 talary bite” – wartość koni), „Datt. [?]” w podpisie (może inicjał drugiego imienia). Pionowa notka kolacjonującego na lewym marginesie „Legi Karwosiecki [?]”. Sasimowski – Jakub Sasimowski, posesor Tarnawy i Terlicy (por. akty 213, 311, 329, 336–337, 350, 365); Sałohubówka – posesja Witkowskiego (por. akty 113, 202–205, 214).

Streszczenie

23X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Stanisław Witkowski, komornik nurski, protestował przeciw Sasimowskiemu i Kulczyckiemu (imiona nie podane), którzy – wjechawszy [?] w dobra Tarnawę i wyrządziwszy już wcześniej szkody i krzywdy zarówno pryncypałowi manifestanta, jak i jemu samemu, opisane w dawniejszych manifestach – teraz, dla większego umartwienia i ogołocenia go, nasłali kozaków na wieś Sałohubówkę i dwór jego posesji; kozacy pod zmyślonym pretekstem, że przysłał ich administrator komparenta, zabrali dwie klacze i źrebię, warte [?] 23 talary bite, i zaprowadzili je do Tarnawy do obżałowanych. Komparent, nawiązując do dawniejszych manifestów o najazd dóbr i dworu swej posesji, zapowiada dochodzenie prawne także tego zaboru i ponownie protestuje.

Transkrypcja

k. 233 (skan 0235, strona prawa)

1Manifesta WW. Szczeniowskich P. Ż. Tr.

2de Diligentia cum praesentatione

3Czterech Tysięcy Złł et Effideiussione

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

5Miesiąca Octobris Dwudziestego Trzeciego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn. y przedemną

7Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc Burgrabstwa Grod. Winn.

8Postanowiwszy się W. Jmć Pani Urszula z Nitosławskich Szczeniowska

9Podczaszyna Żytomir. Starościna Trechtemir. Swym y Wiel. Jmć

10Pana Stanisława Szczeniowskiego Podczaszego Żytomirskiego

11Starosty Trechtemirowskiego Małżonka swojego Jmieniem

12w Assystencyi W. Jmć Pa Antoniego Kuleszy Sędziego

13Pogranicznego Wwtwa Bracła. czyniąca, takowe w pilno-

14ści swojey czyni Ostrzeżenie. Jż Jeymć Stawaiąca widząc coraz

15bardziey krytycznych czasow wzmagaiące się przymierza [?], w cza-

16sie ktorych, na Dobrach y osobach swoich, nieszczęśliwych czynności

17doznawszy skutkow, a tym bardziey powziowszy wiadomości że

18Wiell. Stanisław Szczeniowski P. Ż. W. Stawaiącey Małż.

19Summę Cztery Tysięcy Złł Pol. od W. Franciszki Anny z

20Raszkiewiczow Czeczelowey Starościny Haysyńskiey Konwentowi

21Starokonstantynowskiemu OO. Dominikanow ex vi legati

22one zapisaną podniosszy bespieczeństwo oney na Dobrach

23Myszczowie [?] zapisał, a że w czasie teraźnieyszym przez zruy-

24nowanie Dobr Prowizyi od wyż wzmiankowaney Summy Wiell.

25Stawaiąca wypłacać niema sposobności, więc chcąc oczyścić

26Dobra y żadnego ciężaru a mianowicie Summ Conditionalnych

27na Dobrach mieć niechcąc, o podniesienie teyże Summy

28y o stawienie Ewiktora tegoż Konwentu Starokonstanty-

29nowskiego po kilka krotnie przez przyiacioł y listownie

30doprasżała się, y Termin liczenia tey Summy na Dniu dzi-

31sieyszym naznaczyła, a że na Dniu dzisieyszym Konwent

32Starokonstantynowski żadnego Ewiktora dla podniesie-

33nia tey Summy niestawił przeto Wiell. Stawaiąca w

34pilności swoiey zamanifestowawszy się pomienioną Summę

35w Rubłach y Złocie przedemną Urzędem prezentowała, a po

36prezentowaniu y przeliczeniu in Sequestro Officii zosta-

37wić chciała, aże Kancellarya Grodzka Winn. częścią dla nie-

38bezpiecznego [?] zamieszania w Oyczyźnie częścią dla niebe-

39spiecznego mieysca przyiąć niechciała przeto W. Szcze-

40niowska Star. Tr. oswiadczywszy przed temiż Aktami

41że każdego czasu y za naypierwszą Rekwizycyą prawa

42Statutione Sufficientis Evictoris wyliczyć gotowa też

43Summę Pieczęcią Grodzką przypieczętować uprosiwszy

44rursus do siebie wyięła [?] y pod mnieyszy [?] z wy[…]

45czenia ninieyszą zakwitowała Tranzakcyą. Urszula z Nito.

46Szczeniowska. W Assystencyi Wiell. Jmć Pani Urszuli

k. 233v (skan 0236, strona lewa – góra)

1z Nitosławskich Szczeniowskiey Podczaszyney Żytomirskiey

2Starościney Trechtemirowskiey podpisuię się Antoni

3Kulesza Sędzia Pogr. Bracł. V. J. [?] Winn. Przysięgły mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „P. Ż. Tr.” – podczaszych żytomierskich, (starostów) trechtymirowskich; „de diligentia cum praesentatione … et effideiussione” – o pilności (staranności) z prezentacją 4000 zł i (zwrotem za) poręczeniem; „w assystencyi” – przy asyście (kobieta występowała w aktach z asystentem); „Sędzia Pograniczny” – sędzia graniczny (komisarz do spraw granicznych z Turcją) województwa bracławskiego; „ex vi legati” – na mocy legatu; „ewiktor” – osoba upoważniona do odbioru sumy i wystawienia kwitu (ewikcji); „summy konditionalne” – sumy warunkowe (zabezpieczone na dobrach); „in sequestro officii” – w depozycie urzędu; „statutione sufficientis evictoris” – po stawieniu wystarczającego (upoważnionego) ewiktora; „rursus” – z powrotem. Niepewne: „przymierza [?]” (może „przymioty” / „zamieszania”), „Myszczowie [?]” (nazwa dóbr – może Myszków / Myszczów), „nie-/bezpiecznego [?] zamieszania” (pisarz powtórzył „niebezpiecznego”), „wyięła [?]”, „pod mnieyszy [?] z wy[…]czenia”, „V. J. [?] Winn. Przysięgły” (może „Vice Instygator [?]” albo „Ziemi Winn.”). Szczeniowscy – dziedzice klucza siedliskiego (por. akty 362–364); Czeczelowa – zapewne żona Czeczela, chorążego zwinogrodzkiego [?] (por. akty 161–200).

Streszczenie

23X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Urszula z Nitosławskich Szczeniowska, podczaszyna żytomierska, starościna trechtymirowska, w imieniu swoim i męża Stanisława Szczeniowskiego, podczaszego żytomierskiego, starosty trechtymirowskiego, przy asyście Antoniego Kuleszy, sędziego pogranicznego województwa bracławskiego, złożyła oświadczenie o swojej pilności (gotowości do spłaty). Wobec coraz trudniejszych czasów, w których doznała szkód w dobrach i osobach, a wiedząc, że jej mąż zapisał na dobrach Myszczów [?] sumę 4000 zł polskich, legowaną przez Franciszkę Annę z Raszkiewiczów Czeczelową, starościnę hajsyńską, konwentowi dominikanów w Starokonstantynowie, której prowizji z powodu zrujnowania dóbr nie jest w stanie płacić, chciała uwolnić dobra od tego ciężaru: kilkakrotnie przez przyjaciół i listownie prosiła konwent o podjęcie sumy i przysłanie ewiktora, wyznaczając termin wypłaty na dzień dzisiejszy. Ponieważ konwent nikogo nie przysłał, zaprezentowała w urzędzie całą sumę w rublach i złocie i chciała ją złożyć w depozycie urzędu, ale kancelaria grodzka winnicka nie przyjęła jej z powodu zamieszania w kraju i niebezpiecznego miejsca. Szczeniowska oświadczyła więc, że na pierwsze żądanie, po stawieniu upoważnionego ewiktora, zawsze sumę wyliczy; kazała przypieczętować sumę pieczęcią grodzką i zabrała ją z powrotem. Podpisała się wraz z asystentem Antonim Kuleszą.

Transkrypcja

k. 233v (skan 0236, strona lewa)

1Ptesta Nne Wiell. Kordysza

2C. W. y Jnne pko JWW.

3Dydyńskim K. L. cum Effidejuss.

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

5Miesiąca Octobris Dwudziestego Trzeciego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną

7Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc Burgrabstwa Grod. Winn.

8Cparens psonalit Urod. Jm Pan Piotr Czarnocki Jmieniem W. Jm Pana

9Stanisława Kordysza Cześnika Winn. Dobr Mikulinszczyzny

10z przyległościami Dziedzica Urod. Tomasza Murzynowskiego

11Pracowitych Petra Chworościanego, Hryćka Lisianego, Kostia Kury-

12tenka, Semy Pisarenka, Stepana Mikowcja [?], Antona Pęgeryi [?]

13y Jlka Omelanowego Zięcia Poddanych Mikulinieckich pko

14JWW. Dydyńskim Kasztelanom Lubaczewskim Małżm

15Dobr Daszkowiec cum attinentiis possessorom y Dziedzicom

16cujusvis nominis et cognominis Podstarościemu y Jnnym

17Dyspozytorom y Putkownikom [?] Kozackim, Kozakom y Gro-

18madzie całey Daszkowieckim, Urod. Rudnickiemu Leśni-

19czemu, Kowbasie Kozakowi y Jnnym do Osob kilkudzie-

20siąt ludziom zebranym Manifestuie się oto: Jż gdy Poddani

21Mikulinieccy za wyrobieniem Czołnow w Lasy Mikulinieckie wy-

22jechali y też Czułny po większey Części w lesie swoim własnym

23w przeszłym tygodniu wyrobili, Podstarości Daszkowiecki zebraw-

24szy ludzi gromadzkich y kozakow z całey Daszkowieczczyzny

25robiących ludzi Mikulinieckich napadłszy bił, rozpędzał, czułny

26po większey Części zrobione porąbać kazał, ludzi niewinnych

27do Daszkowiec zabrał y tam przez Dni kilka więził w kłody

28zabijał, innych z odzienia odarłszy chleb z torbami y Sakwa-

29mi pozabierawszy głodem y zimnem uciemiężał, Woły, konie,

30na ktorych ludzie Mikulinieccy do roboty powyieżdżali,

31pozabierać kazał, y też Woły y konie przez dni kilka morzył,

32za rekwizycyami przyiacielskiemi oddać niechciał a prze-

33trzymawszy ludzi y konie z Wołami dni kilka zmorzone

34spędzone y poniszczowane do Kancellaryi Grod. Winn. za-

35pędził, y tam rzeczy niektore co podleysze prezentował wraz

36z końmi y Wołami Jnne zaś Chłopstwu rozszarpać y onemi

37podzielić się dopuścił, jakoż Kowbasa kozak Daszkowiecki

38u Petra Chworościanego Poddanego Mikulinieckiego Noż

39składany z nożenkami, Czuhay biały nowy, radno y torbę z chle-

40bem, Rudnicki Leśniczy Daszkowiecki u Hryćka Lisianego

41kanczuk y Sakwy z chlebem, Tomaszowi Murzynowskie-

42mu Woyłok, poduszkę z kulbaki, strzemiona, dętę [?], puśliska

43Tork [?], popręgi, Uzdeczkę y kanczuk, u Kostia Kurytenka Woyłok

44[reklamant:] nowy

k. 234 (skan 0236, strona prawa)

1nowy, u Semy Pisarenka Poduszkę z kulbaki, Uzdeczkę y Uzdzienicę,

2u Stepana Mikowcja [?] Siekierę, u Antona Pęgeryi [?], radno torbę

3z Chlebem y barytko na wodę, u Jlka Omelkowego Zięcia Cieślice za-

4brali y przy sobie zatrzymali, u Jnnych zaś kulbak w Grodzie zapro-

5szeli [?] Jnnym ludziom Mikulinieckim Siekiery dobre y Uzdeczki

6zabrali a na mieysce tych swoie nic niewarte dla liczby y ostentacyi

7prezenty pokładli, innym w więzieniu Siedzącym Siermięgi y co

8ktory dobrego na sobie miał pod niemi [?] zabrali a co większa Gronta y

9Lasy własne Mikulinieckie w spor niepotrzebny y dyskusyą [?]

10tenże Urod. Dyspozytor teraźnieyszy Daszkowiecki podać przez

11swoie czynione ludziom Mikulinieckim gwałtowności usiłuie.

12W takowych tedy krzywdach poczynionych tenże Urod. Cparens

13użaliwszy się, koni Dwadzieścioro Dwoie, Wołow parę, Kulbak

14Oberżniętych z puślisk z strzemion y popręgow Osm, Uzdeczek

15Odmienionych Osm, kantar jeden, Siekier Cztery, topor jeden,

16Cieślice jedne, sznur jeden, Kożuchow Trzy, Czuhajow dwa, Kazan

17jeden, radno jedne, sakwy iedne, kuczmę jedną, Karabin jeden,

18pistolet jeden przez ludzi Daszkowieckich u ludzi Mikulinie-

19ckich zabrane y w Grodzie ninieyszym reponowane z tegoż

20Grodu odebrał y tenże Grod z odebranych pomienionych rze-

21czy kwitował deklaruiąc swego Pryncypała często wspomnio-

22ny Cparens o te krzywdy sobie y poddanym jego poczynione pra-

23wnie czynić. Et in continenti tenże Cparens Stawił przedemną

24Urzędem Woźnego Generała Opatrz. Kiryła Zaiąca ktory z re-

25kwizycyi W. Stanisława Kordysza Cześnika Winn. z przy-

26tomną sobie Szlachtą Urod. PP. Jozefem Pucziatą [?] y Wa-

27wrzyńcem Wereteykiem [?] ziezdżał do lasu Mikulinieckiego

28na mieysce te gdzie ludzie Mikulinieccy Czułny wyrabiali y tam

29Dnia Dwudziestego Pierwszego Października Roku teraźnieysze-

30go Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego, widział y oglądał

31wraz z wyż wyrażoną Szlachtą czułnow wielkich Trzy po więk-

32szey Części wyrobionych porąbanych y popsutych ktore porąba-

33nie pomienionych czułnow y popsuie że przez ludzi Daszkowie-

34ckich nastąpiło y o tym pilnie dowiadywał się y tak słyszał.

35Co widziawszy y oglądawszy Szlachtą sobie przytomną wyżey

36po imionach y przezwiskach wyrażoną Actum sui Officiosum

37oswiadczywszy z tamtąd odjechał y tu przybywszy przedemną

38Urzędem Prawdziwey wizyi uczynił y zeznał Relacyę prosząc

39tak Cparens Manifestacyi jako y Woźny Wizyi Rela. o przyię-

40cie do Xiąg Grod. Winn. co y otrzymali. Piotr Czarnocki mpp.

41Woźny nieumieiący pisać Krzyż kładnie Kiryło Zaiąc +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt jest reprotestacją strony Kordysza wobec manifestacji Dydyńskich z aktu 375 (19 X 1769); obie strony opisują to samo zajście w lasach na pograniczu Daszkowiec i Mikuliniec (wg Dydyńskich – wyrąb ich lasu przez ludzi mikulinieckich; wg Kordysza – wyrób czółen we własnym lesie mikulinieckim). Wykaz rzeczy zwróconych z grodu odpowiada (z drobnymi różnicami) wykazowi prezentowanemu przez Stępkowskiego w akcie 375 (tam 8 koni i 13 kobył + „stryzaka”, tu „koni dwadzieścioro dwoje”). Skróty i zwroty: „cum effideiussione” – z odebraniem za poręką; „Mikulinszczyzna / Daszkowieczczyzna” – dobra mikulinieckie / daszkowieckie z przyległościami; „cuiusvis nominis et cognominis” – jakiegokolwiek imienia i nazwiska; „czułny / czołny” – czółna, łodzie dłubane; „kłody” – dyby; „czuhaj” – sukmana, płaszcz; „radno” – płachta; „wojłok” – podkładka filcowa pod siodło; „puśliska” – rzemienie strzemion; „kanczuk” – bat; „barytko” – baryłka; „kazan” – kocioł; „reponowane” – złożone (w depozycie); „Actum sui Officiosum” – czynność swego urzędu. Niepewne: „Mikowcja [?]” (dwukrotnie), „Pęgeryi [?]”, „Putkownikom [?]” (zapewne „Pułkownikom”), „dętę [?]”, „Tork [?]” (może „torbę”), „zaproszeli [?]” (zapewne „zapsuli” – zepsuli), „pod niemi [?]”, „dyskusyą [?]”, „Pucziatą [?]” (może Puciata), „Wereteykiem [?]”. Kowbasa – kozak daszkowiecki; Rudnicki – leśniczy daszkowiecki (w akcie 375 Stefan Rudnicki występuje jako świadek woźnego Dydyńskich).

