Kijowskie księgi w Lublinie. Spis z 1740 roku – Genealogia na Podolu i Kijowszczyźnie

Znalezisko przy przepisywaniu

Przy opracowywaniu księgi ziemskiej kijowskiej z lat 1737–1742 (CDIAK, f. 3, op. 1, spr. 6) natrafiłem na wpis, który chcę Wam pokazać osobno. Pod datą 13 stycznia 1741 roku wpisano do niej spis ksiąg województwa kijowskiego, które latem 1740 roku leżały w Lublinie, w archiwum urządzonym w kolegium jezuitów. Spis liczy 65 tomów z lat 1591–1739, opisanych jeden po drugim.

To nie jest artykuł naukowy i nie ogłaszam tu żadnych odkryć. Publikuję źródło: przekład wpisu, tabelę wszystkich tomów i skany dwóch stron. Niech służy każdemu, kto zajmuje się dziejami województwa kijowskiego i jego ksiąg. Wnioski zostawiam tym, którzy znają temat lepiej ode mnie.

Początek oblaty rewizji ksiąg kijowskich w Lublinie, księga 3-1-6, k. 323a — Początek wpisu: „Oblata Rewizyi Xiąg Ziem. Kijow. w Lublinie in Archivo Collegii Societatis JESU leżących…”. CDIAK, f. 3, op. 1, spr. 6, k. 323a (13 I 1741).

Co to za dokument

13 stycznia 1741 roku w Żytomierzu, „na leżeniu ksiąg” ziemskich kijowskich, komornik ziemski kijowski Ławrenty Moczulski podał do akt rewizję sporządzoną 13 lipca 1740 roku w Lublinie, „in Archivo Palatinatus Kijoviensis in Collegio Lublinensi Societatis Jesu” – w archiwum województwa kijowskiego w lubelskim kolegium jezuitów.

Rewizja dokumentuje zmianę opiekuna. Józef Kamiński, dawny komornik ziemski kijowski, oddawał księgi pod pieczę komorników ziemskich kijowskich – Moczulskiego i Michała Dedowicza Trypolskiego. Przy spisie byli dwaj deputaci Trybunału Koronnego z województwa kijowskiego: ks. Fabian Płaskowski, kanonik chełmski, i Nikodem Kazimierz Woronicz, chorąży owrucki. Obaj podpisali go własnoręcznie.

Do Żytomierza trafił więc odpis spisu, a nie same księgi – tytuł wpisu mówi wprost o księgach „w Lublinie leżących”.

Co było w Lublinie

Rewizorzy opisali każdy tom: daty skrajne, oprawę (czarną, czerwoną, szarą, pergaminową, „nakrapianą”), regestr i protokół, stan zachowania. Księga z 1598 roku jest „cała Ruskim pismem pisana”, wiele starszych tomów jest „z oprawy wydartych” albo ma wypadłe składki.

30 tomów sprzed 1651 roku – od 11 czerwca 1591 do 1650 roku,
19 tomów z lat 1664–1698,
16 tomów z lat 1700–1739,
cztery tomy (1603, 1604, druga księga z 1624 i księga z 1693) rewizorzy odnotowali jako brakujące – według dawniejszych regestrów z 1695 i 1730 roku powinny tam być,
na końcu sentencjarz oraz czternaście regestrów, dawniejszych i nowych.

Trzy tomy to księgi wołyńskie, dwa oprawiono razem z bracławskimi i czernihowskimi. Ostatni, z 1739 roku, powstał „za pisarstwa” pisarza ziemskiego kijowskiego Józefa Potockiego i został oddany do oprawy staraniem i kosztem Piotra Steckiego.

Jedną rzecz widać w spisie od razu: od lat siedemdziesiątych XVII wieku tomy zaczynają się na początku października, kończą około 24 października i przypadają co dwa lata. Sprawdziliśmy, skąd ten rytm. Sąd ziemski kijowski w Żytomierzu zbierał się w styczniu, maju i wrześniu – w zachowanym rejestrze jego spraw z lat 1739–1742 (CDIAK, f. 3, op. 1, spr. 9) kadencji październikowej nie ma, a tom „Roku 1739” leżał w tym czasie w Lublinie. Termin pasuje natomiast co do dnia do Ordynacji Trybunału Koronnego z 1670 roku: „Dnia pierwszego Octobris przywołane będzie Woiewodztwo Kiiowskie z swoimi Powiatami, y kontynuować się maią, ad diem vigesimam quartam ejusdem mensis” – w co drugim roku trybunalskim. Wzór pojawia się w spisie zaraz po wejściu ordynacji w życie, w 1673 roku. Tomy z tych lat to więc księgi spraw województwa kijowskiego sądzonych w Lublinie przed Trybunałem, prowadzone przez kijowskiego pisarza ziemskiego i pod pieczą komorników ziemskich kijowskich. Tak nazywali je zresztą sami współcześni: w 1742 roku „Acta Tribunalitia Wdztwa Naszego”.

