Akty 421–460

Transkrypcja

k. 273 (skan 0276, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Szesnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Michałem

4Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urodz. Jmć Pan

5Woyciech Kwaśniewski nne et ex Speciali Commisso W. Jmć Pana Felicy-

6ana Kwaśniewskiego St[aros]ty Nowosieleckiego Porucznika Woysk Koronn.

7zapobiegaiąc Katości[?], y zachowuiąc pilności, solennie na p[rze]c[iw]ko JO. X. Jmci

8Stanisławowi Lubomirskiemu Wdzie Bracł. et in diligentia sui mani-

9festuie się oto. Iż Urodz. Comp[aren]s na Termin Dnia Szesnastego Augusti

10Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego przypadaiący, podług Kontra-

11ktu, y Listownego Dnia Dwudziestego Siodmego Februar. Tysiąc Siedm-

12set Szesdziesiąt Osmego w Pieszczany Datowanego ubespieczenia,

13ziechał y gotow był. Summę w Kontrakcie Specyfikowaną na Ter-

14minie ninieyszym to iest Dnia Szesnastego Augusti odebrać, y

15dotrzymanka w Possessyi Wsiow Hołdakowki[?] Jakubowki[?] dalszey

16podług opisu w Kontrakcie, aż do podniesienia Summy w mo-

17cy Plenipotencyi Sobie daney, aże pomieniona Summa Trzydzie-

18stu Tysięcy Złł. Poll. na Dniu dzisieyszym w Kancellaryi Grodz.

19Winn. nieiest prezentowana, y do Wyliczenia Oney Sum-

20my żadney niemasz Łatwości, przeto w pilności

k. 273v (skan 0277, strona lewa)

1w pilności odebrania Oney Czyni Oświadczenie Woy-

2ciech Kwaśniewski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „406”.

Odczyt: „zapobiegaiąc Katości[?]” – wyraz niejasny (rkp. „Katosci”; może zniekształcone ‘Szkodzie’ lub ‘Kłótni’); nazwy wsi „Hołdakowki[?] Jakubowki[?]” – odczyt niepewny; „w Pieszczany” – miejsce wystawienia zabezpieczenia (Pieszczany?); tytuł w nagłówku „W. B.” rozwiązany wg tekstu („Wdzie Bracł.”); „St[aros]ty Nowosieleckiego” – rkp. „Sty Nowsieleckiego”.

Objaśnienia: „nne et ex Speciali Commisso” – imieniem i ze szczególnego polecenia; „Porucznik Woysk Koronnych” – porucznik wojsk koronnych; „in diligentia sui” – dla własnego zabezpieczenia; „Listowne ubespieczenie” – zabezpieczenie (zobowiązanie) w formie listu; „dotrzymanek w Possessyi” – dalsze dotrzymanie (utrzymanie) posesji wsi (zastawnych/dzierżawnych) aż do odebrania sumy; „w mocy Plenipotencyi Sobie daney” – na mocy udzielonego mu pełnomocnictwa; „Złł. Poll.” – złotych polskich; „w pilności odebrania Oney” – dbając o odebranie tej sumy.

Streszczenie

16sierpnia 1768 r. Wojciech Kwaśniewski, z polecenia Felicjana Kwaśniewskiego, starosty nowosieleckiego i porucznika wojsk koronnych, dla zabezpieczenia oświadczył w grodzie winnickim przeciw księciu Stanisławowi Lubomirskiemu, wojewodzie bracławskiemu, że zgodnie z kontraktem i listownym zabezpieczeniem wystawionym w Pieszczanach 27 lutego 1768 r. stawił się w terminie 16 sierpnia 1768 r., gotów odebrać określoną w kontrakcie sumę (a do jej podniesienia dalej trzymać wsie Hołdakówka[?] i Jakubówka[?]). Suma 30 000 zł nie została jednak złożona w kancelarii grodzkiej winnickiej ani nie ma możliwości jej wyliczenia, o czym czyni oświadczenie.

Transkrypcja

k. 273v (skan 0277, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego

2Miesiąca Augusti Szesnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Michałem

4Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Stawiwszy się Osobiście

5Urodz. Jmć Pan Jan Jedlecki Jnstyg. Grodz. Winn. Jmieniem y z wyraźnego zlecenia

6JO. X[ię]cia Jmć Janusza Tomasza Swiatop. Czetwertynskiego. Podkomorz. JKMci Dobr

7Wsi Kistlickiego[?] do Klucza Komargrodzkiego. należącey, mocą Prawa na-

8bytego Dziedzica, ubespieczaiąc wszelką całość Substancyi tegoż JO. Pryn-

9cypała swego. uroczyście na p[rze]c[iw]ko JO. X. Jmć Antoniemu Czetwertynskiemu

10Starościcowi Dan.[?] oświadczy y Manifestuie się oto. Iż lubo dług przez nie-

11gdy JO. X[ię]cia Jmć Stefana Felicyana Czetwertynskiego Starosty Dan.[?] JO.

12Mantta Pryncypała, y Obżałowanego Oyca na przerzeczone Dobra Wieś

13Kistlickie[?] na Gruncie Komargrodzkim osadzoną, Zaciągniony, do spła-

14cenia Kredytorom na Schedę JO. X[ię]cia Jmć Ant. Czetwertynskiego St[arości]ca

15Dan.[?] przypadł, y Dekretem Działowym między JO. Komparenta Pryn-

16cypałem z iedney, a JO. Oskarżonym z drugiey Strony nastąpionym

17iest nakazano, aby JO. Xże Jmć Antoni Czetwertynski Starościc Dan.[?]

18wyż rzeczoną Dobra. Wieś Kistlickie[?], do Klucza Komargrodz. należą-

19ce, a JO. X[ię]cia Jmci Janusza Tomasza Swiatop. Czetwertynskiego Podk.

20JKMci z mocy Prawa nabytego Dziedziczne, z Długu opłacił, a do

21Czasu opłacenia Prowent Roczny z tychże Dobr corocznie JO. X[ię]ciu Jmć

22Stawaiącego Pryncypałowi wypłacał, przecież JO. Xże Jmć Ant. Czet-

23wertynski St[arości]c Dan.[?] ani Dobr przerzeczonych Wsi Kistlickiego[?] dotąd

24nieokupił. ani Prowentu Rocznego JO. Manttha Pryncypałowi nie-

25płaci. A zatym Urodz. Manifestant widząc w tym JO. Pryncypała

26swego pokrzywdzenie Jmieniem Onegoż p[rze]c[iw]ko Temuż JO. X[ię]ciu Jmć

27Ant. Czetwertynskiemu St[arości]cowi Dan.[?] powtornie iako nayuroczy-

28ściey Manifestuie się Jan Jedlecki Jnstyg. Grodz. Winn. [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „407”.

Odczyt: nazwa wsi „Kistlickiego / Kistlickie” (rkp. „Kistlickiego”, „Kistlickie”) – niepewna, nie zidentyfikowana (w kluczu komargrodzkim); tytuł Czetwertyńskich „Starościc Dan.” / „Starosty Dan.” (rkp. „Dang.”, „Sty Dang.”, „Stc Dang.”) – skrót nierozwiązany (por. akt 417 „Sty Danicz.” – tamże tytuł ks. Antoniego, zapewne również ‘Starościca’); „Jnstyg.” – rkp. „Jngr”, rozwiązane jako instygator; „Mantta / Manttha” – skrót ‘Manifestanta’; „oświadczy” – tak w rkp. (‘oświadcza’); „wyż rzeczoną Dobra” – tak w rkp.

Objaśnienia: „Instygator Grodzki” – oskarżyciel publiczny przy sądzie grodzkim; „mocą Prawa nabytego Dziedzic” – dziedzic na mocy nabytego prawa (kupna); „ubespieczaiąc wszelką całość Substancyi” – zabezpieczając całość majątku; „Scheda” – część spadku przypadająca dziedzicowi; „Dekret Działowy” – wyrok (postanowienie) o podziale majątku między spadkobiercami; „okupić z Długu” – wykupić (spłacić) dobra z długu, którym były obciążone; „Prowent Roczny” – roczny dochód.

Uzupełnienie: w akcie 428 tytuł ks. Janusza Czetwertyńskiego zapisano w pełni „Starosty Danczewskiego” – skrót „Dan.”/„Danicz.” w tym akcie należy zapewne rozwinąć jako ‘danczewski’ (starostwo danczewskie[?]).

Streszczenie

16sierpnia 1768 r. Jan Jedlecki, instygator grodzki winnicki, imieniem księcia Janusza Tomasza Światopełk Czetwertyńskiego, podkomorzego JKMci, nabywcy wsi Kistlickie[?] w kluczu komargrodzkim, manifestował przeciw księciu Antoniemu Czetwertyńskiemu, starościcowi dan.[?]. Dług zaciągnięty na tej wsi przez zmarłego księcia Stefana Felicjana Czetwertyńskiego, ojca obu stron, przypadł do spłaty wierzycielom na schedę księcia Antoniego, a dekret działowy nakazał mu wykupić wieś z długu i do czasu spłaty płacić księciu Januszowi roczny prowent z tych dóbr. Książę Antoni ani nie wykupił wsi, ani nie płaci prowentu, dlatego manifestant ponownie najuroczyściej protestuje.

Transkrypcja

k. 273v (skan 0277, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Siedmnastego Dnia.

3[reszta strony pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat]

k. 274 (skan 0277, strona prawa)

1[górna część strony pusta, przekreślona wielkim znakiem „Z” – vacat]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt niewypełniony: tylko nagłówek i data; numer marginalny „18.” przekreślony (następny akt 424 ma przekreślone „19.” i poprawiony numer „408” – pisarz zaczął błędnie numerować od nowa). Dalsza część k. 273v i górna część k. 274 przekreślone.

Odczyt: „Lewkowce” – rkp. „Lewkow-/ce” – forma niepewna (Lewkowce? Lewkówka?).

Objaśnienia: „Hultaie” – włóczędzy, ludzie luźni; w 1768 r. określenie często stosowane wobec hajdamaków (uczestników koliszczyzny); „ex Requisitione” – z wezwania.

Streszczenie

Pod datą 17 sierpnia 1768 r. pisarz rozpoczął wpis relacji o areszcie „hultajów” (zapewne hajdamaków) w Targowicy i Lewkowcach[?] na wezwanie Zalewskich, lecz tekstu nie wpisał – miejsce puste i przekreślone, a numer aktu skreślono.

Transkrypcja

k. 274 (skan 0277, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Osmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Michałem Jedle-

4ckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r W. Jmć P. Andrzey Wielo-

5gorski Woyski Bracł. Grodz. Winn. y Pograniczny Bracł. Sędzia, iak tylko ode-

6brał Dyspozycyą od Prześwietney Kommissyi Rzpltey Skarbu Koronn. Ktora

7go Lustratorem do Powiatu Bracł. dla Zrewidowania Taryffy, wyrobku y wydat-

8ku Trunkow Krajowych, in Ordine płacenia Podatku Czopowego Szelężne-

9go Konstytucyą Anni Millesimi Septingentesimi Sexagesimi Octavi uchwa-

10lonego, wyznaczyła, y Przysięgę na Rotę niżey wyrażoną w Grodzie właściwym

11wykonać obowiązała, tak tylko po rozproszeniu Chłopstwa Zbuntowane-

12go, Acta p[rae]sentia adire mogł. tak zaraz czyniąc dosyć teyże Dyspozycyi

13y Obowiązkom Urzędu Swego na tę Rotę. Ja Andrzey Wielogorski Przysięgam

14Panu Bogu Wszechmogącemu w Troycy Swiętey Jedynemu, iako w Powie-

15cie Bracł. mnie do Lustrowania wyznaczonym, wszystkie Browary,

16Gorzelnie czyli Winnice y wszelkie Domy, do wyszynku y wyrobku Trun-

17kow krajowych używane, nic nieopuszczaiąc po Miastach Miasteczkach

18y Wsiach ogulnie wszystkich Osobiście Lustrować według Prawa liczby

19Beczek y Garcy wszelkiego Trunku krajowego, Czopowemu y Szelężnemu

20podległego, z Regestrow Kahałow investygacyi Przysięgą dochodzić y w Ta-

21ryffę wpisywać będę, a w Lustrowaniu bez żadnego Względu na Przy-

22iaźń lub Nienawiść Respekt albo Boiaźń, żadnych ani przed ani

23podczas ani po Lustracyi Darow, y Obietnic nieprzyimuiąc przepisa-

24ney mi Czynności Regułę we wszystkim wykonam, y Dzieło Lustra-

k. 274v (skan 0278, strona lewa)

1Lustracyi na czas iak Taryffa wygotowana po uspokoionych Bun-

2tach zostanie, niezastaniaiącsię niczym chyba tylko prawdziwą cho-

3robą Zakoncżyć, Zakonczonego ieden Exemplarz do Grodu właśne-

4go sposobem Oblaty podać, a drugi do Kommissyi Rzpltey Skarbu

5Koronn. odesłać starać się będę. tak mi Panie Boże dopomoż y niewin-

6na Męka Chrystusa Pana. flexis ad Jmaginem Crucifixi genibus

7przed Urzędem y Aktami ninieyszemi w Przytomności Wwu Jchmść

8PP. Franciszka Hołubickiego[?] Skarbn. Łęczyckiego. Jana Skarbn. Dro-

9hickiego, y Alexandra Łowczego Wędyńskiego Czerniawskich, An-

10drzeja Terleckiego y Jnnych Jchmw wykonał. y Jnnotescencyą

11do zlustrowania JO. JW. y W. Jchmść Panom Dziedzicom y Posse-

12sorom y Onych Dyspozytorom wydać Offiarował się. A. A. Wie-

13logorski W. B. S. P. B. Grodz. Winn. [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „408” (poprawione z przekreślonego „19.”). Pierwszy w księdze akt związany z nowym podatkiem czopowym i szelężnym (konstytucja 1768) i z wyraźnym odniesieniem do stłumienia buntu chłopskiego (koliszczyzny) jako warunku dostępu do akt.

Odczyt: „Hołubickiego[?]” (rkp. „Holubickiego”) – nazwisko niepewne; „Łowczego Wędyńskiego” – ‘wendeńskiego’ (rkp. „Wedynskiego”; w akcie 425 „Wendynskiego”); skrót nagłówka „W. B. S. W. P.” i podpisu „W. B. S. P. B. Grodz. Winn.” rozwiązany wg tekstu: wojski bracławski, sędzia pograniczny bracławski (z grodu winnickiego?); „A. A.” przed nazwiskiem w podpisie – tak w rkp. (może ‘Andrzey’); „niezastaniaiącsię” – tak w rkp. (‘nie zasłaniając się’); „właśnego” – tak w rkp. (‘właściwego’).

Objaśnienia: „cum Juramento” – z przysięgą; „Kommissya Rzpltey Skarbu Koronnego” – Komisja Skarbu Koronnego (od 1764); „Lustrator” – urzędnik spisujący (lustrujący) obiekty podlegające podatkowi; „Taryffa” – spis (rejestr) podatkowy; „Podatek Czopowy Szelężny” – podatek od wyrobu i wyszynku trunków (czopowe i szelężne), uregulowany konstytucją sejmu 1768; „Acta praesentia adire” – przystąpić do niniejszych akt; „Rota” – formuła przysięgi; „Gorzelnie czyli Winnice” – gorzelnie (w ówczesnym języku kresowym „winnice” = gorzelnie wódki); „Garcy” – garnce (miara płynów); „Kahały” – gminy żydowskie (arendarze karczem); „investygacyi Przysięgą dochodzić” – dochodzić prawdy przez dochodzenie pod przysięgą; „sposobem Oblaty” – przez oblatę (wpis do ksiąg grodzkich); „flexis ad Imaginem Crucifixi genibus” – klęcząc przed wizerunkiem Ukrzyżowanego; „Innotescencya” – urzędowe zawiadomienie (obwieszczenie) o lustracji; „Dyspozytor” – zarządca dóbr.

Streszczenie

18sierpnia 1768 r. Andrzej Wielogórski, wojski bracławski i sędzia pograniczny bracławski, mianowany przez Komisję Skarbu Koronnego lustratorem powiatu bracławskiego dla spisania taryfy wyrobu i wyszynku trunków krajowych pod podatek czopowy i szelężny (konstytucja 1768), oświadczył, że dopiero po rozproszeniu zbuntowanego chłopstwa mógł przybyć do grodu. Złożył na kolanach przed krucyfiksem przysięgę: osobiście zlustruje wszystkie browary, gorzelnie i domy szynkowe w miastach, miasteczkach i wsiach, będzie dochodził liczby beczek i garncy także z rejestrów kahałów, nie przyjmie darów ani obietnic, a po uspokojeniu buntów ukończy taryfę i odda jeden egzemplarz do grodu, a drugi do Komisji Skarbu. Przysięgę złożył w obecności m.in. Franciszka Hołubickiego[?], skarbnika łęczyckiego, Jana i Aleksandra Czerniawskich i Andrzeja Terleckiego; ofiarował się wydać dziedzicom i posesorom zawiadomienia o lustracji.

Transkrypcja

k. 274v (skan 0278, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Osmnastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r

5W. Jmć P. Paweł Sudymuntowicz na Czeczelowie Rapkowie[?] y Czeczelni-

6ku Czeczel Horodn.[?] Powiatu Zwinog. Vices Gerent Grodz. Starosciński

7Latyczewski Sądowy, iak tylko odebrać do Rąk Swoich mogł Dyspozycyą

8od Jaśnie Oświeconey Kommissyi Skarbu Koronn. Rzpltey oznaczaiącą Po-

9wiatu Zwinog. Lustratorem dla ułożenia Taryffy albo raczey Tabelli wyrob-

10ku y Wydatku Trunkow Krajowych, w porządku Czopowego y Szelężnego

11na Seymie Warszawskim Konstytucyą Opisanego, tak zaraz eo in passu

12do Akt Grodz. Winn. Ninieyszych, przedemną y Aktami ten Jurament

13przybywszy, in eam Juramenti descriptam Rotham. Ja Paweł Sudy-

14muntowicz Czeczel. Przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu w Troycy

15Swiętey Jedynemu. iako w Powiecie Zwinog. wszystkie Gorzelnie Browary

16albo raczey Winnice do Wyrobku Trunkow y Szynkow Krajowych

17używane, nic nieopuszczaiąc po Miastach Miasteczkach, y Wsiach

18ogulnie Wszystkich Osobiście Lustrować według Prawa, liczby Beczek

19Garcy wszystkiego Trunku Krajowego. Czopowemu y Szelężnemu

20podległego. z Regestrow Kahałow Jnvestygacyi Przysięgą dochodzić

21y w Taryffę wpisywać będę, a w Lustrowaniu bez żadnego Wzglę-

22du na Przyiaźń lub nienawiść, Respekt albo Boiaźń, żadnych

23ani przed ani podczas ani po Lustracyi Darow y Obietnic nieprzy-

24muiąc, przepisaney mi czynności Regułę w Wszystkim wykonam, y

25Dzieło Lustracyi na czas iak Tabella Taryffy wygotowana. po

26uspokoionych Chłopstwa Buntach zostanie, niezastaniaiąc się ni-

27czym chyba tylko prawdziwą Chorobą Zakonczyć, Zakonczonego

28ieden Exemplarz do Grodu Własnego Sposobem Oblaty podać

29a Drugi do Kommissyi Rzpltey Skarbu Koronn. odesłać starać się

30będę Tak mi Panie Boże dopomoż y niewinna Męka Chrystu-

31sa Pana. Flexis ad Jmaginem Crucifixi Domini Nostri Jesu

32Christi Genibus, w Przytomności Wielk. Jchmść PP. Francisz-

33ka Hołubickiego[?] Skarbnika Łęczyckiego. Jana Skarbnika

34Drohickiego. y Alexandra Łowczego Wendynskiego. Czer-

35niawskich, y Andrzeja Terleckiego. tudzież Jchmściow Jnnych

k. 275 (skan 0278, strona prawa)

1Szlachty, Wykonał. y Jnnotescencyą do zlustrowania JO.

2JW. Wielk. Jchmść PP. Dziedzicom Possessorom y Onych Dyspozyto-

3rom wydać offiarował się Paweł Sudymuntowicz Czeczel Ho-

4rodny P. Zwinog. Lustrator [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „409” (poprawione z przekreślonego „20.”). Tekst przysięgi niemal identyczny z aktem 424 (A. Wielogórski, lustrator powiatu bracławskiego) – porównanie obu tekstów rozstrzygnęło m.in. odczyt „Wendynskiego” (= wendeńskiego) i nazwisko „Hołubicki[?]”.

Odczyt: „na Czeczelowie Rapkowie[?] y Czeczelniku” – nazwa „Rapkowie” niepewna; „Horodn.[?]” – rkp. „Horodny” – zapewne skrót ‘Horodniczy’ (w nagłówku „H. Zwin.”); „Latyczewski” – tak w rkp. (‘latyczowski’); „Brzeniakiewicz[?]” – nazwisko w notatce marginalnej niepewne; „niezastaniaiąc się” – tak w rkp. (‘nie zasłaniając się’); „nieprzymuiąc” – tak w rkp.

Objaśnienia: „Vices Gerens Grodzki Starościński Latyczowski Sądowy” – zastępca starosty grodowego latyczowskiego w sądach; „Kommissya Skarbu Koronnego” – Komisja Skarbu Koronnego; „Taryffa albo raczey Tabella wyrobku y wydatku Trunkow Krajowych” – rejestr produkcji i sprzedaży trunków krajowych; „w porządku Czopowego y Szelężnego na Seymie Warszawskim Konstytucyą Opisanego” – według porządku podatku czopowego i szelężnego określonego konstytucją sejmu warszawskiego (1768); „eo in passu” – niezwłocznie; „in eam Juramenti descriptam Rotham” – według tej opisanej roty przysięgi; „Kahały” – gminy żydowskie; „Flexis ad Imaginem Crucifixi Domini Nostri Jesu Christi Genibus” – klęcząc przed wizerunkiem Ukrzyżowanego Pana naszego Jezusa Chrystusa; „Legi cum Copia” – przeczytałem z kopią (kolacjonowałem).

Streszczenie

18sierpnia 1768 r. Paweł Sudymuntowicz Czeczel, horodniczy[?] zwinogrodzki i wicegerent grodzki latyczowski, mianowany przez Komisję Skarbu Koronnego lustratorem powiatu zwinogrodzkiego dla sporządzenia taryfy wyrobu i sprzedaży trunków krajowych pod podatek czopowy i szelężny, złożył w grodzie winnickim na kolanach przed krucyfiksem przysięgę lustratora: osobiście zlustruje wszystkie gorzelnie, browary i szynki w miastach, miasteczkach i wsiach, będzie dochodził liczby beczek i garncy także z rejestrów kahałów, nie przyjmie darów, a po uspokojeniu buntów chłopskich ukończy taryfę i odda jeden egzemplarz do grodu, a drugi do Komisji Skarbu. Świadkami byli Franciszek Hołubicki[?], skarbnik łęczycki, Jan Czerniawski, skarbnik drohicki, Aleksander Czerniawski, łowczy wendeński, Andrzej Terlecki i inni (por. akt 424); ofiarował się wydać dziedzicom i posesorom zawiadomienia o lustracji.

Transkrypcja

k. 275 (skan 0278, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Osmnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną Micha-

4łem Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Comparentes

5Personaliter Sławetni Bazyli Mikłaszewski Woyt, Omelan Bazali-

6ski Burmistrz, Mikita Dubicki Przysięgły Ławnik, Damian Zyter-

7ski[?], Mikołay Tywenski[?], Damian Harasymenko, Jozef Szypkowski[?],

8Jan Romański Pisarz Maydeburski, Mieszczanie, Ławnicy, y Radni

9Miasta JKMci Winnicy y Obywatele. Powziąwszy Wiadomość

10o Tradycyi Tiutek Miasta Winnicy Attynencyi przez W. Jmci

11Pana cuius vis Nominis Ostaszewskiego Dworzanina JKMci, vi-

12gore acsi Przywileiu na też Attynencyą nazywaiącą się

13Tiutki, od W. Jmć Pana Kurnatowskiego wyniesionego. y De-

14kretu Deoccupationis zyskanego czynić się maiący, a ztąd

15widząc Praw y Przywileiow swoich od Nayiaśnieyszych Monar-

16chow Polskich Sobie nadanych uchylenie, tedy Subveniendo

17Authoritati Onych et Integritati suae, Coram Actis p[rae]sentibus.

18przeciwko Temuż Wielk. Jmć Panu Kurnatowskiemu, iako y Wielk.

19Jmć Pana Ostaszewskiego Dworzanina JKMci Manifestuią się

20w ten Sposob. Iż pomieniony Jmć Pan Kurnatowski Obratowa-

21ny na wyż wyrażoną Tiutki, dla Allewiacyi Powinności Zam-

22kowi Winn. od ninieyszych Manifestantow należytych, Lustra-

23cyami przepisanych, iako y Podatkow, mianowicie Podymne-

24go, Kwarty, y Jnnych Wielorakich, Taryffami zdawna in simul

25ułożonych, Attynencyę w niczyiey inney Possessyi ab antiquo

26niebędące, nude wyniosszy, a dla Zmocnienia Ważności Przywile-

27iu Tego przez Siebie wyniesionego, tylko JW. Jmć Pana Jozefa Czo-

28snowskiego Winnickiego Starostę, a ninieyszych Komparentow

29szczegulnie do tey Attynencyi Tiutek interessowanych do Pra-

30wa pociągnął. y w Czasie Zamieszania w kraiu gdy Jllegiti-

31ma et Jllegalis memorati Privilegii Exportatio dowodzona być

32niemogła, Dekret Jn Contumaciam wyrobił, y mocą takowego

33przez podanie Wielk. Jmć Pana Ostaszewskiego Dworzanina

34JKMci wzmiankowaną Miasta Attynencyą obiąć w tym nie-

35szczęśliwym Zakłoceniu w Possessyą pretendował. Moderni Com-

36parentes sistendo Exekucyą Dekretu, cum praejudicio nastąpionego

37y Tradycyi niedopuszczaiąc, o nieprawne wyniesienie Przywileiu, y

k. 275v (skan 0279, strona lewa)

1y o Pretendowaney Tradycyi nieważność, iterato Manifestuią się

2Offerendo se o to Actibus ubi de Jure Competenti. Salva p[rae]sen-

3tis Manifestationis Melioratione. Comparentes nieumieiący

4Pisma Znak Krzyża S. kładną. Bazyli Mikłaszewski Woyt

5✠. Omelan Bazaliski Burmistrz ✠ Mykita Dubicki Przy-

6sięgły Ławnik ✠.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „410” (poprawione z przekreślonego „21.”).

Odczyt: w nagłówku „Całego Stwa Winn.” – zapewne ‘Mieszczaństwa’ lub ‘Miasta’ (skrót niepewny); nazwisko burmistrza „Bazaliski” (w podpisie „Bazaliski”, w tekście „Basaliski”); „Zyterski[?]”, „Tywenski[?]”, „Szypkowski[?]” – nazwiska niepewne; „Obratowany” – tak w rkp. (por. akt 408; zapewne ‘obwiniony’ albo ‘obdarowany’ – tu: ten, który wyjednał przywilej); „Pretendo” – kustosz skrócony (‘Pretendowaney’); „Brzeniakiewicz[?]” – nazwisko w notatce marginalnej niepewne.

Objaśnienia: „Sławetni” – tytuł mieszczan; „Pisarz Maydeburski” – pisarz sądu miejskiego prawa magdeburskiego; „Tradycya” – urzędowe wwiązanie w posiadanie dóbr; „Attynencya” – przynależność (grunt, wieś) należąca do miasta; „cuius vis Nominis” – jakiegokolwiek imienia (imię nieznane); „vigore acsi Przywileiu” – na mocy rzekomego (jakoby) przywileju; „Dekret Deoccupationis” – wyrok nakazujący ustąpienie z posiadania; „Subveniendo Authoritati Onych et Integritati suae” – przychodząc w sukurs ich (przywilejów) powadze i swojej nienaruszalności; „Allewiacya Powinności” – ulżenie powinności (odciążenie); „Lustracye” – opisy (inwentarze) królewszczyzny; „Podymne, Kwarta” – podatki (od dymów; kwarta – ¼ dochodu z królewszczyzn na wojsko); „nude wyniosszy” – wyjednawszy gołosłownie (bez podstaw); „Jllegitima et Jllegalis memorati Privilegii Exportatio” – bezprawne i nielegalne wyjednanie wspomnianego przywileju; „Dekret In Contumaciam” – wyrok zaoczny; „Zamieszanie / nieszczęśliwe Zakłocenie w kraiu” – zamieszki 1768 r. (konfederacja barska, koliszczyzna); „Moderni Comparentes sistendo Exekucyą Dekretu” – obecni stawający, wstrzymując wykonanie dekretu; „cum praejudicio” – ze szkodą; „Offerendo se o to Actibus ubi de Jure Competenti” – ofiarując się (dochodzić) o to przed właściwymi z prawa aktami (sądami); „Salva praesentis Manifestationis Melioratione” – z zachowaniem prawa do poprawienia niniejszej manifestacji.

Streszczenie

18sierpnia 1768 r. władze i obywatele miasta królewskiego Winnicy – wójt Bazyli Mikłaszewski, burmistrz Omelan Bazaliski, przysięgły ławnik Mikita Dubicki, Damian Zyterski[?], Mikołaj Tywenski[?], Damian Harasymenko, Józef Szypkowski[?] i pisarz magdeburski Jan Romański – manifestowali przeciw Kurnatowskiemu i Ostaszewskiemu, dworzaninowi JKMci. Kurnatowski, dla uchylenia się od powinności wobec zamku winnickiego i podatków (podymnego, kwarty i in.), wyjednał bezpodstawnie przywilej na Tiutki – przynależność miasta, nigdy nie będącą w cudzym posiadaniu – pozwał tylko starostę Józefa Czosnowskiego z pominięciem zainteresowanych mieszczan, a w czasie zamieszek w kraju uzyskał wyrok zaoczny; teraz za pośrednictwem Ostaszewskiego zamierza wwiązać się w Tiutki. Mieszczanie wstrzymują wykonanie dekretu, nie dopuszczają tradycji i zapowiadają proces o nieprawne wyjednanie przywileju; niepiśmienni postawili krzyże.

Transkrypcja

k. 275v (skan 0279, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Dziewiętnastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną Micha-

4łem Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urodz.

5Jmć Pan Stefan Leski nne ex p[ar]te JW. Konstantego Ludwika y

6Augusty z Ogińskich Platerow Wwdow Mścisł. Małżonkow Za-

7pisany Plenipotent, post Translapsum Terminum Condescen-

8sionis Feria Secunda post F[estu]m Sanctae Annae incidentis, dla po-

9wszechney w tym Kraiu Rewolucyi, y Akt przeszkodzonych

10przychylaiąc się do Manifestu w Grodzie Krzemienieckim Zania-

11sionego, de diligentia Manifestuie się oto. Iż lubo na dniu Dwu-

12dziestym Siodmym Julij w Roku ninieyszym Tysiąc Siedmset

13Szesdziesiąt Osmym z Dekretu Trybunału Koronn. Lwowskiego

14między JWielk. Manifestantis Pryncypałami z iedney, a JWielk.

15Borzęckim[?] Podstolim Koronn. y Jnnemi z drugiey Strony, na-

16stąpionego przypadał. Termin Kondescensyi educendarum in-

17quisitionum na Grunt Miasteczka Przytułki[?] ziechania Że iedn-

18nak prae hostilitate grassuiących widocznie w tym Kraiu Hay-

19damakow, owszem na tychże Gruntach y Traktach Przytułkich[?]

20(: o czym nietylko Swiadectwa, ale nawet y Zaboystwa Znaki

21iawne były :) oraz dla powszechnego potrwożenia y Zamie-

22szania krajowego, niczyby Officyalisty sprowadzić, Lecz y przy-

23tomnego niec było niepodobna, gdyż Wszyscy Obywatele

24na odgłos tych gwałtow powyieżdżali. A zatym de Jmpossibi-

25li Conductione Officij, tum effectuatione praememorati Decreti

26Tribunalitij iako wyżey manifestuiesię Stefan Leski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „411” (poprawione z przekreślonego „22.”).

Odczyt: nazwisko „Borzęckim[?]” (podstoli koronny) – odczyt niepewny; nazwa miasteczka „Przytułki[?]” / „Przytułkich[?]” (rkp. „Przytulki”, „Przytulkich”) – niepewna; „niczyby Officyalisty” – tak w rkp. (‘nie tylko by urzędnika’); „niec” – tak w rkp. (‘nic’ albo ‘nawet’); „Zaniasionego” – tak w rkp. (‘zaniesionego’).

Objaśnienia: „Zapisany Plenipotent” – pełnomocnik ustanowiony zapisem w aktach; „post Translapsum Terminum Condescensionis Feria Secunda post Festum Sanctae Annae incidentis” – po upływie terminu zjazdu (kondescensji) przypadającego w poniedziałek po św. Annie (tu: 27 VII 1768); „Rewolucya” – zamieszki, przewrót (konfederacja barska i koliszczyzna); „Termin Kondescensyi educendarum inquisitionum” – termin zjazdu sądowego na grunt dla przeprowadzenia inkwizycji (przesłuchania świadków); „prae hostilitate grassuiących … Haydamakow” – z powodu wrogich napaści grasujących hajdamaków; „Officyalista” – urzędnik (sądowy) do przeprowadzenia czynności; „de Impossibili Conductione Officij, tum effectuatione praememorati Decreti Tribunalitij” – o niemożności sprowadzenia urzędu oraz wykonania wspomnianego dekretu trybunalskiego.

Streszczenie

19sierpnia 1768 r. Stefan Leski, pełnomocnik Konstantego Ludwika i Augusty z Ogińskich Platerów, wojewodów mścisławskich, przyłączając się do manifestu wniesionego w grodzie krzemienieckim, oświadczył dla zabezpieczenia, że na 27 lipca 1768 r. przypadał – z dekretu Trybunału Koronnego Lwowskiego w sprawie Platerów z Borzęckim[?], podstolim koronnym, i innymi – termin zjazdu na grunt miasteczka Przytułki[?] dla przeprowadzenia inkwizycji. Z powodu grasujących hajdamaków (były świadectwa i widoczne ślady zabójstw na tamtejszych gruntach i drogach) oraz powszechnego popłochu, gdy wszyscy obywatele wyjechali, nie można było sprowadzić urzędnika ani nikogo, kto by był obecny; Leski manifestuje więc o niemożności wykonania dekretu trybunalskiego.