Streszczenie

23X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Piotr Czarnocki imieniem Stanisława Kordysza, cześnika winnickiego, dziedzica dóbr mikulinieckich, oraz Tomasza Murzynowskiego i poddanych mikulinieckich (Petra Chworościanego, Hryćka Lisianego, Kostia Kurytenka, Semy Pisarenka, Stepana Mikowcja [?], Antona Pęgeryi [?] i Ilka, zięcia Omelanowego) manifestował przeciw Marcinowi i Katarzynie Dydyńskim, kasztelanom lubaczowskim, posesorom i dziedzicom Daszkowiec, ich podstarościemu, dyspozytorom, pułkownikom [?] kozackim, kozakom i całej gromadzie daszkowieckiej, leśniczemu Rudnickiemu, kozakowi Kowbasie i kilkudziesięciu innym. Gdy poddani mikulinieccy wyjechali do lasów mikulinieckich wyrabiać czółna i w ubiegłym tygodniu wyrobili je w większej części we własnym lesie, podstarości daszkowiecki z ludźmi gromadzkimi i kozakami napadł na nich, bił, rozpędzał, kazał porąbać czółna, niewinnych ludzi zabrał do Daszkowiec i przez kilka dni więził w dybach, innych obdarł z odzienia, zabrał chleb z torbami i sakwami, morzył głodem i zimnem; zabrał też woły i konie, nie oddał ich mimo przyjacielskich próśb, a po kilku dniach zmorzone przypędził do kancelarii grodzkiej winnickiej, gdzie zaprezentował tylko co lichsze rzeczy, inne pozwalając chłopom rozszarpać (wyliczenie rzeczy zabranych poszczególnym poddanym: nóż, czuhaj, radno, torba z chlebem, kańczug, sakwy, wojłoki, poduszki od kulbak, strzemiona, uzdy, siekiery, cieślica, baryłka); na miejsce dobrych siekier i uzd podłożono do prezentacji bezwartościowe, więźniom zabrano siermięgi; ponadto obecny dyspozytor daszkowiecki stara się poprzez te gwałty poddać w niepotrzebny spór grunty i lasy mikulinieckie. Czarnocki odebrał z grodu złożone tam 22 konie, parę wołów, 8 kulbak z obciętymi puśliskami, strzemionami i popręgami, 8 podmienionych uzd, kantar, 4 siekiery, topór, cieślicę, sznur, 3 kożuchy, 2 czuhaje, kocioł, radno, sakwy, kuczmę, karabin i pistolet, kwitując gród. Woźny generalny Kiryło Zając zeznał, że 21 X 1769 na żądanie Kordysza, ze szlachtą Józefem Pucziatą [?] i Wawrzyńcem Wereteykiem [?], oglądał w lesie mikulinieckim trzy wielkie czółna, w większej części wyrobione, porąbane i zepsute, jak słyszał, przez ludzi daszkowieckich. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 234 (skan 0236, strona prawa – dół)

1Maa nne W. Lipińskiego K. T.

2pko JW. Krasickiey S. M. y Jnnym

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Octobris Dwudziestego Trzeciego Dnia

5[reklamant:] Przed

k. 234v (skan 0237, strona lewa)

1Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn. y przedemną

2Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc Burgrabstwa Grod. Winn.

3Personalit Cparens Urod. Jm Pan Jakob Chołchowski [?] Jmieniem W. Jmć

4Pana Lipińskiego Kommissarza Dobr Tetyjowszczyzny informowa-

5wszy się z Tranzakcyi w Grodzie Winn. poczynionych, aby z mocy Kom-

6missa a bardziey z dołożenia w areszcie de Actu niżey wyrażonym

7za przytomnego ile w tym Kraju w niżey wyrażonym czasie nieznay-

8duiącej się z opacznego opisania przez manifest, imieniem JW.

9Hrabiney Krasickiey Starościny Mereckiey w Roku przeszłym

10Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt, Osmym Dnia Siedmnastego

11Decembra w Grodzie Winn. pko Miastu y gromadom Tetyjow-

12skim uczyniony y w tymże Roku y Dniu Areszt na Gromady

13y kozakow całey Tetyjowszczyzny z rekwizycyi teyże JW.

14Starościny Mereckiey włożony niebył w pretensyach formo-

15wanych z mocy Aresztu do odpowiadania pociągany po Gro-

16dach niesłusznie opisywany pko JW. Hrabiny Krasickiey

17Starościnie Mereckiey Dobr Teleżyniec Possessorce y Urod.

18Mikołajowi Zaleskiemu tychże Dobr Podstarościemu Opatrzne-

19mu Andrzejowi Wulwarskiemu [?] Woźnemu pko rzetelności Re-

20lacyę Aresztu w wyż wyrażonym Akcie zeznawaiącemu Ma-

21nifestuie się w takowy sposob. Jż gdy w Roku przeszłym Tysiąc

22Siedmset, Sześćdziesiąt, Osmym Wiele Jchmciow postrzegłszy

23niesforność y nieposłuszeństwo Poddaństwa swoiego wcześnie

24z Ukrainy y Dobr swoich powyieżdżali, JW. Star. Merecka

25także dosyć wcześnie przed wszczętym Buntem Chłopstwa

26Ukraińskiego z Dobr Teleżyniec zabrawszy wszystkie swoje

27rzeczy, jako o tym ludzie Teleżynieccy powiadaią, wyiechała,

28na ktorych bliskich Sąsiad W. Lipiński Kommissarz zapatrzy-

29wszy się, zostawiwszy Dyspozycyą w Tetyjowie podobnież do Pol-

30ski jeszcze w Roku przeszłym jak wyiechał, tak dotąd oso-

31biście niebył dla tych że Samych przyczyn niebespieczeństwa.

32Gdy zaś w całey prawie Ukrainie Ogień buntu Chłopskiego

33zaiął się y tym pożarem do Tetyjowa y daley pociągnął ta-

34nieszczęśliwość dla wszystkich, dosięgła y Dobr Teleżyniec

35JW. Star. Mer. w pierwszey jednak pod ten niepraktykowany

36pożar Dobra Tetyjow Miasto y Zamek Tetyjowski z zwierzch-

37nością podpadły, kiedy też Chłopstwo z całey Ukrainy Osob-

38liwie od Granicy pobliższey skupiwszy się w czasie targu

39niezwyczayną zawziętością ludzi rozney kondycyi, katolikow

40Obrządku Łacińskiego y Żydow wszystkich ktory tylko w

41Jch ręce dostał się wyzabiiało y tyrańsko wymordowało na

42ktorym Targu Chłopstwo Teleżynieckie będąc z Wozami

43y wziełe [?] z Zamku y Miasta rzeczy Szlacheckie y Żydow-

44skie w Zamku rozny Sprzęt na też Wozy zabierało y do Teleży-

45niec [?] rzeczy wszystkie Zamkowe y Żydowskie zabrało. Po ta-

46kowych tyrańtwach y gwałtownościach w Tetyjowie

47Humaniu w Łysiance y Jnnych mieyscach Woyska skupiw-

48[reklamant:] szy się

k. 235 (skan 0237, strona prawa)

1szy się tych że Hultaiow znosić zaczęły, jakoż pod Humaniem y na in-

2nych mieyscach pomienionych Teleżynców połapali, pobrali y po-

3tracili, a lubo [?] między ktoremi y Hultaie z Dobr Tetyjowszczyzny wraz

4z Jnnemi zabrani, jedni pod Serbami, drudzy w Kamieńcu, Jnni w Krze-

5mieńcu, Jnni w Lwowie są potraceni, już tedy ani Manifest ani wyż

6wyrażony Areszt pomienionych hultaiow niezastał, ani też rze-

7czony Andrzey Wulwarski [?] Woźny Wiell. Lipińskiego Kommissa-

8rza ktorego niem w Kraiu [?], że u niego aresztował, y iakoby od

9niego był dobrowolnie areszt przyięty, w Tetyjowie widział, ani też

10tenże W. Kommissarz w czasie onym znaydował się, w czym że ten

11że Woźny krzywoprzysięstwo popełnił, a JW. Starościna Mere-

12cka do Gromad Tetyjowskich już przez Woyska dobrze wyexa-

13minowanych y wyinwestygowanych po ukaraniu y wytra-

14ceniu winnych, pozostałych zaś całkiem niewinnych o Rabunek Dobr

15Wsi Teleżyniec pretensye wszczyna, y gromady niewinne w nie-

16słuszne podeyrzenia podaie, o to się powtornie tenże Comparens

17nomine quo supra manifestuie, ofiaruiąc swego Pryncypała prawnie

18czynić niezaniechać tam gdzie z słuszności należeć będzie z Groma-

19dą Teleżyniecką o Rabunek Miasta y Zamku Tetyjowskiego. Jakob Choł-

20chowski [?] mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Tło: koliszczyzna (bunt chłopski na Ukrainie, czerwiec 1768); rzeź w Humaniu i Łysiance; wojska (polskie i rosyjskie) wyłapywały potem hajdamaków – egzekucje m.in. „pod Serbami” (Serby – wieś pod Humaniem [?], miejsce straceń), w Kamieńcu, Krzemieńcu i Lwowie. Strona przeciwna: hr. Krasicka, starościna merecka, posesorka Teleżyniec, oskarżała w grodzie (manifest i areszt z 17 XII 1768) mieszczan i gromady tetyjowskie o rabunek jej dóbr; manifestant twierdzi odwrotnie – to chłopi teleżynieccy podczas targu w Tetyjowie zrabowali zamek i miasto tetyjowskie, a woźny zeznał fałszywie, że doręczył areszt komisarzowi Lipińskiemu, którego wtedy w kraju nie było. Skróty i zwroty: „K. T.” – komisarza tetyjowskiego; „S. M.” – starościnę merecką; „Tetyjowszczyzna” – dobra tetyjowskie (klucz); „nomine quo supra” – imieniem jak wyżej; „krzywoprzysięstwo” – krzywoprzysięstwo. Niepewne: nazwisko komparenta „Chołchowski [?]” (w podpisie aktu 386 wyraźnie „Chołchowski”, tu zapis niewyraźny), nazwisko woźnego „Wulwarski [?]” (por. akt 386 „Wulwarskiego”), „aby z mocy Kommissa” (zapewne „Kommissarza” – fragment składniowo niejasny), „y wziełe [?] z Zamku”, „do Teleżyniec [?]” (w rkp. raczej „do Szczętu [?]”), „a lubo [?]”, „ktorego niem w Kraiu [?]” (zapewne „którego nie było w kraju”). Imię Lipińskiego nie podane (por. akt 383 – nie dotyczy).

Streszczenie

23X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Jakub Chołchowski [?] w imieniu Lipińskiego, komisarza dóbr tetyjowskich, dowiedziawszy się z akt grodu winnickiego, że na podstawie manifestu i aresztu wniesionych 17 XII 1768 przez hrabinę Krasicką, starościnę merecką, przeciw miastu i gromadom tetyjowskim oraz kozakom całej Tetyjowszczyzny, jego pryncypał jest – choć wówczas nie było go w kraju – niesłusznie pociągany do odpowiedzialności, manifestował przeciw Krasickiej, posesorce dóbr Teleżyńce, jej podstarościemu Mikołajowi Zaleskiemu i woźnemu Andrzejowi Wulwarskiemu [?], który złożył relację o areszcie. Wyjaśnił, że w 1768 r. wielu panów, widząc nieposłuszeństwo poddanych, wcześnie wyjechało z Ukrainy; także Krasicka przed wybuchem buntu chłopskiego zabrała z Teleżyniec wszystkie rzeczy i wyjechała, a za jej przykładem komisarz Lipiński, zostawiwszy dyspozycje w Tetyjowie, wyjechał do Polski i z powodu niebezpieczeństwa dotąd osobiście nie wrócił. Gdy pożar buntu ogarnął całą Ukrainę, pierwsze padły miasto i zamek tetyjowski z zwierzchnością: chłopi zebrani z całej Ukrainy, zwłaszcza od granicy, w czasie targu z niezwykłą zawziętością wymordowali katolików obrządku łacińskiego i Żydów; chłopi teleżynieccy, będąc na tym targu z wozami, zabrali rzeczy szlacheckie i żydowskie oraz sprzęt zamkowy. Potem wojska wyłapały hajdamaków pod Humaniem i gdzie indziej, w tym ludzi teleżynieckich i tetyjowskich, i stracili ich – jednych pod Serbami, innych w Kamieńcu, Krzemieńcu i Lwowie; zatem ani manifest, ani areszt nie zastały tych hultajów, a woźny nie widział w Tetyjowie komisarza, którego nie było, i popełnił krzywoprzysięstwo. Krasicka wysuwa pretensje o rabunek Teleżyniec do gromad tetyjowskich, już przez wojsko zbadanych, z których winni zostali ukarani, a pozostali są niewinni. Komparent zapowiada, że jego pryncypał będzie prawnie dochodził od gromady teleżynieckiej szkód za rabunek miasta i zamku tetyjowskiego.

Transkrypcja

k. 235 (skan 0237, strona prawa)

1Arest w Sprawie JOX. Sanguszkowey M. N. W. X. Lit. Gromady

2Teleżynieckiey o Rabunek Tetyjowa y Zamku

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Dwudziestego Trzeciego Dnia

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn. y

6przedemną Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc Bur-

7grabstwa Grod. Winn. Stanowszy Oczewisto Woźny Generał

8Woiewództwa Bracł. y Jnnych Opatrzny Andrzey Grzegorzew[ski]

9z mocy wierney Relacyi swojey dobrowolnie zeznał. Jż On Roku

10Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego Dnia Szostego

11Octobris na Rekwizycyą JO. Xżny Jmci z Denhoffow Sanguszkowey

12Marszałkowey Nadworn. W. X. Lit. z przytomną Sobie Szlachtą Urod.

13Jchmć Pany Jozefem Sawickim y Mikołaiem Proczyteńskim [?]

14ziezdżał do Dobr Wsi Teleżyniec w Woiewodztwie Bracł. leżących,

15gdzie będąc u Urod. Mikołaja Zaleskiego Podstarościego Teleży-

16nieckiego Całą Gromadę Teleżyniecką, to iest ludzi teraz na

17Groncie znayduiących się o Rabunek Miasta Tetyjowa y Zamku

18Obwinionych w Grzywnach Prawem opisanych każdego

19z osobna aresztował y prawnie przyporęczył, ktory Areszt

20Urod. Mikołay Zaleski Podstarości Jmieniem JWW. Hrabiow

21Krasickich Starostow Mereckich Mall. Dobr Teleżyniec

22Possessorow Panow Swoich dobrowolnie przyiowszy też

23Gromadę w teyże liczbie, jak się teraz znayduie do rozsądze-

24nia tey Sprawy dotrzymać deklarował y obowiązał się, a tak

25On Woźny Szlachtą sobie przytomną Actum sui Officiosum o-

26świadczywszy się z tamtąd odjechał y tu przybywszy przedemną

27Urzędem prawdziwego Aresztu y zeznał Relacyą. Andrzey Gre-

28gorewski Woźny Pisać nieumieiący znak krzyża S. kładnie +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt stanowi kontrakcję strony tetyjowskiej (Sanguszków) wobec pretensji Krasickich (por. akt 384 – manifestacja komisarza tetyjowskiego Lipińskiego). Dobra Tetyjów należały zatem do Sanguszkowej, marszałkowej nadwornej litewskiej (imię w akcie nie podane; „z Denhoffow” – z Dönhoffów). Skróty i zwroty: „JOX. Sanguszkowey M. N. W. X. Lit.” – Jaśnie Oświeconej Księżny Sanguszkowej, Marszałkowej Nadwornej Wielkiego Księstwa Litewskiego; „w grzywnach prawem opisanych” – pod grzywnami przewidzianymi prawem; „Actum sui Officiosum” – czynność swego urzędu; „Mall.” – małżonków. Nazwisko woźnego w tekście ucięte na końcu wiersza („Grzegorzew-”), w podpisie „Gregorewski”. Niepewne: „Proczyteńskim [?]”.