Pierwsza strona spisu ksiąg kijowskich w Lublinie z 1740 roku — Pierwsza strona spisu: tomy z lat 1591–1616. CDIAK, f. 3, op. 1, spr. 6, k. 323av.

Co było dalej

W tej samej księdze jest jeszcze jeden wpis o tym archiwum. 19 września 1742 roku szlachta kijowska z kasztelanem Kazimierzem Steckim na czele zamanifestowała się przeciw Józefowi Kamińskiemu. Zarzucano mu, że jako deputat na Trybunał wymusił od komorników wydanie „Seryarza Xiąg Wdztwa” – spisu ksiąg sporządzonego staraniem pisarza Józefa Potockiego – zabrał go „do siebie na Wieś” i nie oddał „ad Archivum Wdztwa”. Szlachta nazywa przy tym te księgi „Acta Tribunalitia Wdztwa Naszego”.

Co stało się z tomami potem, nie wiem. W znanych mi katalogach ksiąg kijowskich w CDIAK ich nie znalazłem. To pytanie zostawiam otwarte.

Przekład wpisu (w skrócie)

Oblata rewizji ksiąg ziemskich kijowskich leżących w Lublinie, w archiwum kolegium Towarzystwa Jezusowego, zrewidowanych i spisanych przez wielmożnego pana Ławrentego Moczulskiego. Roku 1741, stycznia 13 dnia.

Przy złożeniu ksiąg ziemskich kijowskich, przede mną, Jerzym z Gałek Gałeckim, ówczesnym namiestnikiem ziemskim kijowskim, stawiwszy się osobiście, wielmożny pan Ławrenty na Moczulni Moczulski, komornik ziemski kijowski, podał do akt ziemskich województwa kijowskiego tę rewizję ksiąg ziemskich kijowskich leżących w Lublinie, zrewidowanych i spisanych w obecności delegowanych panów deputatów, z ich podpisami. Brzmi ona tak:

Rewizja ksiąg ziemskich województwa kijowskiego leżących w Lublinie w kolegium Towarzystwa Jezusowego, oddanych przez wielmożnego Józefa Kamińskiego, dawniej komornika ziemskiego kijowskiego, obecnie sędziego grodzkiego mielnickiego, panom Ławrentemu na Moczulni Moczulskiemu i Michałowi z Trypola Dedowiczowi Trypolskiemu, komornikom ziemskim kijowskim, w obecności księdza Fabiana Płaskowskiego, kanonika chełmskiego, i Nikodema Kazimierza Woronicza, chorążego owruckiego, deputatów Trybunału Koronnego z województwa kijowskiego, delegowanych przez sąd trybunalski. Sporządzona roku 1740, lipca 13 dnia.

[Tu spis 65 tomów – zob. tabela niżej.]

Na koniec: jeden sentencjarz, regestrów dawniejszych osiem, regestrów nowych sześć.

W tytule i na początku wpisu komornik nazywa się Ławrenty Moczulski, w poświadczeniu deputatów – Jan Moczulski. Czy to jedna osoba, czy dwie, nie wiem.

Spis tom po tomie

Kolejność i opisy jak w rękopisie, w przekładzie na współczesny język. Daty bez roku dotyczą roku z drugiej kolumny; „jw.” – oprawa taka jak w pozycji poprzedniej; [?] – odczyt niepewny.