Transkrypcja

k. 275v (skan 0279, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Dwudziestego trzeciego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną Michałem

4Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Stanowszy Oczewiście

5Woźny Gnlis WW. Bracł. y Jnnych Opatrz. Wawrzyniec Janynski[?] w

6moc wierney y Skuteczney Rel. Swoiey iawnie zeznał. Iż On Roku

7teraznieyszego Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego. Dnia Dwu-

8dziestego dziewiątego Lipca na affektacyą y Prawną Rekwizycyą JW.

k. 276 (skan 0279, strona prawa)

1Konstantego, y Augusty z Ogińskich Platerow Wwodow Mścisł. Mał.

2Dobr Klucza Kalnickiego y Daszowskiego. Dziedzicow, tudzież W. Jana

3Oraczewskiego[?] Wsi Bitek w Kluczu Daszowskim. leżącey Possessora

4wyrażonych Włości Kommisarza, maiąc przy Sobie Stronę Szlachty

5Urodzoną Jchmć PP. Jana Strzyżewskiego[?] y Stefana Topolnickie-

6go, dla tym większey Wiary y Ważności, prawnie Sobie do tego

7Aktu użytych, był w Dobrach Miasteczku Kopijowce JO. X. Janu-

8sza Swiatopełka Czetwertynskiego Starosty Danczewskiego[?]

9Dziedzicznych, gdzie będąc odważnych, Konara, Dubyny, Hołoty,

10Jancury, Harsnidora[?], Drabyny, Kliena[?] Assawuty[?], Smahayła[?],

11Kozakow y Poddanych Kopijowskich y Teodorowskich, pod-

12czas naiazdu Miasta Daszowa y Kalnika. y Rabunku

13Dworow w Wioskach Budach y Bitkach w Kupach Hay-

14damackich Znayduiących się aktualnych Haydamakow,

15JmPana Macewicza Towarzysza przeieżdżaiącego przez Da-

16szow y Ludzi Onego Czterech, oraz Żydow Siedmiu, nadto

17we Wsi Bitkach JmPana Lipinskiego Podstarościego. Żada-

18nowskiego[?] chorego Zaboycow Rabusiow, albo li też społeczności

19z Zaboycami maiących, w Winach Prawem Pospolitym opi-

20sanych, u Woyta y Całey Gromady Kopijowskiey, oraz u JmPa-

21na Popławskiego Gubernatora Kopijowskiego. aresztował. y

22prawnie do Usprawiedliwienia się przyporęczył. ktory Areszt

23JmPan Popławski Gubernator y Cała Gromada Kopijowska

24przyiąwszy, Onych Złoczyncow dotrzymać przyrzekli A tym

25Woźny przytomnemi Sobie Szlachtą Oświadczywszy się, y tu przy-

26bywszy, przed Urzędem ninieyszym prawdziwego Aresztu swe-

27go uczynił y zeznał Relacyą De quo p[rae]sens Ejusdem Min[isteria]lis

28Rel. Min[isteria]lis ignarus Scribendi Signum Crucis posuit.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „412” (poprawione z przekreślonego „23.”). Por. akt 420 (areszt Moszyńskich w Daszowie) i 427 (Platerowie).

Odczyt: nazwisko woźnego „Janynski[?]” – niepewne; „Oraczewskiego[?]”, „Strzyżewskiego[?]” – nazwiska niepewne; tytuł ks. Janusza Czetwertyńskiego „Starosty Danczewskiego[?]” (rkp. „Danczewskiego”) – pozwala zapewne rozwinąć skrót „Dan.”/„Danicz.” w aktach 417 i 422; imiona/przezwiska aresztowanych: „Konara, Dubyny, Hołoty, Jancury, Harsnidora[?], Drabyny, Kliena[?] Assawuty[?], Smahayła[?]” – formy dopełniacza (Konar, Dubyna, Hołota, Jancura, Harsnidor[?] (może Harasym Sidor), Drabyna, Klien[?] Assawuta[?], Smahayło[?]) – odczyt części niepewny; „Podstarościego Żadanowskiego[?]” – przymiotnik niepewny (podstarości z jakichś dóbr); „w Kupach Haydamackich” – w gromadach (oddziałach) hajdamackich.

Objaśnienia: „Stanowszy Oczewiście” – stanąwszy osobiście; „Woźny Gnlis WW. Bracł. y Jnnych” – woźny generalny województwa bracławskiego i innych; „Kommisarz” – zarządca (komisarz) dóbr; „odważni” – tytuł ludzi stanu nieszlacheckiego (kozaków, mieszczan); „Towarzysz” – towarzysz chorągwi (szlachcic-żołnierz); „w Winach Prawem Pospolitym opisanych” – w przestępstwach określonych prawem pospolitym; „przyporęczył” – oddał pod poręczenie (gromady), z obowiązkiem stawienia; „De quo praesens Ejusdem Ministerialis Relatio. Ministerialis ignarus Scribendi Signum Crucis posuit” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny, nie umiejąc pisać, postawił znak krzyża.

Streszczenie

23sierpnia 1768 r. woźny generalny Wawrzyniec Janyński[?] zeznał w grodzie winnickim, że 29 lipca 1768 r., na wezwanie Konstantego i Augusty z Ogińskich Platerów, wojewodów mścisławskich, dziedziców kluczy kalnickiego i daszowskiego, oraz Jana Oraczewskiego[?], posesora wsi Bitki w kluczu daszowskim i komisarza tych dóbr, w towarzystwie szlachty Jana Strzyżewskiego[?] i Stefana Topolnickiego przybył do miasteczka Kopijowka, dziedzicznego ks. Janusza Światopełk Czetwertyńskiego, starosty danczewskiego[?]. Tam u wójta i gromady kopijowskiej oraz u gubernatora Popławskiego zaaresztował kozaków i poddanych z Kopijowki i Teodorówki – Konara, Dubynę, Hołotę, Jancurę, Harsnidora[?], Drabynę, Kliena[?] Assawutę[?] i Smahayłę[?] – jako czynnych hajdamaków, którzy w czasie najazdu na Daszów i Kalnik i rabunku dworów w Budach i Bitkach zabili towarzysza Macewicza, przejeżdżającego przez Daszów, i czterech jego ludzi, siedmiu Żydów, a w Bitkach chorego podstarościego Lipińskiego, lub byli wspólnikami zabójców. Gubernator i gromada przyjęli areszt i zobowiązali się dotrzymać złoczyńców. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 276 (skan 0279, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego

2Miesiąca Augusti Dwudziestego Szostego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu

5Winn. Przyszedłszy Osobiście Starozakonny Pierson Jozefo-

6wicz Obywatel Starogrodzki, Swoim y Starozakonnych Zay-

7basia[?] y Judki Moszkowiczow Obywatelow Tuteyszych[?] Jmie-

8niem. Przed tymże Urzędem y Aktami przeciwko Urodz. Za-

9wierzu Bilinskiemu przestępcy[?] W. Andrzeja Podziemby[?] War-

10denskiego[?] Starosty Wiśniowskiego Dworzaninowi Żali się y

11manifestuie

k. 276v (skan 0280, strona lewa)

1y Manifestuie oto. Iż przerzeczony Urodz. Bilinski wiedząc dobrze

2że pożyczone od niego Załącemu się Czerwonych ✠ Sto. Wielk.

3Wardenski[?] Starosta Wiśniowski w Pretensyach Swoich za stra-

4cone przez Obżałowanego z Sprzedania w Wrocławiu Wołow

5Panskich Pieniądze, u Załącegosię zaaresztowawszy, też Czer-

6wonych ✠ Sto. za Dokumentem Tegoż W. Starosty Dnia pier-

7wszego Julij Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt piątego

8zapłacić Załący się musiał. Czego iuż Obżałowany Rozpra-

9wą u Zwierzchności Starogrodzkiey, z Załącym się przekona-

10ny doświadczył. Przecież Urodz. Bilinski Obżałowany dotąd Skrypt

11Załącegosię Zatrzymuiąc, pod Pretextem Onego, przybrawszy

12sobie do Kompanii kilkunastu Ludzi, z temi podczas Jarmar-

13ku w Bałcie Polskiey Mieście Jozefgrodzie zwanym, uczyniw-

14szy Tumult, napadł na kram Załących się Wspolnikow, ztąd

15Piersona Załącegosię gwałtownie z pomienioną Kompanią

16porwawszy Opieraiącegosię przy Niewinności bijąc, Brodę y

17Peysy targaiąc, przez Miasto Publicznie, aż za Przedmieście

18blisko Cwierć mile do Swoiey Stancyi Sprowadziwszy, z Pienię-

19dzy, Co tylko miał przy Sobie y może Pamiętać w Złocie Czer-

20wonych ✠ Pięćdziesiąt. Lewow dziesięć, Monety kilkadziesiąt

21Złotych Poll. ze Wszystkiego obebrał. ktory ledwie na Życiu

22za Protekcyą Zamkową tameczną ocalał. y na tey Jnstan-

23cyą wypuszczony. w Kramie zas przy takowym Tumulcie

24do kilkuset Złotych Polskich Regestrem okazać mianych

25Szkody przyczynił. Zaczym w takowym pokrzywdzeniu, ucie-

26kaiąc się do Prawa y Sprawiedliwości przeciwko Pomienio-

27nemu Urodz. Bilinskiemu, o nieważność dotąd przytrzy-

28manego Skryptu, Niewinną na Publicznym mieyscu napaść

29y Uczynioną Wiolencyą, Zabranie Pieniędzy, przeszkodzenie

30Jarmarku, y sprzyczynienie w Tumulcie Szkod, iak

31nayuroczyściey y powtornie przed Aktami Niniey-

32szemi, Swoim y Rzeczonych Wspolnikow Jmieniem

33Manifestuie się y Protestuie. Ostrzegaiąc Sobie y w-

34zwyż wyrażonym Wspolnikom, Prawne w każdym Są-

35dzie przyzwoitym z Obżałowanym, o Poniesione krzywdy

36popieranie, Salwę Sobie Melioracyi tegoż Manife-

37stu rezerwuiąc. Pierszun Jozefowicz po Hebraysku

38podpisuię się.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „413” (poprawione z przekreślonego „24.”). Data wpisu 26 sierpnia 1768 r. (rkp. „Dwudziestego Szostego”).

Odczyt: k. 276 kończy się wyrazem „manifestuie”, a k. 276v zaczyna od „y Manifestuie oto” (powtórzenie zamiast kustosza); imię manifestanta „Pierson” (nagłówek, tekst), w podpisie „Pierszun”, w tekście raz „Piersona” – zapewne Pejsach/Pinches? – pozostawiono zapis rękopisu; „Zaybasia[?]” – imię wspólnika niepewne; „Tuteyszych[?]” – rkp. „Tunyskich/Tuteyskich”, niepewne; „Zawierzu[?]” – imię Bilińskiego (rkp. „Zawierzu/Ksawerzu”?) niepewne – może Ksaweremu; „przestępcy[?]” – rkp. „przestępcu” (zapewne ‘przystępcy’? albo omyłka za ‘podstarościemu’); nazwisko starosty „Podziemby[?]” i przymiotnik „Wardenskiego[?] / Wardenski[?]” (rkp. „Wardenskiego”, „Wardenski”) – niejasne (może tytuł ‘wendeński’, por. akt 424 „Wędyński”) – niepewne; „Załący się / Załącegosię / Załących się” – tak w rkp. (‘żalący się’); „Lewow dziesięć” – lewki (lewy) – monety (lewkowe talary); „✠ Sto” – znak dukata czerwonego złotego; „obebrał” – tak w rkp. (‘obrabował’); „sprzyczynienie” – tak w rkp.

Objaśnienia: „Starozakonny” – Żyd; „Obywatel Starogrodzki” – mieszkaniec Starogrodu (? – „Zwierzchność Starogrodzka” to władze tego miasta); „Dworzanin” – sługa dworski; „Czerwone złote” – dukaty; „Skrypt” – zobowiązanie dłużne (rewers); „Rozprawa u Zwierzchności Starogrodzkiey” – sprawa przed władzą (sądem dominialnym) w Starogrodzie; „Bałta Polska, Józefgród zwana” – Bałta (część polska, nazwana Józefgrodem), miasto nad Kodymą przy granicy z tatarską (turecką) Bałtą; „Stancya” – kwatera; „Protekcya Zamkowa” – opieka zamku (dworu); „Lewy (lewki)” – talary lewkowe (holenderskie); „Salwa Melioracyi” – zastrzeżenie prawa poprawienia (uzupełnienia) manifestu.

Streszczenie

26sierpnia 1768 r. Żyd Pierson (Pierszun) Józefowicz, mieszkaniec Starogrodu[?], imieniem swoim i wspólników Zajbasia[?] i Judki Moszkowiczów, manifestował przeciw Zawierzowi[?] Bilińskiemu, dworzaninowi Andrzeja Podziemby[?], starosty wiśniowskiego. Biliński wiedział, że 100 czerwonych złotych pożyczonych od niego manifestant musiał już zapłacić staroście (na zaspokojenie roszczeń starosty o pieniądze, które Biliński stracił przy sprzedaży pańskich wołów we Wrocławiu; dokument starosty z 1 lipca 1765), co stwierdziła rozprawa przed władzą starogrodzką; mimo to zatrzymał skrypt dłużny i pod jego pretekstem z kilkunastoma ludźmi wywołał tumult na jarmarku w Bałcie Polskiej (Józefgrodzie): napadł na kram wspólników, porwał opierającego się Piersona, bił go, targał za brodę i pejsy, prowadził publicznie przez miasto aż za przedmieście do swojej kwatery i zabrał mu 50 czerwonych złotych, 10 lewków i kilkadziesiąt złotych monetą; manifestant ledwie ocalał dzięki opiece zamku, a w kramie wyrządzono szkody na kilkaset złotych. Protestuje o nieważność skryptu, napaść, zabranie pieniędzy, przeszkodzenie w jarmarku i szkody; podpisał się po hebrajsku.

Transkrypcja

k. 276v (skan 0280, strona lewa)

k. 277 (skan 0280, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Dwudziestego Szostego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y Przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu

5Winn. Postawiwszy się Osobiście Urodz. Jakob Kortowski[?], ni-

6nieyszy Dobr Wsi Tiutki w Woiewodztwie Bracławskim, a Po-

7wiecie Winn. leżących, w Possessyą Dożywotnią na Funda-

8mencie Przywileiu JKMci, tudzież Dekretu przez Kommis-

9syą Seymową ferowanego W. Michałowi Kurnatowskie-

10mu Towarzyszowi Znaku Pancern. przez Urodz. Dworzani-

11na Lustratora Kommissyi Skarbu Koronn. Przysięgłego Di-

12ebus primis Augusti immediate oddaney, ustanowiony

13Dyspozytor, Jmieniem y z Własnego Zlecenia tegoż W. Mi-

14chała Kurnatowskiego Towarzysza Znaku Pancernego

15Woysk Koronn. po Zeyściu iakichkolwiek niewątpliwych

16Donataryuszow uprzywileiowanego y Aktualnego tychże

17Dobr Wsi Tiutki Possessora Pana Swoiego, z nieukoio-

18nym Żalem, przychylaiąc się do dawnieyszego Oświadczenia

19przed Aktami Koronn. a to uczynionego, na p[rze]c[iw]ko JW. Jozefowi

20Czosnowskiemu St[aros]cie Winn. przestępcy[?] Wsi Tiutki Bezpra-

21wnemu, a zaś ad p[raese]ns uporniee udzieraiącemusię Jnsesso-

22rowi, niemniey Sławet. Bazylemu Mikłaszewskiemu Woy-

23towi, y Jakiegokolwiek Jmienia Dubickiemu Pisarzowi

24Mieyskim, tudzież Szlachcie ze Wsi Wiszni[?] y Kozakom do Osob

25Czterdziestu liczbę wynoszącym po Jmionach y Przezwiskach

26dotychczas niewiadomym po Uwiadomieniu Specyfikowaćsię

27maiącym Skarży Żali Manifestuie y Protestuiesię oto. Iż JW.

28Czosnowski Starosta Winn. nietylko in ante za Przywileiem po-

29nadnie wziętym do Possessyi idącemu Wsi Tiutki Wielk. Kur-

30natowskiemu, Urodz. Załącego się Panu impugnę dosyć

31niedostateczną, bo Całą w Jntromissyach po dwakroć w tęż

32Wieś przez się wziętych zawieraiącą się, pozor Sam tylko pra-

33wności maiącą położyć, od Possessyi oddalić, wytkow wszela-

34kich nienależyte mieć Usesnictwo, warydwać[?], ale nadto na

35tęż Wieś wspomnioną Tiutki, z mocy Dekretu Kommissyi

36Seymowey prawnie na Osobę często rzeczonego Wielk. Kurna-

37towskiego ninieyszego Załącego się Pana oddaną, y Jsto-

k. 277v (skan 0281, strona lewa)

1y Jstotną Possessyą oney praeviis omnibus Solitis Juris, Solen-

2nitatibus (: zaszczyconego, Szlachtę, Kozakow, y Urząd Mieyski

3Winn. w Ognistą broń y Spisy uzbroionych, Dnia osmnastego

4Miesiąca y Roku teraznieyszych nastał, y Subordynował. ktorzy

5nastawszy Urodz. Załącego się z Jzby wypchnęli[?] zamieszkaney[?] y

6gwałtem na konia wsadziwszy za Wieś z odgrzkami[?] na od-

7ięcie Życia powtorzonemi wyrzucili y Wygnali, Possessyi spokoy-

8ney Czterowiecziczney[?] przeszkodzili, y kontynuować daley niedo-

9puścili, Pracowitego Fedora Hryczenka[?] Wielkim podeszłym

10osłabionego niewinnie zbili, Jnnych zas Poddanych Tiutkowiec-

11kich postrachami y Groźbą od posłuszeństwa W. Manifestan-

12towi powinnego odwiedli, Wieś ze wszystkiemi Jntratami na

13JW. Starostę Winn. bezprawnie odebrali. A tak tą udziałaną

14gwałtowną Czynnością JW. St[aros]ta Winn. Dekret tak wielkiey

15Wagi naywyższą moc y Powagę Stanow Rzeczypospolitey re-

16prezentuiący złamał. Jego obowiązki Sobie do wykonania prze-

17pisane złagał. sprzeciwił się ^rzeczywiście^ temuż Dekretowi y kary na

18Łamiących takowe Dekreta włożone na się sciągnął. O co

19wszystko Temże Załący się Jmieniem często nadmienionego

20W. Michała Kurnatowskiego Pana Swoiego powtorną Zano-

21si Solenną Żałobę Obieciuiąc Pryncypała Swoiego Jmieniem

22Sprawiedliwości y Prawa drogą krzywdy y uszkodzenia tako-

23wym Sposobem wyrządzonego, gdzie będzie z Prawa należało

24poszukiwać. Jakob Kortowski[?] [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „414” (poprawione z przekreślonego „25.”). Nagłówek aktu („Maa ex Parte W. Kurnatowskiego”) zapisano też na dole k. 276v jako swoisty kustosz. Por. akt 426 – kontrmanifestacja mieszczan winnickich w tej samej sprawie (przywilej Kurnatowskiego na Tiutki); tam wymienieni ci sami: wójt Bazyli Mikłaszewski i Mikita Dubicki.

Odczyt: nazwisko dyspozytora „Kortowski[?]” (rkp. „Kortowski”, w podpisie „Kortowski”; możliwe Kotowski/Kartowski) – niepewne; „przestępcy[?]” – rkp. „przestępcu”, jak w akcie 429 (sens niejasny; może ‘przystępcy’ – tu: najeźdźcy?); „Dubickiemu Pisarzowi Mieyskim” – w akcie 426 Mikita Dubicki to przysięgły ławnik, a pisarzem jest Jan Romański; „Wiszni[?]” – nazwa wsi niepewna; „ponadnie” – tak w rkp. (‘powtórnie’? ‘ponadto’?); „impugnę” – sprzeciw, zaskarżenie (impugnatio); „wytkow” – zapewne ‘pożytków’; „Usesnictwo” – zapewne ‘użytkowanie’ (usus); „warydwać[?]” – wyraz niejasny; „wypchnęli[?] zamieszkaney[?]” – nad wyrazami cyfry „3” i „2” (pisarz wskazał zmianę szyku: ‘z izby zamieszkanej wypchnęli’); „z odgrzkami[?]” – zapewne ‘z odgróżkami’ (pogróżkami); „Czterowiecziczney[?]” – wyraz zniekształcony, może ‘Czteroniedzielney’ (czterotygodniowej) – niepewne; „Hryczenka[?]” – nazwisko niepewne; „Wielkim podeszłym” – opuszczony wyraz ‘wiekiem’; „złagał” – tak w rkp. (‘złamał/zlekceważył’); „rzeczywiście” dopisane nad wierszem.

Objaśnienia: „Possessya Dożywotnia na Fundamencie Przywileiu JKMci” – dożywotnie posiadanie na podstawie przywileju królewskiego; „Kommissya Seymowa” – komisja sejmowa (sąd komisarski powołany przez sejm); „Towarzysz Znaku Pancernego” – towarzysz chorągwi pancernej; „Lustrator Kommissyi Skarbu Koronnego Przysięgły” – zaprzysiężony lustrator Komisji Skarbowej (por. akty 424–425); „Diebus primis Augusti immediate oddaney” – (posesja) oddanej bezpośrednio w pierwszych dniach sierpnia; „Dyspozytor” – zarządca; „po Zeyściu Donataryuszow” – po śmierci poprzednich obdarowanych (donatariuszy); „Jnsessor” – posiadacz (bezprawny), zasiedziały; „Jntromissya” – wwiązanie (wprowadzenie w posiadanie); „praeviis omnibus Solitis Juris Solennitatibus” – po dopełnieniu wszystkich zwykłych formalności prawnych; „Subordynował” – nasłał, podporządkował (pod swoje rozkazy); „Spisy” – piki; „Jntraty” – dochody; „Stany Rzeczypospolitey” – stany sejmujące; „Żałoba” – skarga.

Streszczenie

26sierpnia 1768 r. Jakub Kortowski[?], ustanowiony dyspozytor wsi Tiutki w powiecie winnickim, imieniem Michała Kurnatowskiego, towarzysza chorągwi pancernej, który otrzymał tę wieś w dożywocie z przywileju królewskiego i dekretu komisji sejmowej (posesję oddał mu w pierwszych dniach sierpnia zaprzysiężony lustrator Komisji Skarbu), manifestował przeciw Józefowi Czosnowskiemu, staroście winnickiemu, bezprawnemu posiadaczowi Tiutek, wójtowi Bazylemu Mikłaszewskiemu, pisarzowi miejskiemu Dubickiemu, szlachcie ze wsi Wisznia[?] i około czterdziestu kozakom. Starosta, nie mając podstaw prawnych poza dwukrotnymi intromisjami, nie tylko usiłował odsunąć Kurnatowskiego od posesji, ale 18 sierpnia 1768 r. nasłał na Tiutki uzbrojonych w broń palną i piki szlachtę, kozaków i urząd miejski winnicki: wypchnęli dyspozytora z izby, gwałtem wsadzili na konia i z pogróżkami śmierci wygnali za wieś, pobili starego poddanego Fedora Hryczenkę[?], groźbami odwiedli poddanych od posłuszeństwa i zabrali wieś z dochodami na starostę, łamiąc dekret mający powagę stanów Rzeczypospolitej. Kortowski[?] zapowiada dochodzenie krzywd na drodze prawa.

Transkrypcja

k. 277v (skan 0281, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Dwudziestego Szostego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami Ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Stanowszy

5Oczewisto Woźny Gnlis Wdztwa Bracł. y Jnn. Opatrz. Jan Janicki

6ktory in vim suae verae, ac fidelis Rel. palam, publice recognovit. Jż

7On Roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego. Dnia

8pierwszego Miesiąca Kwietnia, maiąc przy Sobie Stronę Szlachty Ludzi

9Wiary godnych, maioris evidentiorisque Testimonij gratia Sibi ad huncce Actum

10użytych Urodz. Jchmć PP. Bogumiłego Łazowskiego[?], y Alexandra Kiersz[?]

11ziechał do Dobr Wsi Łuki Zabokrzyckiey[?], gdzie będąc na Affektacyą y

12prawną Rekwizycyą W. Jmć Pana Jana Felixa binominis Kopczynskie-

13go Subdelegata Grodz. Winn. widział Groble, urwaną, Chałupę Mielni-

14kową blisko Młyna będącą zdezelowaną, y w Srodku tey Chałupy

15Jamę wykopaną Upust, y Zołoki[?] wymiesione, z Młyna kamienie

16wybrane, koła Młynskie wszystkie Stępy, owszem wszystkie przy-

17należytości Młynowe porwynowane, tudziesz tamże we Dworze

18będąc widział w Drzwiach Jzdebnych ze srodka kul rożnych Siedm-

19naście, niektore na wylot Drzwi powychodziły, oraz Browar y Karczmę

k. 278 (skan 0281, strona prawa)

1pustą y zruynowane. ktora Dezolacya nastąpić miała przez W.

2JmPana Jana Bukojemskiego bezprawnie Kozakami Niemirow-

3skiemi. Anno p[raese]nti Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octa-

4vo Die Decima Sexta Januar. na Samę Wodokrzesza Ruskie, tę

5Dobra zaiechałemi, co widziawszy y oglądawszy prawdziwey

6Wizyi Przedemną Urzędem, uczynił y zeznał, Szlachtą Sobie Przy-

7tomną oświadczywszy się Relacyą. Woźny nieumieiący pisać

8Znakiem Krzyża S. podpisuie się Jan Janicki ✠.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „415” (poprawione z przekreślonego „26.”).

Odczyt: nazwa dóbr „Łuki Zabokrzyckiey[?]” (rkp. „Luki Zabolnyckiey”, w nagłówku „Łuce Zabołotyc…”) – niepewna; por. akt 410 „Łuka Meleszkowska[?]”; „Łazowskiego[?]” – nazwisko niepewne; „Kiersz[?]” (rkp. „Kiersze”) – nazwisko niepewne, może urwane; „Zołoki[?]” – wyraz niejasny (może ‘żłoby’ lub ‘zastawki’); „porwynowane” – tak w rkp. (‘zrujnowane’); „Stępy” – stępy (urządzenia do tłuczenia kaszy); „na Samę Wodokrzesza Ruskie” – w samo święto Jordanu (Chrzest Pański, „Wodokrzcze”) według kalendarza ruskiego (juliańskiego): 6 I st. st. = 17 I n. st., co mniej więcej zgadza się z datą 16 stycznia; „zaiechałemi” – tak w rkp. (‘zajechanemi’).

Objaśnienia: „in vim suae verae ac fidelis Relationis palam, publice recognovit” – w moc swej prawdziwej i wiernej relacji jawnie, publicznie zeznał; „maioris evidentiorisque Testimonij gratia Sibi ad huncce Actum użytych” – dla większego i wyraźniejszego świadectwa użytych do tej czynności; „binominis” – dwojga imion; „Subdelegat Grodzki” – zastępca sędziego grodzkiego; „Grobla” – grobla stawu młyńskiego; „Upust” – upust wody przy młynie; „Drzwi Jzdebne” – drzwi do izby; „Dezolacya” – spustoszenie; „Anno praesenti Millesimo Septingentesimo Sexagesimo Octavo Die Decima Sexta Januarii” – roku bieżącego 1768, dnia 16 stycznia; „Kozacy Niemirowscy” – milicja nadworna dóbr niemirowskich (Potockich).

Uzupełnienie: w akcie 466 J. A. Bukojemski wymienia swoją posesję „Łuka Zabokrzycka” – nazwa „Łuka Zabokrzycka” w tym akcie może być błędnym odczytem tej samej miejscowości (Łuka Zabokrzycka); do weryfikacji.

Streszczenie

26sierpnia 1768 r. woźny generalny Jan Janicki zeznał w grodzie winnickim, że 1 kwietnia 1768 r., na wezwanie Jana Feliksa Kopczyńskiego, subdelegata grodzkiego winnickiego, w towarzystwie szlachty Bogumiła Łazowskiego[?] i Aleksandra Kiersza[?] przybył do wsi Łuka Zabokrzycka i oglądał zniszczenia: przerwaną groblę, zdewastowaną chałupę młynarza z wykopaną pośrodku jamą, wyrwany upust, wyjęte kamienie młyńskie, zniszczone koła, stępy i wszystkie urządzenia młyna; w drzwiach izby we dworze siedemnaście śladów kul (niektóre przeszły na wylot), a browar i karczmę pustą i zrujnowaną. Spustoszenia miał dokonać 16 stycznia 1768 r., w samo ruskie święto Jordanu, Jan Bukojemski z kozakami niemirowskimi, którzy najechali te dobra. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 278 (skan 0281, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Dwudziestego Siodmego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną Michałem

4Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urodz. JPan Jan

5Koresondowicz[?] Jmieniem W. Jmć Pana Stanisława Worcella Sędziego Ziem.

6Hal. Dobr Bałabanowki y Łukaszowki z Przyległościami Dziedzica, na

7p[rze]c[iw]ko uczynionemu z niedoskonałą Rewizyą Poddaństwa w Dobrach

8tychże Bałabanowce y Łukaszowce z przyległościami będącego, przez

9Urodz. JPana Stefana Brzośniowskiego[?] podania y Zaprzysiężenia

10podobno Onego, iak nayuroczyściey Manifestuiesię y Protestuie w-

11sens takowy. Iż Urodz. JPan Brzośniowski[?] na Dobrach pomienionych

12Bałabanowce y Łukaszowce, nieuczyniwszy doskonałey Rewizyi y Jn-

13dagacyi, wiele się może znaydywać Poddaństwa w Rzeczonych Dobrach

14z krzywdą y Aggrawacyą tychże Dobr W. Załącego się Pryncypała po-

15dał. a podobno zaprzysiągł. Gospodarzow Tysiąc Pięćdziesiąt niby w po-

16mienionych Dobrach Znayduiących się y Mieszkaiących, ktorych ani

17było na tenczas tyle, ani się teraz znayduie, gdyż y po uczynioney

18iuż Przysiędze dla Buntow w Ukrainie wszczętych wiele Gospodarzow

19y Rożnych Ludzi z Dobr W. Manifestuiącego się Pryncypała, boiąc się

20o Życie y Chudobę Swoię precz rozszyło się y pouciekało. Dla Czego Urodz.

21Manifestuiącysię zapobiegaiąc Całości Substancyi W. Pryncypała

22Swego, ażeby ztąd iakowego nieponiosł Uszczerbku y Szkody. w Dobrach

23W. Pryncypał. Comp[aren]tis, o nieważność takowego z niedoskonałą y

24niezupełną Rewizyą uczynionego podania, iterum atque iterum Manife-

25stuie się y Protestuie. J. Koresondowicz[?] [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „416” (poprawione z przekreślonego „27.”). Por. akty 418–420 (S. Worcell).

Odczyt: nazwisko plenipotenta „Koresondowicz[?]” (rkp. „Koresondowicz”, podpis „J. Koresondowicz”) – niepewne; nazwisko obwinionego „Brzośniowski[?]” (rkp. „Brzosniowskiego”, „Brosniowski”, nagłówek „Brosniowskiemu”) – niepewne; „rozszyło się” – tak w rkp. (‘rozeszło się’); „Gospodarzow Tysiąc Pięćdziesiąt” – liczba słownie, odczyt pewny.

Objaśnienia: „Rewizya Poddaństwa” – spis (rewizja) poddanych, tu zapewne dla wymiaru podatku (podymnego, czopowego) – por. akty 424–425 o lustratorach; „Jndagacya” – dochodzenie, badanie; „Aggrawacya” – obciążenie; „Gospodarze” – gospodarstwa chłopskie (dymy); „Bunty w Ukrainie” – koliszczyzna 1768; „Chudoba” – dobytek; „iterum atque iterum” – raz po raz, ponownie.

Streszczenie

27sierpnia 1768 r. Jan Koresondowicz[?], imieniem Stanisława Worcella, sędziego ziemskiego halickiego, dziedzica Bałabanówki i Łukaszówki z przyległościami, manifestował dla zabezpieczenia przeciw Stefanowi Brzośniowskiemu[?]. Ten, nie przeprowadziwszy dokładnej rewizji, podał (a podobno i zaprzysiągł) z krzywdą i obciążeniem dóbr, że w Bałabanówce i Łukaszówce mieszka 1050 gospodarzy, których ani wtedy tyle nie było, ani teraz nie ma – zwłaszcza że po złożeniu przysięgi, z powodu buntów na Ukrainie, wielu gospodarzy i innych ludzi w obawie o życie i dobytek rozeszło się i uciekło. Plenipotent protestuje o nieważność tego podania, by dobra nie poniosły szkody.

Transkrypcja

k. 278 (skan 0281, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Trzydziestego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodu Winn. y Przedemną

4Michałem Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu Winn. Stanow-

5szy Oczewisto Woźny Gnls WW. Bracł. y Jnn. Opatrz. Kazimierz

6Wałkowski[?] w moc prawdziwey y Skuteczney Rel. swoiey, iawnie

7ustnie, y dobrowolnie Zeznał. Iż On Roku Tysiąc Siedmset Szes-

8dziesiąt Osmego Dnia Dwudziestego Siodmego Augusti, na Af-

9fektacyą y prawną Rekwizycyą W. Kazimierza Chojeckiego

10Ch. Żyt. Podwoiewodz. Kijow. maiąc przy Sobie Stronę Szlachty

11Ludzi Wiary godnych, Urodz. Jchmć PP. Andrzeia Szaydowskiego[?] y Woy-

12ciecha Janickiego, maioris evidentiorisque testimonij gratia Sibi

13adhibitos

k. 278v (skan 0282, strona lewa)

1adhibitos był w Dobrach Wsi Studenicy[?] Possessyi Wielk. Zabokrzyc-

2kiego[?], gdzie będąc, Urz. Urbanskiego Dyspozytora, y Roboczego[?]

3Woytka Złodzieia w Grzywnach Prawem Oznaczonych u Wielk.

4Zabokrzyckiego[?] aresztował. y prawnie przyporęczył. ktory Areszt ten-

5że Wielk. Zabokrzycki[?], benevole przyiowszy, do rozprawy Prawney

6dotrzymać deklarował. y Submittowałsię, a tak On Woźny Szlachtą

7Sobie przytomną Oświadczywszysię, z tamtąd powrocił y tu przed

8Urzędem prawdziwego Aresztu uczynił y zeznał Rel. De quo prae-

9sens Ejusdem Min[isteria]lis Rel. Min[isteria]lis qui supra Crucem Sanctam posuit.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „417” (poprawione z przekreślonego „28.”).