Streszczenie

23X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Andrzej Grzegorzewski zeznał, że 6 X 1769 na żądanie księżnej z Dönhoffów Sanguszkowej, marszałkowej nadwornej litewskiej, ze szlachtą Józefem Sawickim i Mikołajem Proczyteńskim [?], zjechał do wsi Teleżyńce w województwie bracławskim i tam u Mikołaja Zaleskiego, podstarościego teleżynieckiego, aresztował pod grzywnami prawnymi całą gromadę teleżyniecką (ludzi obecnie na gruncie przebywających), obwinioną o rabunek miasta i zamku Tetyjowa, oddając każdego z osobna pod poręczenie. Zaleski w imieniu swych panów, hrabiów Krasickich, starostów mereckich, posesorów Teleżyniec, dobrowolnie przyjął areszt i zobowiązał się dotrzymać gromadę w obecnej liczbie do rozsądzenia sprawy. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 235 (skan 0237, strona prawa – dół)

1Maa nne W. Lipińskiego pko XX. Mo-

2krzyckiemu y Kremezowiczowi [?]

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Octobris Dwudziestego Trzeciego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn.

6y przedemną Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc

7Burgrabstwa Grod. Winn. Cparens psonalit Urod. Jm Pan

8[reklamant:] Jakob

k. 235v (skan 0238, strona lewa)

1Jakob Chołhowski [?] Jmieniem W. Lipińskiego Kommissarza Dobr Wło-

2ści Tetyjowskiey pko WW. XX. Bazylemu Mokrzyckiemu Paro-

3chowi Mieyskiemu Tetyjowskiemu, Bazylemu Kremezowiczo-

4wi [?] Dziekanowi Żywotowskiemu Parochowi Teleżynieckiemu,

5niemniey Opatrznemu Andrzejowi Wulwarskiemu Woźnemu

6Relacye Aresztow bezprawnie zeznawaiącemu w niżey opisany

7sposob Manifestuie się. Jż Wielebny X. Mokrzycki Paroch Mia-

8sta Tetyjowski przeczuwaiąc zawczasu Przeszłoroczną Nieszczęśli-

9wość Buntow Chłopstwa Ukraińskiego wszelkie swoie sprzęty

10ktorych w bespiecznieysze przewieść mieysce niemogł, z Rezydencyi

11swojey Tetyjowskiey Mieyskiey transportowawszy na swoy Futor [?] kto-

12ry z Łaski JOX. Jeymci trzyma, ukrycie one tamże na Futorze z

13Parobkami swojemi zachował, a gdy zaś ten Ogień zaiowszy się

14w Smilańszczyźnie do Tetyjowa pożarem doszedł, w ten czas za

15przybyciem Hultaystwa z Smilańszczyzny y Jnnych mieysc nay-

16ukrytsze schowania nieuszły łupiestwa, kiedy osmielem [?] przyby-

17ciem Hultaystwa własni Parobcy Haydamactwem się stawili,

18jakoż y W. Xa. Mokrzyckiego rzeczy Jm wiadomie schowane, lecz

19zazdrosnego na cudze dobro zbuntowanego Chłopstwa nieuszli,

20nie od Gromad zaś y przedmieszczan Tetyjowskich są wynalezione

21y zabrane rzeczy, ale od Hultajow z rożnych mieysc zebranych

22za poduszczeniem niektorych bezbożnych y zawziętych na krew

23ludzi Religii katolickiey Rzymskiey Obrządku Łacińskiego, tako-

24wymże sposobem y Wiele Xiądz Dziekan Żywotowski Paroch

25Teleżyniecki w Sprzętach swoich Rabunek poniosł, teraz zaś WW.

26XX. Mokrzycki y Kremezowicz [?] niewidząc winnych, gdy dostali wy-

27tracem [?] na niewinnych Gromadach zyskiwać swoie Szkody pre-

28tenduie żadnego zaś ktoryby był winny niewymieniaią, kiedy w

29Roku przeszłym Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Osmym Dnia Sie-

30dmnastego Decembris zamanifestowawszy się pko przedmieszcza-

31nom, kozakom, y Gromadom z całey Tetyjowszczyzny w Possessyi

32rożnych 10 Jchmciow PP. Possessorow będącym, aresztana też Gro-

33mady, kozakow, y Przedmieszczan, jakoby u W. Lipińskiego Kom-

34missarza ktory ieszcze na Wiosnę w Roku przeszłym do Polski od-

35iechał, y dla niebespieczeństwa dotąd niepowracał, y iakoby tenże

36W. Kommissarz Areszta miał poprzyimować, powkładali, Andrze-

37ja Wulwarskiego Woźnego do Wiarołomstwa przyprowadzili,

38Gromady niewinne y Przedmieszczan ty teraz y przez Woyska in-

39dagowane y inwestygowane w ohydę y prostytucyą podaią, dowo-

40dnie wiedząc że ciwszysey [?] Hultaie, ktorzy się w Buntach znay-

41dywali, z rozbojem bawili, jedni pod Humaniem połapani, dru-

42dzy po lasach rożnych ukrywaiące się pobrani pod Serbami, w Kamień-

43cu, Lwowie, Krzemieńcu, Humaniu y Jnnych Mieyscach są potraceni,

44W. Lipińskiego Kommissarza w tym kraiu niebędącego, w Dwoch A-

45resztach z Rekwizycyi swoiey pod Aktem Roku przeszłego Dnia

46Siedmnastego Decembris jakoby u niego przytomnego Kahał Tety-

47jowski, gdzie już żadnego Żyda pod on czas niebyło, z ktych [?], do ktorych

48JchmX. Dziekan formuie Pretensyą, bo jeszcze w Czerwcu zostali

49wybici, nieprzytomnego dołożyli. O co wszystko Jdem Comparens

50nomine quo supra Manifestatur. Jakob Chołchowski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt stanowi kontynuację sprawy z aktów 384–385 (pretensje do gromad tetyjowskich o rabunek w czasie koliszczyzny 1768). Duchowni – parochowie unicką (greckokatolicką) Tetyjowa i Teleżyniec. Skróty i zwroty: „XX.” – księża; „paroch” – proboszcz obrządku wschodniego (unickiego); „Dziekan Żywotowski” – dziekan (protopop) dekanatu żywotowskiego (Żywotów); „futor” – chutor, folwark; „z Łaski JOX. Jeymci” – z łaski Jaśnie Oświeconej Księżnej (Sanguszkowej, por. akt 385); „Smilańszczyzna” – dobra smilańskie (Smiła) – ognisko koliszczyzny; „Tetyjowszczyzna” – dobra tetyjowskie; „indagowane y inwestygowane” – przesłuchane i zbadane; „ohyda y prostytucya” – hańba i zniesławienie; „Kahał” – gmina żydowska; „Idem Comparens nomine quo supra manifestatur” – tenże komparent imieniem jak wyżej manifestuje. Na początku k. 235v nazwisko zapisane „Chołhowski [?]”, w podpisie wyraźnie „Chołchowski”. Niepewne: „Kremezowicz [?]” (może Kremeżowicz), „Futor [?]”, „osmielem [?]” (zapewne „ośmieleni”), „wytracem [?]” (fragment zdania niejasny: „gdy dostali [winnych] wytraconych…”), „ciwszysey [?]” (zapewne „wszyscy”), „z ktych [?]”. Zdanie o „10 Jchmciow PP. Possessorow” – liczba posesorów odczytana jako 10 (cyfra).

Streszczenie

23X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Jakub Chołchowski imieniem Lipińskiego, komisarza włości tetyjowskiej, manifestował przeciw ks. Bazylemu Mokrzyckiemu, parochowi miejskiemu tetyjowskiemu, ks. Bazylemu Kremezowiczowi [?], dziekanowi żywotowskiemu, parochowi teleżynieckiemu, oraz woźnemu Andrzejowi Wulwarskiemu [?], który bezprawnie składał relacje aresztów. Ks. Mokrzycki, przeczuwając zawczasu zeszłoroczny bunt chłopów ukraińskich, przewiózł swoje sprzęty z rezydencji w Tetyjowie na swój chutor (trzymany z łaski księżnej) i ukrył je tam z parobkami; gdy jednak ogień buntu przyszedł ze Smilańszczyzny do Tetyjowa, nawet najlepsze kryjówki nie uszły łupiestwa, bo jego właśni parobcy, ośmieleni przybyciem hultajstwa, stali się hajdamakami. Rzeczy te zabrali nie gromady i przedmieszczanie tetyjowscy, lecz hultaje z różnych miejsc, podburzeni przez ludzi zawziętych na krew katolików obrządku łacińskiego; podobnie rabunek poniósł dziekan żywotowski. Teraz obaj księża, nie wskazując żadnego winnego, chcą odzyskać swe szkody na niewinnych gromadach: 17 XII 1768 zamanifestowali przeciw przedmieszczanom, kozakom i gromadom z całej Tetyjowszczyzny (będącej w posesji dziesięciu [?] posesorów) i wnieśli areszty, jakoby doręczone komisarzowi Lipińskiemu – który wyjechał do Polski już wiosną 1768 r. i z powodu niebezpieczeństwa dotąd nie wrócił – i nakłonili woźnego Wulwarskiego do wiarołomstwa; podają w hańbę gromady i przedmieszczan, już przesłuchane przez wojsko, wiedząc, że wszyscy hultaje uczestniczący w buncie zostali wyłapani pod Humaniem i w lasach i straceni pod Serbami, w Kamieńcu, Lwowie, Krzemieńcu, Humaniu i gdzie indziej. W dwóch aresztach z 17 XII 1768 wpisali też, jakoby w obecności Lipińskiego, kahał tetyjowski, choć Żydów, do których dziekan zgłasza pretensje, już wtedy nie było – zostali wybici w czerwcu.

Transkrypcja

k. 235v (skan 0238, strona lewa – dół)

1Maa Urod. Rogowskiego pko Urod.

2Mysłowskiemu o zabicie Syna cum

3proclamatione Cadaveris

4Roku Tysiąc Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego.

5Miesiąca Octobris Trzydziestego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną

7Stanisławem Kostką Baranowskim Namiesnikiem ptunc

8Burgrabstwa Grod. Winn. Cparens psonalit Urod. Jm Pan

9Stanisław Rogowski po okrutnym zabiciu Syna swego przez

10niżey Obżałowanych przybywszy do Akt niniejszych solen-

11nie y z wielkim kwerimonią na pko Urod. Jm Panu Janowi Mysłow-

12[reklamant:] skiemu

k. 236 (skan 0238, strona prawa)

1skiemu Części pewney Dobr Wsi Wyszkowiec Possessorowi Aktualnemu

2Zaboycy Samu, y pracowitym Demkowi Poddanemu z Części Wiel.

3Jozefa Mysłowskiego podstolica Wędyni [?], Andrzejowi Prockowemu [?]

4Synowi Poddanemu z teyże Części Wasylowi kozakowi Dyspozycyą

5na teyże Części maiącemu wspołecznikom u zytym zaskarży prote-

6stuie y manifestuie się oto. Jż gdy Urod. Cparens jako administrator

7Dobr Wsiow Bortnik y Części Wyszkowiec Dziedzicznych JW. Jm Pana

8Adama Myszki Chołoniewskiego Kasztellana Buskiego, na pomoc sobie

9zesłał do Wyszkowiec dla Gospodarstwa niegdy Urod. Jana Rogowskiego

10Syna swego, tedy Urod. Jm Pan Jan Mysłowski, powziowszy do niego

11jakową niechęć naypierwszy Die Vigesima Sexta psentis chciał tegoż

12niegdy Urod. Syna Cptis zabić, ale Rossyiski Żołnierz Uzar na załodze

13w Wyszkowcach będący Pistolety y Jnne Strzelbę od Jmci Obwinionego ode-

14brał, a potym gdy Jmc Obwiniony od Uzara Fuzyę, twierdząc że miał

15posić na kaczki, odebrał, tedy dawszy pokoy kaczkom koniecznie myśl

16swoią niegodziwą do skutku przyprowadzić usiłował, jakoż zadosyć

17czyniąc namiętności swoiey, nazajutrz to iest w Wigilią Swiętych

18Szymona y Judy Apostołow, naypierwiey u chłopa Poddanego JW.

19Chołoniewskiego, płotno gwałtem zabierać kazał, a gdy Poddani

20JW. Chołoniewskiego broniąc tego gwałtownego Aktu poczęli się zbie-

21gać, tedy y Urod. niegdy Jan Rogowski nic o czym niewiedząc szczegulnie

22tylko słysząc hałas, z Browaru Pana Swego, (gdzie doziarał robotnikow)

23na to mieysce dla widzenia co się dzieje niemniey przybiegł ktorego

24przybyłego Urod. Obwiniony Sam na tym mieyscu Offens, zobaczywszy,

25nulla data occasione z Fuzyi, ktorą wczora na kaczki wyprosił, w

26Piersi kulą w prawą Stronę wskroż śmiertelnie przestrzelił, a w tym

27punkcie wyż wyrażeni chłopi Complices przypadszy drągami wgłowę

28niewinnego Człowieka odio fidei Nobilis Sanguinis łaknąc bijąc na

29tym mieyscu okrutnie zabili, y zamordowali. Quapropter tenże Cparens

30iterato vicibus pko wyż wyrażonym

31windykuiąc zabicie Syna Swego, Zaboycom żali y manifestuie się. Et in verificationem pmissor przywiozszy

32do Kancellaryi Grod. Winn. Ciało zabitego niegdy Urod. Jana Rogow-

33skiego Syna Swego, prosił mnie Urzędu o przydanie Woźnego do uczy-

34nienia Urzędowney Obdukcyi y Proklamaty Trupa, a tak Urząd annu-

35ende Affectationi Cptis przydałem Woźnego Opatrznego Generała Wa-

36wrzyńca Sokalskiego ktory in psentia Urod. Jchm Panow Antoniego

37Gondowskiego, y Jacka Dąbrowskiego ludzi Wiary godnych będąc w Kan-

38cellaryi Grod. Winn. widział na niegdy Urod. Janie Rogowskim zabi-

39tym postrzał w Piersiach z prawego Boku kulą zadany, Item Głowę

40z tłuczoną spuchłą y zsiniałą, krwią całą zważoblaną [?], po ktorey

41uczynioney Obdukcyi, tenże Woźny z rozkazania Urzędownego w

42przytomności tychże Szlachty Ciało niegdy Urod. Jana Rogowskiego

43okrutnie przez Urod. Jana Mysłowskiego, y jego wspołecznikow

44zabitego, naypierwiey przed Wrotami Kancellaryi Grod. Winn. a po-

45tym na Czterech rogach Miasta JKMści Winnicy proklamował, a oraz

46tak prawdziwey obdukcyi ran, y proklamaty Trupa uczynił przede-

47mną Urzędem prawdziwą Relacyą, prosząc tak Cparens Manife-

48stacyi jako y Woźny Obdukcyi y proklamacyi o przyięcie, co y otrzy-

49mali. Stanisław Rogowski mpp. Woźny nieumieiący pi-

50sać znak krzyża Swiętego kładnie. Wawrzyniec Sokalski +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Od tego aktu (30 X 1769) namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego jest STANISŁAW KOSTKA BARANOWSKI. Datowanie: „Die Vigesima Sexta praesentis” = 26 X 1769 (pierwsza próba zabójstwa); zabójstwo „nazajutrz, w Wigilią Świętych Szymona y Judy Apostołow” (święto 28 X, wigilia 27 X) – pisarz łączy „nazajutrz” po 26 X z wigilią, czyli 27 X 1769. Skróty i zwroty: „cum proclamatione cadaveris” – z proklamacją ciała (publicznym obwołaniem zabójstwa); „kwerimonia” – skarga; „Uzar” – huzar (żołnierz rosyjski z załogi w Wyszkowcach); „posić” – zapewne „pobić” lub „postrzelać” [?]; „doziarał” – doglądał; „nulla data occasione” – bez żadnego powodu; „odio fidei Nobilis Sanguinis łaknąc” – z nienawiści (?) łaknąc krwi szlacheckiej (formuła niejasna); „Quapropter” – dlatego; „iterato vicibus” – ponownie; „in verificationem praemissorum” – na dowód powyższego; „annuendo affectationi comparentis” – przychylając się do żądania komparenta; „item” – również; „na czterech rogach miasta” – na czterech narożnikach rynku. Niepewne: „Zaboycy Samu” (= samemu zabójcy), „podstolica Wędyni [?]” (tytuł / nazwa nieczytelna – może „Wendeńskiego”), „Andrzejowi Prockowemu [?] Synowi” (= synowi Procka), „u zytym” (zapewne „ut infra” – jak niżej), „Offens [?]”, „zważoblaną [?]” (zapewne „zawalaną”), w linii „iterato vicibus” część wyrazów niewyraźna. Adam Myszka Chołoniewski, kasztelan buski – dziedzic części Wyszkowiec i wsi Bortniki (por. akty 12, 36, 157–158).