Lp.	Rok	Od	Do	Oprawa	Regestr / protokół	Stan, treść, uwagi
1	1591–1598	11 VI 1591	12 VII 1598	czarna	bez regestru	wydarta z oprawy (z pulpitów); po podpisach marszałka i deputatów [Trybunału] ok. 20 kart godnych
2	1596	29 VIII	—	czarna, „małeńka”	bez regestru	od sprawy Ostrowskiego z Hulewiczem do sprawy Bogusza z Czercami [?]; cała
3	1598	15 VII	22 VII	pergamin biały, „małeńka”	bez regestru	cała pisana ruskim pismem
4	1600	24 V	6 VII	czerwona, zła po brzegach i grzbiecie	bez regestru	od objęcia pisarstwa ziemskiego przez Iwana Łoszkina [?]; cała
5	1602	11 VII	8 VIII	pergamin	bez regestru	od objęcia [pisarstwa] przez Bohdana Dzikowskiego [?]; kończy się protestacją pisarza ziemskiego o nieoddawanie do „induktu induktów”; 3 arkusze wydarte, ale leżą przy księdze
6	1603, 1604	—	—	—	—	BRAK – wg regestrów 1695 i 1730; wzmianka na marginesie dekretu, że w archiwum województwa kijowskiego jej obecnie nie ma
7	1607	25 IV	6 VI	szara, stara, okładki złe	bez regestru	od ordynacji pisarza; kończy się protestacją pisarza; w środku i przy końcu wiele kart wydartych, część leży przy księdze
8	1609	8 VIII	29 VIII	żółta pergaminowa, „wielka”	bez regestru	cała, zupełna; od tranzakcji Andrzeja Łozki; na końcu 14 kart ruskim i polskim pismem, wyrwanych z innych ksiąg
9	1616	—	—	szara, nowa – reparowana za deputactwa i pisarstwa Dymitra Załęskiego [?]	nowy regestr	zaczyna się od dekretu Ostana [?] z Ołdakiem [?] bez początku; przyoprawiona księga wołyńska z 1666 r.
10	1618	23 IV	20 VI	czerwona, stara, podarta, „wielka”	regestr ruski	w środku i na końcu karty wydarte, część leży przy księdze
11	1618	22 VI	23 VII	szara	regestr ruski	karty wydarte z grzbietu, część leży przy księdze
12	1624	3 VII	21 VIII	czerwona	regestr ruski	kończy się limitacją [sejmiku] woj. kijowskiego
13	1624 (druga)	—	—	—	—	BRAK – wg rewizji i regestrów 1695 i 1730; w archiwum województwa obecnie jej nie ma
14	1625–1626	7 IV 1625	25 V 1626	czarna, poszarpana	regestry ruskie	sprawy dekretowe, zapisowe i potoczne; w środku i po brzegach wypadły karty
15	1631	22 VIII	19 IX	czerwona	regestr ruski	cała
16	1631–1632	23 IX 1631	7 V 1632	czerwona, skórka po brzegach podarta	—	kończy się limitacją woj. kijowskiego; w kilku miejscach wypadły składki
17	1633	6 IV	15 VII	biała	z regestrem	sprawy konserwatorskie [?], kapturowe, potoczne i zapisowe; karty wydarte, część leży przy księdze
18	1640	17 VIII	28 VI	biała, „wielka”	z regestrem	karty wypadły z grzbietu, leżą przy księdze
19	1640	28 VI	3 X	czerwona, „niewielka”	regestr ruski	cała
20	1642	3 VI	16 VI	szara	—	sprawy dekretowe, zapisowe i potoczne, ze sprawami duchownymi
21	1642	16 VI	29 VIII	szara	—	na banicji przeciw księciu koniuszemu koronnemu; jest tylko początek, końca brak
22	1642	1 IX	31 X	czerwona, skórka po rogach podarta	regestr podarty na początku	cała, z podpisem pisarskim
23	1642	3 XI	3 XII	szara	—	sprawy dekretowe; kończy się limitacją woj. kijowskiego
24	1643	23 IV	13 V	pergamin biały, „mała”	—	cała, zupełna
25	1646	1 XI	16 XI	biały pergamin	regestr wydarty, niecały	na początku wydarta składka, której przy księdze nie ma
26	1646	5 XI	18 XII	szara	—	przy końcu wprawiona składka z tego roku
27	1647	14 VI	26 VI	czerwona, „mała”	—	sprawy duchowne i świeckie; zupełna
28	1647	26 VI	31 VII	jw., „wielka”	—	cała
29	1647	17 VI	2 X	szara, „malutka” [?]	regestr ruski	transakcje zapisowe i potoczne; cała
30	1647	2 VIII	2 X	jw., „wielka”, skórka po brzegach obdarta	—	na końcu wydarta składka
31	1648	2 V	29 V	czerwona	—	wydarta z grzbietu
32	1650	9 VI	23 IX	czarna	regestr niecały na początku	cała