Odczyt: nazwisko woźnego „Wałkowski[?]” (rkp. „Walkowski”) – niepewne; nazwa wsi w nagłówku „w Studenniey[?]”, w tekście „Studenicy[?]” (rkp. „Studeniey/Studenicy”) – niepewna (Studenica? Studzienna? Studena?); nazwisko posesora „Zabokrzyckiego[?]” (rkp. „Zabokłickiego/Zaboklicki”) – niepewne; „Szaydowskiego[?]” – nazwisko niepewne; „Roboczego[?] Woytka” – może przezwisko lub określenie (robotnika) – niepewne; skrót tytułu w nagłówku „Ch. Ż. P. K.” rozwiązany wg tekstu: chorąży żytomierski, podwojewodzi kijowski.

Objaśnienia: „maioris evidentiorisque testimonij gratia Sibi adhibitos” – przybranych dla większego i wyraźniejszego świadectwa; „w Grzywnach Prawem Oznaczonych” – pod karą grzywien określonych prawem; „przyporęczył” – oddał pod poręczenie; „benevole” – dobrowolnie; „Submittował się” – zobowiązał się; „De quo praesens Ejusdem Ministerialis Relatio. Ministerialis qui supra Crucem Sanctam posuit” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny jak wyżej postawił krzyż święty.

Streszczenie

30sierpnia 1768 r. woźny generalny Kazimierz Wałkowski[?] zeznał w grodzie winnickim, że 27 sierpnia 1768 r., na wezwanie Kazimierza Chojeckiego, chorążego żytomierskiego i podwojewodziego kijowskiego, w towarzystwie szlachty Andrzeja Szajdowskiego[?] i Wojciecha Janickiego przybył do wsi Studenica[?], posesji Zabokrzyckiego[?], i tam zaaresztował u posesora, pod karą grzywien prawnych, dyspozytora Urbańskiego oraz Wojtka – złodzieja. Zabokrzycki[?] dobrowolnie przyjął areszt i zobowiązał się stawić aresztowanych do rozprawy. Woźny postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 278v (skan 0282, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Augusti Trzydziestego Pierwszego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y Przedemną Stefa-

4nem Leskim Subdeleg. do tego Aktu użytym Comparens P[ersonali]t[e]r Urodz. JPan

5Michał Jedlecki Suscepiant Grodz. Winn., iak tylko dowiedzieć się

6mogł. o Wiarołomney Zeznaney Relacyi w Grodzie Latyczewskim

7p[raevi]a Manifestatione, ac si ob non Susceptionem, tak zaraz

8Solennie na p[rze]c[iw]ko W. JmPanu Bobrowskiemu Skarbn. Kowalsk.

9tudzież Opatrz. Alexandrowi Radlinskiemu[?] Wiarołomnemu

10Woźnemu Manifestuiesię. Iż pomieniony Woźny znać z Roz-

11kazu W. Bobrowskiego Pana Swego na fałkowas[?] Kapycas[?]

12Urz. Komparenta, aby wraz z Jnnemi Susceptantami w Proces

13niesłusznie Jnwolwować, położywszy w Kancellaryi Grodz. Winn.

14Pozew Urz. Jchmć Panom Tomaszowi Czarkowskiemu[?], y Domi-

15nikowi Chodykiewiczowi[?] y Jnnym w Sprawie iakowey ani Urodz.

16Manifestantowi ani wiadomey, o przyięcie Relacyi niedoma-

17gał się, ale nawet kopiy pokazać Urz. Komparentowi p[ro]tunc

18Susceptantowi niechciał, co większa gdy usilnie się domagał.

19przynaymniey pokazania Kopiy y Rezolucyi, dla Czegoby

20w Grodzie Własnym Relacyi zeznać niechciał, hac formalia

21powiedział. taką mam Dyspozycyą, y z tym z Kancellaryi

22poszedł. a potym Wiarołomnie w Grodzie Latyczewskim

23p[raevi]a Manifestatione, ob non Susceptionem Relacyą ze-

24znał. De quibus p[rae]missis iterum protestatur Michał Je-

25dlecki [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „418” (poprawione z przekreślonego „29.”). Ponieważ manifestantem jest sam namiestnik (suscepant) grodu, wpis przyjął Stefan Leski jako subdelegat do tej czynności (por. akty 414, 427, gdzie S. Leski występuje jako plenipotent).

Odczyt: nazwisko woźnego „Radlinskiemu” – potwierdzone w akcie 457; „na fałkowas[?] Kapycas[?]” – wyrazy niejasne (rkp. „na fałkowas Kapycas”; może zniekształcone ‘na fałszywą kapcyą’ – podstęp, zasadzkę – albo ‘na fałszywą kaucyą’); „Czarkowskiemu[?]”, „Chodykiewiczowi[?]” – nazwiska niepewne; „Suscepiant / Susceptant” – tak w rkp.; „Latyczewskim” – tak w rkp. (‘latyczowskim’); „niedomagał się” – zapewne ‘nie domagał się’.

Objaśnienia: „Subdelegat do tego Aktu użyty” – zastępca powołany do tej jednej czynności; „Susceptant Grodzki” – urzędnik przyjmujący wpisy do akt (tu namiestnik burgrabski); „Wiarołomna Relacya” – fałszywe (krzywoprzysięskie) zeznanie woźnego; „praevia Manifestatione, ac si ob non Susceptionem” – po uprzedniej manifestacji, jakoby z powodu nieprzyjęcia (relacji w grodzie właściwym); „Jnwolwować w Proces” – wciągnąć w proces; „Pozew” – pozew sądowy; „hac formalia powiedział” – powiedział takimi słowy; „Rezolucya” – wyjaśnienie, decyzja; „De quibus praemissis iterum protestatur” – o te rzeczy ponownie protestuje.

Uzupełnienie: akt 435 (ten sam spór, ta sama relacja) ma w analogicznym miejscu „na kapcyą iakowąś” – wyrażenie „na fałkowas[?] Kapycas[?]” należy więc zapewne czytać ‘na [jakowąś] kapcyą’ (captio – podstęp, pułapka procesowa).

Uzupełnienie: akt 457 (pozew Jedleckiego przeciw Bobrowskiemu i woźnemu) podaje nazwisko woźnego wyraźnie: Aleksander Radliński (Radeliński).

Streszczenie

31sierpnia 1768 r. Michał Jedlecki, suscepant (namiestnik) grodu winnickiego, przed Stefanem Leskim jako subdelegatem manifestował przeciw Bobrowskiemu, skarbnikowi kowalskiemu, i woźnemu Aleksandrowi Radlińskiemu. Woźny, najwyraźniej z rozkazu Bobrowskiego, chcąc niesłusznie wciągnąć Jedleckiego wraz z innymi suscepantami w proces, położył w kancelarii grodu winnickiego pozew przeciw Tomaszowi Czarkowskiemu[?], Dominikowi Chodykiewiczowi[?] i innym w sprawie Jedleckiemu nieznanej; nie domagał się przyjęcia relacji, a nawet odmówił pokazania kopii pozwu i wyjaśnienia, dlaczego nie chce zeznać relacji w grodzie właściwym, mówiąc tylko „taką mam dyspozycję”, po czym wyszedł. Następnie fałszywie zeznał relację w grodzie latyczowskim, z uprzednią manifestacją, jakoby gród winnicki jej nie przyjął. Jedlecki ponownie o to protestuje.

Transkrypcja

k. 278v (skan 0282, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego

2Miesiąca Augusti Trzydziestego Pierwszego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y Przede-

4mną Michałem Jedleckim Namiesn. p[ro]tunc Burgr. Grodu

5Winn. Stawiwszy się Osobiście Urodz. JmPan Andrzey Brudni-

6cki Jmieniem y z Wyraźney Woli JO. X[ię]cia Jmci Janusza Tomasza

7na Nowey Czetwertni Komargrodzie Sabach[?] y Kopijowce Swiatopeł-

k. 279 (skan 0282, strona prawa)

1Swiatopełka Czetwertynskiego Podkomorzego Nadwor-

2nego JKMci, ubespieczaiąc Całość wszelką JO. Pryncy-

3pała Swego Solennie naprzeciwko Wielk. JmPanu Gabry-

4elowi Bobrowskiemu, Skarbn. Kowalsk. podstępnemi

5idąc krokami, położywszy Pozew na Trybunał Koron-

6ny Lwowski, w Sprawie pierwnie[?] y niesłusznie ufor-

7mowaney, JO. Manifestanta Pryncypałowi na kapcyą[?]

8iakowąś Relacyą Onego niepodług Prawa in proprio

9Territorio, ale w Obcym Grodzie, to iest Latyczewskim

10Feria Tertia in Crastino Festi Decollationis Sancti Jo-

11annis Anno Praesenti, gdzie JO. Manifestantis Pryn-

12cypał. Possessyi niema, non silentibus Actis proprij

13Territorij zeznać kazał. O ktory podstęp Urodzony

14Comparens Nomine Cujus supra przeciwko temu

15Wielk. Bobrowskiemu Manifestuiąc się, Nieprawo-

16ność Zeznania Relacyi Oświadcza. Andrzey

17Brudnicki [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „419” (poprawione z przekreślonego „30.”) – ostatni akt z sierpnia 1768 r. Pod nim, na pozostałej części k. 279, pisarz wypisał wielkimi literami zakończenie „Finis” (koniec działu sierpniowego). Następna karta (k. 279v, skan 0283 lewa) zawiera tylko ozdobne pióro i napis „Mensis September”, a od k. 280 (skan 0283 prawa) zaczynają się „Acta Mense Septembri Anno 1768” (akt rkp. 420). Akt dotyczy tej samej relacji, o którą w akcie 434 protestował namiestnik M. Jedlecki (woźny A. Radliński zeznał ją w grodzie latyczowskim).

Odczyt: „Sabach[?]” – nazwa trzeciej z wymienionych majętności niepewna (rkp. „Sabach”); „pierwnie[?]” – rkp. „pierwnie”, może ‘pierwiej’ (wcześniej) – niepewne; „na kapcyą[?] iakowąś” – rkp. „na kapcyą iakowąs” – zapewne ‘kapcja’ (podstęp, zasadzka, łac. captio) – por. akt 434 „na fałkowas Kapycas”, co wskazuje, że tam chodzi o ten sam wyraz (‘na jakąś kapcję’); „Latyczewskim” – tak w rkp.; dopisek marginalny wstawiony znakiem odsyłacza wprowadza formułę manifestacji („Manifestuie się oto. Iż W. Bobrowski Skarbn. Kowalsk.”), której brak w głównym tekście.

Objaśnienia: „na Nowey Czetwertni, Komargrodzie, Sabach y Kopijowce” – tytulatura dziedziczna: pan na Nowej Czetwertni, Komargrodzie, Sabach[?] i Kopijówce; „Podkomorzy Nadworny JKMci” – podkomorzy nadworny (dworu królewskiego); „ubespieczaiąc Całość wszelką” – zabezpieczając całość praw i majątku; „Pozew na Trybunał Koronny Lwowski” – pozew przed Trybunał Koronny we Lwowie; „kapcya” (captio) – podstęp prawny, zasadzka procesowa; „in proprio Territorio” – na własnym terytorium (we właściwym grodzie); „Feria Tertia in Crastino Festi Decollationis Sancti Joannis Anno Praesenti” – we wtorek, nazajutrz po święcie Ścięcia św. Jana (29 VIII), roku bieżącego – tj. 30 VIII 1768; „non silentibus Actis proprij Territorij” – choć akta właściwego terytorium nie milczały (były czynne); „Nomine Cujus supra” – imieniem jak wyżej; „Legi cum Copia et Paragrapho” – przeczytałem z kopią i dopiskiem; „Finis” – koniec.

Uzupełnienie: akt 457 (pozew Jedleckiego przeciw Bobrowskiemu i woźnemu) podaje nazwisko woźnego wyraźnie: Aleksander Radliński (Radeliński).

Streszczenie

31sierpnia 1768 r. Andrzej Brudnicki, imieniem księcia Janusza Tomasza Światopełk Czetwertyńskiego, pana na Nowej Czetwertni, Komargrodzie, Sabach[?] i Kopijówce, podkomorzego nadwornego JKMci, manifestował przeciw Gabrielowi Bobrowskiemu, skarbnikowi kowalskiemu. Bobrowski podstępnie położył pozew do Trybunału Koronnego Lwowskiego w sprawie niesłusznie sformowanej i dla zastawienia na księcia jakiejś pułapki procesowej kazał zeznać relację tego pozwu nie we właściwym grodzie, lecz w obcym – latyczowskim – 30 sierpnia 1768 r., choć książę nie ma tam dóbr, a akta właściwego grodu były czynne. Brudnicki oświadcza nieprawność zeznania tej relacji. Akt zamyka wpisy z sierpnia 1768 r. (pod nim słowo „Finis”).

Transkrypcja

k. 280 (skan 0283, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembra Pierwszego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu

5Winn. Stanowszy oczewiscie woźny Gnlis WWa Bracł. y Jnnych Szla-

6chetny Andrzey Zielinski w moc wierney Rel. swoiey dobrowolnie zeznał,

7Jż on roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego Dnia

8Trzydziestego Pierwszego Sierpnia. Pozew Gnlis Trybunału Koronnego Lwow.

9Authentyczny odniosł do Dobr Wsi Andruszowki y tam ten Pozew

10we Dworze tameyzym w Jzbie na Stole położywszy opowiedzenie

11onego, od kogo po kogo y w iakiey sprawie wyszedł prawnie opo-

12wiedział, y do wiadomości podał, ktorego Pozwu Treść takowa. Sta-

13nisław August z Bożey Łaski Krol Polski, Wielki Xiąże Lit. Ruski,

14Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Jnflantski, Kijowski, Wołynski, Podol-

15ski, Podlaski, Smolenski, Siewierski, Bracł. y Czerniechowski. Wam

16Wielk. Michałowi Hryniewickiemu St[aros]cie Bareckiemu, Dobr Andru-

17szowki w WWie Bracł. a Powiecie Winnickim leżących Dziedzicowi,

18Andrzeiowi czyli Jnnego Jmienia Damianowi Wąsowiczowi St[aros]cie

19Dzierżkowsk. przestępcy[?] pomienionych Dobr Wsi Andruszowki, Jano-

20wi czyli także Jnnego Jmienia Szembekowi Miecznikowi Zatorskie[mu]

21Generałowi Woysk Koronnych JKMci teraznieyszemu tychże często rzeczonych

22Dobr Wsi Andruszowki Possessorom. Pozwanym, z prawy niżey wyrażoney

23Osob y Dobr WW. generaliter wszelakich przykazuiemy, abyście WW. przed

24Sądem naszym Gnlis Trybunału Koronnego Lwow. wtenczas gdy ta sprawa

25z Regru y wpisu sobie należytych do Sądzenia przypadnie, y przy-

26wołana będzie, Sami oblicznie y zawicie Staneli, na Jnstancyą Jnstygatora Sądowe-

27go y iego Delatora Wielk. Jmć Pana Michała z Ostrowca Jakubowskiego Pod-

28k[omorzego][?] Ziem.[?], Dobr Wsi Pliskowa w WWie Bracł. a Powiecie Winn.

29leżących, a z Dobrami Andruszowką WW. in Contiguitate Gruntow o-

30haczuiących[?], Dziedzica, Aktora, y innych, ktory Aktor przychylaiącsię

31do Dekretu Kompromissarskiego Granice w sobie między pomienio-

32nemi Dobrami Pliskowem, W. Aktora Dziedzicznemi, z iedney, a WW.

33Wielk. Hryniewicki Dobrami wsią Andruszowką, tak że Dziedzicz-

34nemi a w Possessyi przedtym W. Wąsowicza, a teraz W. Szembeka zosta-

35iącemi, wyrażną y Kopcami Erogowanemi[?] oznaczoną, opewaiącego

36y podpisem opisanego, a na mieyscu rożnie, Tysiąc Siedmset Szes-

37dziesiąt Siodmego Roku, Dnia Dwudziestego Siodmego Miesiąca Sep-

38tembris ferowanego, y tegoż Roku Dziesiątego Dnia Miesiąca Octobris

39do Akt Grodu Winnic. do Oblaty podanego, manifestow, Wizyi, a to za-

40szłych y poczynionych, do widzenia, słyszenia y attentowania względem

41y nayprzod WW. Wielk. Hryniewicki y Wąsowicz idąc w zobowiązanie

42Kondyktem, Prawu gwałt czyniącym ważyliście się, Kopce z mocy

43Dekretu Polubownego Kompromissarskiego benevole zezwoliwszy, y usku-

44tkowawszy, y też Kopce przez Komornika Granicznego Warszawskiego

45razem y Arbitra w Obecności JO. SuperArbitra officiose sine ulla que-

46stione, et Dubietate Partium posypane spokoynie, y potym ogrodzone, roz-

47sypać y wniwecz gwałtownie nocnym y po sobem[?] zgięłtem[?], y tumultem

k. 280v (skan 0284, strona lewa)

1zdezolować y zdemoliować, y tymże gwałtownym zwyczaiem ustawicznie

2wtasy[?] wdzierać się, one wyrznąć, y pustoszyć, tak W. przeszły Possessor, ia-

3ko y W. teraznieyszy z zmową Dziedzica w Sianożęci Gromady y Dębro-

4wy za Kopce przekraczać odważamysię do Stawu, y Młyna, y Mielnika

5w Groncie Pliskowskim za Kopcami będących, y odgraniczonych zostaią-

6cych interessowaniasię, y pożytek z nich in Usum sui odbierania, Ludziom

7Pliskowskim poddanym y służącym krzywdę czynienia y innych czasu

8sprawy remonstrować się maiących szkod y wiolencyi wyrządzania y wy-

9rządzanie[?] przestania. Więc WW. Wielk. Hryniewicki y Wielk. Wąsowicz W-

10spolnie sobą iedno rozumieiących, Prawu sprzeciwiaiących się do ^nowie^ ponowienia

11y posypania proprio cumptu[?] nowych Kopcow, na mieyscach swoich w Dekre-

12cie opisanych y oznaczonych wraz z winami w Prawie za każdy Kopiec roz-

13pany opisanemi y Rygorem obostrzonemi, a zaś do wskazania się na WW. win

14osobliwych y kar względem zgwałcenia polubownie nastąpionego Kom-

15promissarskiego Dekretu, tudzież względem opisywania y oczernienia

16Jak Sądu iako y Wielk. Aktora osobliwszego ukarania una Cum Elimina-

17tione wyrażonych manifestow in quovis Castro et Foro znayduiących się, na

18ostatek względem wdzierania się Vi et violenter w Grunta Lasy Sianożęci

19Stawy y Młyny częstokroć rzeczone odgraniczone, y innych szkod czynienia

20wiolencyi y inkarceracyi, do przysłuchania się winom prawnym distinctim

21na każdego z WW. za każdy uczynek y gwałtowne wbrew prawie występki w-

22skazać, y przysądzić się maiących, do nadgrodzenia szkod y expens z tąd

23pochodzących, iako też do extendowania się na WW. win tak osobistych ia-

24ko y pieniężnych na Termin wyż oznaczony pozywa, na ktorym iakoż na

25zawczym[?] abyście się WW. stawili, y sądownie sprawiedliwie y dokładnie

26usprawiedliwili. Pisan Dnia Szostego Augusta w Lwowie Millesimo Septingente-

27simo Sexagesimo Octavo Anno de quo p[rae]sens ejusdem Min[isteria]lis Rel. Min[isteria]lis Andrzey

28Zielinski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „420” – pierwszy akt działu wrześniowego („Mensis September Anni 1768”, k. 280; poprzednia k. 279v zawiera tylko ozdobnik i napis „Mensis September”). Od tego aktu nowa, mniej staranna ręka pisarska (inny pisarz) i nowe kolacjonowanie („Legi cum Copia Gierski[?]”). Numeracja rękopisu biegnie dalej od 420 (bez przekreślonych numerów 18–30, które pojawiały się w aktach 423–435).

Odczyt: pismo trudne, ortografia pisarza swobodna („tameyzym”, „Jnflantski”, „Groncie”, „zawicie Staneli”); tytuł powoda „Pod-/k. Ziem.[?]” (rkp. „Pod/czy Ziem.”?) i skrót nagłówka „P. K.[?]” – niepewne (podkomorzy? podczaszy?); „przestępcy[?]” – jak w aktach 429–430 (rkp. „przestępcu/przesztemu”); „ohaczuiących[?]” – wyraz niejasny (zapewne ‘graniczących’, rkp. „o/hacinych”); „Erogowanemi[?]” – niepewne (‘usypanymi’?); „po sobem[?] zgięłtem[?]” – wyrazy niejasne (może ‘pospolitym zgiełkiem’); „wtasy[?]” – niejasne (może ‘w lasy’); „cumptu[?]” – ‘sumptu’ (proprio sumptu – własnym kosztem); „rozpany” – ‘rozsypany’; „zawczym[?]” – niejasne (może ‘zawitym’ – terminie zawitym); „Gierski[?]” – nazwisko kolacjonującego niepewne (wyraźniej w akcie 437); „Dzierżkowsk.” – starostwo dzierżkowskie[?] – identyfikacja niepewna.

Objaśnienia: „Rel. na T. L.” – relacja (doręczenia pozwu) na Trybunał Lwowski; „o ponowienie Kopcow” – o odnowienie kopców granicznych; „Pozew Gnlis … Authentyczny” – oryginalny pozew generalny; „w Jzbie na Stole położywszy” – zostawiwszy w izbie na stole (sposób doręczenia); „Andrzeiowi czyli Jnnego Jmienia Damianowi” – Andrzejowi albo jakiegokolwiek innego imienia (Damianowi) – formuła na wypadek nieznajomości imienia; „Generał Woysk Koronnych JKMci” – generał wojsk koronnych; „z prawy niżey wyrażoney” – z przyczyny niżej wyrażonej; „Sami oblicznie y zawicie Staneli” – stawili się osobiście i zawicie (w terminie ostatecznym); „na Jnstancyą Jnstygatora Sądowego y iego Delatora” – na wniosek instygatora sądowego i jego delatora (powoda); „in Contiguitate Gruntow” – w sąsiedztwie (przyległości) gruntów; „Dekret Kompromissarski (Polubowny)” – wyrok sądu polubownego (kompromisarskiego); „Komornik Graniczny” – komornik ziemski do spraw granicznych; „SuperArbiter” – superarbiter (rozjemca nadrzędny sądu polubownego); „officiose sine ulla questione et Dubietate Partium” – urzędowo, bez żadnego sporu i wątpliwości stron; „Kondykt” – zobowiązanie (kompromis); „Dębrowa” – dąbrowa (las dębowy); „Mielnik” – młynarz; „in Usum sui” – na swój użytek; „una Cum Eliminatione wyrażonych manifestow in quovis Castro et Foro” – wraz z usunięciem (unieważnieniem) wymienionych manifestów w jakimkolwiek grodzie i sądzie; „Vi et violenter” – siłą i gwałtem; „inkarceracya” – uwięzienie; „distinctim” – osobno; „extendowanie się win” – egzekucja kar; „de quo praesens ejusdem Ministerialis Relatio” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego.

Streszczenie

1września 1768 r. woźny generalny Andrzej Zieliński zeznał w grodzie winnickim, że 31 sierpnia 1768 r. zaniósł do wsi Andruszówka oryginalny pozew Trybunału Koronnego Lwowskiego, zostawił go we dworze w izbie na stole i ogłosił jego treść. Pozew, wydany we Lwowie 6 sierpnia 1768 r. w imieniu króla Stanisława Augusta, wzywał Michała Hryniewickiego, starostę bareckiego, dziedzica Andruszówki (w powiecie winnickim), Andrzeja (Damiana) Wąsowicza, starostę dzierżkowskiego[?], dawnego posesora, i Jana Szembeka, miecznika zatorskiego, generała wojsk koronnych, obecnego posesora Andruszówki, z powództwa Michała z Ostrowca Jakubowskiego, dziedzica sąsiedniego Pliskowa. Dekret polubowny (kompromisarski) z 27 września 1767 r., oblatowany w Winnicy 10 października 1767 r., wyznaczył granicę między Pliskowem a Andruszówką, a kopce usypał spokojnie komornik graniczny w obecności superarbitra. Pozwani, łamiąc dekret, nocą i z tumultem rozsypali i zniszczyli kopce, wdzierają się za nie na sianożęci, dąbrowy, staw i młyn pliskowski, ciągną z nich pożytki, krzywdzą poddanych pliskowskich i wyrządzają inne gwałty i uwięzienia. Trybunał wzywał ich do odnowienia kopców własnym kosztem, do kar za złamanie dekretu, za zniesławienie sądu i powoda (z unieważnieniem ich manifestów), za najazdy i szkody oraz do zwrotu kosztów.

Transkrypcja

k. 280v (skan 0284, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Pierwszego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Micha-

4łem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnicki[ego]

5Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Wielebny X. Grzegorz Dobranski[?] nomine et ex parte Naj-

6przewielebnieyszego Jmci Xiędza Melchisedeka Jaworskiego Konwentu Motre-

7ninskiego Zakonu S. Bazylego Wielkiego Greko nieunitow Jgumena dla

8pewnych publicznych Jnteressow iuż od Anno Millesimo Septingen-

9tesimo Sexagesimo Quinto w Państwie Rossyiskim sine intermissione

10do tych czas zostaiącego tudzież Wielebnego Xiędza Gabryela Kupinskiego[?] tegoż

11tości[?] rzeczonego Konwentu namiesnika y całego Zgromadzenia Jmieniem zapobiegaiąc

12sposob y oto. Iż pomieniony Konwent Motreninski nietylko w Roku

13Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Szostym od Przełożenstwa Konsystorza

14Radomyszlskiego y ich adherentow z chudoby folwarczney iako to wo-

15łow, Krow, Koni, Owiec, blisko Tysiąca sztuk wynoszących y innych wiele

16Rzeczy ruchomych seorsive regestrem specyfikowanych przez tychże Jch-

17mościow circa invasionem vi et violenter zabranych ogołocony, lecz y w Roku

18teraznieyszym Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmym w czasie niedawno

19przeszłym podczas teraznieyszego w Oyczyźnie zamieszania od grassuiące-

20go w Ukrainie Chłopstwa przez kilka krotne nate[n]że Klasztor napada-

21nie nocnym sposobem Cerkwi rozbicie, Ołtarza skruszenie, Ornatow y Jnnych

22westytur Cerkiewnych tamże y Summy gotowey kilka set Rubli zabranie,

23Cel Zakonniczych splondrowanie, Apteki Klasztorney zdezolowanie, Za-

k. 281 (skan 0284, strona prawa)

1Zakonnikow okrutnie udręczenie, y rozpędzenie, Zakonnika iednego zabi-

2cie na smierć y innych wiolencyi nieznośnych poczynienie, do kilku ty-

3sięcy rublow odarty y do szczętu zruynowany został, o czym obszernie y

4tranzakcye obstante praesenti in Regno revolutione coram Actis extrane-

5is poczynione w sobie opiewaią. Quibus Jnhaerendo easdemque firmando

6et ratificando tenże venerabilis Protestans przed Aktami ninieyszemi

7intuitu praemissorum iterum atque iterum żali manifestuie y protestuie

8się. X. Grzegorz Dobranski[?] [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „421”. Monaster motreniński (Motronin, Motreninski, w rkp. „Motreninski”, nagłówek „Motronskiego”) – prawosławny (nieunicki) monaster Świętej Trójcy w lasach koło Żabotyna i Mielnik na Ukrainie (woj. kijowskie); jego ihumen Melchizedek Jaworski (Mełchysedek Znaczko-Jaworski) był przywódcą oporu prawosławnych przeciw unii i – według tradycji – inspiratorem koliszczyzny. Tu monaster przedstawia się jako ofiara: najpierw grabieży ze strony unickiego konsystorza radomyskiego (1766), potem napadów zbuntowanego chłopstwa (1768). Informacje historyczne w tej nocie są tłem i nie pochodzą z tekstu aktu.

Odczyt: nazwisko protestującego „Dobranski[?]” (rkp. „Dobramski”, podpis „Dobrżński/Dobrzański”?) – niepewne, może Dobrzański; „Kupinskiego[?]” – nazwisko namiestnika niepewne; „tości[?] rzeczonego Konwentu” – początek wiersza niejasny (może ‘tegoż często rzeczonego’); dwa ostatnie wiersze akapitu wstępnego najwyraźniej zniekształcone przez pisarza (opuszczone wyrazy po „zapobiegaiąc”: zapewne ‘całości … manifestuie się w ten sposob y oto’); „circa invasionem” – rkp. „circa invasionem” (przy najeździe); „Radomyszlskiego” – tak w rkp. (Radomyśl – siedziba unickiego metropolity / konsystorza).

Objaśnienia: „nomine et ex parte” – imieniem i ze strony; „Greko nieunitow” – grekokatolików nieunitów, tj. prawosławnych; „Jgumen” – ihumen, przełożony monasteru; „dla pewnych publicznych Jnteressow iuż od Anno 1765 w Państwie Rossyiskim sine intermissione zostaiącego” – przebywającego od 1765 r. bez przerwy w państwie rosyjskim w pewnych sprawach publicznych; „Konsystorz Radomyski” – konsystorz (sąd duchowny) unicki w Radomyślu; „adherenci” – stronnicy; „chudoba folwarczna” – inwentarz żywy folwarku; „seorsive regestrem specyfikowanych” – wyszczególnionych osobnym rejestrem; „vi et violenter” – siłą i gwałtem; „westytury Cerkiewne” – szaty liturgiczne; „obstante praesenti in Regno revolutione coram Actis extraneis” – z powodu obecnego przewrotu w Królestwie przed obcymi aktami (w innym grodzie); „Quibus Inhaerendo easdemque firmando et ratificando” – trzymając się ich, potwierdzając je i ratyfikując; „intuitu praemissorum iterum atque iterum” – z uwagi na powyższe raz po raz.

Streszczenie

1września 1768 r. ks. Grzegorz Dobrański[?], imieniem ihumena Melchizedeka Jaworskiego (przebywającego od 1765 r. bez przerwy w państwie rosyjskim w sprawach publicznych), namiestnika ks. Gabriela Kupińskiego[?] i całego zgromadzenia prawosławnego monasteru motrenińskiego zakonu św. Bazylego Wielkiego, protestował w grodzie winnickim, że monaster w 1766 r. został przez przełożonych konsystorza radomyskiego i ich stronników ogołocony z prawie tysiąca sztuk inwentarza (woły, krowy, konie, owce) i wielu innych rzeczy, a w 1768 r., podczas zamieszania w kraju, zbuntowane chłopstwo grasujące na Ukrainie kilkakrotnie nocą napadało klasztor: rozbiło cerkiew, skruszyło ołtarz, zabrało ornaty i szaty liturgiczne oraz kilkaset rubli gotówką, splądrowało cele, zniszczyło aptekę, okrutnie dręczyło i rozpędziło zakonników, jednego zabiło – szkody na kilka tysięcy rubli. Ponieważ wcześniejsze manifesty z powodu zamieszek złożono w obcym grodzie, protestujący je tu potwierdza i ponawia.

Transkrypcja

k. 281 (skan 0284, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Drugiego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Micha-

4łem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winn.

5Stanowszy Oczewisto Woźny Gnlis WWa Bracł. y Jnnych opatrzny Leon-

6ty Piławski w moc skuteczney Rel. swoiey dobrowolnie zeznał. Jż on

7Roku teraznieyszego Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego Pozwow Gnlis

8Trybunału Koronnego Lwow. unius ejusdemque essentiae in numero trzy

9et quidem pierwszy w Ostołopowie, Drugi w Kaygrodzie[?] Dwudzieste-

10go Szostego, trzeci w Majanowie Trzydziestego Pierwszego Dnia Mie-

11siąca Augusta we Dworach na stole położywszy o położeniu y Essencyi

12od kogo y po kogo pisane były opowiedział, ktorych tenor taki. Stanisław

13August z Bożey Łaski Krol Polski W. X. Lit. Ruski, Pruski, Mazowiecki,

14Żmudzki, Kijowski, Wołynski, Podolski, Podlaski, Smolenski, Siewier-

15ski, Bracł. y Czerniechowski. Wam Wielk. Jozefowi Samuelowi Podcza-

16szemu Bracł. Oycu y Jachimowi Synowi Pawłowskim, Franciszce z

17Ostrowskich Spendowskiey Cześn. Latycz. Matce, Wielk. quorumvis

18nominum Spendowskim Cześn.[?] Latycz. Synom, Dobr Wsi Ostoło-

19powa quovis Juris titulo Possessorom, niemniey Wielk. Kazimierzowi

20Spendowskiemu Skarbnikowi Owruckiemu, do Dobr Wsi Ostołopowa

21Uter interessuiącemu się, Wielk. Woyciechowi Mieczn. Zwinogrodz.[?] Oy-

22cu, Piotrowi Synowi Barszczewskim, niemniey Urodz. Wołańskiemu[?]

23Kłodnickiemu[?] y Jnnym niegdy Wielk. Heleny Komarowny Suk-

24cessorom cum Vexatorio Actoratu sui do tychże Dobr Ostołopowa ub-

25niącym się y konkuruiącym, iako y Jnnym wszystkim w Oryginal-

26nych Terminach wyrażonych si [qu]a[e] hanc causam spectare videntur

27pozwanym y przypozwanym z osob y sprawy niżey wyrażoney y

28Dobr WW. ogulnie wszystkich Summ pieniężnych teraz mianych

29y na potym gdziekolwiek mieć maiących Powagą naszą Kro-

30lewską przykazuiemy WW. abyście przed Sądem naszym Gnlis Trybunału

31Koronnego Lwow. wten czas gdy ta sprawa z Regestru WWa Bracł.

32albo Czerniechowskiego y wpisu sobie należytego przypadnie, y przy-

33wołana będzie, sami oblicznie y zawicie staneli na Jnst. Jnstygatora Sądo-

34wego y iego Delatora Wielk. Tomasza Hulewicza Podczaszyca Żydaczewsk.

35Tomasza y Justyny z Kaszewskich Rojewskich Łowczych Dobrzyńsk.

36Mał. Antoniego Kisiela y Katarzyny z Kaszewskich Komorz. Ziemsk.