Streszczenie

30X 1769 przed Stanisławem Kostką Baranowskim, ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Stanisław Rogowski manifestował przeciw Janowi Mysłowskiemu, aktualnemu posesorowi części wsi Wyszkowce, samemu zabójcy, oraz jego wspólnikom: Demkowi, poddanemu z części Józefa Mysłowskiego, podstolica [?], Andrzejowi, synowi Procka [?], poddanemu z tej części, i kozakowi Wasylowi, dyspozytorowi tej części. Rogowski, jako administrator dóbr Bortniki i części Wyszkowiec, dziedzicznych Adama Myszki Chołoniewskiego, kasztelana buskiego, wysłał do Wyszkowiec do pomocy w gospodarstwie syna Jana. Mysłowski, powziąwszy do niego jakąś niechęć, już 26 X chciał go zabić, ale stacjonujący tam huzar rosyjski odebrał mu pistolety i inną broń. Potem Mysłowski wyprosił od huzara fuzję, rzekomo na kaczki; nazajutrz, w wigilię świętych Szymona i Judy, kazał gwałtem zabrać płótno chłopu Chołoniewskiego, a gdy poddani zaczęli się zbiegać w obronie, nadbiegł z browaru, gdzie doglądał robotników, także Jan Rogowski; Mysłowski bez żadnego powodu przestrzelił go kulą na wskroś w prawą stronę piersi, a chłopi-wspólnicy dobili go drągami, bijąc po głowie. Ojciec przywiózł ciało do kancelarii grodzkiej; woźny generalny Wawrzyniec Sokalski w obecności szlachty Antoniego Gondowskiego i Jacka Dąbrowskiego obejrzał ranę postrzałową w piersi z prawego boku i głowę stłuczoną, spuchłą i zsiniałą, całą we krwi, po czym obwołał zabójstwo najpierw przed bramą kancelarii, potem na czterech rogach miasta Winnicy. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 236 (skan 0238, strona prawa – dół)

1Maa WWk Witkowskich pko Bruchnic-

2kim o rozne krzywdy una cum psentatio-

3one rzeczy własnych ac effidejussione.

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

5Miesiąca Octobris Trzydziestego Pierwszego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y przedemną

7Antonim Jakowickim Namiesnikiem Burgrabstwa Grod. Winn. Cparens

8psonalit W. Jmc Pan Franciszek Witkowski Komornikowic Nurski

9Swym, y WWk Stanisława y Teresy z Kopystenskich Witkowskich

10[reklamant:] komornikow

k. 236v (skan 0239, strona lewa)

1Komor. Nursk. Mall. Brata y Bratowey ad Acta przez Słabość Zdrowia

2przybyć niemogących Jmieniem Solennie pko PP. Szymonowi y

3Elżbiecie Rodzicom y Synowi onychże Bruchnickim, Skarży y Mani-

4festuie się. Jż Bruchniccy a wszczegulności Małżonek pod Ucieczkę

5y schronienie się przed zbuntowanym pospolstwem z Dobr Wsi Sołohu-

6bowki Possessyi swey zbiegłych WWk Witkowskich do Miasta Zelo-

7wego [?] JKMści Winnicy za nayięciem dworku raczey Budynku przy

8kontrakcie osobnym w Roku niniejszym Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt

9Dziewiątym Dnia Trzydziestego Pierwszego Augusti w Winnicy nie-

10dzy Sobą a W. Witkowskim Komor. Nur. spisanym sprowadziwszy się nie

11tylko dawniey krzywdy rozne y przeszkody czynili, (to iest) hałasami strze-

12laniem po pod Okna, wyzywaniem, łzeniem, dyffamowaniem, o co jako

13pod zwierzchnością Zamkową będącego, Urodzeniem nierownego uskar-

14żenie się w Zamku było, lecz tym niekontentuiąc się, ale na reszcie w Swię-

15to Samo uroczystości Szymona y Judy SS. Apostołow pod odpra-

16wuiącą się Nabożeństwo Kościelne, y bytności Querelantium na Nabo-

17żeństwie wpadłszy piani czyli poduszczeni, lub informowani w pomie-

18szkanie kontraktem puszczone przez Siebie Szablę z pochwami połe-

19mawszy, ładownicę, Strzelbę y Oręż wszelki pozabierali, Sama

20W. Witkowską w przod do niey strzeliwszy z Pistoletu nogę pra-

21wą obraniwszy, za harkwzięta [?], Piersiami y Szablą tychże WWk.

22Witkowskich w łasciwą [?] bijąc, kalecząc, y sztychem pchaiąc wraz z Czela-

23dzią wytrącili, a żadaniem znać do Swiętyney Bożey pod Nabożeństwo

24o tym tumulcie y zaboystwie w Obiciu [?], gdy WW. Witkowscy Bra-

25cia przybyli do swego nayętego Pomieszkania, W. Franciszek Witkow-

26ski z perswazyą do Budynku osobnego schodził, y po Chrześciańsku y

27Przyiacielsku ażeby tych hałasow, y przestępstwa zaniechali, y się

28przy zapłaceniu podług kontraktu spokoyność zachowali, oswiad-

29czaiąc nawet ustąpienie z Budynku naiętego PP. Bruchniccy Mall.

30nieprzezciwemi [?] Słowami Honor nieskazytelny Osob Possesso-

31row [?] łżyć y dyffamować poczęli, z głonatow [?] z ucieczki z chronionych [?]

32nazywaiąc mocno Krzykiem, gdy na tak wielki hałas Wiell. Stani-

33sław Komor. Nur. przybył, tenże Pan Bruchnicki z Pistoletu ku-

34lami nabitego prosto w Piersi strzelił, y kontusz przestrzelił w

35Rękawie kontusza, Prochem zaś y dymem Twarz całą osypał y w

36psytce Małżonka tegoż Bruchnickiego za membra pewne (o breve-

37rentiam Actor wyrazić przytrudne) porwała, tak dalece że zem-

38dlony W. Franciszek Witkowski na ziemię upadł, powtornie

39y w presencyi W. Stanisława Witkowskiego Komor. Nur. rownie

40za podobnez części porwawszy, Sam zaś Bruchnicki za Piersi

41podobnież zemdlonego o ziemię uderzyli, gdzie tenże Bruchni-

42cki Szablą wziętą W. Witkowskiego, tegoż w Głowę na Gębę leżą-

43cego z tyłu okrutnie y smiertelnie z kości naruszeniem ranił,

44Syn zaś onegoż Drzwi w Budynku zamknowszy Pistoletem

45po Głowie, Twarzach, Nogach, ciałach bijąc okrutnie ranili y

46skaleczył, ktorzy ni preze zabicia y wypełnienia jedyną mocą

47Boską y wsparciem przybyłych na hałas, że skutkiem niewy-

48pełnili, publicznie szczycąc się ogłosili, y w te słowa, długo żyć bę-

49kiedy teraz niezabici, z ktorego tak okrutnego skaleczenia Głowy

50swojey W. Witkowski komor. Nurski osłabiały na siłach przez

51Upicie krwi zemdlony bolem głowy, y całego ciała zdięty, widząc się

52w niebespieczeństwie życia ut innotescat przyczyny ciwiery [?], y kale-

53ctwa, Woźnego z Jchmciami Szlachtą do widzenia sprowadził y uprosił

54a potym do zwierzchności Zamkowey, że przez osobę Juryzdykcyi

55Mieyskiey poniosł te krzywdy uwiadomił, y o dotrzymanie dopraszał

56się. Zaczym niniejszy Cparens przychylaiąc się do Processu, Mani-

57festow, w Grodzie y Xięgach Mieyskich zaszłych, dawnieysze

58zdzięta [?] Obwinionych dostatecznie ż[…]mentuiąc [?], a uwiadomiony

59będąc na życie swe y Brata swego o przechwałkach gdy publico stante

60[reklamant:] disturbio

k. 237 (skan 0239, strona prawa)

1disturbio Juryzdykcye wszelkie kursu powinnego niemaią zaczym ostrze-

2gaiąc całości życia y zdrowia, jeżeliby iakowe tieba [?] niebespieczeństwo wyni-

3knąć miało tak pko wzwyż wyrażonym, jako y pomocnikom O-

4nychże, ktorych radą, wsparciem, pomocą, y wzywaniem wypełni-

5nieł y wypełniał, tak o wyż pomienione krzywdy, zabory, za-

6boystwa, kaleczenia, na życie przechwałki y czuwanie, pobicia,

7postrzały, Honoru ujęcie y sławy, wszystkim jawne y widoczne

8queritur et manifestatur, y o wzięcie nieskazytelnego Honoru,

9krwie rozlania, kalectwa na Osobach swoich in foro quovis

10agere oswiadcza się. Una nie słuszne, y niesprawiedliwe objekcye

11w Widendzie [?] Bruchnickich popisane remanifestat, a po zamanife-

12stowaniu się tenże W. Cparens in verificationem pmissor kontusz

13Seledynowy Brata swojego Własny w Rękawie prawym przestrze-

14lony wszystek we krwi zbroczony, Pistoletow parę potłuczonych

15y popsutych, oraz Samey W. Witkowskiey Komor. Nurskiey

16Bratowey Pończochę przestrzeloną krwią zbroczoną y Far-

17tuch we Czterech mieyscach Sztychem Szablą pchnięty, itid.

18krwią zbroczony, Pochwy od Szabli własney W. Franciszka

19Witkowskiego przez Bruchnickiego złamanę y popsutą pre-

20zentował, ktore wszystkie prezentowane rzeczy coram Officio

21Jdem Cparens rursus do siebie wyrzeczył y tenże Urząd Grod. Winn.

22zupełnie zakwitował. Franciszek Witkowski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Witkowscy, uciekając przed buntem chłopskim z Sałohubówki (ich posesji – por. akty 113, 202–205, 214, 381), wynajęli 31 VIII 1769 w Winnicy od Bruchnickich dworek; „Teresa z Kopystenskich” – z Kopystyńskich (Kopystyńscy – dziedzice Sałohubówki, por. akty 202–205); w akcie 214 Teresa Witkowska występuje jako wdowa po Antonim Lasocie. Witkowscy, jako szlachta, skarżyli się na Bruchnickich (mieszczan, „urodzeniem nierównych”, podległych jurysdykcji zamkowej / miejskiej). Data zajścia: święto Szymona i Judy – 28 X 1769. Skróty i zwroty: „una cum praesentatione rzeczy własnych ac effideiussione” – z prezentacją własnych rzeczy i zwrotem; „querelantium” – skarżących; „o brevi reverentiam Actor wyrazić przytrudne” – z przeproszeniem (z uszanowaniem) powód trudno to wyrazić (o chwyceniu za części intymne); „ut innotescat” – aby było wiadome; „publico stante disturbio” – wobec trwającego publicznego zamieszania; „in foro quovis agere” – działać w jakimkolwiek sądzie; „remanifestat” – odpowiada manifestacją na manifestację; „in verificationem praemissorum” – na dowód powyższego; „coram Officio” – przed urzędem; „rursus” – z powrotem; „itidem” – również; „seledynowy” – jasnozielony. Tekst pisany pospiesznie, z licznymi zniekształceniami. Niepewne: „Zelowego [?]” (zapewne pomyłka za „Królewskiego”), „za harkwzięta [?]” (zapewne „za kark wziętą”), „w łasciwą [?]”, „żadaniem znać” (= „dano znać”), „w Obiciu [?]”, „nieprzezciwemi [?]” (= „nieprzyzwoitemi”), „Possessorow [?]”, „z głonatow [?] z ucieczki z chronionych [?]” (wyzwiska – „głodomorów” / „zbiegów” [?]), „ni preze” (= „mimo”?), „ciwiery [?]”, „zdzięta [?] … ż[…]mentuiąc [?]”, „tieba [?]”, „w Widendzie [?]” (= „w Wizji” / „Widymusie” [?]). Imię syna Bruchnickich nie podane.

Streszczenie

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Franciszek Witkowski, komornikowic nurski, w imieniu swoim oraz brata Stanisława i bratowej Teresy z Kopystyńskich Witkowskich, komorników nurskich, którzy z powodu słabości zdrowia nie mogli przybyć, manifestował przeciw Szymonowi i Elżbiecie Bruchnickim i ich synowi. Witkowscy, uciekając przed zbuntowanym pospólstwem z Sałohubówki, swojej posesji, do królewskiego miasta Winnicy, wynajęli od Bruchnickich dworek na podstawie kontraktu z 31 VIII 1769; Bruchniccy już wcześniej czynili im różne przykrości – hałasy, strzelanie pod oknami, wyzwiska i zniesławienia – na co skarżono się w zamku. W święto św. Szymona i Judy, podczas nabożeństwa, gdy Witkowscy byli w kościele, Bruchniccy, pijani lub podburzeni, wpadli do wynajętego mieszkania, połamali szablę z pochwą, zabrali ładownicę, strzelbę i broń, strzelili z pistoletu do Witkowskiej, raniąc ją w prawą nogę, i wraz z czeladzią bili i kłuli szablą. Gdy bracia Witkowscy wrócili, Franciszek poszedł do Bruchnickich, by po chrześcijańsku i przyjacielsku namówić ich do spokoju, oferując nawet wyprowadzkę po zapłacie wg kontraktu, ale ci zaczęli go lżyć; na hałas przybył Stanisław, a Bruchnicki strzelił do niego z pistoletu prosto w pierś, przestrzeliwszy rękaw kontusza i osypując mu twarz prochem; Bruchnicka chwyciła Franciszka za części wstydliwe, tak że zemdlony upadł, a potem to samo uczyniła wobec Stanisława; Bruchnicki szablą Witkowskiego ciął leżącego Franciszka z tyłu w głowę aż do naruszenia kości, a syn, zamknąwszy drzwi, bił pistoletem po głowie, twarzy i nogach. Tylko Boska pomoc i nadbiegli ludzie zapobiegli zabójstwu, a Bruchniccy publicznie chełpili się, że Witkowscy niedługo pożyją. Witkowski, osłabiony upływem krwi, wezwał woźnego ze szlachtą do obejrzenia ran i powiadomił zwierzchność zamkową. Wobec powszechnego zamieszania i nieskuteczności jurysdykcji ostrzega o zagrożeniu życia, manifestuje o krzywdy, zabory, kaleczenie, odgrażanie się i ujmę honoru, odpiera niesłuszne zarzuty Bruchnickich i prezentuje: seledynowy kontusz brata przestrzelony w prawym rękawie i zbroczony krwią, parę potłuczonych pistoletów, przestrzeloną i zakrwawioną pończochę bratowej, jej fartuch pchnięty szablą w czterech miejscach i zakrwawiony oraz złamaną pochwę szabli – które po prezentacji odebrał z powrotem.

Transkrypcja

k. 237 (skan 0239, strona prawa)

1Arest Bruchnickich Mall. y Syna z Dwor-

2ku y Chałupy onychże ex Requisitione

3WW. Wiell. Witkowskich Komor. Nur.

4Roku Tysiąc Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

5Miesiąca Octobr. Trzydziestego Pierwszego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn.