33	1664	11 V	30 IX	szara, „wielka”	—	KSIĘGA WOJ. WOŁYŃSKIEGO; cała, kilka kart w środku wydartych, leżą przy księdze
34	1665	15 VI	15 VII	szara	regestr na początku wydarty	protokół przy niej, oprawiony na początku
35	1666	28 VII	13 IX	jw.	regestr polski zupełny	oprawiona razem z księgami woj. bracławskiego i czernihowskiego; protokół na początku
36	1667	11 VII	17 VIII	szara	regestr polski	oprawiona razem z księgami woj. bracławskiego i czernihowskiego
37	1668	5 V	15 VI	jw., „małeńka”	regestr i protokół na końcu	[roki odbywane przy] Komisji Warszawskiej; cała
38	1671	7 VII	19 VIII	jw.	protokół na końcu	od aktykacji do limitacji województw kijowskiego i czernihowskiego
39	1673	19 VIII	24 X	szara	regestr polski
40	1677	16 X	24 X	jw.	protokół na końcu	sprawy konserwatorskie [?] duchowne
41	1678	1 VII	6 VIII	szara	protokół na końcu	KSIĘGA WOJ. WOŁYŃSKIEGO – obecnie w archiwum woj. kijowskiego
42	1679	2 X	25 X	czerwona	—
43	1681	3 X	10 X	szara	protokół na końcu
44	1683	4 X	23 X	szara	protokół cały na końcu
45	1685	5 X	23 X	jw.	regestr nowo napisany; protokół na końcu
46	1687	3 X	24 X	szara	protokół; regestr ruski
47	1689	1 X	24 X	biała	z rewizją, regestrem i protokołem	cała, podpisana
48	1691	2 V	13 VI	czarna, „mała”	protokół i regestr	[roki przy] Komisji Warszawskiej; cała, zupełna
49	1691	2 X	24 X	nakrapiana	protokół i regestr porządnie spisane
50	1693	—	—	—	—	BRAK – wg rewizji i regestrów 1695 i 1730 była przy księgach w archiwum województwa; przy rewizji delegatów Trybunału jej nie ma
51	1695	1 X	24 X	szara	rewizja, regestr i protokół	sprawy zapisowe, potoczne i dekrety
52	1698	3 X	24 X	nakrapiana	protokół na końcu, regestr
53	1700	2 X	5 X	szara	protokół, regestr polski	cała, zupełna
54	1706	1 X	23 X	szara	protokół na końcu	pisana po polsku („Polonico idiomate”)
55	1710	3 X	21 X	nakrapiana	regestr polski, protokół na końcu
56	1712	1 X	9 XI	szara	regestr porządny, protokół na końcu	za funkcji i pisarstwa Kazimierza [?] Rachiego [?] i Sinickiego
57	1714	1 X	17 X	nakrapiana	regestr i protokół	cała, zupełna
58	1718	1 X	7 XI	jw.	regestr i protokół
59	1720	1 X	6 XI	szara	regestr i protokół	za pisarstwa Antoniego Steckiego
60	1722	2 X	3 XI	szara, „wielka”	regestr i protokół	cała, zupełna
61	1724	18 IX	18 XII	nakrapiana	regestr i protokół	cała, zupełna
62	1726	1 X	2 XI	nakrapiana, „wielka”	bez regestru; protokół na końcu
63	1728	2 X	1 XI	nakrapiana	regestr i protokół	cała, zupełna
64	1730	7 X	3 XI	jw.	protokół, rewizja; bez regestru
65	1732	4 X	27 X	papierowa nakrapiana	protokół; bez regestru	cała, zupełna
66	1735	30 [?] IX	24 X	jw.	protokół; bez regestru	cała, zupełna
67	1737	27 IX	24 X	nakrapiana	regestr i protokół	zupełna, cała
68	1739	2 X	24 X	nakrapiana	regestr porządnie spisany, protokół na końcu	cała, zupełna; za pisarstwa Józefa [?] Potockiego; oddana do oprawy staraniem i kosztem Piotra Steckiego
Na końcu: jeden sentencjarz, 8 dawniejszych regestrów, 6 nowych regestrów

Źródło

CDIAK, f. 3, op. 1, spr. 6 – księga ziemska kijowska zapisowa i potoczna z lat 1737–1742: Sprawy Zapisowe 1741 nr 2, k. 323a–328 (oblata rewizji); Sprawy Potoczne 1742 nr 117, k. 725–725v (manifestacja przeciw Kamińskiemu). Rejestr spraw aresztowych sądu ziemskiego kijowskiego 1739–1742: CDIAK, f. 3, op. 1, spr. 9. Ordynacja Trybunału z 1670 roku: Volumina Legum, t. V, s. 32–34. Pełna transkrypcja rewizji jest w opracowaniu księgi 3-1-6 w serwisie ksiąg.

Podobał się artykuł? Udostępnij go znajomym albo dołącz do naszej grupy na Facebooku.

↗ Udostępnij na Facebooku 👥 Dołącz do grupy