37Nowogrodz. Mał. Wielk. niegdy Konstancyi z Dziakowskich Hulewi-

38czowey y Egipcyaki[?] itidem z Dziakowskich Adamowey Kaszewskiey

39Syna y Corek, a niegdy Wielk. Alexandra Dziakowskiego Horodnicze-

k. 281v (skan 0285, strona lewa)

1Wnukow, niegdy zas Wielk. Stefana y Alexandry z Xiążąt Czetwertyn-

2skiey Mał. Prawnukow, niegdy Wielk. Semena Diakowskiego Prapra-

3wnukow, a zas Wielk. niegdy Alexya Dziakowskiego Prapraprawnukow

4właściwych y naturalnych directa linea Potomkow y Sukcessorow

5Dobr Ostołopowa niewątpliwych Dziedzicow Aktorow, ktorzy Aktorowie

6stosuiąc się do prawa pospolitego a przychylaiąc się do samey słuszno-

7ści y sprawiedliwości, niemniey dokumentow swoich Dekretow Kon-

8demnat całego processu y prozekucyi w tey sprawie długim czasie

9y lat przeciągu tak przez Wielk. Aktorow teraznieyszych Dobr Ostołopo-

10wa Dziedzicow iako y przez Antecessorow Jch Eo magis longioris tem-

11poris tractu notabili sumptu et expensis prowadzoney y dotąd

12kontynuowaney do widzenia przysłuchania się attentowania y u-

13sprawiedliwienia się pozywaią y przypozywaią. Et quidem WW. Wielk.

14Spendowska Matka y Synowie do wskazania win prawnych za sprze-

15ciwienie się Dekretowi Trybunału Koronnego Lwow. w Roku niedaw-

16no przeszłym Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Siodmym wy-

17padłemu tudzież za zniesienie Processu y Publikaty in Termi-

18no Condescensionis post temerarium recessum na sobie uporczywie

19dopuście otrzymanego prawem pospolitym opisanych niemniey

20przez WWm Wielk. Franciszkę Spendowską Matkę y Wielk. Spendow-

21skich Synowie obiętych pro re Wielk. Aktorow una cum faciendo

22de perceptis proventibus calculo, nihilominus ad Comportatione[m]

23Documentorum cunctorum substantiam universalem MM. olim Alexij

24Semionis Stefani et Alexandri Diakowskich Emulgantium tam

25vos Mag[nifi]cam Matrem et Filios Spendowskie quam et per Mag[nifi]cum Casimi-

26rum Spendowski Mag[nifi]cos Barszczewskie ac alios Sukcessores Komaro-

27vianos praevia Superrealem[?] Comportationem Juratoria Comprobatione

28stringi, et adigi seorsivis vero poenis pro Cassata Remissione puni-

29ri Vos vero Mag[nifi]cos Josephum Samuelem Pocillatorem Bracł. Pa-

30rentem et Joachimum filium Pawłoskie itidem ad deoccupationem

31Bonorum Ostołopowa nulliter Possessorum cum attinentijs et cum

32Curia ibidem sita de Molendinis una cum faciendo de perceptis

33Proventibus Calculo ab Actu inchoatae per vos Citatos Possessio-

34nis stringi et compelli Compensationem de vota[?] eorundem

35Bonorum injungi, ad restitutionemque rerum mobilium et se se moven-

36tium pecorum, pecudum, Equorum, Equitiarum, Cunctaeque Supelle-

37ctilis Domesticae Circa violentam eorundem bonorum apprehen-

38sionem per te Mag[nifi]cum Josephum Samuelem Pawłoski Interces-

39sarum stringi aut pro deperditis Justum valorem adinveniri Sen-

40tentiari atque poenas in Sublationem processus legitime sub vobis

41Citatis obtentas ad mentem legis decerni vobis quoque Mag[nifi]cis Barsz-

42czewskie Wołanski[?] Kłodnicki[?] ac alijs Sukcessoribus olim Generosae Hele-

43nae Komorowna olim Mag[nifi]ci Stefani Diakowski Consortis Sterili-

44ter Defunctae in Actoratu vestri vexatorio Jncompetentem

45Actionem decerni standumque Transactionibus perpetuitatis qui-

46etatorijs Sententiari non obstantibus quibusvis Laesivis excogita-

47tis ac Flagitatis per vosmet Transactionibus quinimo cassatis[?] me-

k. 282 (skan 0285, strona prawa)

1poenis ratione indebitae vexae super vobis irrogandis Mag[nifi]cos Actores

2Modernos a quibusvis vestri impetitionibus liberos pronunciari per-

3petuumque Silentium Jmponi in reliquo vero ad originales Terminos

4in toto respondere Demandari juxtaque exigentiam Negotij causae

5hujus sub vobis omnibus citatis Statui decerni et Sententiari.

6Citamini igitur sitis parituri Terminum attentaturi et ad prae-

7missa haec et alia latius vobis in Termino Termini praetensus[?] pro-

8ponenda Judicialiter responsuri. Pisan w Lwowie Dnia Dwudzie-

9stego Osmego Septembra Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osme-

10go Roku De quo p[rae]sens Min[isteria]lis Rel. Min[isteria]lis qui supra Jgnarus Lite-

11rarum Crucem Posuit Leonty Piławski ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „422”. Pozew sporządzony po polsku, z częścią petitum po łacinie.

Odczyt: data wydania pozwu „Dnia Dwudziestego Osmego Septembra 1768” jest późniejsza niż doręczenie (sierpień) i wpis (2 IX 1768) – zapewne omyłka pisarza (może ‘Julij’); nazwy dworów, gdzie położono pozwy: „w Kaygrodzie[?]” (rkp. „Kaygrodzie”), „w Majanowie” – odczyt niepewny; data pierwszego doręczenia (Ostołopów) nie podana; „Cześn.[?] Latycz. Synom” – tytuł synów przez analogię z matką; „Mieczn. Zwinogrodz.[?]” (rkp. „Mieżnig Zwinoyrodz.”) – niepewne; „Wołańskiemu[?] Kłodnickiemu[?]” – może jedna osoba (Wołański-Kłodnicki?) albo dwie; „ubniącym się” (rkp.) – zapewne ‘upominającym się’; „Egipcyaki[?]” – imię niepewne (Egipcjaka?); „Diakowski/Dziakowski” – obie formy w rkp. (ujednolicono w indeksie jako Dziakowski); „Superrealem[?]”, „de vota[?]”, „cassatis[?]”, „praetensus[?]” – wyrazy łacińskie zniekształcone lub niepewne; „Pawłoski” – forma rkp. łacińskiej części (Pawłowscy).

Objaśnienia: „unius ejusdemque essentiae in numero trzy” – jednej i tej samej treści w liczbie trzech; „quovis Juris titulo Possessorom” – posiadaczom z jakiegokolwiek tytułu prawnego; „Uter interessuiącemu się” – (zapewne ‘utcunque’) jakkolwiek zainteresowanemu; „quorumvis nominum” – jakichkolwiek imion; „cum Vexatorio Actoratu sui” – z ich dokuczliwym (szykanującym) powództwem; „si quae hanc causam spectare videntur” – jeśli jacyś zdają się dotyczyć tej sprawy; „Regestr WWa Bracł. albo Czerniechowskiego” – rejestr spraw województwa bracławskiego lub czernihowskiego w Trybunale; „directa linea” – w linii prostej; „Kondemnata” – wyrok skazujący za niestawiennictwo; „Eo magis longioris temporis tractu notabili sumptu et expensis” – tym bardziej przez dłuższy czas ze znacznym nakładem i kosztami; „Termin Condescensionis post temerarium recessum” – termin zjazdu na grunt, po zuchwałym odejściu (stron pozwanych); „una cum faciendo de perceptis proventibus calculo” – wraz z rozliczeniem pobranych dochodów; tłumaczenie części łacińskiej (w skrócie): aby Spendowscy, Kazimierz Spendowski, Barszczewscy i inni sukcesorowie Komorowskiej zostali zmuszeni do złożenia wszystkich dokumentów dóbr po zmarłych Aleksym, Semenie, Stefanie i Aleksandrze Dziakowskich, z potwierdzeniem przysięgą, pod osobnymi karami za ich zatajenie; aby Józef Samuel, podczaszy bracławski, i Joachim Pawłowscy zostali zmuszeni do ustąpienia z dóbr Ostołopów, posiadanych nieważnie, z przynależnościami, dworem i młynami, do rozliczenia dochodów od początku swego posiadania, do zwrotu ruchomości, bydła, owiec, koni, stadniny i wszelkich sprzętów domowych zabranych przy gwałtownym zajęciu dóbr przez Józefa Samuela Pawłowskiego, albo do zapłaty ich słusznej wartości, oraz do kar za uchylanie się od procesu; aby powództwo Barszczewskich, Wołańskiego[?], Kłodnickiego[?] i innych sukcesorów zmarłej bezpotomnie Heleny z Komorowskich, żony Stefana Dziakowskiego, uznano za niewłaściwe, aby utrzymano wieczyste transakcje kwitacyjne, a ich transakcje krzywdzące skasowano, z karami za niesłuszne szykany, i aby obecnych powodów uwolnić od ich roszczeń i nakazać im wieczyste milczenie; „Citamini igitur sitis parituri…” – jesteście więc pozwani, macie być posłuszni, stawić się w terminie i odpowiadać sądownie; „De quo praesens Ministerialis Relatio. Ministerialis qui supra Ignarus Literarum Crucem Posuit” – o czym niniejsza relacja woźnego; woźny jak wyżej, niepiśmienny, postawił krzyż.

Uzupełnienie: akt 470 (pozew M. Bąkowskiego o Majanów i Witawę przeciw Barczewskim, Zagórskiemu i in., sukcesorom Maruszy Denysówny Komarówny) potwierdza nazwę Majanów; Barszczewscy z tego aktu to zapewne Barczewscy z aktu 470.

Streszczenie

2września 1768 r. woźny generalny Leonty Piławski zeznał w grodzie winnickim, że w sierpniu 1768 r. położył we dworach – w Ostołopowie, w Kaygrodzie[?] (26 VIII) i w Majanowie (31 VIII) – trzy jednakowe pozwy Trybunału Koronnego Lwowskiego. Pozew w imieniu króla wzywał Józefa Samuela Pawłowskiego, podczaszego bracławskiego, i jego syna Joachima, Franciszkę z Ostrowskich Spendowską, cześnikową latyczowską, z synami (posesorów Ostołopowa), Kazimierza Spendowskiego, skarbnika owruckiego, Wojciecha i Piotra Barszczewskich, Wołańskiego[?], Kłodnickiego[?] i innych sukcesorów zmarłej Heleny z Komorowskich, z powództwa potomków i dziedziców Ostołopowa w linii prostej po Aleksym, Semenie, Stefanie (i jego żonie Aleksandrze z książąt Czetwertyńskich) i Aleksandrze Dziakowskim, horodniczym łuckim – tj. Tomasza Hulewicza, podczaszyca żydaczowskiego, Tomasza i Justyny z Kaszewskich Rojewskich, łowczych dobrzyńskich, Antoniego i Katarzyny z Kaszewskich Kisielów, komorzych ziemskich nowogrodzkich, oraz dzieci zmarłych Konstancji z Dziakowskich Hulewiczowej i Egipcjaki[?] z Dziakowskich Kaszewskiej. Powodowie żądali m.in. kar dla Spendowskich za sprzeciw wobec dekretu trybunalskiego z 1767 r., złożenia dokumentów dóbr, ustąpienia Pawłowskich z Ostołopowa (z dworem i młynami), rozliczenia dochodów i zwrotu zabranego inwentarza, uznania powództwa sukcesorów Komorowskiej za niewłaściwe i nakazania im wieczystego milczenia. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 282 (skan 0285, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Drugiego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Win-

5nic. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JeyMć Pani Krystyna pierwszego Dąbrowska Po-

6wtornego Mał. Krasnodębska w Assystencyi Urz. JmP. Pana Jana Krasno-

7dębskiego Małżonka swego swym y Sukcessorow S. P. Urz. JmP. Pana Fran-

8ciszka Dąbrowskiego Pisarza Konsistorza Łuckiego[?] Bracł.[?] z niegdy

9Urz. JeyMć Panią Maryanną z Zakrzewskich pierwszego y Urz. JmP. Pa-

10nią Heleną Powtornego Mał. Dąbrowską Synow swego legitime spłodzo-

11nych Jmieniem czyniąca na p[rze]c[iw]ko Wielk. JmP. Panu Franciszkowi Bie-

12drzyckiemu Vicesgerentowi Grodz. Winn. manifestuie się oto. Jż Wielk.

13Biedrzycki ludzi służących S. P. Urz. JmP. Pana Franciszka Dąbrow-

14skiego w Czasie teraznieyszym w Humaniu od Haydamakow tyrań-

15sko z Jnnemi zabitego z życiem z rąk nieprzyiacielskich Bundowni-

16czych uchodzących w Dobrach JKMci Winnic. zatrzymał, Koni parę

17iedne karych z Szorami Rzemiennemi y Kapturami wartuiących Czer-

18wonych Złotych Trzydzieści odebrał, y na Gruncie w Winnicy niezosta-

19wiwszy do siebie zabrał y onemi prawie, za ktoremi koni mniey

20iża Urz. Komparentka razy kilka mil kilkanaście niebez znaczney Ex-

21pensy ieżdżąc do Winnicy żadney Satysfakcyi nieodebrała, O co

22wszystko Urz. Comp[aren]s swym y wyż wyrażonych Sukcessorow Jmie-

23niem p[rze]c[iw]ko Wielk. Obżałowanemu powtornie Manifestuie się. Krysty-

24na Krasnodębska [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „423”. Franciszek Dąbrowski zginął podczas rzezi Humania przez hajdamaków (czerwiec 1768).

Odczyt: urząd F. Dąbrowskiego „Pisarza Konsistorza Łuckiego[?] Bracł.[?]” (rkp. „Pisarza Konsistorza Łucinskiego/Lacinskiego Bracł.”) – niepewny: może ‘pisarza konsystorza łacińskiego bracławskiego’ (sąd duchowny katolicki obrządku łacińskiego dla Bracławszczyzny); „Bundowniczych” – tak w rkp. (‘buntowniczych’); „wartuiących” – (koni) wartych; „onemi prawie, za ktoremi koni mniey iża” – fragment zniekształcony (sens: za tymi końmi manifestantka kilka razy jeździła…); „niebez” – ‘nie bez’.

Objaśnienia: „pierwszego … Powtornego Małżeństwa” – z pierwszego męża (Dąbrowska), z drugiego (Krasnodębska); „w Assystencyi” – w asyście (z udziałem) męża, wymaganej przy czynnościach prawnych kobiety zamężnej; „S. P.” – świętej pamięci; „legitime spłodzonych” – prawnie zrodzonych; „Vicesgerent Grodzki” – zastępca starosty w sądzie grodzkim; „Humań” – miasto Potockich, zdobyte przez hajdamaków (Gonta, Żeleźniak) 21 VI 1768 – rzeź humańska; „Dobra JKMci Winnickie” – starostwo winnickie (królewszczyzna); „Szory Rzemienne y Kaptury” – uprząż rzemienna i nakrycia (kaptury) dla koni; „Czerwone Złote” – dukaty.

Streszczenie

2września 1768 r. Krystyna, z pierwszego męża Dąbrowska, z drugiego Krasnodębska, w asyście męża Jana Krasnodębskiego, imieniem swoim i synów zmarłego Franciszka Dąbrowskiego, pisarza konsystorza łuckiego[?] (z jego żon Marianny z Zakrzewskich i Heleny), protestowała przeciw Franciszkowi Biedrzyckiemu, wicegerentowi grodzkiemu winnickiemu. Gdy Dąbrowski został niedawno okrutnie zabity przez hajdamaków w Humaniu wraz z innymi, Biedrzycki zatrzymał w dobrach królewskich winnickich jego sługi, którzy uszli z życiem z rąk buntowników, odebrał im parę karych koni z rzemienną uprzężą i kapturami wartą 30 czerwonych złotych i zabrał je do siebie. Manifestantka kilka razy jeździła po kilkanaście mil do Winnicy, ponosząc znaczne koszty, lecz nie otrzymała żadnej satysfakcji, dlatego ponownie protestuje.

Transkrypcja

k. 282 (skan 0285, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Piątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Mi-

4chałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Win-

5nic. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pan Alexander Czerniawski swym y Urz.

6JmP. Pani Ewy z Rzewuskich Suchodolskich Czerniawskiey Małżonki

7Jmieniem. Jak tylko z Ucieczki[?] przed Zaboystwem od Chłopstwa zbunto-

8wanego w Ukrainie do Akt ninieyszych przybyć mogł, będąc iesz-

9cze także w Zabiegach ad p[raese]ns na mieyscu tym, Dla tychże iesz[cz]e nie

10uspokoiwaiących się swywol Chłopstwa w Zaboystwie Stanu Szlachec-

11kiego przed temiż Aktami in Diligentia sui Manifestował y Protestował się

k. 282v (skan 0286, strona lewa)

1oto. Jż Urz. Manifestans maiąc Dobra Wieś Krupoderynce Klucza Po-

2hrebyskiego w Possessyi swoiey, tam zostawał ze wszelką swoią appa-

3rencyą Szlachecką y znaczną w sprzętach Domowych y Gospodarskich

4oraz trzymał przy sobie papiery rożne, do substancyi swoiey, żony swey

5y na Summy y Długi w rożnych Jchmsciow znayduiące się, a gdy w

6Roku teraznieyszym diebus Julij iawny bunt Chłopstwa napadania

7na Dwory rabowania y zabiiania Szlacheckiego Stanu zaczął się, żad-

8ną miarą Comp[aren]s w Possessyi swoiey y Domu tak iak y drudzy

9otrzymać się niemogł, tylko co z Duszami ledwo co żywo uciekłszy

10wraz z Żoną swoią y Synem życie swoie salwowali, y wszystkie ap-

11parencye swoie sprzęty skrzynie Sepety suknie Ceny Miedzi[?] ko-

12nie bydła y wszelkie rzeczy tak ruchome iako y nieruchome tudzież

13Papiery rożne Oryginalne Substancyę Domu swoiego y żony swoiey

14oświecaiące na rożne Dobra osobliwie na Dobra Wasiłowkę w Wwie

15Bracł. leżące Dobra Plewaczewszczyznę w Wwie Minskim niegdy Urz.

16Mikołaiowi Jakubowi Czerniawskim antecessorom swoim służące

17tudzież Kontrakt zastawny nieoblatowany ieszcze pierwszy na Dobra

18Wieś wspomnioną Krupoderynce w ktorym reparacya na pięćset

19Złł. Poll. wyrażona była, a tak reparacya iako też Zasiwy y Drwa Kontra-

20ktem tym że wyznaczone niebonifikowane do tych czas co Jnsubsequens

21przez samego JW. Rzewuskiego Chorążego Lit. Jurisdatora powtornym

22skryptem dalszey Possessyi przyznano, oraz Skrypt od W. Michała Hule-

23wicza Urz. Adamowi Rzewuskiemu Suchodolskiemu na Tysiąc Złł. da-

24ny y służący, tak że Papiery na Części Rożwadowa[?], Mizieryniec[?] y Jnne

25dokumenta u siebie miane, przez gwałtowne wyiuszenie[?] od Bunto-

26wnikow nietylko rożnych, ale też y Poddanych swoich odbieżeć mu-

27siał, ktorych sprzętow y wszelkiey apparencyi swoiey tak że Papierow

28w Domu pozostałych w Czasie teraznieyszym in Copiite[?] do Domu

29swoiego nawrociwszy się niezastał y we wszystkim szkodę y zniszcze-

30nie z szczętem poniosszy Dlatego w takowey krzywdzie swoiey y powtor-

31nie Aktam proprij Districtus oświadczaiąc p[rae]sentem Copiam Actis Con-

32notari prosił y otrzymał. Alexander Czerniawski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „424” (poprawione z przekreślonego „5.” – pisarz znów zaczął numerację od nowa, jak w aktach 423–435). Por. akty 424–425 (Aleksander Czerniawski, łowczy wendeński, świadek przysięgi lustratorów – zapewne ta sama osoba).

Odczyt: „z Ucieczki[?]” (rkp. „z Uiecki”) – niepewne; „ad praesens” (rkp. „ad psens”); „Ceny Miedzi[?]” – rkp. „Ceny Miedzi/Cyny Miedź” – zapewne ‘cyny, miedzi’ (naczynia cynowe i miedziane); „Rożwadowa[?]”, „Mizieryniec[?]” – nazwy części dóbr niepewne; „wyiuszenie[?]” – wyraz niejasny (rkp. „wyiusnienie”; może ‘wyrugowanie’); „in Copiite[?]” – wyraz niejasny (może ‘incognito’ – potajemnie); „co Jnsubsequens” – zapewne ‘co in subsequens’ (co następnie); „odbieżeć” – tak w rkp. (‘odbiec, porzucić’).

Objaśnienia: „in Diligentia sui” – dla własnego zabezpieczenia; „swywola Chłopstwa” – swawola (bunt) chłopów; „apparencya Szlachecka” – szlacheckie wyposażenie, dobytek; „diebus Julij” – w dniach lipca; „Sepety” – skrzynie (posagowe); „papiery … Substancyę … oświecaiące” – dokumenty stanu majątkowego; „Kontrakt zastawny nieoblatowany” – kontrakt zastawu dóbr nie wpisany do ksiąg; „reparacya” – kwota na naprawy (budynków) w dobrach zastawnych; „Zasiwy” – zasiewy; „niebonifikowane” – niezwrócone, niezaliczone; „Jurisdator” – dziedzic, właściciel (dawca prawa do posesji); „Chorąży Lit.” – chorąży litewski (Wacław Rzewuski?, tu bez imienia); „Aktam proprij Districtus” – aktom właściwego powiatu; „praesentem Copiam Actis Connotari prosił y otrzymał” – prosił o wpisanie niniejszej kopii do akt i otrzymał.

Streszczenie

5września 1768 r. Aleksander Czerniawski, imieniem swoim i żony Ewy z Rzewuskich Suchodolskich, dla zabezpieczenia oświadczył w grodzie winnickim – gdy tylko po ucieczce przed rzezią zbuntowanego chłopstwa na Ukrainie mógł przybyć do akt – że trzymał w posesji wieś Krupoderyńce w kluczu pohrebyskim, gdzie miał cały szlachecki dobytek i różne papiery dotyczące majątku swego i żony oraz sum i długów. Gdy w lipcu 1768 r. wybuchł jawny bunt chłopski z napadami na dwory, rabunkiem i zabijaniem szlachty, ledwo uszedł z życiem z żoną i synem, porzucając sprzęty, skrzynie, suknie, naczynia, konie, bydło i dokumenty: m.in. dotyczące dóbr Wasiłówka w województwie bracławskim i Plewaczewszczyzna w województwie mińskim (po antecesorach Mikołaju i Jakubie Czerniawskich), pierwszy, nieoblatowany kontrakt zastawny na Krupoderyńce (z reparacją 500 zł, uznany potem skryptem przez Rzewuskiego, chorążego litewskiego), skrypt Michała Hulewicza dla Adama Rzewuskiego Suchodolskiego na 1000 zł oraz papiery na części Rożwadowa[?] i Mizieryniec[?]. Po powrocie nie zastał niczego i poniósł całkowitą szkodę, o czym ponownie oświadcza.

Transkrypcja

k. 282v (skan 0286, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Piątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Micha-

4łem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnickiego.

5Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pan Alex[ande]r Czerniawski iak tylko z Kraiu zagranicznego

6z zabiegow z przyczyny zbuntowanego Chłopstwa w Ukrainie do Miasta J.

7K. Mci Winnicy zbliżyć się mogł, tak zaraz w szkodach y krzywdach swoich

8in Diligentia sui przed temiż Aktami manifestował y protestował się sensem

9takowym. Jż ninieyszy manifestans trzymaiąc Dobra Wieś Krupoderynce

10Klucza Pohrebyskiego Skryptem vim obligationis Kontraktu maiącym w

11Summie Dziesięciu Tysięcy Złł. Poll. oprocz z pierwszego Kontraktu za repa-

12racyą Złł. Poll. Pięćset wyrażonych, y Jnne z gruntu pochodzące pretensye

13wynależe się maiące, a z Tenuty tych Dobr pochodzące, gdy przez rapto-

14wny bunt[em] Chłopstwa y Zaboystwem Stanu Szlacheckiego tylko co ży-

15cie swoie wraz z Małżonką swoią do Zagranicznych Kraiow mogł uniesć

16wszystkie sprzęty swoie apparencye konie bydła rogate y nierogate rzeczy

17ruchome y nieruchome dla tych gwałtownych Buntow y Tyranii

k. 283 (skan 0286, strona prawa)

1w Domu swoim odbieżeć wszystkiego musieli tedy przez Chłopstwo z Dobr

2Humańszczyzny, Tetyiowszczyzny[?], Dżunkowszczyzny[?], także Dobr Sarażyniec

3y Krupoderyniec z szczętem zrabowanym w domu został, iako niewie-

4dzieć quo fato w Dobrach Dżunkowie w Skarbie ut fertur Konskarą[?]

5gniady Comp[aren]tis valoris Czerwonych Złł. Trzydzieści Kulbakę y Pistole-

6ty w mosiądz oprawną valoris Czerwonych Złł. Sześć w dobrach Berszcza-

7dowe[?] Pociąg Kałkryty[?] z końmi y szorami poczwornemi Czerwonych

8Złł. Osmdziesiąt. w Pohrebyszczach u JmP. Pana Szyszkowskiego Guberna-

9tora ad p[raese]ns tameyszego. Obicie nowe Tureckie valoris Czerw. Złł. Osm

10Pas nowy Ponsowy Turecki Spodnie Ponsowe sukna ze stoku[?] nowego

11iednego, łokci puł Czwarta drugiego łokci blisko trzech Arasunie-

12bieskiego[?] nowego łokci pięć y Jnne rzeczy w sepet złożone w czasie regi-

13strem osobliwym podać się maiące, ktoren Sepet od tegoż J. P. Szyszkow-

14skiego y J. Pana Kudrewicza Rotmistrza Polnego iest przywrocony, tamże

15Koń kary rosły y Kulbak trzy znayduią się z Sarażyniec y Krupode-

16ryniec Ludzie tameysi apparencye wszelkie domowe także suknie tak

17męskie iako y Białogłowskie, bieliznę Cyny miedzi Miedniczy[?] Gorzałki[?] Pu-

18zder Dwie z Flaszami całemi y rożne Szkła na sztuk Pięćdziesiąt oraz

19Bieliznę rożne, Porządek Gospodarski nawet zboże w ziarnie y snopach

20będące Pościel iedną podwoyną drugą poiedynczą ut patebit ex in-

21quisitione między siebie zabrali. Posłuszeństwa należącego odbywać

22niechcą dla czego przed temiż Aktami w szkodzie swoiey oświadczywszy

23się hanc Copiam Actis Connotari prosił y otrzymał. Alexander

24Czerniawski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „425” (poprawione z przekreślonego „6.”). Drugi tego samego dnia manifest A. Czerniawskiego (por. akt 440, o utratę papierów); tu – o zrabowanie dobytku.

Odczyt: „Tetyiowszczyzny[?]” (rkp. „Zetypowszczyzny/Tetyiowszczyzny”) – zapewne dobra tetyjowskie; „Dżunkowszczyzny[?]” (rkp. „Lu Zunkowszczyzny” – zapewne ‘Dżunkowszczyzny’, por. akt 416 Dżuńków); „Sarażyniec” – nazwa niepewna; „Konskarą[?] gniady” – zapewne ‘koń skarogniady’ (ciemnogniady); „Berszczadowe[?]” – nazwa niepewna (może Berszada); „Pociąg Kałkryty[?]” – zapewne ‘pociąg (zaprzęg) kałamaszkowy/kryty’ – wyraz niepewny; „ze stoku[?]” – niepewne (może ‘ze stołu’); „Arasuniebieskiego[?]” – zapewne ‘arasu niebieskiego’ (aras – tkanina wełniana); „Miedniczy[?] Gorzałki[?]” – rkp. „Miedniczy Gorzałki” – niepewne (może ‘miednicy, garnki’); „puł Czwarta” – trzy i pół; „ktoren” – tak w rkp.

Objaśnienia: „z Kraiu zagranicznego z zabiegow” – z ucieczki do kraju zagranicznego (zapewne Mołdawia lub Rosja); „Skrypt vim obligationis Kontraktu maiący” – skrypt mający moc zobowiązania kontraktowego; „Tenuta” – dzierżawa (zastaw) dóbr; „raptowny bunt” – nagły bunt; „bydła rogate y nierogate” – bydło rogate (krowy, woły) i nierogate (konie, świnie); „quo fato” – jakim losem; „ut fertur” – jak mówią; „Kulbaka” – siodło; „valoris” – wartości; „szory poczworne” – uprząż na cztery konie; „Gubernator” – zarządca dóbr; „Obicie Tureckie” – turecka tkanina obiciowa; „Ponsowy” – jaskrawoczerwony; „Sepet” – skrzynia; „Rotmistrz Polny” – rotmistrz wojska polnego (koronnego); „Puzdra z Flaszami” – skrzynka (puzderko) z flaszkami; „ut patebit ex inquisitione” – jak się okaże z inkwizycji (przesłuchania świadków); „hanc Copiam Actis Connotari” – (prosił) o wpisanie tej kopii do akt.

Uzupełnienie: akt 467 potwierdza nazwę wsi Sarażyńce (powiat winnicki, klucz józefgrodzki M. Piaskowskiego).

Streszczenie

5września 1768 r. Aleksander Czerniawski, gdy tylko z powodu buntu chłopskiego na Ukrainie mógł wrócić z kraju zagranicznego do Winnicy, dla zabezpieczenia oświadczył, że trzymał wieś Krupoderyńce w kluczu pohrebyskim na mocy skryptu o sile kontraktu na 10 000 zł (oprócz 500 zł reparacji z pierwszego kontraktu i innych pretensji z dzierżawy). Gdy nagły bunt chłopski i rzeź szlachty zmusiły go z żoną do ucieczki za granicę, chłopi z dóbr humańskich, tetyjowskich[?], dżuńkowskich[?] oraz z Sarażyniec i Krupoderyniec doszczętnie zrabowali jego dom. W Dżuńkowie, w skarbie, znalazł się podobno jego koń skarogniady wart 30 czerwonych złotych, siodło i pistolety oprawne w mosiądz (6 czerw. zł); w Berszczadowie[?] – zaprzęg z końmi i poczwórną uprzężą (80 czerw. zł); w Pohrebyszczach u gubernatora Szyszkowskiego – tureckie obicie, turecki pas, sukna i inne rzeczy w skrzyni, którą Szyszkowski i rotmistrz polny Kudrewicz zwrócili; jest tam też kary koń i trzy siodła. Ludzie z Sarażyniec i Krupoderyniec rozebrali między siebie wszystkie sprzęty domowe, suknie męskie i kobiece, bieliznę, naczynia cynowe i miedziane, puzdra z flaszkami, szkło, zboże w ziarnie i snopach oraz pościel, i nie chcą być posłuszni.

Transkrypcja

k. 283 (skan 0286, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembra Piątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodzkiemi Winnic. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiestnikiem Protunc Burgrabstwa Grodu Win-

5nickiego Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pan Jozef Żytkiewicz nne et ex speciali

6Commisso Wielk. Stanisława Kordysza Cześnika Winnic. takowe in

7diligentia Principalis sui przed Aktami ninieyszemi czyni oświadcze-

8nie. Jż co novellae Constitutiones y uniwersały od Kommissyi Skarbu

9Koronnego o Cłach wydane, w sobie zawieraią, aby każdy Szlachcic na

10Rzecz Dobr Ziemskich własnych Dziedzicznych prowadzoną w Grodzie

11przysiągł. Przeto ninieyszy Urz. Comp[aren]s Jmieniem y z wyraźney woli

12Wielk. Pryncypała swego przychiliwszy się do wyż wyrażonych Kon-

13stytucyi y Uniwersałow w przytomności Urz. Jchmściow Panow Szymona

14Ośnickiego[?] y tegoż Jmienia Struchnickiego[?] y Jnnych Jchmściow wten-

15czas w Kancellaryi znayduiących się flexis ad Jmaginem JESU

16Christi Crucifixi genibus na tę rotę. Ja Jozef Przysięgam Panu

17Bogu Wszechmogącemu w Troycy Swiętey Jedynemu iako Łasztow Dwa-

18dzieścia Pięć Potażu nie w protekcyi ani za pieniądze kupionego na

19handel ale w Lasach Ziemskich Dziedzicznych Ukraińskich Wielk.

20Kordysza Cześ. Winnic. wyrobionego z dyspozycyi y na własną potrze-

21bę # tak mi Panie Boże dopomoż y niewinna męka Chrystusa Pana.

22Przysiągł po ktorey wykonaney przysiędze Szlachtą sobie przytomną

23oświadczywszy się tę w pilności uczynioną manifestacyą dla da-

24nia na komorach Kredytu do Akt o przyięcie prosił y otrzymał.

25Jozef Żytkiewicz [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „426” (poprawione z przekreślonego „7.”). Dopisek na prawym marginesie, wstawiony znakiem „#” po słowach „na własną potrzebę”, uzupełnia tekst przysięgi: „…tegoż Wielk. Pryncypała mego do Gdańska prowadzę” – potaż spławiano do Gdańska.

Odczyt: „Ośnickiego[?]” (rkp. „Osnickiego”), „Struchnickiego[?]” (rkp. „Struchmickiego”) – nazwiska świadków niepewne; „tegoż Jmienia” – tak w rkp. (świadek o tym samym imieniu – Szymon); „przychiliwszy się” – tak w rkp.

Objaśnienia: „nne et ex speciali Commisso” – imieniem i ze szczególnego zlecenia; „in diligentia Principalis sui” – dla zabezpieczenia swego mocodawcy; „novellae Constitutiones” – nowe konstytucje (sejmu 1768) o cłach; „uniwersały Kommissyi Skarbu Koronnego o Cłach” – obwieszczenia Komisji Skarbu w sprawie ceł generalnych; szlachta była wolna od ceł za towary z własnych dóbr dziedzicznych, pod warunkiem złożenia przysięgi w grodzie; „Łaszt” – łaszt, duża jednostka miary (ładunku) w handlu zbożowym i potażem; „Potaż” – potaż (węglan potasu z popiołu drzewnego), wyrabiany w lasach ukraińskich i spławiany do Gdańska; „nie w protekcyi ani za pieniądze kupionego na handel” – nie wziętego pod swoją protekcję (od kupców) ani kupionego na handel; „flexis ad Jmaginem JESU Christi Crucifixi genibus” – klęcząc przed wizerunkiem Jezusa Chrystusa Ukrzyżowanego; „dla dania na komorach Kredytu” – aby dać wiarę (dowód) na komorach celnych.