7y przedemną Antonim Jakowickim Namiesnikiem Burgrab-

8stwa Grod. Winn. Stanowszy Oczewisto Woźny Generał Wo-

9iewodztwa Bracł. y Jnnych Szlachetny Błażey Liniewski Authen-

10ticatus Juratus w moc prawdziwey Rel. swoiey jawnie, ustnie,

11y dobrowolnie zeznał. Jż On Roku teraźnieyszego Tysiąc, Siedmset,

12Sześćdziesiąt, Dziewiątego Dnia Trzydziestego Octobris na Prawne

13żądanie WWk. Jchmciow PP. Stanisława y Teresy z Kopystyn-

14skich Witkowskich Komornikow Nurskich Mall. y Wiell. Fran-

15ciszka Witkowskiego, komor. Nur. maiąc przy sobie Stronę

16Szlachty Ludzi wiary godnych Urod. Jchmciow PP. Antoniego

17Skupia y Pawła Słotwińskiego sobie do tego Aktu przyda-

18nych zchodził wprzod do Zamku Starościńskiego, in post do

19Woyta y Urzędu Mieyskiego, a tak w Zamku Winn. u Zwierz-

20chności, jako y u Urzędu Mieyskiego, y całego Miasta Jm Pana

21Szymona Bruchnickiego z Małżonką y Synem onegoż o ujęcie

22zdrowia y Życia Obwinionych Budynek y chudobę Ruchomości

23wszelką onegoż w Mieście Winnicy będące y znayduiące się

24aresztował, y do rozprawy prawney w kwocie Tysiący Dziesięciu

25przyporęczył, o Sprawie kryminalney, y wykroczeniu onych

26że uwiadomił, ktorego to Aresztu benevole od zwierzchności

27Zamkowey y Urzędu Mieyskiego przyiętego, istotną y

28rzetelną przed niniejszym Urzędem uczynił y zeznał

29Relacyą. Błażey Liniewski [znak krzyża?].

Objaśnienia i tłumaczenia

Kontynuacja aktu 388. Skróty i zwroty: „Authenticatus Juratus” – uwierzytelniony (zaprzysiężony) woźny; „in post” (in postea) – następnie; „benevole” – dobrowolnie; „w kwocie Tysiący Dziesięciu” – pod zakładem (wadium) 10 000 [?] zł (zapis niejasny – „tysięcy dziesięciu”). Niepewne: nazwisko woźnego „Liniewski” (w akcie 390 „Liniewski”; po podpisie znak krzyża [?]), „Słotwińskiego”.

Streszczenie

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego, szlachcic Błażej Liniewski, zaprzysiężony, zeznał, że 30 X 1769 na żądanie Stanisława i Teresy z Kopystyńskich Witkowskich, komorników nurskich, oraz Franciszka Witkowskiego, komornikowica nurskiego, ze szlachtą Antonim Skupiem i Pawłem Słotwińskim udał się najpierw do zamku starościńskiego, a następnie do wójta i urzędu miejskiego w Winnicy i tam aresztował Szymona Bruchnickiego z żoną i synem (oskarżonych o targnięcie się na zdrowie i życie Witkowskich) oraz ich dom i wszelkie ruchomości w mieście Winnicy, oddając je pod poręczenie do rozprawy prawnej pod zakładem dziesięciu tysięcy [?], i powiadomił o sprawie kryminalnej i ich wykroczeniu; areszt został dobrowolnie przyjęty przez zwierzchność zamkową i urząd miejski. Pod relacją imię i nazwisko woźnego ze znakiem krzyża [?].

Transkrypcja

k. 237 (skan 0239, strona prawa – dół)

1Wizya Woźnego na WWk.

2Witkowskich Ran, pobicia,

3y postrzałow przez Urzę-

4wych [?] Bruchnickich zadanych

5[reklamant:] Roku

k. 237v (skan 0240, strona lewa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

2Miesiąca Octobris Trzydziestego Pierwszego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn. y

4przedemną Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc Bur-

5grabstwa Grod. Winn. Stanowszy Oczewisto Woźny Generał Wo-

6iewod. Bracł. y Jnnych Szlachetny Błażey Liniewski Authen-

7ticatus Juratus Officio psenti notus in vim suae verae ac fidelis Rel. [?]

8palam publice recognovit. Jż On Roku teraźnieyszego Tysiąc,

9Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego, Miesiąca Octobris Dnia

10Dwudziestego Osmego, dla nagłey z przypadku słabości Zdro-

11wia Osoby, lubo w Dzień Swiąteczny SS. Apostołow Szymo-

12na y Judy ad Requisitionem W. Stanisława Witkowskiego Ko-

13mornika Nurskiego, maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi Wia-

14ry godnych Urod. Jchmciow Panow Antoniego Skupia y Pa-

15wła Słotwińskiego, majoris ac evidentioris Testimonii gra-

16tia sobie przytomnych schodził do Dworku y pomieszka-

17nia pod Ucieczkę Onegoż naiętego w Mieście Sędowym [?] Win-

18nicy Sytuowanego, gdzie widział y oglądał na Wiell. Stanisła-

19wie Witkowskim Żupan y kontusz w Skroś przestrzelony,

20Głowę z tyłu aż z przecięciem kości przeciętą, y Szablą zrąbaną,

21Głowę całą okrutnie zbitą krwią Suknie, y ciało całe wraz z

22koszulą zbroczone, omdlałego całego, y do śmierci skłonione-

23go, powtornie zaś Dnia Trzydziestego Miesiąca tegoż y Roku

24ad Affectationem tegoż Jmci, z temiż samemi wyż wyrażo-

25ną Szlachtą do tegoż Dworku schodził, gdzie za ratunkiem

26przez Doktora na tymże W. Witkowskim ex mente Prawa

27już w dzień powszedni widział y oglądał, Głowę z tyłu ciętą

28Szablą, y kość przeciętą, gtę [?] boku, nogi obiedwie zbite Pisto-

29letem znaki Sinie krwią zaszłe od Samey Bachuriny [?] a z do-

30łop [?] y Jnne Części zsiniałe y krwią zaszłe, koszulę, Żupan, kon-

31tusz, krwią zbroczone, kontusz zaś Sam w Rękawie prawym

32przestrzelony, przez kulę wyrwany, y prochem spalony: na Sa-

33mey W. Witkowskiey Nogę Prawą koło samego golenia prze-

34strzeloną wraz z pończochą na nodze będącą, krwią Skros zbro-

35czoną, Fartuch y spodnice we Czterech mieyscach Szablą przebite

36na ramieniu prawey ręki dwa razy sinie krwią zaszłe napuchłe, w

37Drzewie powyżey Trakę [?] podwaliny, a niżey Okna Dwoch kul znaki

38postrzału przez nogę Wiell. Witkowskiey przeszłe na Wiell. zaś

39Franciszku Witkowskim Jagodę zbitą, czoło zbite Pistoletem,

40ktore to postrzały, rany, krwawe razy Cięcia y pobicia że przez Sła-

41Szymona Bruchnickiego, Małżonkę y Syna jegoż zadane y podziałane

42w Samo Swięto Apostołow SS. Szymona y Judy pod Nabożeństwa

43były, słyszał widział, y oglądał, ktorey to wizyi swoiey przytomną

44Szlachtą oswiadczony, istotną y rzetelną przedemną Urzędem u-

45czynił y zeznał Relacyą. Błażey Liniewski [znak krzyża?].

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt dopełnia akty 388–389 (sprawa Witkowskich c/a Bruchnickim). Skróty i zwroty: „Authenticatus Juratus Officio praesenti notus in vim suae verae ac fidelis relationis palam publice recognovit” – uwierzytelniony, zaprzysiężony, znany niniejszemu urzędowi, na mocy swej prawdziwej i wiernej relacji jawnie i publicznie zeznał; „majoris ac evidentioris testimonii gratia” – dla większego i oczywistszego świadectwa; „ad requisitionem / ad affectationem” – na żądanie; „ex mente prawa” – zgodnie z intencją prawa; „żupan, kontusz” – części stroju szlacheckiego; „jagoda” – policzek; „Sława [Szymona]” – sławetny (tytuł mieszczański; w rkp. urwane „Sła-”). Niepewne: „Urzę-/wych [?]” w nagłówku (zapewne „Urzędowych”), „Sędowym [?]” (zapewne „JKMści Winnicy”), „gtę [?] boku”, „od Samey Bachuriny [?] a z dołop [?]” (fragment niezrozumiały – może „od samej łopatki aż do stop”), „Trakę [?] podwaliny”. W końcowym podpisie znak (krzyż [?]) po nazwisku. Rozbieżność: wg aktu 388 ranę głowy szablą odniósł Franciszek, a kontusz przestrzelono Stanisławowi; tu obie rany przypisane Stanisławowi.

Streszczenie

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego, szlachcic Błażej Liniewski, zaprzysiężony, zeznał, że 28 X 1769, choć było to święto apostołów Szymona i Judy, z powodu nagłego zagrożenia zdrowia poszkodowanego, na żądanie Stanisława Witkowskiego, komornika nurskiego, ze szlachtą Antonim Skupiem i Pawłem Słotwińskim udał się do wynajętego przez Witkowskiego na schronienie dworku w Winnicy i oglądał: przestrzelony żupan i kontusz, głowę z tyłu przeciętą szablą aż do kości, całą głowę okrutnie zbitą, suknie i ciało z koszulą zbroczone krwią, poszkodowanego omdlałego i bliskiego śmierci. Ponownie 30 X, na jego żądanie, z tą samą szlachtą, po udzieleniu pomocy przez doktora, oglądał ranę głowy z przeciętą kością, zbite pistoletem nogi i sińce, zakrwawioną koszulę, żupan i kontusz przestrzelony w prawym rękawie i opalony prochem; u Teresy Witkowskiej – prawą nogę przestrzeloną koło goleni wraz z pończochą, fartuch i spódnicę przebite szablą w czterech miejscach, na prawym ramieniu dwa sine, napuchłe ślady razów; w drewnie ściany nad podwaliną, poniżej okna, ślady dwóch kul, które przeszły przez nogę Witkowskiej; u Franciszka Witkowskiego – zbity policzek i czoło zbite pistoletem. Słyszał, że rany te zadali sławetny Szymon Bruchnicki, jego żona i syn w samo święto Szymona i Judy podczas nabożeństwa.

Transkrypcja

k. 237v (skan 0240, strona lewa – dół)

1Maa nomine Wiell. Jaczyniczowey

2H. S. in diligentia Sui.

3Roku Tysiąc, Siedmset Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobr. Trzydziestego Pierwszego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn. y

6przedemną Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc

7Burgrabstwa Grod. Winn. postanowiwszy się osobiście Urod. Jm Pan

8[reklamant:] Michał

k. 238 (skan 0240, strona prawa)

1Michał Stefanowicz Jmieniem W. Jeymści Pani Heleny Jaczyni-

2czowey Horod. Słoń. Dobr Wsi Parchomowki Zastawney

3Possessorki w pilności Manifestował się oto: Jż lubo Wiell.

4Horodniczyna Słonimska trzyma Wieś Parchomowkę w Possessyi

5swojey teraz z ktorych Dobr Wsi Parchomowki Prowenta Poda-

6tki, y powinności wszelkie Arędą Karczemna coroczney od Szon-

7tki [?], y powinności wszelkie importowaney należącey Prowizyi kontrakte-

8m zastawnym, między JWW. Dziedzicami z jedney, a Wiell. między

9S. P. Jaczyniczem Horod. Słoń. Małżonkiem, y niniejsza

10Mantis Pryncypałką tegoż między W. Horod. Słoń. Małżon-

11ką pozostałą Wdową z drugiey Strony Spisanym, y Jnwentarzem

12na Gruncie wyprowadzonym jest Ostrzeżono korrespondować po-

13winny. Że jednak dla ciężkiego zamieszania, y rożnych nieszczę-

14sliwosci w Ukrainie, tak Poddaństwo jedno zubożało, w teyże

15Wsi, drugie zaś rozeyść się przymuszone jest dla niemożności

16wystarczenia od Woysk Extorsyom, jako też Aręda karczemna

17umnieyszyłasię korrespondencyi w Jntracie sobie należytey jux-

18ta nexum Contractus et Jnventarii z tych Dobr teraz niema. Więc ta-

19ko nie do bor [?] Prowentow Podatkow, y niezyskiwanie wszelkich Wiell.

20Mantis Pryncypałce należących od Poddaństwa powinności,

21jako też o umnieyszenie y upadnienie Jntraty z karczemney A-

22rędy w tych Dobrach Wsi Parchomowce powtornie w pilno-

23ści nayuroczyściey Manifestuie się. Michał Stefanowicz mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „Maa nomine … in diligentia sui” – manifestacja imieniem … o swojej pilności (zabezpieczająca przed zarzutem zaniedbania); „H. S.” / „Horod. Słoń.” – horodniczy / horodniczyna słonimska; „S. P.” – świętej pamięci; „Mantis” – manifestantki; „aręda karczemna” – dzierżawa karczmy; „szontki [?]” – zapewne „szynku” / „szynkowe” [?]; „importowana prowizya” – należny procent (od sumy zastawnej); „korrespondować powinny” – powinny odpowiadać (dawać dochód); „extorsye” – wymuszenia (kontrybucje wojsk); „iuxta nexum contractus et inventarii” – zgodnie z więzią (postanowieniami) kontraktu i inwentarza; „tako nie do bor [?]” – zapewne „tak o niedobór”. Jaczynicz, horodniczy słonimski – por. akty 309, 340, 342, 347 (Helena z Krzyżanowskich Jaczyniczowa w sporze z Berezowskimi); tam brak tytułu – tu „horodniczyna słonimska”. Plenipotent Michał Stefanowicz – palestrant grodzki winnicki (por. akt 370).

Streszczenie

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Michał Stefanowicz w imieniu Heleny Jaczyniczowej, horodniczyny słonimskiej, zastawnej posesorki wsi Parchomówka, złożył manifestację o jej pilności: choć trzyma ona wieś w posesji, a dochody, podatki, powinności i dzierżawa karczmy z Parchomówki powinny – wg kontraktu zastawnego zawartego między dziedzicami a jej zmarłym mężem, horodniczym słonimskim Jaczyniczem, oraz z nią jako wdową, i wg inwentarza – odpowiadać należnemu procentowi od sumy zastawnej, to z powodu ciężkiego zamieszania i nieszczęść na Ukrainie część poddanych zubożała, część musiała się rozejść, nie mogąc sprostać wymuszeniom wojsk, a dzierżawa karczemna zmalała, tak że posesorka nie ma należnego jej dochodu. Manifestuje więc ponownie o niedobór dochodów i podatków, niewyegzekwowanie powinności poddanych oraz zmniejszenie i upadek dochodu z karczmy w Parchomówce.

Transkrypcja

k. 238 (skan 0240, strona prawa – dół)

1Maa W. Jakubowskiego P. P. y Jnne

2pko W. Hryniewickiemu Star. Bar. y Jnne

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

4Miesiąca Octobris Trzydziestego Pierwszego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn. y prze-

6demną Antonim Jakowickim Namiesnikiem ptunc Burgrabstwa

7Grod. Winn. Cparens psonalit Urod. Jm Pan Andrzey Jaroszewski

8nne et ex parte W. Jm Panu Michała Jakubowskiego Podczaszy-

9ca [?] Dobr Pliskowa Dziedzica, Urod. Karola Dziurskiego

10y Jnnych ludzi Poddanych Pliskowskich ustawiczną krzy-

11wdę maiących postrzegaiąc całości Substancyi W. Pryncy-

12pała Swego Grontow, Lasow, Sianożęci quam solennissime na

13przeciwko Wiell. Michałowi Hryniewickiemu Staroście

14Bareckiemu Dobr Andruszowki itiq [?] Dziedzicowi JWiell.

15Janowi Czyli innego Jmienia Szembekowi Generałowi Woysk

16Koronnych JKMci y Rzeczypospolitey tychże Dobr Wsi An-

17druszowki podług Praw Jemu służących Possessorowi Ba-

18nu [?] Jakichkolwiek Jmion Urod. Woyciechowskim Oycu

19y Synowi Dyspozytorom Raciborowskiemu y Jnnym

20Szlachcie Gracialistom jako też y naybardziey kozakom y chło-

21pom Gromadzkim Andruszowieckim Skarży, żali, Ma-

22nifestuie się, y protestuie oto. Jż Jchmć Obwinieni nie-

23kontentuiąc się dawnieyszemi dostatecznie w niniejszych

24[reklamant:] Aktach

k. 238v (skan 0241, strona lewa)

1Aktach opisanemi krzywdami, najazdami, zaborami, Grabie-

2żami, więzieniami Ludzi po Drogach publicznych łapaniem

3teraz recenter nic sobie niewinnego Urod. Karola Dziurskiego

4Chłopi Poddani Andruszowieccy ad Offens niewiadomi a

5czasu Sprawy po Jmionach y Przezwiskach specyfiko-

6wać się maiące na Własnych Gruntach Pliskowskich za

7potrzebą gospodarską wyiechałego napadli z wrzaskiem y

8krzykiem nieprzyzwoitego języka zaskoczywszy onego Ł[…] [?]