Streszczenie

5września 1768 r. Józef Żytkiewicz, z polecenia Stanisława Kordysza, cześnika winnickiego, oświadczył w grodzie winnickim, że zgodnie z nowymi konstytucjami i uniwersałami Komisji Skarbu Koronnego o cłach (szlachcic przysięga w grodzie, że prowadzi towar z własnych dóbr dziedzicznych) złożył – w obecności Szymona Ośnickiego[?], Szymona Struchnickiego[?] i innych – klęcząc przed krucyfiksem przysięgę, że 25 łasztów potażu, który prowadzi do Gdańska, nie zostało wzięte w protekcję ani kupione na handel, lecz wyrobione w dziedzicznych lasach ukraińskich Kordysza z jego polecenia i na jego potrzebę. Manifestację wpisano, by dać wiarę na komorach celnych.

Transkrypcja

k. 283 (skan 0286, strona prawa)

k. 283v (skan 0287, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Siodmego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu

5Winn. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Wielk. JmP. Pan Antoni Pierzchowiecki Łowczy

6Brzes.[?] iak tylko Acta p[rae]sentia adire mogł, tak zaraz przestrzegaiąc

7wszelkiey Całości Substancyi swoiey na p[rze]c[iw]ko Wielk. Tadeuszowi Miast-

8kowskiemu Mieczn. Urzęd. et de diligentia sui manifestuie się o to. Jż

9Wielk. Comp[aren]s w czasie zamieszania y buntow Chłopskich nietylko

10że niemałą szkodę w substancyi swoiey poniosł ale nawet skryp-

11ta rożne od Rożnych Jchmściow y na rożne Summy, gdzie y dokumen-

12ta od Wielk. Obżałowanego Wielk. Komparentowi z podpisem ręki swo-

13iey dane y służące z Szkatułą przez tychże Buntownikow są zabra-

14ne iako to skrypt pierwszy od Wielk. Miastkowskiego M. U. za kwartał

15cały Karczemney Arędy na siebie przyiętey ponieważ Arędarz z Kon-

16traktem tegoż Wielk. Tadeusza Miastkowskiego M. U. do S. Jana Arędę

17dotrzymał, Drugi Dokument defalkuiący arędę w punktach do Kon-

18traktu podanych wyciągnioną by niewięcey iak Złł. Czterysta Arę-

19da Karczemna corocznie stanowiona bydź miała. Trzeci na Złł. Poll.

20Dwieście od Arędarza w Possessyi W. Załącego się będącego przez Wielk.

21Obżał. wziętych. Czwarty na Złł. Poll. Szesdziesiąt ieden na zastaw

22Szabli pożyczonych a potym niedopłaconych przy odebraniu szabli

23zastawney. Piąty na Złł. Trzydzieści Dwa. y Szosty na Złł. Dwadzie-

24scia Pięć rożnemi czasy wybranych. Siodmy Regestrzyk wydanych

25pieniędzy za cukier harbatę y oliwę Złł. kilkanaście. Osmy w czasie

26Zapustow na Złł. Osmnaście. y Dziewiąty na Złł. Szesnaście wziętych.

27Dziesiąty na Słoninę połcy Dwa Sadła Dwa y pszenicy korzec ieden

28wziętych. Jedenasty Skrypt na Złł. Sto Osm. Dwunasty na Prowizyą

29od Summy resztuiącey ktorey do tych czas niewypłacił y wy-

30płacać żadnym sposobem niechce. Trzynasty Blankiet na Kontrakt

31y Czternasty Blankiet na Jnwentarz w ktorym Jnwentarzu wy-

32rażono czynszu od Poddanych y Szlachty za rok cały Tysiąc

33Siedmset Szesdziesiąt Siodmy Złł. Poll. Dwieście y Arędy Karczemney

34Złł. Poll. Czterysta ponieważ w Roku pierwszym Tysiąc Siedmset

35Szesdziesiąt Szostym zaczętey Possessyi W. Comp[aren]s Pańszczyznę

36wprzod sobie punktami podaną mieniał wybierać ani kosić gdyż

37zadosyć Punktom moc Kontraktu w sobie zawieraiącym przez niedoda-

38nie Łąk y Sianożęci z Dobr Zabokrzycza do Dobr Wsi Woyciechowki nie

39stało się. Jako temiż punktami W. Miastkowski Mieczn. Urz. przyłączyć

40obowiązał się y iedynie na reparacyą tak Dworu Stodoły Szop Chle-

41wow Pastewnikow iako też y Jnnych na Gruncie zabudowane sobie Kon-

42traktem pozwolonego expensować musiał co widząc Wielk. Obżał. w

43Roku Drugim z tey przyczyny tych że Poddanych y Szlachty na Czynsz

44obrocił y wyż wyrażonym Jnwentarzem wypłacać y oddawać obo-

45wiązał się y lubo in parte wybrał w roku przeszłym czynszu y Arędy

46Złł. Dwieście tylko w Roku zas teraznieyszym tak czynszow iako y Arę-

47dy nic niebrał, o co wszystko modernus Comp[aren]s p[rze]c[iw]ko wyż wyrażonemu Obżał.

48y o inne pretensye niemniey w pilności swoiey powtornie manifestuie się salva

k. 284 (skan 0287, strona prawa)

1reservata melioratione J. A. Pierzchowiecki [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „427” (z przekreślonym wcześniejszym numerem „8.” przy początku nagłówka na k. 283). Nagłówek zaczyna się na dole k. 283, kończy na górze k. 283v.

Odczyt: tytuł manifestanta „Łowczy Brzes.[?]” (rkp. „Łowczy Brzeg.”, nagłówek „Ł. B.”) – zapewne łowczy brzeski – niepewne; „wyciągnioną by” – tak w rkp. (sens: wyrachowaną, by…); „mieniał” – tak w rkp. (‘miał’); „Pastewnikow” – szop na paszę (pastewniki); „modernus” – tak w rkp.; inicjały w podpisie „J. A.” – zapewne ‘JmP. Antoni’.

Objaśnienia: „Acta praesentia adire” – przystąpić do niniejszych akt; „de diligentia sui” – dla własnego zabezpieczenia; „M. U.” – miecznik urzędowski; „Aręda Karczemna” – dzierżawa (arenda) karczmy; „do S. Jana” – do dnia św. Jana (24 VI), tradycyjnego terminu kontraktów; „defalkuiący” – potrącający, zmniejszający; „harbata” – herbata; „Zapusty” – karnawał; „Połeć Słoniny, Sadło” – produkty wieprzowe; „Prowizya od Summy resztuiącey” – odsetki od pozostałej (niezapłaconej) sumy; „Blankiet” – podpisany in blanco formularz (kontraktu, inwentarza); „Jnwentarz” – inwentarz dóbr z wyliczeniem czynszów i powinności; „punktami podaną” – przedstawioną w punktach (kontraktu); „expensować” – ponosić koszty; „na Czynsz obrocił” – zamienił (pańszczyznę) na czynsz; „in parte” – częściowo; „salva reservata melioratione” – z zastrzeżeniem prawa do poprawienia (uzupełnienia).

Streszczenie

7września 1768 r. Antoni Pierzchowiecki, łowczy brzeski[?], gdy tylko mógł przybyć do akt, manifestował dla zabezpieczenia przeciw Tadeuszowi Miastkowskiemu, miecznikowi urzędowskiemu. W czasie zamieszania i buntów chłopskich poniósł nie tylko znaczne szkody, ale buntownicy zabrali mu szkatułę z różnymi skryptami i dokumentami, m.in. czternastoma pismami od Miastkowskiego: skryptem za kwartał arendy karczemnej, dokumentem obniżającym arendę do 400 zł rocznie, skryptami na 200, 61 (za niedopłacony zastaw szabli), 32, 25, 18, 16 i 108 zł, rejestrzykiem wydatków na cukier, herbatę i oliwę, skryptem na dwa połcie słoniny, dwa sadła i korzec pszenicy, dokumentem o odsetkach od reszty sumy (których Miastkowski nie płaci) oraz blankietami kontraktu i inwentarza (czynsz od poddanych i szlachty 200 zł i arenda 400 zł za 1767 r.). Ponieważ od początku posesji wsi Wojciechówka (1766) Miastkowski nie dołączył obiecanych łąk i sianożęci z dóbr zabokrzyckich, Pierzchowiecki nie mógł korzystać z pańszczyzny i musiał tylko ponosić koszty napraw dworu, stodoły, szop i chlewów; w drugim roku Miastkowski zamienił pańszczyznę poddanych i szlachty na czynsz, z którego Pierzchowiecki pobrał tylko częściowo 200 zł, a w 1768 r. nic. O to i inne pretensje ponownie manifestuje.

Transkrypcja

k. 284 (skan 0287, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Siodmego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Mi-

4chałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Win-

5nic. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pan Jan Czerniawski swym y Urz. JmP. Pani

6Maryanny Czerniawskiey Mał. swey Jmieniem, iak tylko od Tyran-

7skiey ręki Chłopstwa zbuntowanego uchroni się y do Akt ninieyszych

8przybydź mogł, tak zaraz postrzegaiąc wszelkiey całości Substancyi

9swoiey ile ponoszący w oney tak znaczną a prawie ultimam Cladem

10Solennie przedtemiż Aktami w pilności manifestował y protestował

11się w takowym sposobie. Jż ninieysi Uskarżaiące się maiąc Summę

12u W. Jchmsciow PP. Żebrowskich Cześnikow Łomżynskich a na dobrach Wsi

13Rachnach in ante lokowaną, a in port[?] na Dobra część Nowego

14Miasta Żywotowa przez tychże Wielk. Żebrowskich Dziedzicow y Juris-

15datorow przeniesioną, ktore dobra że rzeczoney Summie nie korespon-

16dował y do tego Jnne krzywdy y pretensye zachodziły od lat kilku

17nietylko oddania kapitalney Summy y pomiarkowania pretensyi

18z gruntu pochodzących u tychże Wielk. Jurisdatorow swoich Urz.

19Manifestantes rekwirowali ale nawet prozekucye prawne czynili.

20Aże Wielk. Żebrowscy Obżał. ullo modo Summy przez siebie zaciągnio-

21ney na rzeczone dobra oddać y pretensyi uspokoić niechcieli, tylko

22variis modis w tenucie Manifestantow, aż do czasu buntow w U-

23krainie y w Żywotowczyznie uwodząc ieszcze do większey krzyw-

24dy, szkody y utraty wszelkiey apparencyi Szlacheckiey, sprzętow

25Koni Bydła dobytku wszelkiego y rzeczy wszelkich ruchomych y

26nieruchomych Sukien Cyny miedzi posudku Gospodarskiego szkła

27kosztownego słomin[?] maset[?] y zboża rożnego tak na pniu iako y sterłach[?]

28do utraty przyprowadzili, ponieważ Poddani tameysi Żywotowscy wi-

29dząc Tyranow Umańskich y Jnnych zabowstwem Szlacheckiego Sta-

30nu okoliczne bawiących się y grassuiących, w tuteyszym Kraiu przed

31ktoremi manifestantes ledwie co z życiem w uciechę stronę y do Lasow

32uszli, Ciż Poddani podobnież zbuntowawszy się na życie manifestantow

33gonili, a niezastawszy iuż w domu wszystkie rzeczy domowe appa-

34rencye y Gospodarstwo przez raptowne ucieczkę odbieżone pomiędzy sie-

35bie rozebrali, Papiery rożne membrany skrypta na długi rożne po-

36zabierali czyli popalili z szczętem zniszczyli nawet Budynki ogro-

37dzenie koło Dwora y Gumna zdezolowali y szkody więcey na Tysięcy Dwa-

38dzieścia uczynili, a gdy manifestantes zbliżyli się z zabiegow do miasta

39J. K. Mci Winnicy y posłali do Possessyi swoiey do Żywotowa aby cokolwiek

40suplementu Poddani przywieźli, tedy naymnieyszey rzeczy dać przywieść

41niechcieli y wszelkiego posłuszeństwa żadnego pełnić niechcą y nie-

42ma. Dlatego idem Comp[aren]s iterata vice de Diligentia sui manifestuie się. Jan

43Czerniawski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „428” (poprawione z przekreślonego „9.”).

Odczyt: „Rachnach” – wieś Rachny (rkp. „Rachnach”); „in port[?]” – wyraz niejasny (może ‘in post’ – później); „słomin[?] maset[?]” – wyrazy niejasne (może ‘słonin, masła’); „sterłach[?]” – zapewne ‘stertach’; „zabowstwem” – tak w rkp. (‘zabójstwem’); „w uciechę stronę” – tak w rkp. (zapewne ‘w ucieczkę, na stronę’); „Tyranow Umańskich” – hajdamaków (spod) Humania; „nie korespondował” – tak w rkp. (‘nie odpowiadały wartością’).

Objaśnienia: „ultimam Cladem” – ostateczną klęskę (ruinę); „Summa lokowana na dobrach” – suma zabezpieczona (zapisana) na dobrach (zastaw); „Jurisdatorowie” – dziedzice, dawcy prawa do posesji (zastawu); „pomiarkowanie pretensyi” – rozliczenie roszczeń; „rekwirować” – upominać się, żądać; „prozekucye prawne” – kroki prawne; „ullo modo” – w żaden sposób; „variis modis” – różnymi sposobami; „tenuta” – posesja zastawna; „Żywotowczyzna” – dobra żywotowskie; „posudek Gospodarski” – naczynia gospodarskie; „zboże na pniu” – zboże niezżęte; „Gumno” – zabudowania folwarczne (stodoły); „suplement” – zaopatrzenie (żywność); „iterata vice de Diligentia sui” – ponownie, dla własnego zabezpieczenia.

Streszczenie

7września 1768 r. Jan Czerniawski, imieniem swoim i żony Marianny, gdy tylko uszedł przed zbuntowanym chłopstwem i mógł przybyć do akt, manifestował dla zabezpieczenia przeciw Żebrowskim, cześnikom łomżyńskim. Mieli u nich sumę, zapisaną najpierw na wsi Rachny, a potem przeniesioną przez Żebrowskich jako dziedziców na część dóbr Nowego Miasta Żywotowa, które nie odpowiadały wartości sumy; od kilku lat bezskutecznie domagali się zwrotu kapitału i rozliczenia pretensji, także na drodze prawnej. Żebrowscy zwodzili ich różnymi sposobami w posesji, aż nadeszły bunty na Ukrainie i w dobrach żywotowskich: gdy hajdamacy humańscy i inni mordowali okoliczną szlachtę, manifestanci ledwie uszli do lasów, a poddani żywotowscy, zbuntowawszy się, gonili ich, by zabić, rozebrali cały porzucony dobytek (sprzęty, konie, bydło, suknie, cynę, miedź, szkło, zboże na pniu i w stertach), zabrali lub spalili papiery, pergaminy i skrypty dłużne, zniszczyli budynki, ogrodzenia dworu i gumno – szkody ponad 20 000 zł. Gdy manifestanci zbliżyli się do Winnicy i posłali do Żywotowa po żywność, poddani nic nie dali i odmawiają wszelkiego posłuszeństwa.

Transkrypcja

k. 284 (skan 0287, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Siodmego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winn. y przedemną Micha-

k. 284v (skan 0288, strona lewa)

1Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnic. Comp[aren]s

2P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pani Maryanna z Tomaszewskich primo Kęcka, Secundo

3Bogusławska, Tertio ad p[raese]ns voto Czerniawska iak tylko do Akt Grodz.

4Winnic. przybyć mogła, tak zaraz Jmieniem Małoletniego Urz. Fran-

5ciszka Tomaszewskiego niegdy Urz. Jozefa y Elżbiety z Jwaszkiewiczow[?]

6Tomaszewskich Syna a Bratanka swoiego po zabiciu tyrańskim

7od Chłopstwa Humańskiego tychże Urz. Tomaszewskich Oyca y

8Matki Małoletniego iako Ciotka y naturalna Opiekunka czyniąc

9w dalsze wieki wiadomość pozostałym Sukcessorom ażeby przy-

10naymniey w substancyi swoiey z szczętem nieponosili uszczerbku

11solennie przed temiż Aktami w assystencyi Urz. JmP. Pana Jana Czernia-

12wskiego Małżonka swoiego in diligentia manifestowała y protestowa-

13ła się oto. Jż Urz. niegdy Jozef Brat rodzony Komparentki, y Elżbieta

14Tomaszewscy Małżonkowie maiąc Summę swoią na Ewikcyi u JW.

15JmP. Pana Franciszka Salezyusza Potockiego Wwdy Generała Ziem

16Kijows.[?] Dobr Klucza Humańskiego Dziedzica ktorą Summę tak na

17osobę Urz. niegdy Tomaszewskich iako też Urz. Poniatowskich[?] y

18Jnnych wspoł do tey Summy Kompetytorow znayduiącą się z Jnnych

19Dobr swoich JW. Potocki Wwda Kijows. zapisany Ewiktor na Dobra

20Wieś wprzody Popowkę potym Dżulinki[?] Klucza Humańskiego prze-

21nosząc tę wieś in Possessionem tak Urz. Poniatowski[?] iako też niegdy

22Urz. Tomaszewskich y innych do tey Summy Kompetytorow wy-

23puszczać dysponował, a tak iuż Urz. Tomaszewscy Poniatowscy[?] y Jnni

24też Wsie transferendo Possessionem za dyspozycyą JW. Wwdy Kijows.

25przez lat kilka czasu pokoiu trzymaiąc dopiero w czasie Jnkursyi

26w Polszcze y Konfederacyi prowizyą tylko od tey Summy dobra

27odebrawszy kontentować się kazał w roku zas przeszłym Tysiąc

28Siedmset Szesdziesiąt Siodmym pro locatione Ewiktora innego

29niewiedzieć na iakowe Sądy Pozew wydać rozkazał gdzie Urz. nie-

30gdy Tomaszewski szukaiąc Jurysdykcyi w Decyzyi tey sprawy y

31ieżdżąc do Krystynopola y Trybunału niemało Expensy poniosł

32a tak niedoczekawszy się w prędce decyzyi w tey sprawie na Burku[?]

33siedząc nolens volens we Wsi Dzięndziełowce także Klucza Humań-

34skiego Dworek u JmP. Pana Niateckiego prawem wolności siedze-

35nia y używania Gruntu będący za Talerow Osmnaście kupiemu-

36siał y wonym aż do czasu raptownie zaczętych Buntow Chłop-

37skich zostawać gdzie zostaiąc a maiąc Summy rożne po rożnych

38mieyscach y u rożnych Osob porospożyczane gdy do Dobr Wsi Podo-

39bney Klucza Humańskiego dla odebrania u Arędarza tameysze-

40go więcey Talerow Dwadzieścia y u Poddanych tameyszych

41Długow maiących a po niektorych ludziach dobrze o nich rozu-

42miejąc dla przychowania pomiędzy niemi rzeczy swoich rożnych

43wyiechał tedy Poddani Wsi Podobney y z innych Dobr Chłopi

44Humańscy myślnie na zaboystwo goniąc tam przybytego Urz.

45niegdy Jozefa Tomaszewskiego z Synem swoim Urz. Benedyktem

46zaskoczywszy tyranissime zabili, rzeczy do przychowania wiezio-

47ne pomiędzy siebie y Pieniądze porozbierali Papiery y Membra-

48ny podarli y podarte zniszczyli w Dobrach zas Dzięndziełow-

49ce w czasie tegoż buntu samę Urz. Tomaszewską Chłopi Dzięndzie-

50łowscy similiter napadłszy Spisami kłuli y Kiiami dobiiali y za-

51bili rzeczy wszelkie w sprzęty domowe, Apparencye Suknie Pienią-

k. 285 (skan 0288, strona prawa)

1Pieniądze, Bydła, Konie, zboża rożne w Gumnie y na polu będące po-

2między siebie rozebrali Papiery popalili y wniwecz tak w życiu

3iako y Substancyi obrocili Dlaczego taż Urz. Manifestka czyniąc obia-

4wienie pozostałemu Małoletniemu Sirocie Urz. Franciszkowi Toma-

5szewskiemu Synowcowi swoiemu do windykacyi zaboystwa Ro-

6dzicow, y Brata tudzież Substancyi po Rodzicach onego na Grun-

7cie pozostałey powtornie manifestowawszy się tegoż manifestu do

8Akt o przyięcie prosiła y otrzymała. M. Czerniawska. Jako As-

9systent Żony moiey podpisuię się J. Czerniawski.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „429” (poprawione z przekreślonego „10.”). Manifestantka jest żoną Jana Czerniawskiego (por. akt 444).

Odczyt: „Jwaszkiewiczow[?]” (rkp. „Jwaszkiewiczow”) – nazwisko rodowe Elżbiety niepewne; tytuł F. S. Potockiego „Wwdy Generała Ziem Kijows.[?]” – rkp. „Wwdy Generałaziem Kijows” – zapewne ‘Wojewody, Generała Ziem (Podolskich?) / Kijowskiego’ – niepewne; „Poniatowskich[?]” (rkp. „Pomiatowskich/Poniatowskich”) – niepewne; „Dżulinki[?]” (rkp. „Dzulinki”) – niepewne; „na Burku[?]” – wyraz niejasny (może ‘na bruku’ – bez dachu nad głową); „kupiemusiał” – tak w rkp. (‘kupić musiał’); „wonym” – tak w rkp. (‘w onym’); „Jnkursya” – najazd (wojsk rosyjskich, 1767–1768); „Wieś Podobna” – nazwa wsi (Podobna) – odczyt pewny, identyfikacja niepewna.

Objaśnienia: „primo … Secundo … Tertio ad praesens voto” – z pierwszego, drugiego i obecnego trzeciego małżeństwa; „naturalna Opiekunka” – opiekunka z prawa pokrewieństwa; „w dalsze wieki wiadomość” – zawiadomienie na przyszłość; „w assystencyi Małżonka” – z udziałem męża; „Summa na Ewikcyi” – suma zabezpieczona ewikcją (gwarancją) na dobrach dłużnika; „Ewiktor” – gwarant (tu dłużnik zabezpieczający sumę na dobrach); „Kompetytorowie” – współuprawnieni do sumy; „transferendo Possessionem” – przenosząc posesję; „Jnkursya w Polszcze y Konfederacya” – najazd (wojsk obcych) i konfederacja (radomska 1767, barska 1768); „prowizya” – odsetki; „pro locatione Ewiktora innego” – w celu ustanowienia innego ewiktora (zabezpieczenia); „Krystynopol” – rezydencja Potockich (F. S. Potockiego); „Trybunał” – Trybunał Koronny we Lwowie; „nolens volens” – chcąc nie chcąc; „prawem wolności siedzenia y używania Gruntu” – na prawie wolnego mieszkania i używania gruntu; „Talery” – talary; „myślnie” – umyślnie; „tyranissime” – najokrutniej; „Membrany” – pergaminy (dokumenty); „Spisy y Kije” – piki i kije; „similiter” – podobnie; „windykacya zaboystwa” – dochodzenie kary za zabójstwo.

Streszczenie

7września 1768 r. Marianna z Tomaszewskich, z kolejnych małżeństw Kęcka, Bogusławska, obecnie Czerniawska, w asyście męża Jana Czerniawskiego, jako ciotka i naturalna opiekunka małoletniego Franciszka Tomaszewskiego, syna zamordowanych przez chłopów humańskich Józefa (jej brata) i Elżbiety z Jwaszkiewiczów[?] Tomaszewskich, manifestowała dla zabezpieczenia jego praw. Tomaszewscy mieli sumę zabezpieczoną (ewikcją) na dobrach klucza humańskiego Franciszka Salezego Potockiego, wojewody kijowskiego, który – wspólnie dla nich, Poniatowskich[?] i innych współuprawnionych – wypuszczał im w posesję wieś Popówkę, potem Dżulinki[?]; w czasie najazdu i konfederacji kazał im zadowolić się samymi odsetkami, a w 1767 r. pozwał ich w celu innego zabezpieczenia. Józef Tomaszewski, jeżdżąc w tej sprawie do Krystynopola i do Trybunału, poniósł duże koszty i nie doczekawszy się decyzji kupił za 18 talarów dworek z gruntem we wsi Dzięndziełówka (klucz humański) od Niateckiego. Gdy w czasie buntów chłopskich pojechał do wsi Podobna, by odebrać od arendarza ponad 20 talarów i od poddanych długi oraz ukryć rzeczy, chłopi z Podobnej i innych dóbr humańskich zaskoczyli go i okrutnie zabili wraz z synem Benedyktem, rozebrali rzeczy i pieniądze, podarli papiery i pergaminy; w Dzięndziełówce chłopi zakłuli pikami i dobili kijami Elżbietę Tomaszewską i rozgrabili sprzęty, suknie, pieniądze, bydło, konie i zboże, a papiery spalili. Marianna manifestuje to dla przyszłej windykacji zabójstwa rodziców i brata oraz majątku osieroconego Franciszka.

Transkrypcja

k. 285 (skan 0288, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Siodmego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winn.

5Stanowszy Oczewisto Woźny Gnlis Wwa Bracł. y Jnnych opatrzny

6Kiryło Zaiąc w moc skuteczney Rel. swoiey dobrowolnie zeznał.

7Jż on Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego Dnia Piątego

8Septembris na Affektacyą y prawną Rekwizycyą W. Stanisła-

9wa Kordysza Cześn. Winnic. maiąc przy sobie Stronę Szlachty Lu-

10dzi wiary godnych Urz. Jchmściow Panow Sebestyana Godlewskie-

11go y Franciszka Wąsowicza maioris evidentiorisque testimonij gra-

12tia do tego Aktu użytych był w Dobrach Wsi Łuce Meleszkowskiey

13gdzie będąc pracowitych Jacka Parpurenka[?], Fedora Artemenka, An-

14tona Struża[?], Jaczychę[?] wdowę, Stepana Olexenka, Wasyla Petrenka,

15Olexę Petrenka, Procka Sulimenka, Kosiaka[?] Sawczenka, Braciszka[?]

16[?] Romanenka Dłużnikow u Urz. Dyspozytora Woyta y Gromady

17całey wsi Łuki Meleszkowskiey w Grzywnach prawnych Aresztował

18y prawnie przyporęczył ktory Areszt Jmieniem Pana swego przy-

19iowszy do rozprawy prawney dotrzymać deklarowali y Submitto-

20wali się a tak on Woźny Szlachtą sobie przytomną oświadczywszy

21się z tamtąd powrocił y przedemną Urzędem prawdziwego Aresztu

22uczynił y zeznał Rel. de quo p[rae]sens ejusdem Min[isteria]lis Rel. Min[isteria]lis qui supra

23Crucem S. posuit. Kiryło Zaiąc ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „430” (poprawione z przekreślonego „11.”). Łuka Meleszkowska – por. akt 410 („Łuka Meleszkowska[?]” – tu odczyt wyraźny); S. Kordysz – por. akt 442.

Odczyt: „Parpurenka[?]”, „Struża[?]”, „Jaczychę[?]”, „Kosiaka[?]” – imiona/przezwiska niepewne; „Braciszka[?] [?] Romanenka” – rkp. „Braciszka Romanenka” (może ‘Bratka-Jaśka Romanenka’ – podział na wyrazy niepewny); nazwisko woźnego „Zaiąc” (Zając) – wyraźne.

Objaśnienia: „pracowici” – tytuł chłopów (poddanych); „Dłużnicy” – tu: poddani zalegający z należnościami (lub dłużni manifestantowi); „w Grzywnach prawnych Aresztował y prawnie przyporęczył” – zaaresztował pod karą grzywien prawnych i oddał pod poręczenie (dyspozytora, wójta i gromady); „Submittować się” – zobowiązać się; „maioris evidentiorisque testimonii gratia” – dla większego i wyraźniejszego świadectwa; „de quo praesens ejusdem Ministerialis Relatio. Ministerialis qui supra Crucem S. posuit” – o czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny jak wyżej postawił krzyż św.

Streszczenie

7września 1768 r. woźny generalny Kiryło Zając zeznał w grodzie winnickim, że 5 września 1768 r., na wezwanie Stanisława Kordysza, cześnika winnickiego, w towarzystwie szlachty Sebastiana Godlewskiego i Franciszka Wąsowicza przybył do wsi Łuka Meleszkowska i tam u dyspozytora, wójta i całej gromady zaaresztował pod karą grzywien dłużników – Jacka Parpurenkę[?], Fedora Artemenkę, Antona Struża[?], wdowę Jaczychę[?], Stepana Oleksenkę, Wasyla i Oleksę Petrenków, Procka Sulimenkę, Kosiaka[?] Sawczenkę i Romanenkę. Aresztujący imieniem pana przyjęli areszt i zobowiązali się stawić ich do rozprawy. Woźny postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 285 (skan 0288, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Siodmego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu

5Winnic. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pan Jan Tarkowski Jmieniem y

6z wyraźney woli Wielk. Jchmsciow Państwa Michała y Heleny z Doro-

7szyńskich[?] Zaleskich Łowczych Zwinog. Mał. na fundamencie Prawa

8takową przed Aktami ninieyszemi in Diligentia Pryncypałow swo-

9ich zanosi manifestacyą. Jż Urz. Comp[aren]s wysiedziawszy Czteroniedziel-

10ną spokoyną sine Jnterruptione w Dobrach Wsi Trościaniec w Wwie

11Bracł. a Powiecie Winnic. leżącey vigore Jntromissyi iure haereditario

12na Wielk. Comp[aren]tis Pryncypałow wziętey a die Nona Mensis Augu-

13sti ad Diem Sextam Septembris Millesimi Septingentesimi Sexa-

14gesimi Octavi Anni iako Prawo mieć chce, Possessyą przeto de ex-

k. 285v (skan 0289, strona lewa)

1expleta pacifica Possessione in Bonis Superius expressis tum de dili-

2gentia Mag[nifi]corum Principalium suorum iterum atque iterum manife-

3stuie się. Jan Tarkowski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „431” (poprawione z przekreślonego „12.”).

Odczyt: nazwisko rodowe Heleny „z Doroszyńskich[?]” (rkp. „z Doro-/żynskich” – Doroszyńskich lub Dorożyńskich) – niepewne; „Trościaniec” – rkp. „Trościaniec / Trosciance”.

Objaśnienia: „na fundamencie Prawa” – na podstawie prawa; „in Diligentia Pryncypałow” – dla zabezpieczenia mocodawców; „Czteroniedzielna Possessya” – czterotygodniowa posesja (prawo wymagało 4 tygodni spokojnego posiadania po intromisji, by uprawomocnić objęcie dóbr); „sine Interruptione” – bez przerwy (bez zakłócenia); „vigore Intromissyi iure haereditario … wziętey” – na mocy intromisji (wwiązania) wziętej z prawa dziedzicznego; „a die Nona Mensis Augusti ad Diem Sextam Septembris 1768” – od 9 sierpnia do 6 września 1768; „iako Prawo mieć chce” – jak tego wymaga prawo; „de expleta pacifica Possessione in Bonis Superius expressis tum de diligentia … iterum atque iterum manifestuie się” – o dopełnionej spokojnej posesji w wyżej wymienionych dobrach oraz dla zabezpieczenia jaśnie wielmożnych mocodawców raz po raz manifestuje.

Streszczenie

7września 1768 r. Jan Tarkowski, imieniem Michała i Heleny z Doroszyńskich[?] Zaleskich, łowczych zwinogrodzkich, oświadczył w grodzie winnickim, że – zgodnie z wymogiem prawa – przesiedział nieprzerwanie i spokojnie cztery tygodnie, od 9 sierpnia do 6 września 1768 r., w dobrach wsi Trościaniec w powiecie winnickim, na mocy intromisji wziętej z prawa dziedzicznego na rzecz Zaleskich; manifestuje o dopełnieniu spokojnej posesji dla zabezpieczenia mocodawców.

Transkrypcja

k. 285v (skan 0289, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Siodmego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Mi-

4chałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnic.

5Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pan Ludwik Galinski nomine et ex speciali Com-

6misso W. JmP. Pana Bogdana Ostrowskiego Chorąż. Bracł. y Jnn. na

7p[rze]c[iw]ko W. Jchmść PP. Romanowi, Janowi czyli Jnnych Jmion Bykowskim

8Podstol. Bracł. Braci rodzonym, y Jnnym w niżey opisany sposob

9skarżył y manifestował się sposob. Jż Jchmć obwinieni niekontentuiąc

10się tak własnemi Łanami swemi podług dawnego przez podział

11pomiarkowania przez siebie używanemi ale zważaiąc niby dobrą

12dla siebie porę gdy wielkie w kraiu tym wszczęły się zamieszania

13gdy każdy o zachowaniu własnego myślał życia nayprzod zwio-

14sny tak Pola oranego y iuż do zasiewania wygotowanego Pod-

15danych W. Pryncypała Comp[aren]tis iako to Maxyma[?] Moskalenka, An-

16drzeia Bitowka[?], Hrycka Dni Osmnaście z dawna od tych że używane-

17go, gwałtownie zasiały dla siebie, Gospodarzow wiosny pozbawili, ia-

18ko też z Dworskiego na Dni Dwadzieścia od Szeremetki[?] spokoynie uży-

19wanego sobie przywłaszczyły w drugiey Stronie iuż poorane go Dni

20kilku na proso y Poddanych Brony włoczących na Pańszczyznie

21tak bijąc napędziły Jż ledwo koni na bronach nie pokaliczyli, Urz. Pro-

22testanta W. Roman Bykowski Pod. Bracł. szył[?] zabić odgrażał

23się mowiąc haec formalia zabiię a JmP. Pana Brata przeproszę: Za-

24siali potym tenże W. Podstolic w Kosowce[?] napadszy na Sianożę-

25ci tak Wasyla Naumenka y Jnn. poddanych części W. Chorąż. Bracł.

26z Dwana[?] od onych używanych będących bił, kosy połamał z Siano-

27żęci spędził trawę sobie wykosił podkoszonego siana kopie sto zgro-

28madzie[?] gotowego siana kopic trzydzieści zabrać kazał, a na-

29ostatek tenże W. JmP. Pan Roman Bykowski Pszenicy kop Dwadzie-

30scia Semena Buhaja z własnego iego Pola zabrać kazał Sadow Dwa

31ieden Kryła a Drugi Pilipa Krzywcego[?] poddanych W. Pryncypała

32Protestantis sobie przywłaszczył a co większa w Sady Dworskie tegoż

33W. Chorąż. Bracł. z dawna używane w ieden Czereśniowy z ktorego Cze-

34śnie dla siebie oberwać kazał w drugi, ktory tey wiosny z niemałą Ex-

35pensą Pańszczyzny wyrąbany y wyczyszczony z dawna do tegoż

36Dworu należący dla pasieki dworskiey naszedłszy tak pasiecz-

37nika iako y Urz. Dyspozytora ninieyszego protestanta szył[?] bić

38usiłował Jabłek Wozow kilka gwałtem zabrać kazał rekwizy-

39ięcego Urz. Protestanta o wozy szył[?] bić porywał się y wozow do-

40tąd oddać niechce, wdziera się y sobie przywłaszcza Dlatego Urz.

41Comp[aren]s zabiegaiąc całości W. Pryncypała swego iako y własnego ży-

42cia bespieczenstwu powtornie żali y protestuie się. L. Galinski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „432” (poprawione z przekreślonego „13.”). Miejscowość nie została wprost nazwana (oprócz „w Kosowce[?]”); chodzi o dobra dzielone między Ostrowskich a Bykowskich.

Odczyt: „Maxyma[?]” (rkp. „Maxyma/Mażyma”), „Bitowka[?]” (rkp. „Bitowka/Bitowba”), „Krzywcego[?]” – imiona i nazwiska poddanych niepewne; „Dni Osmnaście” – dni (miara ziemi – tyle, ile się zaorze w dzień); „od Szeremetki[?]” – nazwa miejscowa pola (?) niepewna; „szył[?]” (rkp. „szył”, trzykrotnie) – zapewne ‘chciał’ albo ‘usiłował’ (forma niejasna); „w Kosowce[?]” – rkp. „w Kosowce/Kosowiec” – nazwa niepewna (może Kossów, por. spory o Kossów w 44-1-4); „z Dwana[?]” – wyraz niejasny (może ‘z Dniepru’? albo ‘z dwóch’); „zgromadzie[?]” – zapewne ‘zgromadzonego’; „poorane go Dni” – tak w rkp.; „pokaliczyli” – (nie) pokaleczyli; „Cześnie” – czereśnie.

Objaśnienia: „nomine et ex speciali Commisso” – imieniem i ze szczególnego polecenia; „Podstolicowie” – synowie podstolego; „Łany” – pola; „podług dawnego przez podział pomiarkowania” – według dawnego rozgraniczenia przy podziale; „gdy wielkie w kraiu tym wszczęły się zamieszania” – bunt chłopski 1768; „Brony włoczące” – bronujący; „haec formalia” – tymi słowy; „zabiię a JmPana Brata przeproszę” – „zabiję, a jegomości pana brata przeproszę” (pogróżka); „Kopa” – kopa (siana, zboża); „Kopica” – stóg (kopa siana); „Pasiecznik” – opiekun pasieki; „rekwiruiący” – domagający się zwrotu.

Streszczenie

7września 1768 r. Ludwik Galiński, dyspozytor, z polecenia Bogdana Ostrowskiego, chorążego bracławskiego, protestował przeciw braciom Romanowi i Janowi Bykowskim, podstolicom bracławskim, i innym. Nie zadowalając się własnymi polami wydzielonymi przy dawnym podziale, wykorzystali zamieszanie w kraju (każdy myślał o ratowaniu życia): wiosną gwałtem obsiali dla siebie zaorane pola poddanych Ostrowskiego (Maksyma[?] Moskalenki, Andrzeja Bitówki[?], Hrycka – 18 dni), przywłaszczyli 20 dni pola dworskiego „od Szeremetki[?]” i kilka dni zaoranych pod proso, a bronujących na pańszczyźnie poddanych bijąc przepędzili. Roman Bykowski groził Galińskiemu śmiercią („zabiję, a pana brata przeproszę”), w Kosowce[?] napadł na sianożęć, bił Wasyla Naumenkę i innych, połamał kosy, skosił trawę, zabrał 100 kop podkoszonego i 30 kopic gotowego siana, 20 kop pszenicy Semena Buhaja, przywłaszczył sady poddanych Kryła i Pilipa Krzywca[?], a w sadach dworskich kazał zrywać czereśnie i zabrać kilka wozów jabłek, rzucając się z biciem na pasiecznika i dyspozytora; wozów nie oddaje. Galiński protestuje w obronie praw pana i własnego bezpieczeństwa.

Transkrypcja

k. 285v (skan 0289, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Dziewiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Mi-

4chałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnic.

k. 286 (skan 0289, strona prawa)

1Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. Jan Boiarski Jmieniem y z zlecenia JW. JmP. Pana

2Adama Myszki Chołoniewskiego Kasztel. Buskiego y Salomei z Kos[?]

3skich[?] Mał. Dobr Wsi Ometyniec Dziedzicow p[rze]c[iw]ko Wielk. JmP. Panom

4Antoniemu Witosławskiemu Podcz. Kołomyiskiemu Dziedzicowi y Woy-

5ciechowi Odrzywolskiemu Skarbn. Smoleń. Wsi Mołnikowki[?] Posses-

6sorowi swiadczy manifestuie się y remanifestuie oto. Jż JWW. Rema-

7nifestanta Pryncypałowie nietylko p[rze]c[iw]ko Sąsiedzkiemu ale y Pos-

8politemu Prawu wykraczać nieprzywykłszy z nikiem gwałtownie

9nie postępuią, Dobra Wieś Ometynce lubo w Granicach swoich Jstot-

10nych Gruntami Lasami Sianożęciami z Gruntami Mołnikowieckiemi[?]

11stykaiące się dalej rościągaią się, iednak JWW. Remanifestanta

12Pryncypałowie w tey spokoynie używaią poki niegdy W. Odrzywol-

13ski Podcz. Żyt.[?] wyiechawszy z JW. Remanifestanta Pryncypałem na Grunt

14sporny sam obiazdem swoim wyznaczył y poznali, teraznieysze

15dzierżenie Gruntow docześne oznaczył za ktore JWW. Remanifestanci nie wy-

16kraczaią ani ludzi nasyłaią one prawiedliwe[?] tedy przez Wielk. O-

17drzywolskiego Manifestem swoim dnia Piętnastego Marca Roku

18teraznieyszego przed Aktami tuteyszemi oczernienie, y wynalaskiem

19ukształtowanie zarzuty a nigdy niedowiedzione iteratis manifestu-

20ie się y remanifestuie vicibus ofiaruiąc JWW. Pryncypałow swoich oto

21prawnie czynić niezaniechać. J. Boiarski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „433” (poprawione z przekreślonego „14.”). Spór Chołoniewskich z Witosławskimi i Odrzywolskim o granice Ometyniec – por. akt 400–406 (A. Chołoniewski) oraz Witosławscy (Deszkowce) w aktach 106, 112. Tytuł A. Myszki Chołoniewskiego zapisano tu wyraźnie „Kasztel. Buskiego” (nagłówek „K. B.”), tak jak w aktach 400–406 („Buskiego[?]”); w aktach 220–222 i 359 ten sam Chołoniewski nazwany jest kasztelanem bełskim – rozbieżność pozostawiono do rozstrzygnięcia (skrót „K. B.” pasuje do obu tytułów).

Odczyt: nazwisko rodowe Salomei „z Kos[?] skich[?]” (rkp. „z Kos/ skich” na przełomie wiersza – Kossowskich? Kosskich?) – niepewne; „Mołnikowki[?] / Mołnikowieckiemi[?]” – nazwa wsi niepewna (Mołnikówka? Mielnikówka?); „z nikiem” – tak w rkp. (‘z nikim’); „Podcz. Żyt.[?]” – tytuł zmarłego Odrzywolskiego (rkp. „Podcz. Zyto”) – niepewny; „docześne” – tak w rkp. (‘doczesne’, tymczasowe); „prawiedliwe[?]” – zapewne ‘niesprawiedliwe’ (opuszczenie) – niepewne; „iteratis … vicibus” – rozdzielone w rkp. wyrazem „manifestuie się y remanifestuie”.

Objaśnienia: „remanifestacya” – kontrmanifestacja (odpowiedź na manifest strony przeciwnej); „przeciwko Sąsiedzkiemu ale y Pospolitemu Prawu wykraczać nieprzywykłszy” – nie przywykli naruszać ani prawa sąsiedzkiego, ani pospolitego; „Grunt sporny” – grunt objęty sporem granicznym; „obiazd” – objazd granic; „dzierżenie Gruntow docześne” – tymczasowe użytkowanie gruntów; „wynalasek” – wymysł; „iteratis vicibus” – po wielekroć; „ofiaruiąc … prawnie czynić niezaniechać” – zapowiadając, że nie zaniechają (dochodzenia) prawnego.

Streszczenie

9września 1768 r. Jan Bojarski, imieniem Adama Myszki Chołoniewskiego, kasztelana buskiego, i jego żony Salomei z Kos…[?], dziedziców wsi Ometyńce, złożył manifestację i reprotestację przeciw Antoniemu Witosławskiemu, podczaszemu kołomyjskiemu, dziedzicowi, i Wojciechowi Odrzywolskiemu, skarbnikowi smoleńskiemu, posesorowi wsi Mołnikówka[?]. Chołoniewscy, nie przywykli naruszać prawa, spokojnie używają gruntów, lasów i sianożęci Ometyniec stykających się z gruntami mołnikowieckimi[?], w granicach wyznaczonych objazdem przez zmarłego Odrzywolskiego wraz z kasztelanem, nie przekraczają ich i nie nasyłają ludzi. Odpierają więc oczerniające, wymyślone i nigdy nie udowodnione zarzuty z manifestu Odrzywolskiego z 15 marca 1768 r. i zapowiadają dochodzenie prawne.

Transkrypcja

k. 286 (skan 0289, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Dziewiątego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Mi-

4chałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnic.

5[reszta strony pusta, przekreślona wielką pętlą – vacat]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt niewypełniony: nagłówek, data i formuła wstępna; numer „15.” przekreślony, numeru poprawionego (434) nie wpisano – następny akt ma numer „434”. Reszta k. 286 przekreślona.

Objaśnienia: „in diligentia sui” – dla własnego zabezpieczenia; „K. B.” – kasztelan buski; „P. K.” – podczaszy kołomyjski.

Streszczenie

Pod datą 9 września 1768 r. pisarz rozpoczął wpis kolejnej manifestacji Adama Chołoniewskiego, kasztelana buskiego, przeciw Antoniemu Witosławskiemu, podczaszemu kołomyjskiemu (por. akt 449), lecz po formule wstępnej tekstu nie wpisał – miejsce przekreślone.

Transkrypcja

k. 286v (skan 0290, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Dziewiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Micha-

4łem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnickiego

5Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pan Jan Boiarski Jmieniem y z zlecenia JWW.

6Adama Myszki Chołoniewskiego Kasztel. Buskiego y Salomei z Kos[?]-

7skich Mał. Dobr Wsi Ometyniec Dziedzicow widząc nieskuteczne do ułatwie-

8nia, krzywd, zaborow y Jnn. wiolencyi od Wsi Krasnenkiego popełnio-

9nych przez niżey wyrażonych Obżałowanych Oświadczenia, y wspokoy-

10ności Sąsiedzkiey przyrzeczone zachowania bez końca a coraz barzey a

11barzey wyciągnieniem czasu y onego przez corocznie przyobiecane u-

12spokoienie przedłużeniem pomnażaiące w Gruntach Sianożęciach Wsi

13Ometyniec własnych, y Poddanych oneyże uciemiężenia, Lasow pu-

14stoszenia, y wspomnione Grunta Ometynieckie nieprzestanne a

15gwałtowne wdzierania się na p[rze]c[iw]ko JO. X[iężnej] Jchmsciom Barbarze

16z Duninow Marszałkowey Wielkiey W. X. Lit. Matce y Hieronimowi

17St[aros]cie Czerkaskiemu Synowi Sanguszkom Dobr Wsi Krasnenkiego

18z Wsią Protestanta Pryncypałow Ometyncami gruntami styka-

19iącey się Dziedzicom Panom, tudzież dobr Klucza Jlinieckiego JOO.

20Obżałowanych Dziedzicznego Urz. Samuelowi Jlnickiemu[?] y iakich

21kolwiek Jmion Makowskiemu, Tomaszewiczowi Gubernatorom, Lin-

22kowskiemu Rotmistrzowi y Jnnym iakichkolwiek Jmion Pułkowni-

23kom Dyspozytorom, tak że Wołochom Kozakom nadwornym Graci-

24alistom, Liczbę Osmiuset ludzi przewyższaiącym, po Jmionach y na-

25zwiskach JO. Obżałowanym dobrze wiadomym przychylaiąc się

26do dawnych Protestacyi, Wizyi, Obdukcyi, z nieznośnym żalem skar-

27ży y protestuie się oto. Jż JO. X[iężn]a JmP. Marszałkowa W. W. X. Litt. na-

28bywszy Dobr Wsi Krasnenkiego z Wsią JWW. Protestanta Pryncypa-

29łow Ometyncami przyległych, y zastawszy rzeczone Ometynce w

30nieprzerwanym tak przed Woyną iako y po Woynie Gruntow z Wsi

31Krasnenkiego gruntami stykaiących się używaniu y one podług

32Granic y tegoż używania, wdzierzeniu, w początkach spokoyność z te-

33miż Ometyncami nienaruszenie zachowała aż w roku Tysiąc Sied-

34mset Pięćdziesiąt Czwartym wyrobiwszy sobie Asygnacyą na drzewo

35do budowania w Jlińcach Kościoła od JW. Platerow Daszewa z Jur-

36kowcami y Sitkowcami podobnież z drugiey strony z Ometyncami

37przyległemi Dziedzicow pod tąż Drzewo Urz. Jlnickiemu[?] Gubernatorowi

38swemu iechać dysponowała, Urz. Jlnicki[?] nie w lasy Jurkowieckie y

39Sitkowieckie Ometynieckim przyległe, lecz w lasy Ometynskie y Grunt

40Danków bez dyskusyi będące zabrawszy więcey Sta Podwod wiecha-

41wszy Dębow niemało wyciąć kazał, ktoremu gdy leśniczy Ometyniec-

k. 287 (skan 0290, strona prawa)

1zabronili y lasow swoich pustoszyć niedopuszczali Urz. Jlnicki[?] y Jnni

2Wsiow Klucza Jlinieckiego y Wsi Krasnenkiego Dyspozytorowie

3z pozwolenia podobno JO. X[iężn]ey JmP. Ludzi Ometynieckich, nawet y Jn-

4nych Dobr Pryncypałow Poddanych na szlakach bespieczeństwem

5obwarowanych, łapać, więzić, bić, zabierać, inne krzywdy (iako o tym

6Protestacye w czasie poczynione szerzey opiewaią) czynić wszczęli, y

7robiąc niby rożnice w Gruntach dotąd spokoynie używanych, z tych

8wybić usiłowali, JWW. Protestans Pryncypali unikaiąc prawa kro-

9kow trudnych y każdemu przykrych, a spodziewaiąc się przez Przy-

10iacielską Ugodę prędszego uspokoienia, otrzymali tę łatwość u JOO.

11Obżałowaney, że na tey wszczętey rożnicy pomiarkowanie zesłała na Grunt

12swoich Przyiacioł y W. JmP. Andruszkiewicza na ten czas Kommis-

13sarza swego przez ktorych y Przyiacioł JWW. Protestans Pryncypa-

14łow, uznaiących widoczną w Gruntach Ometynieckich krzywdę ażby

15Krasnenkie niewdzierało się, dla ucalenia spokoyności w Sąsiedz-

16twie y przytłumienia wyż wyrażonych wiolencyi y krzywd Ometyn-

17com poczynionych postanowione iest (: położywszy linią y zna-

18ki wyznaczywszy :) używanie, a dla wiecznych uczynienia Granic

19Geometrz JOO. X[iężn]ey Jchmsciow Dukta[?] stron obu y linią używania na

20mappę delineować, Tę wiecznych uczynienie Granic odwleczone zo-

21stało, a używanie oznaczone trwało w całości bez żadnego naruszę-

22nia do Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Drugiego, w ktorym

23Krasnenkie spokoyność wzruszać poczęło y to sposobem osobliwszym

24to iest w Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Drugiego na roz-

25graniczenie z Daszowem Dekretem Trybunalskim nakazane, spro-

26wadzeni ludzie Orężni Kozacy y Jnni tak z Dobr swoich iako y od

27JO. X[ię]cia Lubomirskiego teraznieyszego Wdy Bracł. liczbę Tysiąca

28przenosząc w Krasnenkim postanowieni, w przytomności JO. X[ię]cia

29JmP. St[aros]ty Czerkaskiego Granicy pomienioney z Daszowem attentu-

30iącego rożne wnowy[?] szkody w Ometyncach czynili, Siana Dworskie-

31go za Przewłokę w Bogu Łasku[?] nad drogą z Ometyniec do Krasnenkie-

32go idącą potaiemnie kopic Sto Dwadzieścia zabrali, o ktore szkody

33y Siana zabranie rekwiruiącemu JWW. Kasztel. Buskich Przyiacielowi

34JO. Xże St[aros]ta Czerkaski powiedział te słowa niech pataży[?] każdy swego

35aby szkody niemiał po takiey rezolucyi kiedy w drugim dniu Podda-

36ni Ometynieccy Siana gromadzić y wozić poczęli, tumultem pomie-

37nieni Kozacy narobiących napadszy y niespodziewanych bili, ka-

38leczyli, strzylali, obdzierali, Jwana Syna Stepana Szewczenka Sia-

39no gromadzącego zabili y w Krasnenkim pochowali, pod wozy Sia-

40niem do Krasnenkiego zapędzili, powtorzył od JWW. Protestans Pryn-

41cypałow Przyiaciel o pomienioną gwałtowność rekwizycyą za ktorą J.

42O. Xże St[aros]ta Czerkaski wystawszy Przyiacioł y W. Andruszkiewicza

43z Urz. Jlnickim[?] na oglądanie mieysca na ktorym zabicie, gwałty y za-

44bor Poddanych Ometynieckich stanął a upewniony będąc przyzna-

45niem wyż zmiankowanych Przyiacioł że w używaniu Ometynieckim

46przez Przyiacioł od JO. X[iężn]y JmP. Marszałkowey użytych ustanowio-

47nym, Siana z wozami z Krasnenkiego y Fanty z Poddanych Omety-

48nieckich zdarte y Jnne rzeczy pozabierane Kozakom swoim wrocić

k. 287v (skan 0291, strona lewa)

1lubo inni swoią Własność opłacać musieli; Jnnym dotąd niewrocono,

2to iest Michayłowi Czuhaiowi nowego a[ż] Złł. Osm, pasa a[ż] Złł. Trzy, Koszule a[ż] Złł. Trzy

3chodakow z Wołokami rzemiennemi a[ż] Złł. Dwa. Pawłowi Rabrkoniowi[?] Koszu-

4li a[ż] Złł. Trzy, Jakowowi Siomakowi chodakow y pasa a[ż] Złł. Sześć, Semenowi

5Kuczerowi przywoia rzemiennego, użyczka[?] y torby a[ż] Złł. Cztery, Semenowi

6Cherdyszowi[?] Koszuli a[ż] Złł. Trzy, pasa a[ż] Złł. Trzy, Kosy a[ż] Złł. Trzy, Wasylowi Pal-

7czenkowi Sirakow dwoch dwoch a[ż] Złł. Szesnaście, butow a[ż] Złł. Cztery, Hry-

8kowi Tkaczowi pasa a[ż] Złł. Trzy, Karpowi Watychowi[?] Jarzma z przywoiem

9rzemiennym y wołowodow dwoch, Stepanowi Bytyszynemu[?] noża, An-

10dryiowi Butenkowi pasa lnianego, Hryckowi Diakowi także pasa, Łesko-

11wi Słowińce[?] kos nowych Cztery, Michałowi Doszenkowi Czuhaia Koszu-

12li pasa postołow z Wołokami rzemiennemi, Szymkowi Kiryłowemu

13Wołowodow dwoch, y uzdeczki rzemienney, Michayłowi Baranowi Wo-

14łowodow Dwoch, Petrowi Woskowienkowi Koszuli, Hryckowi Jaremenko-

15wi noża y chustki kramney, Jwanowi Syczowi Wołowodow dwoch, Chry-

16kukowi[?] Wołowodow dwoch, Jwanowi drugiemu Chrystiukowi podo-

17bnież Wołowodow dwoch, Fedkowi Łozowatemu uzdeczek rzemien-

18nych dwoch, Fedkowi Kołomyiczukowi Wołowodow dwoch, Hryckowi

19Czeredniczkowi[?] Pasa Senkowi Chordyszowi[?] Koszuli, Kosy, Siekiery y pa-

20sa Wasylowi Palczenkowi Sirakow trzech, butow par dwoch, noża,

21Liow[?], y uzdeczek rzemiennych, Andryiowi Hryszkowemu Bratu

22Wieprza zabiwszy karmnego wzięli, za Urz. Markowskim Podstaro-

23ścim Ometynskim godząc na życie do samey wsi Ometyniec gonili

24po tych wykonanych wiolencyach z przykazu natenczas JO. X[ię]cia St[aros]ty

25Czerkaskiego przy ustanowionym dawniey używaniu Dobra Wieś Ome-

26tynce spokoynie zostawali, a uspokoienie tych wiolencyi listem do W.

27Andruszkiewicza pisanym przez JO. X[iężn]ę JmP. Marszałkową zalecone od-

28wleczone zostało, aż w Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Czwartym

29odnawiaiąc dawne, y wraz większych przyczyniaiąc wiolencyi Jlińce

30z Krasnenkim zebrawszy do kilkuset Ludzi Orężnych Sianożęci na Woj-

31skiem[?] Woszczanku[?], na Dankowym w Łasku długim napadszy popioły y

32łomy na maydan Ometyniecki znacznym kosztem przygotowane porozr-

33zucali, popiołow palić niedopuszczali, w Sianożęć Woszczanki[?] wdarli się,

34Sianożęci tylko na Dankowym kosić Ometyncom nieprzeszkadzali, przy

35napadnieniu zas tym gwałtownym u Łuka Chominego[?] Zięcia wzięli

36Siekier trzy a[ż] Złł. Dwanaście, Woz a[ż] Złł. Osm wartuiący porąbali, a u Jwana

37Łepecha[?] tamże wzięli Siekier trzy ktore wykupuiąc w Krasnenkim

38dał Złł. Osm, w kiedy z tym do prestaniem się[?] JWW. Kasztel. Buscy u J. O.

39Obżałowanych sprawiedliwości pozyskać niemogli Urz. zas Dyspozy-

40torowie niebyli zganieni, przyzwyczaieni korzystać przy gwałtownym

41naieżdżaniu Gruntow Ometynieckich w Roku Tysiąc Siedmset Sze-

42sdziesiąt Piątym Urz. Makowski natenczas Gubernator Jliniecki ze-

43brawszy Kozakow, Wołochow do kilkuset Ludzi na wiosnę ieździł po

44Dombrowie Ometynieckiey poddanych bijąc, a potym umyślnie Koza-

45kow Jlinieckich na czynienie krzywd poddanym Ometynieckim na-

46syłał na stam[?] zas z rozkazu Urz. Gubernatora Ludzi Ometynskich nie-

47niewinnych bili, obdzierali bydła zabierali wpieraiąc się w Dąbrowę

48Ometyniecką aż po drogę idącą z Ometyniec do Dankowy y młynka

49przedtym a teraz grobelki Jurkowieckiey, a od Budyszcz[?] aż po Łasek

k. 288 (skan 0291, strona prawa)

1przewłoko nazwany nad Ometynczami leżący, gdzie Sianożęć Dworską wy-

2pasli y wytratowali, Dąbrowę na wybudowanie miasta Jliniec wyciąć Dę-

3bow na kilkaset tenże Urz. Makowski wywieść kazał, Kozacy zas ciągle nie-

4winnych ludzi Ometynieckich y Jnnych obdzieraiąc pobrali, u Łuka Cho-

5minego Siekierę a[ż] Złł. Cztery, młotek a gr. Dwadzieścia Sześć u Mikoły

6Palczenka Siekierę a[ż] Złł. Trzy, u Semena Janczara[?], także Siekierę a[ż] Złł. Trzy

7u Jwana Doszenka Siekier Dwie a[ż] Złł. Osm, tenże Leśniczemu Krasnieńskie-

8mu wyszukuiąc Siekiery swoie kupić musiał Gorzałki za Złł. Dwa y

9gr. pięć Siekier iednak nieodebrał, u Hawryła Czerednika[?] młotek a

10gr. Dwadzieścia Sześć, niedość na tym lecz na Wiosnę y w Kosowicę[?] bydła

11zabrali, inne spisami kłuli, wołami zabranemi robili, ieszcze one u Dy-

12spozytorow Krasniańskich, Leśniczych y Kozakow wykupować musieli O-

13metynieccy poddani, iako to Michayło Kozak wykupuiąc Siekierę dał Złł.

14Dwa, Jacko Szewczenko na wykupno kosy Złł. ieden, Hawryło Łepiech

15od pary Wołow Złł. Dwa, Wasyla Kowala w Dąbrowie Ometynieckiey

16złapanego związawszy y za szyię postronkiem do Krasnieńskiego zaprowa-

17dziwszy w dybach Dni Trzy trzymali, z ktorego więzienia uwalniaiąc

18Żona dała Złł. Cztery, Fedko Durzynenko[?] od wołow dał Złł. ieden, Wa-

19syl Bitdus[?] od pary wołow dał Złł. ieden, gr. piętnaście, Matwiy Cza-

20łenko[?] podobnież dał Złł. ieden gr. piętnaście, Michayło Hryszczen-

21ko, niedość że iego wozami robili przez Dni Cztery ieszcze dać musiał

22na wykupno Złł. Czternaście, Wasyl Czarny od wołow pary Złł. ieden

23gr. Dwadzieścia, y naparstek od kosy wzięli, Olexa Mucha od Wołow

24pary Złł. ieden y Dni Cztery temiż robili, a od Siekiery wykupna dał gr.

25piętnaście y miodu kupił za gr. Trzynaście Bitous[?] Kozacy z dwiony[?]

26za szyię postronkiem na gałąź ciągniony ledwie od śmierci wypro-

27sił się że niespowiadany był, od Wołow pary dał Złł. Dwa, Dominat[?]

28okrutnie zbity od wołow dać musiał Złł. ieden gr. piętnaście, Procko

29Andryiow od okupna wołow Złł. ieden, u tegoż zabili y wzięli wieprza war-

30tuiącego Złł. Szesnaście, Hawryło Palczenko od Wołow dał Złł. Trzy, Wa-

31syl Palczenko na okupno Siekier Trzech dał Złł. Cztery y miodu prza-

32snego[?] Garniec, y naparstek od kosy wzięli, Danilo Hyszko[?] od Wołow dał

33Złł. ieden, Woyt Ometynski dał od Wołow pary Złł. Sześć, Chwedor Do-

34mianow[?] od Wołow dał Złł. Dwa y Siekierę wzięto a[ż] Złł. Trzy, Andryi Hetman[?]

35od Siekiery dał gr. Dwadzieścia Sześć, Wasyl Hryszczenko od Wo-

36low Złł. Dwa y wrocono woła iednego, a drugiego utaiono, aż ponie-

37matym[?] czasie gdy poznał na Jarmarku w Jlińcach gwałtem za niego dali

38mu Złł. Czterdzieści Osm a woł wart był Talerow Dziesięciu. Andrey Dziad

39od Wołow dał Złł. ieden, Hawryło Szwiec Złł. ieden gr. Osm, Trochym Kiry-

40łenko od Wołow Złł. ieden gr. piętnaście, Musiy Durzynenko[?] za to Złł. ie-

41den a Kosiana idącego z Jarmarku z Zornisz[?] na drodze Dąbrowney

42złapanego położywszy nahaiami zbili, Synow iego okrutnie zbitych, z

43Swit[?] poobdzierali, y one Schodzinoszy[?] w Rok oddali, y za to gwałtownie

44Kozacy iuż Krasnieńscy z rąk gr. piętnaście wydarli, Krowę tegoż Kosiana

45podkłuli spisami y Krowę Słominkowi[?], podobnież Krowę Wasyla Diemie-

46nenka[?] podkłuli ledwie z kosztem wielkim wygoili, gdy o takowe krzyw-

47dy uczynione Pryncypał Protestans będąc natenczas chory uczynił

48listowne uskarżenie do JO. X[iężn]y Marszałkowy tedy ta JO. X[iężn]a JmP. listo-

49wnie upewniła, że zleca te ułatwienie krzywd W. Andruszkiewiczowi

50y delineować mappę determinuie, do ktorego W. JmP. Andruszkiewicza gdy

51Pryncypał Protestans posłał aby woli JO. X[iężn]ey JmP. dosyć uczynił, odebrał

52respons że chory y że od Jnteressow uwolniony y tak Rok y ten

k. 288v (skan 0292, strona lewa)

1spełzł z krzywdą bez Satysfakcyi tylko z obietnicą listowną spokoyności,

2miasto ktorey znowu w Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Szostym

3nietylko Kozacy y leśnicze lecz y poddani Krasnianscy do tey przyszli

4zuchwałości z pozwolenia JO. Panow swoich nietylko że z Dąbrowy Ome-

5tynieckiey do Lipowca Szesdziesiąt Dębow wydali ale y codziennie

6na Grunta Ometynieckie napadaiące ludzi niewinnych bili, kaleczyli,

7od okrucieństwa y obdzierania niepowściągneli się, Sianożęć Dwor-

8ską za Przewłokę skosili y Siano zabrali, Sianożęci także Poddanych

9Ometynieckich pokosili, Hrycka Żuka, Semena Paczuska[?] zbiwszy nie-

10litościwie rękę spisą przekłuli młotkow Dwa y naparstkow Dwa od

11kosy wzięli, podobnie Babija Starego zbili naparstek od kosy y młotek

12wzięli, Jakowa Ryżewskiego[?] Syna zbitego Spisą pod ręką Czechay[?] y ko-

13szulę przebiwszy Smiertelnie ranili a od Synow Jaremihy[?] Starey na wy-

14kupno kosy wydarli Złł. ieden y gr. piętnaście, od Woytow ego[?] bydła w Prze-

15włoce pasącego się Złł. ieden gr. Osmnaście, od Bitowa y Hryszczenka

16także Złł. ieden gr. Osmnaście, Andryia Hetmanczuka ciż Kozacy Hre-

17czki pułdnia y prosa puł dnia niedaleko Woytowego Stawku spasli

18y iarzmo Złł. ieden kosztuiące wzięli u Neczypera Czuhay nowy y uzdie-

19nic Dwie, u Hrycka Siromachy[?] woły Skarbowe pasącego napadszy onego

20y Jnnych wnowy[?], Czuhay ieden biały drugi siwy z kapturem nowego

21tom[?] biały za Złł. Sześć Kozakow bitych Cztery kupiony batog rzemienny, u Wa-

22syla Czarnego Czuhay y radno[?] u Michaylenka[?] uzdeczkę rzemienną u Szym-

23ka Czuhay nowy y uździenic dwie rzemiennych, u Jwana Palczenka Czu-

24hay y radno u Wasyla Palczenka Burkę nową u Danila Hryszka Czu-

25bay[?] nowy u Pilipa radno, worek, uździenic Dwie, u Andryia Litwa

26z Jarmarku Jlinieckiego powracaiącego y wyż wyrażonemi ludźmi no-

27cuiącego pierwey położonego bili potym ratyszczami okrutnie zbiwszy

28wzięli u tegoż rzemień na przywy[?] y postoły kupiony, a z Martyna

29Piczkura[?] z tegoż Jarmarku idącego zbiwszy Czuhay nowy y Chołosz-

30nie[?] zdarli a Megistrowi[?] Paliwzanemu[?] Łukaszowi Konia wzięli, kto-

31rego wyszukuiąc kosztowało Złł. Cztery, Jwana zas Palczenka zabłą-

32kane Krowy wziąwszy y do Wsi Pawłowki zapędziwszy więcey

33roku trzymali y lubo też bydło za kilkokrotną rekwizycyą wrocili

34przecież pożytku od krow nie nadgrodzili, po ktorey krzywdzie nie

35ustaiąc w Przyiacielskich sposobach gdy Pryncypał Protestans sam

36do Lubartowa przyiechał tam JO. X[iężn]a JmP. y Satysfakcyą w krzywdach

37wszystkich sprawiedliwą przyrzekła, y przez Tranzakcyą spisaną

38y podpisaną Przyiacioł y Geometrę na Grunt in Ordine do wiecznych

39Granic zesłać pro die Decima Quinta Junij determinowała ktory czas

40gdy się zbliżał przez list odroczenia ad medios Augusti obligowała,

41na ktory czas gdy Pryncypał Protestans spodziewaiący się przecie

42y spokoyności y zakończenia pozwolił, nietylko tego JO. X[iężn]a JmP.

43skutku nieprzywiodła ale ieszcze y w Roku przeszłym Tysiąc

44Siedmset Szesdziesiąt Siodmym ludzie[?] y JO. X[ię]cia JmP. St[aros]ty Czer-

45kaskiego od zasadzek na poddanych Ometynieckich, bicia y wiolen-

46cyi nie ublizyli kroku, wziąwszy sobie nayasny zwyczay zapra-

47wo[?], od Siana koszącego, Gruntow, Stawkow, gwałtowną mocą y po-

48tęgą odpędzili iednych Suchemi razami zbili, drugim nosy poprze-

49bijali, innych z odzieży y koszul obnażywszy samym Urodzonym

50wstydem okrytych zostawili, iako to Andryia Serdegę na Sianożę-

51ci napadszy, okrutnie zbiwszy nos Spisą bezbronnemu przekłuli

k. 289 (skan 0292, strona prawa)

1Kosę młotek y Czuhay nowy nieraz wspomnieni Kozacy y Leśnicze Krasnian-

2scy wzięli, nad Chwedorem Baybuzą też okrucieństwo wykonali, y ko-

3sę wzięli, Woskowienka Siano gromadzącego ledwie nie na smierć

4ubili, u Michayła Barana wzięli Kosę, nóż za Złł. Dwa kupiony bez

5względu na lata y starości niemiłosiernie zbiwszy, Arędarzowi Ome-

6tynieckiemu Herszkowi[?] idącemu drogą z miasta, przeciętemu brodę

7urżnąć chcieli, ieszcze y w tak przykrych ucisłliwościach[?] JWW. Pro-

8testans Pryncypali szukali srodkow uspokoienia nayłatwiey-

9szych, iakoż przez JO. X[ię]cia JmP. St[aros]tę Czerkaskiego na Kontraktach

10Trzechkrolnych we Lwowie w Roku teraznieyszym Tysiąc Siedmset

11Szesdziesiąt Osmego Oświadczenie zakończenia iuż przez Przyia-

12cioł nieodwłocznego, przyrzeczone y czas w zastawie[?] zapustny sło-

13wnie oznaczony na ktory JWW. Protestans Pryncypali ziechawszy JO. X[ię]cia

14JmP. St[aros]tę Czerkaskiego niezastali y cały Jnteres dotąd został nieuskut-

15kowany y owszem w roku teraznieyszym na Sianożęciach Ometyniec-

16kich, między rogami y Kruhłaku[?] tak nazywaiących się z przykazu JOO.