9Do sytości Języka Słowy tuteyszemu krajowi przyzwoi-

10temu do przyzwoitey Chłopskiey przystąpili Exekucyi

11to kiymi alias drągami, to pięsciukami zmierzywszy tegoż

12Urod. Karola Dziurskiego na Placu Własnych Gruntow

13Pliskowskich ograniczonych okrutnie zbili y zelżyli. A za-

14tym tenże Komparent nne W. Pryncypała Swego tak

15o ustawiczne najazdy Grontow, czynienia Wiolencyi,

16jako też naybardziey o zbicie Urod. Dziurskiego cum

17reservato Termino vel alia Manifestatione si Opus

18fuerit porrigenda Ptestat et Manifestat Comparens

19Pisma nieumieiący krzyż Swięty kładąc podpisu-

20je się Andrzey Jaroszewski +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „P. P.” w nagłówku – zapewne „Podczaszyca P[…]” / „Podczaszego [?]” (w tekście „Podczaszy-/ca [?]” – odczyt niepewny); „Star. Bar.” – starosta barecki (Barek / Bar [?]); „nomine et ex parte” – imieniem i ze strony; „itiq [?]” (może „itidem”); „JKMci y Rzeczypospolitey” – Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej; „Banu [?]” – niejasne (może „Panu”); „gracjaliści” – ludzie żyjący przy dworze z łaski (por. akty 370, 375); „recenter” – niedawno; „ad Offens niewiadomi” – (chłopi) nieznani obrażonemu; „zmierzywszy” – zmierzywszy (namierzywszy), wymierzywszy razy; „cum reservato termino vel alia manifestatione si opus fuerit porrigenda” – z zastrzeżeniem terminu lub innej manifestacji, jeśli będzie trzeba ją wnieść; „protestat et manifestat” – protestuje i manifestuje. Niepewne: „Ł[…] [?]” na końcu wiersza (litera / znak nieczytelny), imię Szembeka – w tekście „Janowi czyli innego Jmienia” (por. akty 317, 323: Kazimierz Szembek, generał wojsk koronnych, posesor Andruszówki). Komparent podpisał się krzyżem.

Streszczenie

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Andrzej Jaroszewski w imieniu Michała Jakubowskiego, podczaszyca [?], dziedzica Pliskowa, a także Karola Dziurskiego i poddanych pliskowskich, dbając o całość majątku pryncypała – gruntów, lasów i sianożęci – manifestował przeciw Michałowi Hryniewickiemu, staroście bareckiemu, dziedzicowi Andruszówki, Janowi (czy też innego imienia) Szembekowi, generałowi wojsk koronnych, posesorowi Andruszówki, dyspozytorom Wojciechowskim (ojcu i synowi), Raciborowskiemu i innej szlachcie gracjalistom, a przede wszystkim kozakom i chłopom gromady andruszowieckiej. Obwinieni, nie poprzestając na krzywdach, najazdach, zaborach, grabieżach i łapaniu ludzi na publicznych drogach, opisanych już wcześniej w aktach, niedawno – przez chłopów andruszowieckich, których imiona zostaną podane w czasie sprawy – napadli na niewinnego Karola Dziurskiego, który wyjechał z potrzeby gospodarskiej na własne grunty pliskowskie; z wrzaskiem i nieprzyzwoitymi słowami, po chłopsku, kijami i pięściami okrutnie go zbili i zelżyli na granicznym placu gruntów pliskowskich. Komparent manifestuje o ciągłe najazdy na grunty i gwałty, a zwłaszcza o pobicie Dziurskiego, zastrzegając termin lub dalszą manifestację; jako niepiśmienny podpisał się krzyżem.

Transkrypcja

k. 238v (skan 0241, strona lewa – dół)

1Manifestacya nomine JWiell. Chołoniewskich K. B. przeciwko U-

2rod. Mysłowskiemu y Jnne o Zaboystwo

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Trzydziestego Pierwszego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Winn.

6y przedemną Antonim Jakowickim Namiesnikiem

7ptunc Burgrabstwa Grod. Winn. Comparens perso-

8nalit Urod. Jm Pan Stanisław Rogowski

9Dobr Części w Bortnikach y Wyszkowcach JWiell.

10Jchmciow Panstwa Adama, y Salomei z Kąt-

11skich [?] Chołoniewskich Kasztell. Buskich

12Mall. Dziedzicznych Dyspozytor, Swym y JJWW.

13Pryncypałow swoich Jmieniem stosuiąc się do da-

14wnych Protestacyi, na pko Urod. Jm Panu Jano-

15wi Mysłowskiemu a mianowicie Dnia Wczoray-

16szego w Aktach niniejszych z Obdukcyą y procla-

17matą Ciała uczynioney skarży, Swiadczy, y prote-

18stuie się oto. Jż Jmc Obwiniony od codziennych

19prawie gwałtowności niewstrzymuiąc się, y owszem

20coraz więcey pomnażaiąc niedość że na Dwory

21tak w Bortnikach jako y Wsi Wyszkowcach Ja-

22[reklamant:] snie Wielmożnych

k. 239 (skan 0241, strona prawa)

1JWiell. Protestanta Pryncypałow własne, y Dyspo-

2zytorow w nich mieszkaiących, młyny y Chałupy Pod-

3danych, nie raz napadał, y w nich rożne wiolencye

4pełnił, lecz y w czasie teraźnieyszym Publicznego

5Zamieszania, w ktorym Sprawiedliwości, y Prawo do U-

6skutkowania, w wykonaniu ma trudność bez wszel-

7kiego względu ważył się Mikołaja kaniuka [?] y Własa

8Myszkiewicza jadących przez Wieś przybrawszy

9sobie ludzi, y swych Poddanych w rozny Oręż uzbro-

10jonych Sam z Pistoletami y Fuzyą nabitemi na do-

11browolney drodze zastąpić bić, y więzić, na ktorych

12jęk głośny, y gwałt Urod. Jan Rogowski Syn

13przyszedłszy bezoręzny, gdy upraszał aby tey gwałto-

14wności Poddanym JWiell. Pryncypałow Protestantis

15nieczynił, z Pistoletu ubić usiłował, ktory Żołnierza

16Woysk Rossyiskich na załodze będącego obroną zasło-

17niony, do Wsi Bortnik ledwie salwować się, a gdy

18w przeszły Piątek, Syn Protestanta do Wsi

19Wyszkowiec na Część JWiell. Kasztellanow

20Buskich zjechał, Urod. Mysłowski dowie-

21dziawszy się o przybyciu onego z Chłopami

22z Części Urod. Mysłowskiego Podstolica

23Wendyńskiego zasadzkę uczynić, y okkazyą

24do wyiścia między Urod. Janowi Rogowskiemu

25dać takowym sposobem ważył się, posłał ludzi

26dwoch swoich na Część JWWiell. Kasztell.

27Buskich, y tam od Poddanego tychże JWiell.

28Kasztellanow w robocie będące Płutna z Zawoiem

29Tkaczem Prawowitego kaniuki [?] brać gwałtownie

30kazał. O tey gwałtowności tenże Poddany Tkacz

31gdy do Dworu JWWiell. Kasztellanow

32Buskich Panow Swoich Urod. Ro-

33gowskiego znać o niczym niewiedząc dał, y

34[reklamant:] będącego [?]

k. 239v (skan 0242, strona lewa)

1y Urod. niegdy Jana Rogowskiego we Dworze

2niezastał, tylko ludzi Dworskich, ktorzy to u-

3słyszawszy od wspomnionego Tkacza jeden

4z nich dał znać Urod. niegdy Janowi Rogow-

5skiemu, przy robotnikach Browar reparuią-

6cych będocemu, Dwoch zaś wraz z tymże Tka-

7czem y Poddanym JWiell. Pryncypałow

8Comparentis do Domu onego poszli, y tam

9już na Podworzu zdybawszy Poddanych Wiell.

10Mysłowskich Płotno z zawoiem mieiących

11też Płotno odebrali w ktorym odebraniu

12krzyk Poddani Urod. Mysłowskich daiąc

13znak na zasadzce Ludziom będącym uczynili

14na ktory odgłos, gdy niegdy Urod. Jan Ro-

15gowski z Browaru wyszedł, y ku wyrażone-

16mu Ludzi Tumultowi zbliżał się, Urod. Jan

17Mysłowski z pomienioney zasadzki z Chło-

18pami na zmowie z Sobą będącemi wypadł-

19szy wraz z temiż Chłopami z Fuzyi kulą na-

20bitey do tegoż niegdy Urod. Jana Rogow-

21skiego bardzo blisko zbliżywszy się ku nie-

22mu w piersi strzelił, a na Chłopow z Sobą

23będących, krzyknoł aby bili, jakoż ciż po-

24mienieni Chłopi jeszcze po postrzeleniu

25żyiącego Drągami na mieyscu ubili, jako na

26Dniu wczoraiszym Manifest z Obdukcyą

27y Proklamatą ciała tegoż Urod. Jana Ro-

28gowskiego Szerzey w sobie obmawia. Po

29takowym Zaboystwie tenże Urod. Jan

30Mysłowski wraz z Pomocnikami swo-

31jemi wyrażonego bezprawnego postępku

32[reklamant:] porzuciwszy

k. 240 (skan 0242, strona prawa)

1porzuciwszy Dom swoy, niewiedzieć gdzie odjechał, rzeczy zaś

2onego, Żołnierz Rossyiski na załodze we Dworze Urz. Mysłow-

3skich będący, wszystkie zabrał, y z Wyszkowiec do Kommendy

4swojey uwieść pretendował, Co widząc Urz. Komparent, aby

5potym o te rzeczy pozostałe, y od Urz. Jana Mysłowskiego

6odbieżone niebyło iakowey pretensyi, od tegoż Rossyiskie-

7go Żołnierza odprosił, y aby in rapinam Poddaństwa ro-

8żnego niepooszły, do Dworu niektore zabrać kazał, nie dla

9swojey iakowey korzyści, ale szczegolnie unikaiąc preten-

10syi, dla ocalenia tychże rzeczy, wolne odebranie onych

11ostrzega, o ktore Zabóystwa Prawem Boskim y Publicznym

12Zakazane, y o wyżey wyrażone gwałtowności potwornie [?]

13przeciwko Urz. Janowi Mysłowskiemu Pryncypałowi

14y Pracowitym Demkowi y Andrzejowi Prockowemu

15Synowi Pomocnikom Manifestowawszy się stawił

16przedemną Urzędem Wasyla Borowiczenka Kozaka

17Urz. Mysłowskich, ktory stawiony wyznał in Officio

18psenti, że Urz. Jan Mysłowski przechwalał się w Wigi-

19lią Zaboystwa popełnionego na tenże sam uczynek,

20po ktorym wyznaniu Urząd pomienionego Wasyla

21z Kancellaryi Wolno puścił. Co wszystko idem Com-

22parens Actis connotari prosił co y otrzymał. Stani-

23sław Rogowski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt ponawia i uzupełnia manifestację z aktu 387 (30 X 1769 – zabójstwo Jana Rogowskiego). Daty: „w przeszły Piątek” – piątek 27 X 1769 (wigilia św. Szymona i Judy – zgodnie z aktem 387). Pryncypałowie: Adam Myszka Chołoniewski, kasztelan buski, i jego żona Salomea z Kątskich [?]. Józef Mysłowski – „Podstolic Wendyński” (por. akt 387 „podstolica Wędyni [?]” – tu wyraźniej „Wendyńskiego”: podstolic wendeński [?], od Wenden / Kieś w Inflantach). Skróty i zwroty: „K. B.” – kasztelanów buskich; „Protestantis / Comparentis” – protestującego / komparenta; „salwować się” – ratować się; „zawoy” – zwój (płótna); „in rapinam … niepooszły” – by nie poszły na rabunek; „odbieżone” – porzucone; „in Officio praesenti” – w niniejszym urzędzie; „Actis connotari” – zapisać w aktach. Niepewne: „Kąt-/skich [?]”, „Mikołaja kaniuka [?]” (może przydomek „Kaniuka” albo „kaniuka” = rzemieślnik), „Prawowitego kaniuki [?]” (fragment niejasny), „potwornie [?]” (zapewne „powtórnie”), reklamant „będącego [?]”. Zdanie „do wyiścia między Urod. Janowi Rogowskiemu” – zapewne „do wyjścia niegdy Urod. Janowi Rogowskiemu” (pisarz konsekwentnie zapisuje „niegdy” jako „między” / „niegdy”).

Streszczenie

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Stanisław Rogowski, dyspozytor części dóbr w Bortnikach i Wyszkowcach, dziedzicznych Adama i Salomei z Kątskich [?] Chołoniewskich, kasztelanów buskich, w imieniu swoim i pryncypałów, nawiązując do wcześniejszych protestacji, a zwłaszcza do wczorajszej z obdukcją i proklamacją ciała, manifestował przeciw Janowi Mysłowskiemu. Obwiniony niemal codziennie dopuszczał się gwałtów: wielokrotnie napadał na dwory pryncypałów i dyspozytorów w Bortnikach i Wyszkowcach, na młyny i chałupy poddanych; w czasie obecnego publicznego zamieszania, gdy trudno o wymiar sprawiedliwości, z uzbrojonymi ludźmi i poddanymi, sam z pistoletami i nabitą fuzją, zastąpił drogę przejeżdżającym przez wieś Mikołajowi Kaniukowi [?] i Własowi Myszkiewiczowi, bił ich i więził; gdy na ich krzyk przyszedł bez broni Jan Rogowski, syn manifestanta, prosząc o zaprzestanie gwałtów, Mysłowski próbował go zastrzelić z pistoletu – Rogowski ocalał dzięki obronie żołnierza rosyjskiego z załogi i ledwie zbiegł do Bortnik. W ubiegły piątek, gdy syn przyjechał do Wyszkowiec, do części Chołoniewskich, Mysłowski urządził zasadzkę z chłopami z części Józefa Mysłowskiego, podstolica wendeńskiego [?]: posłał dwóch ludzi, by gwałtem zabrali płótno ze zwojem tkaczowi, poddanemu kasztelanów; tkacz dał znać do dworu, a jeden z ludzi dworskich zawiadomił Jana Rogowskiego, doglądającego robotników przy naprawie browaru; dwóch innych z tkaczem poszło do domu Mysłowskiego i odebrało płótno na podwórzu; na krzyk poddanych Mysłowskiego, będący sygnałem dla zasadzki, Rogowski wyszedł z browaru, a Mysłowski wypadł z zasadzki z chłopami, z bliska strzelił mu z fuzji w pierś i kazał chłopom bić; ci dobili jeszcze żyjącego drągami (jak szerzej opisuje wczorajszy manifest). Po zabójstwie Mysłowski z pomocnikami porzucił dom i odjechał nie wiadomo dokąd, a jego rzeczy zabrał żołnierz rosyjski z załogi we dworze Mysłowskich, chcąc je wywieźć do swojej komendy; komparent wyprosił je od żołnierza i część kazał zabrać do dworu – nie dla korzyści, lecz by nie poszły na rabunek – zastrzegając ich wolne odebranie. Manifestuje o zabójstwo i gwałty przeciw Janowi Mysłowskiemu i pomocnikom Demkowi i Andrzejowi, synowi Procka. Stawiony w urzędzie kozak Mysłowskich Wasyl Borowiczenko zeznał, że Jan Mysłowski w wigilię zabójstwa przechwalał się, że to uczyni; po zeznaniu urząd go zwolnił.

Transkrypcja

k. 240 (skan 0242, strona prawa – dół)

1Maa Urz. Witwickiego pko

2Urz. Łazowskim y Jnne o Zabra-

3nie Papierow.