17Obżałowanych okrom co do Dworow Krasniańskiego y Jlinieckiego

18leży sobie Siana Poddanych Ometynieckich własne, Nezewera[?] Ata-

19man Jliniecki wozow trzydzieści, Swerhun[?] Ataman Krasniański

20wozow tyleż, Fedanenko, Wasyl Huba, Nastyi[?], Olexa, Syn Nastyi[?]

21czow[?] Zadanie[?] Woyt dawny Diaczenko Leśnicze Woyt teraznie-

22szy Krasniańscy y Jnni Kozacy y poddani Klucza Jlinieckiego na sta-

23kożdy[?] dla siebie osobliwie gwałtownie na kilkaset wozow zabrali, By-

24dła z Gruntow Ometynieckich zaymowali y opłacać sobie kazali, inne

25gwałty uciemiężenia krzywdy, szkody piorem okryslić trudne, Jnkwi-

26zycyami czasu prawa dowodzić się maiące codziennie potrzygaią[?]

27JWW. Protestans Pryncypali nadzieią oświadczonego przez JOO. Ob-

28żałowanych ułatwienia cierpliwie znosić przymuszeni, Lecz kiedy

29y te przeciągłe oczekiwania bez skutku Przeto przynagleni a ciężko-

30ścią przykrości wyż wyrażonych obarczeni, szukać ulgi w Prawie

31y obrony, aby dobra wieś Ometynce w Granicach y Gruntach niepo-

32nosiły krzywdy, tudzież o wszelkie wyż wyrażone gwałty, szkody,

33bicia, zabicia, niewinnych ludzi zdzierstwa y obnażenia Jmie-

34niem nieraz rzeczonych JWW. Kasztel. Buskich Mał. skarży y pro-

35testuie się ofiaruiąc JWW. Pryncypałow swoich ato prawnie czynić

36niezaniechać. J. Boiarski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „434” (poprawione z przekreślonego „16.”). Jeden z najdłuższych aktów tej części księgi: kronika sporu granicznego Ometyniec (Chołoniewskich) z Krasnenkiem i kluczem ilinieckim (Sanguszków) od 1754 r. Por. akty 449–450 (ten sam plenipotent i ci sami mocodawcy) oraz akt 428 (Daszów, Platerowie).

Odczyt: pismo bieżące, miejscami trudne; nazwisko gubernatora „Jlnicki[?]” (rkp. „Jlnicki/Ilnicki”) – niepewne; „Jlince / Jlińce / Jliniec” – miasto Ilińce (Lińce) – w rkp. różne formy; „Dukta[?]” – zapewne ‘ductu’ (pod kierunkiem) – niepewne; „wnowy[?]” – zapewne ‘na nowo’; „w Bogu Łasku[?]” – nazwa lasku (może ‘w Bohu łasku’) – niepewna; „niech pataży[?] każdy swego” – zapewne ‘niech pilnuje każdy swego’ – wyraz niejasny; „Rabrkoniowi[?]”, „Cherdyszowi[?] / Chordyszowi[?]”, „Watychowi[?]”, „Bytyszynemu[?]”, „Słowińce[?]”, „Chrykukowi[?]”, „Czeredniczkowi[?]”, „Liow[?]”, „Paczuska[?]”, „Ryżewskiego[?]”, „Jaremihy[?]”, „Siromachy[?]”, „Piczkura[?]”, „Paliwzanemu[?]”, „Nezewera[?]”, „Swerhun[?]”, „Nastyi[?]”, „Durzynenko[?]”, „Bitdus[?] / Bitous[?]”, „Czałenko[?]”, „Domianow[?]”, „Hetman[?]”, „Hyszko[?]”, „Herszkowi[?]” – imiona i nazwiska poddanych niepewne; „a[ż]” – w rkp. znak przed kwotą (zapewne ‘a’ = ‘ad’, wartości) – rozwinięcie umowne; „z dwiony[?]”, „Schodzinoszy[?]”, „Swit[?]”, „Zornisz[?]”, „z Chołosznie[?]”, „Megistrowi[?]”, „przywy[?]”, „zaprawo[?]”, „Kruhłaku[?]”, „Zadanie[?]”, „stakożdy[?]”, „potrzygaią[?]”, „ucisłliwościach[?]”, „w zastawie[?]” – wyrazy niejasne lub zniekształcone; „Kosowica” – czas koszenia; „Czuhay” – czuhaj (wierzchnia odzież chłopska); „Siraki” – sukmany; „Wołowody” – postronki do prowadzenia wołów; „Radno” – derka, płachta; „Burka” – płaszcz z sukna; „ratyszcza” – drzewca (kopii, pik).

Objaśnienia: „Asygnacya na drzewo” – przydział (pozwolenie) na wyrąb drewna; „Podwody” – furmanki; „wiechawszy” – wjechawszy; „Gracyaliści” – ludzie na łaskawym chlebie, słudzy; „Wołosi” – Wołosi (najemni żołnierze, milicja nadworna); „Obdukcye” – oględziny ran; „Geometra … linią używania na mappę delineować” – geometra miał wrysować na mapę linię użytkowania; „Dekret Trybunalski o rozgraniczenie z Daszowem” – wyrok Trybunału nakazujący rozgraniczenie (dóbr Sanguszków) z Daszowem (Platerów); „Kontrakty Trzechkrolne we Lwowie” – coroczne kontrakty lwowskie (zjazd szlachty na Trzech Króli, styczeń); „czas zapustny” – karnawał; „Lubartów” – rezydencja Sanguszków; „ad medios Augusti” – do połowy sierpnia; „pro die Decima Quinta Junij” – na 15 czerwca; „in Ordine do wiecznych Granic” – w celu (ustanowienia) wieczystych granic; „Ataman” – przywódca gromady kozackiej/leśniczych; „Jnkwizycye” – przesłuchania świadków.

Streszczenie

9września 1768 r. Jan Bojarski, imieniem Adama Myszki Chołoniewskiego, kasztelana buskiego, i jego żony Salomei, dziedziców Ometyniec, protestował – przyłączając się do dawnych protestacji, wizji i obdukcji – przeciw księżnej Barbarze z Duninów Sanguszkowej, marszałkowej wielkiej litewskiej, i jej synowi Hieronimowi, staroście czerkaskiemu, dziedzicom Krasnenkiego i klucza ilinieckiego, ich gubernatorom (Samuelowi Ilnickiemu[?], Makowskiemu, Tomaszewiczowi), rotmistrzowi Linkowskiemu, pułkownikom, dyspozytorom, Wołochom i kozakom nadwornym – ponad 800 ludziom. Księżna, nabywszy Krasnenkie, początkowo szanowała granice, lecz od 1754 r. (gdy na budowę kościoła w Ilińcach dostała przydział drewna od Platerów) gubernator Ilnicki[?] wyciął dęby w lasach Ometyniec, a dyspozytorzy chwytali, więzili i bili poddanych. Polubowne ustalenia przez komisarza Andruszkiewicza i przyjaciół stron wyznaczyły linię użytkowania, ale wieczyste granice odwleczono. W 1762 r. kozacy (także ks. Lubomirskiego, wojewody bracławskiego) zgromadzeni w Krasnenkiem przy rozgraniczaniu z Daszowem zabrali 120 kopic siana, napadli na ludzi zwożących siano, zabili Iwana, syna Stepana Szewczenki, i obrabowali wielu poddanych (szczegółowe wyliczenie zabranych czuhajów, koszul, pasów, kos, siekier, wołowodów); w 1764 r. ludzie z Ilińców i Krasnenkiego rozrzucili popioły i łomy na majdanie ometynieckim, w 1765 r. gubernator Makowski z kozakami i Wołochami bił poddanych i wyciął dąbrowę na budowę miasta Ilińce, kozacy wymuszali okupy za zabrane woły, siekiery i kosy, więzili w dybach Wasyla Kowala, wieszali na gałęzi Bitousa[?]. W 1766 r. wydano 60 dębów do Lipowca, bito i rabowano ludzi wracających z jarmarku ilinieckiego; obietnice księżnej (w Lubartowie, potem odroczenia do sierpnia) i księcia starosty (na kontraktach lwowskich 1768) nie zostały spełnione, a w 1767–1768 r. trwały napady, bicia i zabór kilkuset wozów siana z sianożęci ometynieckich przez atamanów Nezewerę[?] i Swerhuna[?] i innych. Chołoniewscy szukają więc ochrony prawa i protestują o wszystkie gwałty, szkody, bicia, zabójstwo i zdzierstwa.

Transkrypcja

k. 289 (skan 0292, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego

2Miesiąca Septembris Dziesiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Mi-

4chałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winn.

5Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pan Mikołay Potemski[?] W. W. Marcina Chorążego

6Winnic. Rotmistrza Pancernego Woysk Koronn. y Franciszka Podstol.

7Bracł. Podstarosty Grodz. Winnic. Grocholskich Dobr Miasteczka Przy-

8łuki[?], Wsiow Perebrek[?], Ławrowki, Desny, Stadnicy, Pietniczan, tudzież

9Woronowicy Komorowa, Michałowki, Stepanowki Sorocki[?] na Częściow

10Wsiow Hrostenca[?] Szandyrowa[?] Markowki Chwederowki, Kaźmirowki

11y Jnnych Dziedzicow, a zas Dobr Żołowa Selewkowki[?] Zozowki Oczeret-

12ney Sulinec Parijowki Possessorow Dożywotnich y Zastawnych Jmie-

13niem tacym[?] Publice w pilności wiadomość y oświadczenie że w Roku

k. 289v (skan 0293, strona lewa)

1Dzisieyszym w Miesiącu Czerwcu z przyczyny teraznieyszey rewolucyi

2y Buntow Chłopstwa Ukraińskiego, ktore w całey prawie Ukrainie, to

3iest w Woiewodztwach Bracławskim y Kijowskim na Szlachcie y Lu-

4dziach obrządku Łacińskiego katolickiego, iako y Żydostwie w tych Wo-

5iewodztwach będącym w wielu mieyscach dało dowod swoiey zawzię-

6tości, kiedy nieszczędząc nawet niemowlętom bez braku Kondycyi ludz-

7kiey zabiiało y tyrańsko mordowało, iakoż z Klucza Woronowieckiego

8y Dobr około Lipowca będących Żołowa Zozowka Oczeretney Selew-

9kowka[?] Parijowki y Sulinec wielu Żydow na Osobach swoich tego

10doznali nieszczęścia Jnni zas boiąc się tey nieszczęśliwości w roż-

11ne strony w tymże Czasie rozbiegli się y dotąd niepowrocili, a

12wszyscy odbiegłszy swoich domow y sprzętow same życie od wspom-

13nioney zawziętości unosili Jnni zas usmierzeniem powracać do czego

14niemieli, kiedy odbieżone domy z sprzętami onym zostały popalone,

15iakoż w Miasteczku Przyłuce[?] w Rynku samym domow dwadzie-

16ścia y kilka w Woronowicy domow dwanaście tak wygorzało że

17tylko mieysca znać gdzie domy były, y pustych zas domow pięć

18ktorych trzynastu Żydow tam że zabito, z przyczyn ktorych pomie-

19nionych podatkow pogłownego, y Jnnych ad mentem novellae legis

20należących Obywatele wspomnionych Dobr obrządku Żydowskie-

21go wypłacać nie możnemi się stali, przez ktorą niemożność aby Ż[y]-

22d[owscy] Obywatele Rygoru novellae legis na siebie y Zwierzchność niesprowadzi-

23li, powtornie tenże Comp[aren]s przychilaiąc się do tegoż Prawa y słuszno-

24ści, ktorym te dobrodzieystwa są ostrzeżone wspomnioną wyżey niemo-

25żność Obywatelow wyżey wyrażonych Dobr oświadcza Comp[aren]s Crucem

26S. posuit. Mikołay Potemski[?] ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „435” (poprawione z przekreślonego „17.”). Ważne świadectwo o losie Żydów w kluczu woronowickim i dobrach lipowieckich podczas koliszczyzny (czerwiec 1768): zabójstwa (13 Żydów w Woronowicy), ucieczki, spalenie ponad 20 domów w rynku Przyłuki[?] i 12 w Woronowicy.

Odczyt: nazwisko plenipotenta „Potemski[?]” (rkp. „Potemski/Połemski”) – niepewne; mimo podpisu nazwiskiem postawił krzyż („Crucem S. posuit”); nazwa miasteczka „Przyłuki[?] / w Przyłuce[?]” (rkp. „Przy-/zawki”, „Przyzawce” – może Przyłuka lub Przyzawka) – niepewna; „Perebrek[?]”, „Sorocki[?]”, „Hrostenca[?]”, „Szandyrowa[?]”, „Selewkowki[?]” – nazwy wsi niepewne; „tacym[?]” – wyraz niejasny (może ‘takim’); „bez braku Kondycyi ludzkiey” – tak w rkp. (‘bez względu na kondycję (stan)’); „pięć ktorych trzynastu Żydow” – składnia rkp. zniekształcona (sens: w pięciu pustych domach zabito 13 Żydów); „Ż[y]d[owscy]” – rkp. „abyŻ/li” na przełomie wiersza – rozwiązanie niepewne; „przychilaiąc” – tak w rkp.

Objaśnienia: „Pogłówne” – podatek pogłówny żydowski (pobierany od każdego Żyda, uregulowany konstytucją 1764 i nowym prawem 1768); „in Diligentia” – dla zabezpieczenia; „Possessorowie Dożywotni y Zastawni” – posiadacze dożywotni i zastawni (dóbr królewskich lub cudzych); „rewolucya” – zamieszki, bunt (koliszczyzna); „ad mentem novellae legis” – w myśl nowego prawa (konstytucji sejmu 1768 o podatkach); „Rygor novellae legis” – sankcje (kary) przewidziane w nowym prawie; „Zwierzchność” – władza dworska (dziedzice), odpowiedzialna za podatki swoich Żydów; „dobrodzieystwa ostrzeżone” – ulgi (zwolnienia) zastrzeżone w prawie (dla dotkniętych klęską).

Streszczenie

10września 1768 r. Mikołaj Potemski[?], imieniem Marcina Grocholskiego, chorążego winnickiego i rotmistrza pancernego, oraz Franciszka Grocholskiego, podstolego bracławskiego i podstarościego grodzkiego winnickiego, dziedziców miasteczka Przyłuka[?] i wsi Perebreki[?], Ławrówka, Desna, Stadnica, Pietniczany, Woronowica, Komorów, Michałówka, Stepanówka i części innych wsi, a posesorów dożywotnich i zastawnych dóbr Żołów, Selewkówka[?], Zozówka, Oczeretna, Sulińce i Parijówka, oświadczył publicznie, że w czerwcu 1768 r. bunt chłopstwa ukraińskiego, który w województwach bracławskim i kijowskim mordował szlachtę, katolików obrządku łacińskiego i Żydów, nie oszczędzając nawet niemowląt, dotknął także Żydów z klucza woronowickiego i dóbr wokół Lipowca: wielu zabito, inni uciekli i nie wrócili, porzucając domy, które spalono (ponad 20 domów w rynku Przyłuki[?], 12 w Woronowicy; w pięciu pustych domach zabito 13 Żydów). Dlatego żydowscy mieszkańcy tych dóbr nie są w stanie zapłacić pogłównego i innych podatków według nowego prawa; plenipotent oświadcza tę niemożność, by nie ściągnęli na siebie i dwór kar przewidzianych prawem.

Transkrypcja

k. 289v (skan 0293, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego

2Miesiąca Septembris Dziesiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Micha-

4łem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnic.

5Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Wielk. JmP. Pan Antoni Szerzchowiecki[?], ucałaiąc Substan-

6cyą swoią na p[rze]c[iw]ko Urz. Stanisławowi Wolskiemu y Jnnym mani-

7festuie się oto. Jż Urz. Wolski maiąc zlecenie tylko mieć wzgląd

8na rzeczy w Spichlerzu będące ktore w nagłym Czasie dla bun-

9tuiącego się Chłopstwa wszędy w Ukrainie y zaboystwa tyranskie-

10go iedynie z życiem uchodząc na Tysięcy kilka zostawił, ktorych

11rzeczy nietylko Urz. Obżałowany że nie dopilnował ale ieszcze z

12przybranemi sobie po odbiciu Spichlerza przez Kozakow y wzię-

13ciu Owsa y Jęczmienia Czeto[?] kilkadziesiąt iako to zboża rożne,

14słoniny, sadła, Syry, Masła, Kulbaki, Szory Żelaza, Stoły, Wełny

15rzeczy Gospodarskie, uzdeczki, Kantary, uździenice, y inne wszelkie dobytki y

16ynbę[?] usmierzonych Haydamakach do wiedzieć się[?] ziechał Urz.

17Obżał. ieszcze wnowy[?] iakowychsi Ludzi przez dziedziniec y Jnne

18zabudowania na Gumno pod szopę gdzie rzeczy schowane były

19wprowadził, na Tysięcy więcey Czterech w gotowiznie, Szablę opra-

20wną y Zygarek niemniey papiery do Substancyi należące, Skrypta

21rożne y membrany Żydowskie, y Jnne wszelkie dokumenta y rzeczy za-

22brali, o ktore wyż nadmienione pretensye y Jnne tenże W. Komparent

k. 290 (skan 0293, strona prawa)

1p[rze]c[iw]ko wyżey wyrażonemu Obżał. y Jnn. powtornie Manifestuie się salva

2p[rae]sentis Solutae[?] melioratione. J. A. Szerzchowiecki[?] [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „436” (poprawione z przekreślonego „18.”).

Odczyt: nazwisko manifestanta „Szerzchowiecki[?]” (rkp. „Szerzchowiecki”, w podpisie „Szerzchowiski”) – niepewne; tytuł w nagłówku „Ł. B.[?]” (rkp. „Ł. B” albo „Z. B”) – niepewny; „ucałaiąc” – tak w rkp. (‘ocalając, zabezpieczając’); „Czeto[?]” – wyraz niejasny (może ‘Czetwierci’ – ćwierci, miara zboża); „ynbę[?] usmierzonych Haydamakach do wiedzieć się[?]” – fragment niejasny (sens: po uśmierzeniu hajdamaków przyjechał, jakoby dowiedzieć się…); „wnowy[?]” – zapewne ‘na nowo’; „Zygarek” – zegarek; „Solutae[?]” – rkp. „pnsistodita/psentis Solutae” – niepewne (formuła ‘salva praesentis manifestationis melioratione’).

Objaśnienia: „Substancya” – majątek; „na Tysięcy kilka” – (rzeczy) wartości kilku tysięcy złotych; „po odbiciu Spichlerza przez Kozakow” – po rozbiciu spichlerza przez kozaków (hajdamaków); „Syry” – sery; „Kulbaki” – siodła; „Szory” – uprząż; „Kantary” – kantary (uzdy bez wędzidła); „Gumno” – zabudowania gospodarcze, stodoły; „w gotowiznie” – w gotówce; „membrany Żydowskie” – pergaminowe dokumenty (zapisy dłużne) Żydów; „salva … melioratione” – z zastrzeżeniem prawa poprawienia (uzupełnienia).

Streszczenie

10września 1768 r. Antoni Szerzchowiecki[?], ł. b.[?], manifestował przeciw Stanisławowi Wolskiemu i innym. Wolski miał jedynie pilnować rzeczy w spichlerzu, które manifestant, uciekając w nagłym czasie przed buntem chłopskim i rzezią na Ukrainie, zostawił – wartości kilku tysięcy złotych. Nie tylko ich nie dopilnował, ale po rozbiciu spichlerza przez kozaków i zabraniu kilkudziesięciu miar owsa i jęczmienia przywłaszczył z innymi zboże, słoninę, sadło, sery, masło, siodła, uprząż, żelazo, stoły, wełnę i sprzęty gospodarskie, a po uśmierzeniu hajdamaków wprowadził jakichś ludzi pod szopę na gumnie, gdzie ukryte były rzeczy: zabrali ponad 4000 zł w gotówce, oprawną szablę, zegarek, papiery majątkowe, skrypty, pergaminy żydowskie i inne dokumenty. Manifestant ponownie protestuje.

Transkrypcja

k. 290 (skan 0293, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Dziesiątego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Micha-

4łem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnickie[go]

5Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Wielk. JmP. Pan Tadeusz Miastkowski Mieczn. Urzędow.

6ucałaiąc substancyą swoią iak tylko w czasie teraznieyszych rewolucyi

7y buntow Chłopskich w tey Kraie przybyć mogł tak zaraz na p[rze]c[iw]ko W.

8Antoniemu Szawłowskiemu Łowcz. Ziemi Przem. Komor. Gr[anicznemu] Halicz.

9manifestuie się oto. Jż W. Comp[aren]s maiąc Dobra rożne po Predecesso-

10rach swoich Prawem naturae ergo alios Consucessorow na siebie spa-

11dłe gdzie y część pewną w dobrach Wsi Torkowie w Wwie Bracł. a

12Powiecie Winnic. leżącą, o ktorey części Torkowa Wsi czas niemały tak

13sam przez się W. Obżał. iako y przyiacioł swoich zbycie W. Komp[aren]ta

14tentuiąc do tego nakłonił, że Blankiet na Kontrakt resignationis o

15też część Dobr Wsi Torkowa między sobą Obżał. z iedney a W. Kompten[tem]

16z drugiey strony postępnie wymogł z tym wyrzeczeniem iż póki ten

17blankiet zapisany bydź niemiał póki umowienia pretium za

18też część wypłacone by niebyło, potym iedyną deklaracyą słowną

19uwodząc do Grodu sprowadził, gdzie roboracya acsi Kontraktu Dona-

20cyą na pomienione Dobra y kwit de persoluto pretio in forma juris

21a w samey istocie ex nullo dato et accepto na W. Kompcie pozyskał,

22y do tych czas na przyrzeczeniu trzymaiąc żadney Satysfakcyi

23pieniężney nieczyni przeto W. Comp[aren]s tak o Eluzyą iako też żadney

24nieuczynienie o część wyż wyrażoną Satysfakcyi niemniey o niewa-

25żność Blankietu z podpisem ręki ninieyszego W. M[anifest]anta tudzież z

26wszelkich nastąpionych Tranzakcyi iterum modernus

27Comp[aren]s manifestuie się salva reservata melioratione si opus fuerit.

28Tadeusz Miastkowski m. p.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „437” (poprawione z przekreślonego „19.”). Por. akt 443 (T. Miastkowski – Wojciechówka) i akt 360 (Miastkowska vs Szawłowscy, Torków[?]) – tu nazwa wsi Torków potwierdzona.

Odczyt: „Łowcz. Ziemi Przem.” (rkp. „Łowcz Ziemy Przemy”) – łowczy ziemi przemyskiej; „Komor. Gr[anicznemu] Halicz.” (rkp. „Komory Grę. Halicz”) – komornik graniczny halicki – rozwinięcie przypuszczalne; nagłówek „Ł. Z. P.” – łowczy ziemi przemyskiej; „naturae ergo alios Consucessorow” – fragment łaciński zniekształcony (sens: prawem natury, tj. dziedziczenia, a także po innych współsukcesorach); „W. Kompten[tem]” – skrót ‘Komparentem’; „postępnie” – tak w rkp. (‘podstępnie’); „iedyną deklaracyą słowną” – (tylko) jedynie słowną deklaracją; „na W. Kompcie” – skrót ‘Komparencie’.

Objaśnienia: „ucałaiąc substancyą” – zabezpieczając majątek; „rewolucye y bunty Chłopskie” – zamieszki i bunt 1768; „Blankiet na Kontrakt resignationis” – podpisany in blanco formularz kontraktu rezygnacji (zbycia) dóbr; „pretium” – cena; „roboracya acsi Kontraktu Donacyą” – roborowanie (zatwierdzenie w aktach) rzekomego kontraktu donacji; „kwit de persoluto pretio in forma juris” – pokwitowanie zapłaconej ceny w formie prawnej; „ex nullo dato et accepto” – bez żadnego dania i przyjęcia (bez faktycznej zapłaty); „Eluzya” – podstęp, wyprowadzenie w pole; „salva reservata melioratione si opus fuerit” – z zastrzeżeniem prawa poprawienia, jeśli zajdzie potrzeba.

Streszczenie

10września 1768 r. Tadeusz Miastkowski, miecznik urzędowski, gdy tylko po zamieszkach i buntach chłopskich mógł przybyć do kraju, manifestował przeciw Antoniemu Szawłowskiemu, łowczemu ziemi przemyskiej i komornikowi granicznemu halickiemu. Szawłowski przez dłuższy czas, sam i przez przyjaciół, nakłaniał go do zbycia odziedziczonej części wsi Torków w powiecie winnickim i podstępnie wymógł od niego blankiet kontraktu rezygnacji, z zastrzeżeniem, że nie zostanie wypełniony, póki umówiona cena nie będzie zapłacona; potem, zwodząc słowną deklaracją, sprowadził go do grodu, gdzie uzyskał zatwierdzenie rzekomego kontraktu donacji i formalny kwit zapłaty, choć w istocie nic nie zapłacił, i dotąd nie daje żadnej satysfakcji pieniężnej. Miastkowski protestuje o podstęp, niezapłacenie i nieważność blankietu oraz wszystkich transakcji.

Transkrypcja

k. 290 (skan 0293, strona prawa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Dwunastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Mi-

4chałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winn.

5Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. JmP. Pan Michał Muraszkiewicz nne et ex speciali

6Commisso JWW. JmP. Państwa Jgnacego y Teofili z Xiążąt Radziwiłłow

7Murawskich Mał. swiadczył y protestował się in eum sensum Jż lubo

8JW. Rudzinscy importowali Summy Dwadzieścia Cztery Tysiące Ori-

9ginalną za Dywdyk[?] y Kulbakę a ztąd do Tysięcy Trzydziestu Czterech

10czyli Trzydziestu Sześciu urośli (: Dobra trzymaiące prowizyą że od

11nich Oryginalnym Kontraktem y Jnwentarzem Addidamentu Co-

12rocznie Pięć Tysięcy do płacić assekurowali się ktorego nigdy niedo-

13płacali y dotąd te Dobra za Kontraktem niewłasney JO. Dziedziczki

14ale JO. X[ię]cia JmP. Brata trzymaiąc nieoddawali, przeto JW. Dziedzice

15dalszey Całości y Jntraty Dobr zabiegaiąc Summę w Worku zapie-

k. 290v (skan 0294, strona lewa)

1a na S. Jan wyliczyć deklarowaną ponieważ na tym Terminie usta-

2wiczne potyczki Woienne niedopuściły ad p[rae]sens insistendo pierwsze-

3mu manifestowi z ofiarowaniem każdego czasu wypłacenia Summy

4in Exemptionem Bonorum zaniesionemu, salva detruncatione addi-

5tamentu (: każdego czasu przy sprawiedliwey likwidacyi si quid resta-

6bit dopłacić :) oświadczaiąc Summę w Worku zapieczętowaną prezen-

7towawszy Urząd ninieyszy z wyrzeczenie kwituiące tenże Worek z pie-

8niędzmi do prezenty przystany[?] Jdem Comp[aren]s do siebie odebrał

9prosząc hanc Manifestationis Copiam Actis Connotari y otrzy-

10mał Comp[aren]s Jgnarus Literar. Signum Crucis posuit Michał Murasz-

11kiewicz ✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „438” (poprawione z przekreślonego „20.”).

Odczyt: nazwa dóbr w nagłówku „na Samhorodku[?]” (rkp. „na Sanhorodku/Samhorodku”) – niepewna (Samhorodek koło Kalnika?); „Dywdyk[?]” – wyraz niejasny (może ‘dywan’ lub nazwa przedmiotu zastawu) – sens: suma pierwotna 24 000 zł wpłacona (także) za jakieś przedmioty (dywdyk[?] i siodło); „Addidamentu” – tak w rkp. (‘additamentu’); „do płacić” – tak w rkp.; „przystany[?]” – wyraz niepewny (zapewne ‘przysłany’); „z wyrzeczenie kwituiące” – tak w rkp. (‘z wyrzeczeniem kwitując’); nazwisko plenipotenta „Muraszkiewicz” – wyraźne; w podpisie postawił krzyż.

Objaśnienia: „nne et ex speciali Commisso” – imieniem i ze szczególnego zlecenia; „importowali Summy … Originalną” – wnieśli sumę pierwotną (zastawną); „Addidamentum (additamentum)” – dodatek, dopłata roczna; „assekurowali się” – zobowiązali się; „za Kontraktem niewłasney JO. Dziedziczki ale JO. Xcia JmP. Brata” – na podstawie kontraktu nie samej dziedziczki, lecz jej brata (księcia Radziwiłła); „Summa w Worku zapieczętowana” – suma złożona w zapieczętowanym worku; „na S. Jan” – na dzień św. Jana (24 VI), termin kontraktowy; „ustawiczne potyczki Woienne” – ustawiczne walki (konfederacja barska, koliszczyzna); „ad praesens insistendo pierwszemu manifestowi” – obecnie opierając się na pierwszym manifeście; „in Exemptionem Bonorum” – na wykup dóbr; „salva detruncatione additamentu” – z zastrzeżeniem potrącenia dodatku; „si quid restabit” – jeśli coś pozostanie; „prezentacya Summy” – urzędowe okazanie (złożenie) sumy w aktach na dowód gotowości zapłaty; „Ignarus Literarum Signum Crucis posuit” – nieumiejący pisać postawił znak krzyża.

Streszczenie

12września 1768 r. Michał Muraszkiewicz, z polecenia Ignacego i Teofili z książąt Radziwiłłów Murawskich, oświadczył w grodzie winnickim, że Rudzińscy, którzy wnieśli na dobra (Samhorodek[?]) sumę pierwotną 24 000 zł, urosłą potem do 34–36 tysięcy, i zobowiązali się płacić corocznie 5000 zł dodatku, nigdy go nie dopłacali i nadal trzymają dobra na mocy kontraktu zawartego nie z dziedziczką, lecz z jej bratem, księciem Radziwiłłem, i nie chcą ich oddać. Murawscy, chcąc odzyskać dobra, mieli wyliczyć sumę na św. Jana, lecz przeszkodziły temu ustawiczne walki; opierając się na pierwszym manifeście, ofiarują wypłatę sumy w każdym czasie na wykup dóbr (z potrąceniem dodatku i ewentualną dopłatą po rozliczeniu). Plenipotent okazał urzędowi zapieczętowany worek z pieniędzmi, po czym odebrał go z powrotem. Niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 290v (skan 0294, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Dwunastego Dnia.

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Mi-

4chałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winn.

5Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r Urz. Antoni Magnuski JW. Mikołaia Junoszy Piaskow-

6skiego Podkomorzego Krzem. Pięciotyńskiego Taraszczańskiego St[aros]ty

7Dobr Klucza Krasniańskiego Dziedzica Jmieniem w pilności zaro-

8si[?] oświadczenie. Jż JW. Pryncypał Manifestantis maiąc Dobra Dzie-

9dziczne Klucz Krasniański z przyległościami tu w Wwie Bracławskim

10a Powiecie Winnic. leżące tudzież St[aros]two Taraszczańskie Alterna-

11tą Rok do Wwa Bracł., a Rok do Kijowskiego należące w ktorych

12Wwach wszczęty bunt Chłopski y szerzącesię Haydamactwa

13wszystkich z miast, miasteczek, y Wsiow mieszkaiących Arędy

14Karczemne trzymaiących y rożne Prowenta do Skarbow importu-

15iących Żydow iednych od Chudob y maiątkow poodstraszały y

16poodpędzały, drugich wraz z maiątkiem życia wyzuły przez

17co Jntraty umnieyszone y podług Lustracyi pogłowne Żydowskie

18do Skarbu Rzeczypospolitey y Jego K. Mci z przyczyny umnieyszonych

19Głow in toto Jmportowane bydź niemoże a co większa że dotąd w

20St[aros]twie Taraszczańskim żaden Dyspozytor ani Szlachcic ani Żyd

21pokazać się dopiero z Gospodarować albo li też o Jntracie y przycho-

22dach iakowych pomyśleć niemoże gdy dotąd więcey Sta Hayda-

23makow w Lasach kryie się Ciż nawet pozostałych rzeczy tak

24Folwarcznych iako też Jnnych Ruchomości zabrać z Gruntu

25niedopuszczaią. A zatym z pomienionego St[aros]twa nietylko Pogłow-

26ne Żydowskie niemaiąc od kogo odbierać lecz y Kwarta z Starostw

27od Possessorow do Skarbu Rzpltey y Jego K. Mci należąca w Roku

28teraznieyszym ile że Possessor nie nieparticypuie Prowentow ża-

29dnych nieużywa niewiem iak płacona bydź może in diligentia

30aby iakowemu uszczerbkowi JW. Pryncypał Manifestantis nie

31podpadł manifestuie się. salva reservata si opus fuerit melioratione.

32Antoni Magnuski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „439” (poprawione z przekreślonego „21.”). Por. akt 398 (M. Piaskowski, starosta taraszczański – uchwała konfederacji bracławskiej) i akt 452 (Grocholscy – analogiczna manifestacja o pogłówne).

Odczyt: „Pięciotyńskiego” (rkp. „Pieciotyńskiego/Piesotyńskiego”) – zapewne starostwo pięciotyńskie (Pieczotyn?) – identyfikacja niepewna; „zaro-/si” – tak w rkp. (zapewne ‘zanosi’); „pokazać się dopiero z Gospodarować” – tak w rkp. (‘pokazać się, dopieroż gospodarować’); „nie nieparticypuie” – podwójne zaprzeczenie w rkp. (sens: nie uczestniczy w dochodach).

Objaśnienia: „Alternata” – przemienność: starostwo taraszczańskie należało na przemian rok do województwa bracławskiego, rok do kijowskiego; „Hajdamactwo” – ruch hajdamacki (koliszczyzna); „Arędy Karczemne” – dzierżawy karczem; „Prowenta” – dochody; „Lustracya” – opis (rewizja) królewszczyzn i podatków; „Pogłówne Żydowskie” – podatek pogłówny od Żydów; „in toto” – w całości; „Kwarta” – podatek z królewszczyzn (pierwotnie ¼ dochodu) na utrzymanie wojska; „Possessor” – posiadacz (dzierżawca) starostwa; „participować” – uczestniczyć, korzystać.

Streszczenie

12września 1768 r. Antoni Magnuski, imieniem Mikołaja Junoszy Piaskowskiego, podkomorzego krzemienieckiego, starosty pięciotyńskiego i taraszczańskiego, dziedzica klucza krasnieńskiego w powiecie winnickim, oświadczył dla zabezpieczenia, że w województwach bracławskim i kijowskim (do których na przemian należy starostwo taraszczańskie) bunt chłopski i hajdamactwo jednych Żydów – arendarzy karczem i dzierżawców dochodów – odstraszyły i wypędziły od majątków, a drugich wraz z majątkiem pozbawiły życia; dochody zmalały i pogłówne żydowskie według lustracji nie może być w całości wpłacone. Co więcej, w starostwie taraszczańskim żaden dyspozytor, szlachcic ani Żyd nie może się nawet pokazać, bo w lasach kryje się ponad stu hajdamaków, którzy nie pozwalają zabrać pozostałego dobytku. Ze starostwa nie ma więc od kogo pobrać pogłównego, a posesor, nie korzystając z żadnych dochodów, nie wie, jak zapłacić kwartę; manifestuje, by nie ponieść szkody.

Transkrypcja

k. 290v (skan 0294, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Dwunastego Dnia.

k. 291 (skan 0294, strona prawa)

1Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Ste-

2fanem Leskiem ad hunc Actum użytym Subdelegatem Stanow-

3szy Oczewisto Woźny Gnlis Woiewodztwa Wołyń. y Jnnych Opatrz-

4ny Jan Karpowski w moc prawdziwey Rel. swoiey dobrowolnie

5zeznał. Jż on Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego

6Dnia Dziesiątego Septembris na affektacyą y prawną rekwizy-

7cyą Urz. JmP. Pana Michała Jedleckiego Namiestnika Grodz. Winnic.

8maiąc przy sobie stronę Szlachty Ludzi wiary godnych Urodz.

9Jchmściow PP. Woyciecha Napiorkowskiego y Jędrzeia Kuźmińskiego

10maioris evidentioris testimonij gratia sibi adhibitos był w Do-

11brach Wsi Krasnohorce w Wwie Bracł. leżącey Possessyi W. Bobrow-

12skiego Skarbn. Kowalsk. podległey, gdzie będąc wiarołomnego A-

13lexandra Radelinskiego Woźnego w Grzywnach prawem opisanych

14u Urz. JmP. Pana Kalnickiego[?] Dyspozytora Wsi Krasnohorki niemniey

15Woyta y całey Gromady aresztował y prawnie przyporęczył,

16ktory areszt Urz. Dyspozytor Woyt y Gromada tamyszy Jmieniem

17Pana swego benevole przyiąwszy do rozprawy prawney dotrzy-

18mać deklarowali y Submittowali się wczym woźny szlachtą sobie

19przytomną oświadczywszy się na tych mieysc tamże we Dworze w

20Jzbie na stole Pozew Trybun. K. L. autentyczny położył o położeniu y

21Essencyi onego prawnie publikuiąc do wiadomości podał, ktorego

22text takowy. Stanislaus Augustus Dei Gratia Rex Poloniae Magnus

23Dux Lith. Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Livoniae, Kijoviae, Volh.

24Podoliae Podl. Smol. Severiae Bracł. Czerniech. Tibi Mag[nifi]co Gabrieli Bo-

25browski Thesaurario Kovalien[si] citato tum ministeriali Regni Jlli pro-

26vido Alexandro Radlinski fidefrago statuendo de causa infrascrip-

27ta bonisque tuis generaliter omnibus mandamus ut coram judicio nostro Or-

28dinario Generali Tribun. Regni Leopolien[si] tunc dum et quando Causa p[rae]sens

29ex Regestro sibi competenti ad judicandum vocata acclamataque

30inciderit personaliter peremptorieque compareas et ministerialem Alexan-

31drum Radlinski statuas ad Jnst[antiam] Jnstigatoris Judicij nostri Ejusque

32Delatoris Generosi Michaelis Jedlecki Suscept[antis] Castren[sis] Vinnic[iensis] Act[orum], Qui inhae-

33rendo legibus Regni manifestationi et aresto suis insistendo citat te

34Mag[nifi]ce Bobrowski Thesaurar[ium] Kovalien[sem] ad videndum audiendumque atten-

35tandumque ad statutionem ministerialis providi Alexandri Radlin-

36ski fidefragi Relationem citationis per te Citatum Jllmo Janusio

37Duci Swiatopełk Czetwertynski Succamerario Sacrae Regiae Ma-

38jestatis ad Judicia Tribunalitia exportatae in Alieno Castro nem-

39pe Laticoviensi Feria Tertia in Crastino Festi Decollationis S. Joannis

40Anno p[rae]senti ac si ob non susceptionem in Castro Vinnic[iensi] Recognitae

41lis injungi super vero statuendo poenas cautherisationis decer-

42ni te vero Mag[nifi]ce Bobrowski ratione procurationis praedictam Relatio-

43nem fidefragae recognosci scorsivis poenis multari litis expensas

44refundi ceteraque pro causae p[rae]sentis exigentia statui decerni et senten-

45tiari. Citatus sis pariturus Terminum attentaturus et judicialiter

46responsurus. Datum Leopoli Die Quinta Septembris Millesimo

47Septingentesimo Sexagesimo Octavo Anno De quo p[rae]sens Ejusdem

48Min[isteria]lis Rel. Min[isteria]lis ignarus literarum Crucem S. posuit Jan Karpowski

49✠

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „440” (poprawione z przekreślonego „22.”). Ciąg dalszy sprawy z aktów 434–435: woźny Aleksander Radliński (Radeliński) zeznał w grodzie latyczowskim relację pozwu Bobrowskiego przeciw ks. Januszowi Czetwertyńskiemu, jakoby gród winnicki odmówił jej przyjęcia; teraz M. Jedlecki pozywa Bobrowskiego i Radlińskiego przed Trybunał. Ponieważ powodem jest sam namiestnik, relację przyjął Stefan Leski jako subdelegat. Por. akt 354 (Radliński oskarżony o fałszywą relację już wcześniej).

Odczyt: „Kalnickiego[?]” – nazwisko dyspozytora niepewne (rkp. „Kalnickiego/Kałnickiego”); nazwisko woźnego obwinionego w tekście „Radelinskiego”, w pozwie „Radlinski” (w aktach 434–435 „Radliński[?]” – tu potwierdzone); „tamyszy” – tak w rkp. (‘tamtejszy’); „wczym” – ‘w czym’; „na tych mieysc” – tak w rkp. (‘na tymże miejscu’); „Recognitae lis injungi” – rkp. „Recognitae lis injungi” – zniekształcone (zapewne ‘Recognitam … poenis … injungi’); „scorsivis” – tak w rkp. (‘seorsivis’); „Woźny Gnlis Woiewodztwa Wołyń.” – rkp. „Wołł.” – rozwiązanie przypuszczalne.

Objaśnienia: „Rel. na T. K. L.” – relacja (doręczenia pozwu) na Trybunał Koronny Lwowski; „N. G. W.” – namiestnik grodu winnickiego; „S. K.” – skarbnik kowalski; „ad hunc Actum użyty Subdelegat” – zastępca powołany do tej czynności; „wiarołomny woźny” – woźny, który złożył fałszywą (krzywoprzysięską) relację; „w Grzywnach prawem opisanych aresztował y prawnie przyporęczył” – zaaresztował pod karą grzywien i oddał pod poręczenie; tłumaczenie pozwu (w skrócie): „Stanisław August … Tobie, Wielmożny Gabrielu Bobrowski, skarbniku kowalski, pozwany, a zarazem zobowiązany do stawienia opatrznego Aleksandra Radlińskiego, wiarołomnego woźnego Królestwa, w sprawie niżej opisanej, i wszystkim twoim dobrom nakazujemy, abyś przed naszym Sądem Ordynaryjnym Generalnym Trybunału Koronnego we Lwowie, gdy sprawa przypadnie z właściwego rejestru, stawił się osobiście i zawicie i stawił woźnego Aleksandra Radlińskiego, na instancję instygatora naszego sądu i jego delatora, Urodzonego Michała Jedleckiego, suscepanta akt grodu winnickiego, który – trzymając się praw Królestwa oraz swojej manifestacji i aresztu – pozywa cię, byś widział, słyszał i stawał (wobec żądania), aby na stawionego woźnego Aleksandra Radlińskiego, za relację pozwu wydanego przez ciebie przeciw Jaśnie Oświeconemu księciu Januszowi Światopełk Czetwertyńskiemu, podkomorzemu JKMci, na sądy trybunalskie, zeznaną w obcym grodzie, mianowicie latyczowskim, we wtorek nazajutrz po święcie Ścięcia św. Jana (30 VIII) roku bieżącego, jakoby z powodu nieprzyjęcia jej w grodzie winnickim, nałożono kary, a mianowicie orzeczono karę wypalenia piętna (cauterisatio), ciebie zaś, Wielmożny Bobrowski, z racji spowodowania tej wiarołomnej relacji, ukarano osobnymi karami i obciążono kosztami procesu… Dan we Lwowie 5 września 1768. O czym niniejsza relacja tegoż woźnego; woźny, nie umiejąc pisać, postawił krzyż św.”; „poena cauterisationis” – kara piętnowania (wypalenia znaku), przewidziana dla woźnych fałszywie zeznających relacje.

Streszczenie

12września 1768 r. woźny generalny Jan Karpowski zeznał przed Stefanem Leskim, subdelegatem grodu winnickiego, że 10 września 1768 r., na wezwanie Michała Jedleckiego, namiestnika grodu winnickiego, w towarzystwie szlachty Wojciecha Napiórkowskiego i Jędrzeja Kuźmińskiego przybył do wsi Krasnohorka (posesji Gabriela Bobrowskiego, skarbnika kowalskiego) i tam u dyspozytora Kalnickiego[?], wójta i gromady zaaresztował pod karą grzywien „wiarołomnego” woźnego Aleksandra Radlińskiego, a we dworze położył na stole oryginalny pozew Trybunału Koronnego Lwowskiego (dat. 5 IX 1768). Pozew wzywał Bobrowskiego, by stawił się sam i stawił Radlińskiego, z powództwa M. Jedleckiego – o to, że Radliński zeznał relację pozwu Bobrowskiego przeciw ks. Januszowi Czetwertyńskiemu w obcym grodzie latyczowskim (30 VIII 1768), jakoby gród winnicki jej nie przyjął; żądano dla Radlińskiego kary piętnowania, a dla Bobrowskiego osobnych kar i zwrotu kosztów. Woźny, niepiśmienny, postawił krzyż.

Transkrypcja

k. 291 (skan 0294, strona prawa)

k. 291v (skan 0295, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego.

2Miesiąca Septembris Dwunastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną

4Michałem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu

5Winnic. Osobiście postanowiwszy się Urz. JmP. Pan Stanisław Witkow-

6ski iak tylko w Possessyą części Wsi Sołohobowki swoią z mocy pra-

7wa Urz. Teresy z Kopystenskich primo voto Łasocinej ad p[rae]sens vero

8Witkowski Małżonce swoiey służącego odebrali tak zaraz w pilności

9swoiey manifestuie się oto. Jż nietylko żadney prowenencyi y ży-

10sku z tey Cząstecki Wsi Sołohobowki w Roku ninieyszym części dla

11zbuntowanego w całey Ukrainie Chłopstwa potym dla rożnych prze-

12chodzących Woysk bo ktory Chłop zbuntował się to uszedł ktory się

13zas niezbuntował to tak przechodami Żołnierskiemi uciemiężony

14że nietylko powinności odbywać podatku płacić niemoże ale y same-

15mu się wyżywić mu trudno addytamentu z Karczemney Jntraty

16iako nieoddawaną tak y nieodbierał, ale też y w dalszym czasie

17dźwiganią tey podupadłey cząsteczki we Wsi Sołohobowce spodzie-

18wać się trudno żadney profitu bo zboże ktore mogło bydź w Sno-

19pach y w ziarnie bunt Chłopski zruynował, ktore zas zboże na

20polu ginące musi, albo dla trudnego przez niedostatek ludzi zebrania na

21wadzi iak samo warte będzie, Dwor y porządek Folwarczny Gos-

22podarski zruynowany tak że ani wołow, ani krow, ani bydła

23nierogatych, ani Drobiu, ani pługow, ani żadnego Posudku Go-

24spodarskiego niemasz więc przymuszony ninieyszy stawaiący

25niemało expens w początkach dla przyprowadzenia ad Florem tey

26Substancyi y w dalszy czas nieuchronną większey Expensy, dla przypro-

27wadzenia do zupełney Sytuacyi potrzeba będzie wyciągała. Więc w pilno-

28ści swoiey iterum manifestatur. Stanisław Witkowski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „441” (poprawione z przekreślonego „23.”). Por. akt 412 (Teresa z Kopystyńskich Łasocina – przysięga na regestr ruchomości po mężu Antonim Łasocie); obecnie żona Stanisława Witkowskiego.

Odczyt: nazwa wsi „Sołohobowki / Sołohobowce” – Sołohubówka (potwierdzone w akcie 460: „Sołohubowki”); „służącego odebrali” – tak w rkp. (składnia zniekształcona: posesję … służącą żonie objęli); „prowenencyi” – tak w rkp. (‘prowentu’); „Cząstecki” – tak w rkp. (‘cząstki’); „nieodbierał” – (zapewne) ‘nie odbiera’; „dźwiganią” – tak w rkp. (‘dźwignięcia’); „na wadzi” – tak w rkp. (zapewne ‘nie wadzi’ – sens niejasny); „ad Florem” – do rozkwitu; „Sytuacyi” – stanu (zagospodarowania).

Objaśnienia: „z mocy prawa … Małżonce swoiey służącego” – (posesję) przysługującą jego żonie z mocy prawa (jej oprawy lub dożywocia); „primo voto … ad praesens vero” – z pierwszego męża …, obecnie zaś; „prowent y zysk” – dochód; „przechody Żołnierskie” – przemarsze wojsk (rosyjskich i konfederackich); „addytament z Karczemney Jntraty” – dodatek (dopłata) z dochodu karczmy; „bydło nierogate” – konie, świnie; „Posudek Gospodarski” – naczynia i sprzęty gospodarskie; „iterum manifestatur” – ponownie manifestuje.

Streszczenie

12września 1768 r. Stanisław Witkowski, gdy tylko objął posesję części wsi Sołohubówka, przysługującą z mocy prawa jego żonie Teresie z Kopystyńskich (primo voto Łasocinej), oświadczył dla zabezpieczenia, że w 1768 r. nie ma z niej żadnego dochodu – najpierw z powodu buntu chłopskiego na całej Ukrainie, potem przemarszów różnych wojsk: chłopi, którzy się zbuntowali, uciekli, a ci, którzy zostali, są tak uciemiężeni przemarszami, że nie mogą odrabiać powinności ani płacić podatków, a ledwie się wyżywią; dodatku z arendy karczemnej ani nie oddaje, ani nie pobiera. Nie spodziewa się zysku i w przyszłości: bunt zniszczył zboże w snopach i w ziarnie, zboże na polu ginie z braku ludzi do zbioru, dwór i folwark są zrujnowane – nie ma wołów, krów, koni, drobiu, pługów ani sprzętów – a podniesienie gospodarstwa będzie wymagało dużych nakładów. Ponownie manifestuje.

Transkrypcja

k. 291v (skan 0295, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego

2Miesiąca Septembris Trzynastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Michałem

4Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnic. Comp[aren]s P[ersonali]t[e]r

5W. JmP. Pan Jozef Uszak Kulikowski Podczaszy Latyczews. quamprimum

6Acta p[rae]sentia Castren[sia] Vinnicien[sia] adire valuit, tak zaraz z nieznośnym żalem

7tak na p[rze]c[iw]ko W. Antoniemu Szawłowskiemu Komor. Granic. Halic. Rotmi-

8strzowi quovis titulo Urodz. Jozefowi Wilenskiemu Poruczniko-

9wi tegoż Znaku y całey milicyi W. Antoniego Szawłowskiego lepiey

10po Jmionach y Nazwiskach onym że Officerom wiadomym, tu-

11dzież Urodz. Janowi lub Jnnego Jmienia Peszynskiemu itidem Ro-

12tmistrzowi niemniey Urz. Stefanowi czyli Jnnego Jmienia Łapa-

13cinskiemu Porucznikowi dopiero wspomionego Rotmistrza Znaku

14Urz. Samuelowi czyli Jnnego Jmienia Miodusiewskiemu y całey Kom-

15panii lepiey po Jmionach y Przezwiskach wiadomey Rotmistrzowi

16Urz. Konstantemu Wolskiemu Jozefowi Wołańskiemu y Jnnym so-

17lennissime manifestuie się y protestuie w ten niżey opisany sposob

k. 292 (skan 0295, strona prawa)

1y oto. Jż ciż Jchmć nieuważaiąc na prawa Boskie y Swieckie smieli y ważyli

2li się a osobliwie Urz. Jozef Wołański z przybranemi Ludźmi w Sied-

3miu Osobach napaść na karczmę W. Kompta skrzynie u Żyda odbić

4Płutna y rożne rzeczy pozabierać na Dwor W. Oranowskiey naiechać

5Szabel dwie wziąć, y też nahaiami Siestrę Rodzoną ninieyszego

6M[anifest]anta zbić, o czym gdy dano znać ninieyszemu Załącemu się ma-

7iąc u siebie na ten czas Gości wypadł z niemi y zabrał tych że wio-

8łatorow tak na dwor iako y karczmę wozami dwoma iadących wła-

9śnie na Rabunek, y pytał się publicznie co są za ludzie, odpowie-

10dzieli że są Konfederaci, spytał się modernus Comp[aren]s, czyli maią

11paszporty y za czyim Ordynansem ieżdżą, ale ani ordynansu nie

12pokazali więc niebyli Konfederaci a na ostatku y powiedział słowa

13wrocić coście u Siostry moiey wzięli y u mego Arędarza a iawas

14zatrzymować niezechce, a że z tego zgromadzenia dwoch uszło na

15koniach z zabranemi rzeczami deklarowali publicznie tych że zbe-

16glych sprowadzić, lub rzeczy od nich poodbierać y pooddawać mo-

17dernio Compti, ciż obwinieni zamiast uczynienia satysfakcyi bę-

18dąc informowani od niejednokrotnych Kollizyach y kłutniach że

19iest in aversione W. Kulikowski z W. Antonim Szawłowskim uda-

20iącsię w protekcyą W. Antoniego Szawłowskiego, lokuią się w Domu

21Urz. Konstantego Wolskiego, a w kilka dni po wyieździe z Torkowa

22W. ninieyszego protestanta, wziowszy znaczną protekcyą u W. Szaw-

23łowskiego z wielką ludzi kwotą wpadli na Dwor, ktorzy są lepiey

24po Jmionach y Przezwiskach swiadomi tak Urz. Konstantemu Wol-

25skiemu iako też W. Antoniemu Szawłowskiemu zabieraiące konie

26od tych grassuiących odebrane, ktorych było in numero dzie-

27więć Sukni, Oręża, Kulbaki, Szable, Bydła, Zboża w ziarnie, ia-

28ko też y wszystkie mobilia przytym wozow dwa dobrze okutych

29tym się ieszcze niekontentuiąc W. Antoni Szawłowski z nosi się z Urz.

30Janem Peszyńskim Rotmistrzem ktory pod ten czas stał w Kras-

31nym[?] z Chorągwią swoią zabiera w Ryżawe[?] W. Kwerulenta samo-

32Szust[?] iadącego do Winnicy, bierze wozow dwa dobrze sporządzonych

33y okowanych[?] koni Siedm walorů znacznego, par Siedm pistole-

34tow, Sztuciec ieden, Karabinow dwa, Krucie parę, Tasak hawtowa-

35ny, Szabel pięć w czasy[?] oprawnych Szosta Karabelka Demeszka w Sre-

36bro oprawna z rękoieścią Hebanową z paskami iedwabnemi y sztuka-

37mi itidem Srebrnemi pod blachmalem, ładownic Czosch[?] Sześć, Flint-

38pasow Cztery, Flintpasik ieden do Sztućca, Kulbak Cztery dobrze no-

39wym rzemieniem nawiązanych z Garniturami Łosiemi, gdzie u dwoch

40Kulbak były Zimbinki[?] lazurowane a u dwoch szare, zbroi Trzy offi-

41cierskich z narzeczakami[?], Szyszakami, oboyczykami, uździeczek pięć,

42munsztukow dwa, uździenic rzemiennych Siedem podbitemi kuczbaią[?],

43tym ieszcze nieukontentowany Urz. Peszyński Rotmistrz do służby

44swoiey służących iako Urz. Szerniawskiego[?] y Urz. Petranowskiego kto-

45rych bił kaleczył nahaiami położywszy lato w służbie zostaiących

46W. Protestanta ludzi przymuszał, bieliźny wszelkie, suknie, y wiktu-

47ały pozabierał, na tym nieprzestaiąc odsyła samotrzeć modernum

48Compten pod niedyskretnym Aresztem świadomego całemu Wwu Bracł.

49z Jmienia zasług z kolligacyi do Szarogrodu gdzie pod ten czas miał

k. 292v (skan 0296, strona lewa)

1Kommendę generalną W. Orłowski u ktorego domawiał się o Judicatum

2W. Protestant ażeby nastąpiła z Urz. Peszyńskim, tak przez siebie

3iako y Dystyngwowane Osoby WJmP. Pan Orłowski tę dał rezolucyą że

4Ja niemogę tey tu sądzić sprawy ponieważ niedawałem Ordynansu

5brać WJmP. Pana Kulikowskiego a tak muszę odesłać do wyższey kom-

6mendy do Baru JWJmP. Pa Puławskiego Marszałek ktoremu gdy donie-

7siono reportem, że Siedzi w areszcie w Barze W. Kulikowski, w tym pun-

8kcie wydał pozwy tak Urz. Peszyńskiemu iako y W. Szawłowskiemu ażeby

9komportowali ordynans za czyim Ordynansem wzięty W. Kulikowski,

10ktore rozesłane były pozwy przez Urz. JmP. Pa Płazowskiego, a gdy Jchmć

11obwinieni niestaneli za pozwem, y owszem zdzierstwa czyniąc całe sobie

12lekce ważąc sprawę W. Kompta, y powiadaiące słowa nieturbuymy się

13bo Seym Pacificationis wszystko pokryie, y co się wzięło u kogo to prze-

14padnie w czym widząc uporczywość tak Urz. Jana Peszyńskiego

15iako y W. Antoniego Szawłowskiego Rotmistrzow JW. Marszałek wią-

16zkowy daie Ordynans Urz. JmP. Panu Arszynglowi[?] Rotmistrzowi

17przydawszy mu znaczną kwotę ludzi ażeby tak W. Szawłowskiego ia-

18ko Urz. Peszyńskiego z tych że kommendy przyprowadził do Baru a

19le uiowszy sobie W. Szawłowski Urz. Arszyngla[?] tego dokazał że y

20Ordynansowi zadosyć nieuczynił y woysko ieszcze postawił na

21części W. Kompta przez co poddanych rozpędził, karta[?] waloru trzy-

22dzieści Czerwonych Złł. z sukna y wszelkich ozdob odarta y porąbana

23co się Jnkwizycyą dowiedzie a przez Urz. JmP. Pana Peszyńskiego że

24w Bar wprowadził ninieyszego W. M[anifest]anta iterum protestatur Kło-

25dę[?] ponieważ wzięto z trzosem Czerwonych Złł. Sto Dwadzieścia oraz

26pościel, obicie, Bekiesze to wszystko wartuiące trzydziestu Czerwonych

27Złł. o co wszystko modernus Comp[aren]s iterum p[rze]c[iw]ko wyż Obżałowanym

28żali się y protestuie salva melioratione si opus fuerit per aliam aut

29litationes[?] eadem Actis p[rae]sentibus Connotari prosit Jozef

30Uszak Kulikowski P. L. m. p.

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „442” (poprawione z przekreślonego „24.”). Ważne świadectwo o stosunkach w czasie konfederacji barskiej: oddziały (milicja) rotmistrzów Szawłowskiego i Peszyńskiego jako „konfederaci” rabują w powiecie winnickim; Kulikowski uwięziony w Barze, sprawa trafia do komendanta generalnego Orłowskiego w Szarogrodzie i do „JW. Puławskiego, marszałka związkowego” (Józef Pułaski, marszałek konfederacji barskiej). Por. akt 454 (A. Szawłowski – Torków).

Odczyt: „Uszak” – przydomek Kulikowskiego (rkp. „Uszak”); „Miodusiewskiemu” – rkp. „Miodusewskiemu”; „Łapacinskiemu” – nazwisko odczytane dość pewnie; „iawas” – tak w rkp. (zapewne ‘iawnie was’); „wiołatorow” – tak w rkp. (‘wiolatorów’ – gwałcicieli); „modernio Compti” – tak w rkp.; „z nosi się” – tak w rkp. (‘znosi się’ – porozumiewa się); „w Krasnym[?]”, „w Ryżawe[?]”, „samo-Szust[?]” – wyrazy niepewne (miejsce stacjonowania chorągwi i miejsce zatrzymania; „samoszust” może oznaczać ‘samoszósty’ – w sześciu); „okowanych[?]” – rkp. „okowanyl”; „w czasy[?] oprawnych” – rkp. „w czasy/caps oprawnych” – niejasne; „Demeszka” – (szabla) damasceńska; „pod blachmalem” – pod emalią (blachmal); „Czosch[?]” – wyraz niejasny (rkp. „tosich”?); „Zimbinki[?]” – rkp. „Zimbinki” – niejasne (może ‘czaprak’, ‘siedzisko’?); „z narzeczakami[?]” – zapewne ‘z naręczakami’ (naramiennikami); „kuczbaią[?]” – zapewne ‘kurdybanem’/‘kitajką’ – niepewne; „Szerniawskiego[?]” – nazwisko niepewne; „lato” – tak w rkp. (zapewne ‘lata’ lub ‘na ławę’); „niedyskretnym Aresztem” – nieuprzejmym (surowym) aresztem; „z Jmienia zasług z kolligacyi” – (świadomego całemu województwu) z imienia, zasług i koligacji; „Arszynglowi[?] / Arszyngla[?]” – nazwisko rotmistrza niepewne; „uiowszy” – tak w rkp. (‘ująwszy’ – przekupiwszy); „karta[?]” – wyraz niepewny (może ‘kareta’); „Kło-/dę[?]” – niejasne (może ‘szkodę’); „litationes[?]” – rkp. „litationes” – zapewne ‘limitationes’ (odroczenia).

Objaśnienia: „quamprimum Acta praesentia Castrensia Vinniciensia adire valuit” – gdy tylko mógł przybyć do niniejszych akt grodzkich winnickich; „quovis titulo” – z jakimkolwiek tytułem; „Znak” – chorągiew (oddział); „milicya” – oddział zbrojny (tu konfederacki); „Kompania” – oddział, rota; „Ordynans” – rozkaz; „paszport” – dokument podróżny; „Kollizye” – zatargi; „in aversione” – w niechęci, w zatargu; „Kulbaka” – siodło; „Sztuciec” – sztucer (gwintowana strzelba); „Krucie” – (para) krócic (pistoletów); „Tasak hawtowany” – tasak (pałasz) z haftowaną pochwą; „Karabelka” – karabela; „ładownica” – ładownica; „Flintpas” – pas do flinty; „Garnitury Łosie” – rzędy z łosiej skóry; „zbroje officierskie z Szyszakami, oboyczykami” – zbroje oficerskie z hełmami i obojczykami; „Munsztuki” – wędzidła; „samotrzeć” – we trzech; „Kommenda generalna” – dowództwo generalne; „Judicatum” – sąd; „Report” – meldunek; „komportować Ordynans” – przedstawić rozkaz; „Seym Pacificationis” – sejm pacyfikacyjny (spodziewany po zakończeniu konfederacji, który miał zatrzeć jej czyny); „Marszałek związkowy” – marszałek konfederacji (związku); „Jnkwizycya” – przesłuchanie świadków; „Trzos” – pas z pieniędzmi; „Bekiesza” – bekiesza (wierzchnie okrycie); „salva melioratione si opus fuerit” – z zastrzeżeniem poprawienia, jeśli zajdzie potrzeba.

Streszczenie

13września 1768 r. Józef Uszak Kulikowski, podczaszy latyczowski, gdy tylko mógł przybyć do akt, protestował przeciw Antoniemu Szawłowskiemu, komornikowi granicznemu halickiemu i rotmistrzowi, porucznikowi Józefowi Wileńskiemu i całej milicji Szawłowskiego, rotmistrzowi Janowi Peszyńskiemu, porucznikowi Stefanowi Łapacińskiemu, Samuelowi Miodusiewskiemu, Konstantemu Wolskiemu, Józefowi Wołańskiemu i innym. Wołański z sześcioma ludźmi napadł na karczmę Kulikowskiego, rozbił skrzynie Żyda-arendarza, zabrał płótna i rzeczy, najechał dwór Oranowskiej, zabrał dwie szable i pobił nahajami siostrę manifestanta. Kulikowski z gośćmi schwytał napastników jadących na dalszy rabunek; podawali się za konfederatów, ale nie mieli paszportów ani rozkazów. Zamiast dać satysfakcję, schronili się pod protekcję Szawłowskiego (będącego w zatargu z Kulikowskim) w domu Wolskiego, a po wyjeździe Kulikowskiego z Torkowa z wielką liczbą ludzi napadli na dwór i zabrali dziewięć koni, suknie, broń, siodła, szable, bydło, zboże i ruchomości oraz dwa wozy. Następnie rotmistrz Peszyński zatrzymał Kulikowskiego w drodze do Winnicy i zabrał mu dwa wozy, siedem koni, siedem par pistoletów, sztucer, dwa karabiny, krócice, tasak, sześć szabel (w tym karabelę damasceńską w srebrze), ładownice, cztery siodła z łosiowymi rzędami, trzy zbroje oficerskie z szyszakami i inne rzeczy, bił jego sługi i zmuszał ich do służby u siebie, a samego Kulikowskiego odesłał pod aresztem do Szarogrodu do komendanta generalnego Orłowskiego. Orłowski odesłał sprawę do Baru do marszałka „Puławskiego”, który wezwał Peszyńskiego i Szawłowskiego do okazania rozkazu; nie stawili się, mówiąc, że „sejm pacyfikacyjny wszystko pokryje”. Marszałek wysłał rotmistrza Arszyngla[?] z ludźmi, by ich doprowadzić do Baru, lecz Szawłowski go ujął i jeszcze postawił wojsko w części Kulikowskiego, rozpędzając poddanych; Peszyński zabrał też trzos ze 120 czerwonymi złotymi, pościel, obicie i bekiesze (30 czerw. zł). Kulikowski protestuje o wszystkie te krzywdy.

Transkrypcja

k. 292v (skan 0296, strona lewa)

1Roku Tysiąc Siedmset Szesdziesiąt Osmego

2Miesiąca Septembris Trzynastego Dnia

3Przed Urzędem y Aktami ninieyszemi Grodz. Winnic. y przedemną Micha-

4łem Jedleckim Namiestnikiem protunc Burgrabstwa Grodu Winnic. Comp[aren]s

5P[ersonali]t[e]r W. JmP. Pan Stanisław Witkowski Swym y W. Teresy z Kopistyn-

6skich primo Łasociney Secundo voto Witkowskiey Mał. swoiey Jmie-

7niem de diligentia sui manifestuie się. Jż Jchmć M[anifest]antes iako bez żadney

8kontradykcyi na Dniu pierwszym Augusti Anno p[rae]senti po zeyściu

9niegdy W. Antonim Łasocie w Dobra część Sołohubowki vigore jurium

10sibi servientium tudzież y dożywocia W. Teresie primo Łasoci-

11ney ad p[rae]sens Witkowskiey służącego prawnie intromittowali się a tak

12po wysiedzianey czteroniedzielney pacifice Possessyi coram Actis p[rae]senti-

13bus oświadczywszy się de diligentia manifestuie się. Stanisław

14Witkowski [m. p.]

Objaśnienia i tłumaczenia

Akt w rękopisie „443” (poprawione z przekreślonego „25.”). Por. akt 458 (St. Witkowski – szkody w Sołohubówce) i akt 412 (Teresa Łasocina). Nazwa wsi zapisana tu wyraźnie „Sołohubowki” – potwierdza odczyt w akcie 458.

Odczyt: „po zeyściu niegdy W. Antonim Łasocie” – tak w rkp. (‘po zejściu niegdy W. Antoniego Łasoty’); nazwisko „Łasota/Łasocina” – por. akt 412.

Objaśnienia: „de Expleta Possessione” – o dopełnionej (odsiedzianej) posesji; „bez żadney kontradykcyi” – bez żadnego sprzeciwu; „po zeyściu” – po śmierci; „vigore jurium sibi servientium” – na mocy przysługujących im praw; „dożywocie” – prawo dożywotniego użytkowania (oprawa wdowia); „intromittować się” – wwiązać się (w posiadanie); „czteroniedzielna pacifica Possessya” – czterotygodniowa spokojna posesja wymagana przez prawo po intromisji.

Streszczenie

13września 1768 r. Stanisław Witkowski, imieniem swoim i żony Teresy z Kopystyńskich (primo voto Łasocinej), oświadczył dla zabezpieczenia, że 1 sierpnia 1768 r., bez żadnego sprzeciwu, po śmierci Antoniego Łasoty, wwiązali się prawnie w część wsi Sołohubówka na mocy przysługujących im praw i dożywocia Teresy, a teraz, po odsiedzeniu czterotygodniowej spokojnej posesji, manifestują to przed aktami.