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Octobris Trzydziestego Pierwszego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y

7przedemną Antonim Jakowickim Namiesnc. pro

8tunc Burgr. Grod. Winn. Postanowiwszy się Osobiście

9Urz. Jm Pan Witwicki Swym y wspoł. konsukcessorow po-

10[…] Jmieniem przychilaiąc się do Widendy coram Actis

11psentibus ni Actu et data uczynioney de diligentia So-

12lennie przeciwko Urz. Jeymć Pani Łazowskiey Matce

13[reklamant:] świeżo

k. 240v (skan 0243, strona lewa)

1świeżo teraz po wdowiałey niegdy Urz. Mikołaia Łazow-

2skiego Mall., Szymonowi, Michałowi, y Danielowi Łazow-

3skim Synom, y Urz. Michałowi Klementowskiemu w ten

4sposob manifestuie się. Jż Jchmć nieuważaiąc na to że

5pod czas rozruchow przez niejakich ludzi hostiliter

6postępuiących, jest Urz. Compns ze wszystkich sprzę-

7tow wyzuty, y penitus ogołocony Jchmć Obwinieni

8żadney niemaiąc przyczyny do Papierow Massam

9Substantiae Zalinskich [?], Witwickich, Kopinskich

10y Jnnych zawieraiących, pod czas wyiechania tych

11rabownikow zabrali u siebie trzymaią, na wiele re-

12kwizycyi Przyiacielskich nieoddaią, owszem z krzy-

13wdą Komparenta y Jnnych Konsukcessorow, gdzie

14y Jnnych Rzeczy wiele znayduie się, oddać rekuzuią,

15świeżo teraz krzywdy czynią, Sianożęć za Bukiem

16własną Komparenta, końmi przez upor y złość wy-

17paśli, a przez to y Poddanym Sabarowskim do teyże

18wiolencyi byli początkiem, płoty połamywali, ogro-

19dniny rożne powypasywali y potratowali. Przeto ten-

20że Compns tak o wyż wyrażone krzywdy y wiolen-

21cye, z przyczyny niesłusznego wzięcia Papierow z do-

22mu własnego Komparenta, iako też y o inne preten-

23sye contra Eosdem pmemoratos Jnculpatos manife-

24stuie się. Jan Witwicki.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „przychilaiąc się do Widendy [?] coram Actis praesentibus ni (=sub) Actu et data uczynioney de diligentia” – nawiązując do wizji (?) / widymusu [?] uczynionej przed niniejszymi aktami pod tą samą datą o pilności (w pisowni „Widenda” – por. akt 388 „w Widendzie [?] Bruchnickich”: prawdopodobnie zniekształcone „Evidentia” / „Widymus”); „hostiliter” – po nieprzyjacielsku; „penitus” – całkowicie; „massam substantiae … zawierające” – obejmujące całość majątku (rodzin Zalińskich [?], Witwickich, Kopińskich i innych); „rekuzować” – odmawiać; „contra eosdem praememoratos inculpatos” – przeciw tymże wyżej wspomnianym obwinionym. Imię komparenta w pierwszej części nie podane (w podpisie „Jan Witwicki”); po „konsukcessorow po-” na końcu karty 240 wyraz urwany (prawdopodobnie „pomienionych”). Niepewne: „Zalinskich [?]” (może Zaleskich), „Sabarowskim” (poddani z Sabarowa – wieś pod Winnicą), „za Bukiem” (nazwa miejsca – Buk, las / uroczysko [?]).

Streszczenie

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Jan Witwicki w imieniu swoim i współsukcesorów, nawiązując do wcześniejszej manifestacji o swojej pilności, manifestował przeciw świeżo owdowiałej Łazowskiej (Annie z Tomarów [?] – por. akt 395), wdowie po Mikołaju Łazowskim, jej synom Szymonowi, Michałowi i Danielowi Łazowskim oraz Michałowi Klementowskiemu. Choć komparent w czasie rozruchów został przez wrogo działających ludzi całkowicie ogołocony ze wszystkich sprzętów, obwinieni bez żadnej podstawy zabrali, po wyjeździe rabusiów, papiery obejmujące całość majątku Zalińskich [?], Witwickich, Kopińskich i innych, trzymają je u siebie i mimo wielu przyjacielskich próśb nie oddają, odmawiając także zwrotu wielu innych rzeczy; ponadto niedawno ich konie złośliwie wypasły należące do komparenta sianożęcie za Bukiem, czym dali przykład poddanym sabarowskim, którzy łamali płoty i wypasali i tratowali różne uprawy ogrodowe. Komparent manifestuje o te krzywdy i gwałty, o bezprawne zabranie papierów z jego domu oraz o inne pretensje.

Transkrypcja

k. 240v (skan 0243, strona lewa – dół)

1Maa Urz. Rudkowskiego pko

2Urz. Łazowskim o rożne krzywdy.

3Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

4Miesiąca Octobris Trzydziestego Pierwszego Dnia.

5Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y

6przedemną Antonim Jakowickim Namiesnc. pro

7tunc Burgr. Grod. Winn. Compns Pttr Urz. Łukasz

8Rudkowski przestrzegaiąc całości honoru swego

9y Życia quam solennissime pko Urz. Annie z To-

10marow [?] Łazowskiey Matce, Szymonowi y Danielowi

11[reklamant:] Łazowskim

k. 241 (skan 0243, strona prawa)

1Łazowskim Synom manifestuie się y Protestu-

2ie oto: Jż Jchmć Obwinieni niemaiąc żadney przy-

3czyny do Urz. Komparenta, łżyć, dyffamować, przed

4całą Gromadą honor nigdy nieskazytelny oczerniać,

5brać, objekcye nigdy niedowiedzione zadawać, bi-

6cie Nahaiami, na kołkach [?] wiązać, smieli, y waży-

7li się, w ogrodzie płoty na złość przełamywać, by-

8dłem swojm wypasać, tratować smieli yważy-

9li się. Dla czego idem Compns widząc tak niezno-

10śne krzywdy honoru, Zdrowia, y Fortuny swo-

11jey powtornie przeciwko wyż wyrażonym ob-

12winionym Manifestuie y protestuie się. Nieu-

13mieiący pisać Znakiem krzyża Swiętego pod-

14pisuie się. Łukasz Rudkowski +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt wiąże się z aktem 394 (Witwicki c/a Łazowscy, tejże daty). Skróty i zwroty: „Compns Pttr” – komparent osobiście; „quam solennissime” – jak najuroczyściej; „dyffamować” – zniesławiać; „objekcye” – zarzuty; „nahaje” – bicze kozackie; „idem Comparens” – tenże komparent. Niepewne: „z Tomarow [?]” (litery „z Tho-/marow”), „na kołkach [?] wiązać” (w rkp. „na kołkach” – może „w kłodach”), „brać” (zapewne skrót / omyłka – może „łajać”).

Streszczenie

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Łukasz Rudkowski, dbając o swój honor i życie, manifestował przeciw Annie z Tomarów [?] Łazowskiej i jej synom Szymonowi i Danielowi Łazowskim: obwinieni bez żadnej przyczyny lżyli go i zniesławiali, przed całą gromadą oczerniali jego nieskazitelny honor, zarzucali mu rzeczy nigdy niedowiedzione, bili nahajami i wiązali na kołkach [?], a w jego ogrodzie złośliwie łamali płoty i wypasali oraz tratowali go bydłem. Wobec tych nieznośnych krzywd na honorze, zdrowiu i majątku ponownie manifestuje i protestuje; jako niepiśmienny podpisał się znakiem krzyża.

Transkrypcja

k. 241 (skan 0243, strona prawa – dół)

1Protestacya Nne Urz. Ha-

2łuzinskiego pko W. Swię-

3cickiemu

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt Dziewiątego

5Miesiąca Octobris Trzydziestego Pierwszego Dnia

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkie-

7mi Winnickiemi y przedemną Antonim Ja-

8kowickim Namiesnikiem protunc Burgr.

9Grod. Winn. Comparens Pttr Urz. Jm Pan Ste-

10fan Paklolski [?] nomine et ex commisso W. Jm

11Pana Jana Holaka Hałuzinskiego przestrzega-

12iąc całości Substancyi Honoru, y Życia, y wła-

13sney Substancyi onego Solennie na przeciwko

14Wiell. Woyciechowi Swięcickiemu skarży,

15manifestuie się y protestuie w ten Sens y oto:

16Jż Wiell. Obżałowany maiąc takowe nie-

17[…] [dolny wiersz karty wyblakły – zapewne „chęci”]

k. 241v (skan 0244, strona lewa)

1do niniejszego Manifestantis Pryncypała w Mie-

2ście Niemirowie tenże Wiell. Obżałowany

3na dobrowolney drodze zastąpiwszy Wiell. ża-

4lącego się Pryncypała, bić, kaleczyć pretendo-

5wał, Słowy nieprzystoynemi łżył, dyffamo-

6wał, y gdyby nie Przyiaciele w tenczas będą-

7ce nieroźwazyli, pewnieby złych okoliczności

8nieszczęśliwe nastąpić by mogli Konsekwen-

9cye, ieszcze niekontentuiąc się krzywdami w

10Gronta wdzierać się y sobie przywłaszczać ważył się,

11gdzie w krotce na Polu Wiell. Protestantis Pryncy-

12pała napadłszy orzących Ludzi własne Pola Com-

13parentis Pryncypała radlili, Parobka położywszy bił,

14kaleczył, za drugiemi się uganiał, Radła y Jarzma

15porąbał, y cały jesienny czas do zasiania y uprzą-

16tnienia się Gospodarskiego zabronił. O co Nne cujus

17supra o wszystkie wiolencye Protestuie się Ste-

18fan Paklolski [?].

Objaśnienia i tłumaczenia

Por. poprawkę użytkownika: „Hałuziński” (nie „Hatuziński”) – tu zapis „Hałuzinskiego”, wyraźny, z przydomkiem „Holak”. Skróty i zwroty: „nomine et ex commisso” – imieniem i z polecenia; „Protestantis / Comparentis Pryncypał” – pryncypał protestującego / komparenta; „nieroźwazyli” – nie rozwadzili (nie rozdzielili); „radlić” – orać radłem; „jarzmo” – jarzmo wołowe; „Nomine cuius supra” – imieniem tego, co wyżej. Niepewne: nazwisko komparenta „Paklolski [?]” (litery „Paklolski” / „Pakłolski”; może Pękalski [?]); ostatni wiersz k. 241 wyblakły, odczytano tylko „maiąc takowe nie-”; nie wiadomo, czyje pola orali ludzie – składnia sugeruje, że to ludzie Święcickiego orali pola pryncypała komparenta. Nazwisko obżałowanego w tekście częściowo wytarte („Swię…ckiemu”) – w nagłówku wyraźnie „Swięcickiemu”.

Streszczenie

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Stefan Paklolski [?] w imieniu i z polecenia Jana Holaka Hałuzińskiego, dbając o całość jego majątku, honoru i życia, protestował przeciw Wojciechowi Święcickiemu: obżałowany, mając [niechęć?] do pryncypała, zastąpił mu drogę w mieście Niemirowie, usiłował go bić i kaleczyć, lżył go nieprzystojnymi słowami i zniesławiał – i gdyby obecni wówczas przyjaciele nie rozdzielili ich, mogłyby nastąpić nieszczęśliwe skutki. Nie poprzestając na tym, wdziera się w grunty Hałuzińskiego i przywłaszcza je: niedawno na polu pryncypała napadł ludzi, którzy orali radłami jego własne pola, powalił i pobił parobka, ganiał za innymi, porąbał radła i jarzma i przez całą jesień uniemożliwił zasiew i prace gospodarskie. Komparent protestuje o wszystkie te gwałty.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 241v (skan 0244, strona lewa – dół)

1Maa W. Obodynskiego

2Ekon. Stwa Winn. pko Wiell.

3Szawłowskiemu [?] Skar. Mścisł.

4Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiąt, Dziewiątego.

5Miesiąca Octobris Trzydziestego Pierwszego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodzkiemi Win-

7nickiemi y przedemną Antonim Jakowickim Na-

8miesnikiem protunc Burgr. Grod. Winn. Com-

9parens Personaliter Urz. Jm Pan Alexander Obo-

10dynski Starostwa Winnickiego Generalny Eko-

11nom swym, y Urod. Jozefa Zakrzewskiego Bra-

12ta Żony swojey Jmieniem Solennie pko

13W. Jm P. Kazimierzowi

k. 242 (skan 0244, strona prawa)

1W. Jm Panu Kazimierzowi Szawłowskiemu [?] Skarbni-

2kowi Mścisławskiemu manifestuie y protestuie

3się oto: Jż tenże W. Jm Pan Szawłowski [?] w kwocie

4niejakieyści Pieniędzy, lubo po mimo wiadomości

5Dworskiey Żydom Winnickim pożyczonych, od tych

6że wraz z Prowizyą lubo nad słuszność, bo kapita-

7łowi rownaiącą się wymożoną całkowicie będąc za-

8spokoiony, nieprzestał nowych do wspomnionych

9Żydow szukać pretensyi, y na tych, ac si straty swo-

10iey za Żywienie w czasie bytności swey, w Winni-

11cy siebie, Ludzi, y koni wetować, y powrocenia

12szukać przedsięwziął. Aże z ubożonego przez powsze-

13chną klęskę Żydowstwa wycisnąć takowego miał tru-

14dność, wyderkafu swoich zprzeto użył sposobow, gdy

15tych bił, z Pistoletami chodząc strzelać odgrażał, Domi

16mierzył, a gdy Urz. Komparent, do Stancyi niedawno

17od WW. Szawłowskich [?] jure quovis nabytey z Obowią-

18zku swey funkcyi y służby przyszedł, y dobremi do tych

19sposobami czyniąc W. Szawłowskiemu [?] remonstra-

20cye, aby krzywdzeni niebyli Żydzi, y w Mieście niedzia-

21łasię wiolencya prosił, natychmiast mięszym [?] W. Sza-

22włowski okazawszy się, y wszelkiey już inney po-

23wolności przyrzekłszy łatwość, za odeyściem skoro

24Urz. Komparenta do Zamku, Żydow kilku iakoto Ber-

25ka Wołodzyna, Herszka Szewelowicza y Jnnych, Jednych

26dla zakwitowania iakoby z oddanego W. Szawłow-

27skiemu Długu Długich, dla zaspokojenia winney od

28onego […] […]ości do Stancyi swojey pod-

29[…]pnie przyzwawszy […] […] z sobą więżąc za-

30bierał się […] od […] Komparentowi […]

31mości […] juź sam u Urz. Zakrzewskiego obu z […]

32[…]

k. 242v (skan 0245, strona lewa)

1wtorną do Obwinionego iechał prośbą zobligował,

2ktory Urz. Zakrzewski gdy Jmieniem W. Komparen-

3ta o nieczynienie tych krzywd JW. Jm Panu Jozefowi

4Kolumnie Czosnowskiemu, Winnickiemu y Ułanow-

5skiemu Staroście Panu, prosić W. Szawłowskiego [?] począł,

6wtym go zastał niecierpliwości Stanie, że nietylko

7Komparenta y Urodzonego Zakrzewskiego, ale y sa-

8mego JW. Starostę Słowami łżył, odgrażki czy-

9nić, za unikaiącym Urod. Zakrzewskim Pas-

10syi W. Szawłowskiego [?], y z Stancyi onego ucho-

11dzącym z Fuzyą gonić, y aż za wrota na Uli-

12cę prześladować ważył się. A na koniec Widen-

13dę w Aktach Grodu tego sub Die Decima Sexta

14Octobris na jedyne tylko rzeczonego Kompa-

15renta szczernienie, iakoby o najechanie Dworku

16y wiolencyi czynienie uczynił. W iakowych

17gwałtowności krokach w trakcie Życia całego,

18nie będąc W. Komparent przeświadczonym,

19iako takiey noty doznawać, niejest sposobnym

20tak naysolenniey y o wzwyż wzmiankowane

21czynione Żydom wiolencye, iako o branie sobie

22honoru, y opisanie circumscriptive przed Aktami

23niniejszemi tak Siebie, iako y Urodzonego Za-

24krzewskiego po Seknie [?] skarży […] użala się.

25Alexander Obodynski mp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Pod aktem notka pisarza: „Finis Anni 1769 Mensis Octobris” – koniec (wpisów) października 1769 r. Dolna część k. 242 (skan 0244 prawa) silnie wyblakła – kilka ostatnich wierszy odczytanych fragmentarycznie. Skróty i zwroty: „Ekon. Stwa Winn.” – ekonom starostwa winnickiego; „Skar. Mścisł.” – skarbnik mścisławski; „ac si” – jak gdyby; „wetować” – wynagradzać sobie (straty); „wyderkaf” – (tu w znaczeniu) wymuszenie, lichwiarskie odzyskanie (wyderkaf – kontrakt dzierżawy z prawem odkupu; użycie przenośne); „jure quovis” – jakimkolwiek prawem; „remonstracye” – upomnienia; „circumscriptive” – w sposób opisowy, obrażający (?); „Widenda” – zapewne „widymus” / „wizja” albo „wydanie” (wpis do akt) z 16 X 1769 – por. akty 388, 394 (to samo słowo). Józef Kolumna Czosnowski – starosta winnicki i ułanowski (pryncypał Obodyńskiego). Niepewne: nazwisko obżałowanego „Szawłowski [?]” (w rkp. „Szawłdwski”, może Szawłowski / Sawłowski), „mięszym [?]” (zapewne „mięciejszym” = łagodniejszym), „Długich” (może „drugich”), „po Seknie [?]” (może „po Sejmie” / „po sądzie”), wiersze końcowe k. 242.

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

31X 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), ówczesnym namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Aleksander Obodyński, generalny ekonom starostwa winnickiego, w imieniu swoim i Józefa Zakrzewskiego, brata swojej żony, manifestował przeciw Kazimierzowi Szawłowskiemu [?], skarbnikowi mścisławskiemu: obżałowany pożyczył Żydom winnickim (bez wiedzy dworu) pewną sumę pieniędzy i choć odzyskał ją całkowicie z procentem – nawet ponad słuszność, bo równym kapitałowi – nie przestawał szukać nowych pretensji do tych Żydów, chcąc sobie powetować koszty utrzymania siebie, ludzi i koni w czasie pobytu w Winnicy; a ponieważ ze zubożałych przez powszechną klęskę Żydów trudno było to wycisnąć, uciekał się do przemocy: bił ich, chodził z pistoletami, groził strzelaniem i mierzył do domów. Gdy komparent z obowiązku służby przyszedł do jego kwatery (niedawno nabytej od Szawłowskich) i łagodnie upominał, by nie krzywdził Żydów i nie czynił gwałtów w mieście, Szawłowski udał łagodność i obiecał poprawę, ale zaraz po odejściu komparenta do zamku wezwał do siebie kilku Żydów, m.in. Berka Wołodzyna i Herszka Szewelowicza, jakoby dla pokwitowania długu, i [więził ich?]. Gdy Zakrzewski w imieniu komparenta i starosty winnickiego i ułanowskiego Józefa Kolumny Czosnowskiego prosił go o zaprzestanie krzywd, Szawłowski w gniewie lżył komparenta, Zakrzewskiego i samego starostę, odgrażał się, a uchodzącego Zakrzewskiego gonił z fuzją aż za bramę na ulicę. W końcu wniósł do akt grodu 16 X 1769 wpis oczerniający komparenta, jakoby ten najechał jego dworek i czynił gwałty. Komparent, który nigdy w życiu nie był o takie czyny oskarżany, manifestuje o gwałty na Żydach, o naruszenie honoru i krzywdzące opisanie siebie i Zakrzewskiego w aktach.

Próba transkrypcji (odczyt częściowy)

k. 243 (skan 0245, strona prawa)

1Mensis Novembris Millesimi Septingentesimi

2Sexagesimi Noni Anni.

3Manifestacya JWiell. Piasko-

4wskiego P. K. in Diligentia no-

5mine Tegoż uczyniona.

6Roku Tysiąc, Siedmset, Sześćdziesiątego, Dziewiątego.

7Miesiąca Novembris, Trzeciego Dnia.

8Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y prze-

9demną Antonim Jakowickim Namiesnikiem Burgrab-

10stwa Grodzkim Winnickim. Comparens Personaliter Urz.

11Woyciech Ignacy Burbinski JWiell. Mikołaja Junoszy Pia-

12skowskiego Podkomorzego Krzemieniec. Piasoczyns. Taraszczań-

13skiego Starosty Orderu Sgo Stanisława Kawalera Dobr Klucza Kra-

14snianskiego z Przyległościami tu w Woiewodztwie Bracła-

15wskim, a Powiecie Winnickim leżących Dziedzica Jmieniem

16te w pilności czyni oswiadczenie: Jż dosyć iawna klęska przez

17rożne Woyska uczyniona Dobrom przyległym Granic: że miey-

18scami w miastach y wsiach puste Chałupy zostały, mieyscami

19w perzyne obrocone, ledwo znaki być mogą, porujnowane, Miesz-

20kancow zaś też Woyska jedných z sobą, porabierali, drugich rozpro-

21szyli, Złota ten kray Pobereże nazywaiący się, prawie cały spu-

22stoszyli, przeto y Dobra Klucz Krasnianski w Pobereżu sytu-

23owany, widząc tak wielkie dla się niebespieczeństwo, bo o mil

24Dwie miasto Tomaszpol y inne poblizsze wsie z Mieszkańcow ogo-

25łocone, y ogniem pomieszkania w perzynę obrocone, przy myśl[…]

26ne tak Żydzi miasta Krasnego, jakotyż wszyscy mieszkańcy Klu-

27cza całego, Domostwa, Chałupy, Gospodarstwa, Zboża, nawet

28maiętki przez niesposobność zabrania się opuszczać, a w mieysca

29bespiecznieysze uchodzić, ktorzy gdy już teraz trocha ucichło,

30gdyby niektórzy zaczęli się powracać, bez sposobu prawie życia tak

31ogołocone zostały, drugich powiększey Części do poporu[…]

32Domostw niewidać, y spodziewać się onych powrotu trudno,

33o Osobach Żydow. Azatym niniejszy Manifestans oswiad-

34cza […], tak wielkie […] Dobr Pobereskich Klucza Kra-

35snianskiego JWiell. Pryncypała Dziedzica […] zrujnowanie y

36zniszczenie […] niesposobności […] […] […]

37do nalezącego Podymnego do Skarbu […] zrujnowani

38będących Żydow wybrania […] […] […]

39Pryncypał y Dobra onego aby […] […] […]

k. 243v (skan 0246, strona lewa – góra)

1kowi Jmieniem tegoż niniejszy Manifestans zanosi pilności.

2Woyciech Ygnacy Burbinski mpp.

Objaśnienia i tłumaczenia

Ostatnie wiersze k. 243 silnie wyblakłe – odczyt fragmentaryczny. Akt nawiązuje do aktów 164, 188, 198 (Mikołaj Junosza Piaskowski, podkomorzy krzemieniecki, starosta piaseczyński [?] i taraszczański, dziedzic klucza krasnieńskiego). Skróty i zwroty: „Mensis Novembris Millesimi Septingentesimi Sexagesimi Noni Anni” – miesiąc listopad roku 1769 (nagłówek nowego miesiąca); „P. K.” – podkomorzego krzemienieckiego; „Piasoczyns.” – piaseczyńskiego [?]; „in diligentia” – o pilności (by uniknąć zarzutu zaniedbania podatków); „Złota … Pobereże” – „złote Pobereże”, tj. Pobereże (kraina nad Dniestrem, zwana złotą); „podymne” – podatek od dymu; „Manifestans” – manifestujący. Niepewne: „bo o mil Dwie miasto Tomaszpol” (o dwie mile miasto Tomaszpol), „przy myśl[…]ne” (zapewne „przymuszeni”), końcówka k. 243 i pierwsze słowo k. 243v „kowi” (zapewne końcówka wyrazu „…kowi” – np. „Piaskowskiemu” / „Skarbowi”).

STRESZCZENIE NIEPEŁNE (tekst odczytany tylko częściowo)

3XI 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, Wojciech Ignacy Burbiński w imieniu Mikołaja Junoszy Piaskowskiego, podkomorzego krzemienieckiego, starosty piaseczyńskiego [?] i taraszczańskiego, kawalera Orderu św. Stanisława, dziedzica klucza krasnieńskiego w województwie bracławskim, powiecie winnickim, oświadczył o jego pilności: wiadomo powszechnie, że różne wojska spustoszyły dobra przygraniczne – w miastach i wsiach zostały puste chałupy, miejscami obrócone w perzynę, mieszkańców wojska częściowo zabrały ze sobą, częściowo rozproszyły i spustoszyły prawie całe tzw. złote Pobereże. Również w kluczu krasnieńskim, położonym na Pobereżu, wobec takiego niebezpieczeństwa – skoro o dwie mile miasto Tomaszpol i inne bliższe wsie zostały ogołocone z mieszkańców i spalone – zarówno Żydzi miasta Krasnego, jak i wszyscy mieszkańcy klucza musieli porzucić domy, chałupy, gospodarstwa, zboże i majątek i uciekać w bezpieczniejsze miejsca; teraz, gdy trochę ucichło, niektórzy wracają bez środków do życia, a po większej części domostw nie widać i trudno się spodziewać ich powrotu. Manifestant oświadcza o zrujnowaniu i zniszczeniu dóbr pobereskich klucza krasnieńskiego i o niemożności wybrania i wpłacenia do skarbu należnego podymnego od zrujnowanych Żydów [i poddanych], aby pryncypał i jego dobra nie byli [obciążani] – tekst końcowy częściowo nieczytelny.

Transkrypcja

k. 243v (skan 0246, strona lewa)

1Arezt w Skale Poddanych

2ex Requisitione Wiell. Hań-

3skiego Cześn. Owr.

4Roku Tysiąc Siedmset, Szesćdziesiąt, Dziewiątego.

5Miesiąca Novembris, Trzeciego Dnia.

6Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grod. Winn. y prze-

7demną Antonim Jakowickim Namiesnikiem Burgrabstwa

8Grodzkim Winnickim. Stanowszy Oczewisto Woźny Gtl. Wwa

9Kijowskiego y Jnnych Opatrzny Bazyli Browczyński [?] in

10vim suae verae ac fidelis Relationis palam, publice, liberèque

11recognovit. Jż on Roku teraznieyszego Tysiąc, Siedmset, Sześć-

12dziesiąt, Dziewiątego, Die Secunda Novembris na Affektacyą

13y prawną Rekwizycyą Wiell. Jmci Pana Hańskiego Cześ. Owr.

14maiąc przy sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych

15Urod. Jchmciow PP. Antoniego Leńkiewicza y Marcina Łachow-

16skiego eo majoris evidentiorisq Testimonii gratia sibi adhi-

17bitos, był w Dobrach Wsi Skale, gdzie będąc, a zastawszy Urz.

18cujusvis nominis Karczewskiego Dyspozytora tameysze-

19go, u ktorego, tudzież u Woyta y Gromady całey Roboczych

20Danila Kowinbę [?] y Romana z Dobr Pulin swywolnie zbie-

21głych, y w Dobrach Skale tylem [?] osiadłych, y ad psens znay-

22duiących się, w Grzywnach Prawem opisanych aresztowa-

23wał y prawnie przyporęczył, ktory Areszt tenże Urz. Dyspo-

24zytor, tudzież Woyt y Cała Gromada Jmieniem JWW. Panow

25swoich benevole przyiowszy, pomienionych aresztowa-

26nych do rozprawy prawney dotrzymać deklarowali,

27y submittowali się. W czym On Woźny Szlachtą sobie

28przytomną oswiadczywszy się z tamtąd odiechał, y tu ad

29Acta przybywszy, prawdziwą przedemną Urzędem

30uczynił y zeznał Relacyą, de quo psens Ejusd. Mlis Rell.

31Mlis qui supra scribendi ignarus Crucem posuit +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „Cześn. Owr.” – cześnik owrucki; „Gtl. Wwa Kijowskiego” – generalny województwa kijowskiego; „in vim suae verae ac fidelis relationis palam, publice, libereque recognovit” – na mocy swej prawdziwej i wiernej relacji jawnie, publicznie i swobodnie zeznał; „roboczy” – chłopi pańszczyźniani; „swywolnie zbiegli” – samowolnie zbiegli; „ad praesens” – obecnie; „w grzywnach prawem opisanych” – pod grzywnami przewidzianymi prawem; „De quo praesens eiusdem ministerialis relatio. Ministerialis qui supra scribendi ignarus crucem posuit” – O czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny wyżej wymieniony, nieumiejący pisać, postawił krzyż. Imię Hańskiego nie podane. Niepewne: nazwisko woźnego „Browczyński [?]”, „Kowinbę [?]”, „tylem [?]” (może „tymczasem”). Skała – wieś [?] w województwie bracławskim; Puliny – dobra (w woj. kijowskim) Hańskiego [?].

Streszczenie

3XI 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, woźny generalny województwa kijowskiego Bazyli Browczyński [?] zeznał, że 2 XI 1769 na żądanie Hańskiego, cześnika owruckiego, ze szlachtą Antonim Leńkiewiczem i Marcinem Łachowskim, był we wsi Skała i tam u dyspozytora Karczewskiego (imię nieznane) oraz u wójta i całej gromady aresztował pod grzywnami prawnymi chłopów Danila Kowinbę [?] i Romana, którzy samowolnie zbiegli z dóbr Puliny i osiedli w Skale, oddając ich pod poręczenie. Dyspozytor, wójt i gromada w imieniu swoich panów dobrowolnie przyjęli areszt i zobowiązali się dostawić aresztowanych do rozprawy. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 243v (skan 0246, strona lewa – dół)

1Areszt Poddanego w Ma-

2chnowce [?] ex Requisitione

3Wiell. Zagorskiego Chorą-

4żego Wołyńskiego.

5Roku Tysiąc

k. 244 (skan 0246, strona prawa)

1Roku Tysiąc, Siedmset, Szesćdziesiąt, Dziewiątego.

2Miesiąca Novembris, Trzeciego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami niniejszemi Grodz. Winn. y pre-

4demną Antonim Jakowickim Namiesnikiem Burgrab-

5stwa Grodzkim Winnickim. Stanowszy Oczewisto Woźny

6Gtl. Wwa Bracł. y Jnnych Opatrzny Chwedor Artemenko

7w moc wierney Relacyi swojey iawnie zeznał. Jż on Roku

8Tysiąc, Siedmset, Szesćdziesiąt, Dziewiątego Dnia Trydzie-

9stego Octobris na Affektacyą y prawną Rekwizycyą

10Wiell. Jmci Pana Jozefa Zagorskiego Chorą. Woł. maiąc przy

11sobie Stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urz. Jana

12Ostaszewskiego y Pawła Kamiszewskiego [?], był w Dobrach

13Wsi Machnowce [?] tu w Wwie Bracł. a Powiecie Winn.

14leżących do Klucza Brahiłowskiego należących w Pos-

15sessyi Wiell. Bogatka będących, gdzie roboczego Wasyla

16Kondratiuka z Żoną, Dziećmi, końmi, Wołami, y Całym

17onego Majętkiem z Dobr Łuki Meleszkowey [?] Wiell. Affe-

18ktanta Dziedzicznych Poddanego Dziedzicznego swawol-

19nie zbiegłego u Woyta y tameyszey Gromady aresztował y

20do rozsądzenia się prawnego przyporęczył, ktory Areszt do-

21browolnie tak Jmieniem JW. Dziedzica jako y Wiell. Possesso-

22ra wyż wyrażonych Dobr iest przyięty. W czym Woźny Sza-

23chtą przytomną oswiadczywszy się, z tamtąd odiechał,

24y tu ad Acta przybywszy, prawdziwego Aresztu uczynił,

25y zeznał Relacyą, de quo psens Ministerialis Re-

26latio. Ministerialis ignarus Literarum Crucem Sanctam

27posuit Chwedor Artemenko +.

Objaśnienia i tłumaczenia

Skróty i zwroty: „Chorą. Woł.” – chorąży wołyński; „Affektant” – żądający (rekwirent); „roboczy” – chłop pańszczyźniany; „swawolnie zbiegły” – samowolnie zbiegły; „De quo praesens ministerialis relatio. Ministerialis ignarus literarum crucem sanctam posuit” – o czym niniejsza relacja woźnego; woźny, nieumiejący pisać, postawił krzyż święty. Niepewne: „Machnowce [?]” (może Machnówka), „Kamiszewskiego [?]”, „Łuki Meleszkowey [?]” (Łuka Meleszkowa – wieś Zagórskiego [?]). Imię Bogatka nie podane.

Streszczenie

3XI 1769 przed Antonim Jałowickim (zapisanym „Jakowickim”), namiestnikiem burgrabstwa grodzkiego winnickiego, woźny generalny województwa bracławskiego Chwedor Artemenko zeznał, że 30 X 1769 na żądanie Józefa Zagórskiego, chorążego wołyńskiego, ze szlachtą Janem Ostaszewskim i Pawłem Kamiszewskim [?], był we wsi Machnówce [?] w województwie bracławskim, powiecie winnickim, należącej do klucza brahiłowskiego, w posesji Bogatka, i tam u wójta i gromady aresztował chłopa Wasyla Kondratiuka, dziedzicznego poddanego z dóbr Łuka Meleszkowa [?], dziedzicznych Zagórskiego, który samowolnie zbiegł z żoną, dziećmi, końmi, wołami i całym majątkiem, oddając go pod poręczenie do rozsądzenia prawnego. Areszt został dobrowolnie przyjęty w imieniu dziedzica i posesora dóbr. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.