Żytomierz 1794. Insurekcja kościuszkowska widziana z księgi grodzkiej

O insurekcji kościuszkowskiej uczymy się z perspektywy Krakowa i Warszawy: przysięga na Rynku, Racławice, Maciejowice, rzeź Pragi. Na 11 listopada proponujemy spojrzenie z innej strony. Z Żytomierza, gdzie w 1794 roku urzędował gród kijowski, a gdzie rok wcześniej, po drugim rozbiorze, zaczęła się już władza rosyjska.

Księga grodzka kijowska z lat 1794–1795 (CDIAK 2-1-171), którą w całości przepisaliśmy w serwisie Staropolskie Księgi Sądowe, ma 846 wpisów. Większość to zwykłe sprawy: plenipotencje, kontrakty, długi, spory graniczne. Ale między nimi, wpis po wpisie, widać, jak daleka wojna zmienia życie ludzi, którzy nie strzelali ani razu.

Gród kijowski pod nową władzą

Po drugim rozbiorze w 1793 roku Kijowszczyzna prawobrzeżna, wschodni Wołyń i Podole weszły do Rosji. Z części tych ziem utworzono gubernię izasławską (w aktach także „zasławską”), którą rządził generał-major Wasyl Szeremietiew, a nad nim generał-gubernator Timofiej Tutołmin. Dawne sądy szlacheckie działały jednak dalej, z polskimi urzędnikami i po polsku. W Żytomierzu księgi grodu kijowskiego prowadził wicerejent Józef Roszkowski.

W tej księdze polska urzędowa praktyka i rosyjskie rozkazy leżą obok siebie. Pisma gubernatora wpisuje się do ksiąg tak samo, jak przez stulecia wpisywano uniwersały królewskie: przez oblatę, czyli wniesienie dokumentu do akt.

Czerwiec 1794: wstrzymać pieniądze dla Polaków

Insurekcja wybuchła w Krakowie 24 marca 1794 roku, a w kwietniu objęła Warszawę i Wilno. Księga żytomierska zaczyna się w czerwcu i już pierwsze wpisy pokazują skutki. 12/23 czerwca do akt trafia zalecenie gubernatora Szeremietiewa, wydane na rozkaz cesarzowej Katarzyny II: wstrzymać wszelkie wypłaty i przesyłki pieniędzy, które poddani Imperium są winni mieszkańcom Polski, dopóki „rozruchy” w Polsce nie zostaną stłumione. Dotyczy to także wierzycieli, którzy w powstaniu nie biorą udziału. Sądy mają zgłaszać pretensje mieszkańców Polski i Litwy, a dłużników zmusić do wpłacenia tych sum do skarbu (akt 34).

Dla wielu rodzin szlacheckich, które miały majątki i długi po obu stronach nowej granicy, oznaczało to zamrożenie interesów na długie miesiące. Data w aktach jest podwójna, 12/23 czerwca, bo nowa władza liczyła czas według kalendarza juliańskiego, a urzędnicy dopisywali datę gregoriańską.

Długi Prota Potockiego

Osobny wątek to bankructwo Prota Potockiego, wojewody kijowskiego, jednego z największych bankierów Rzeczypospolitej, którego dom bankowy upadł w 1793 roku. Pierwszy zachowany wpis księgi to rezolucja gubernatora, wstrzymująca egzekucje sądowe w dobrach Potockiego położonych w państwie rosyjskim (akt 2). W sierpniu gubernator powołuje w Machnówce osobną komisję do długów „Domu Machnowieckiego”. Uzasadnienie jest wymowne: warszawska komisja do spraw upadłych banków nie ma władzy w kraju przyłączonym do Rosji, a z „rewolucyjną” Warszawą zerwano wszelką komunikację (akt 287). Jesienią sędziowie nie stawiają się na termin i gubernator musi ich ponaglać (akt 453).

Wśród wierzycieli Potockiego był Leon Kondracki, szlachcic z okolic Machnówki. Wrócimy do niego za chwilę.

Sierpień 1794: sekwestr

21 sierpnia/1 września 1794 roku do akt trafia uniwersał gubernatora o sekwestrze. Sądom nie wolno przyjmować żadnych spraw od dzierżawców dóbr zajętych przez skarb ani od ich plenipotentów. Do uniwersału dołączono rejestr tych dóbr. Na czele stoją majątki księcia Adama Czartoryskiego: klucze międzybożski, zińkowski, mikołajowski, starosieniawski, klewański i wsie w starostwach kamienieckim i latyczowskim. Dalej dobra Tadeusza Czackiego, starosty nowogródzkiego (Brusiłów, Ostróg, Międzyrzecz), Michała Czackiego, podczaszego koronnego, Tadeusza Błędowskiego i innych (akt 292).

W grudniu przychodzi uzupełnienie: nowy rejestr 34 osób, których dobra zasekwestrowano, i 17 osób przebywających poza granicami Imperium (akt 616). Dla genealoga to gotowa lista rodzin, które w 1794 roku miały coś do stracenia po rosyjskiej stronie granicy: Janczyńscy, Ochoccy, Niemiryczowie, Boguszowie, Dubrawscy, Sołtanowie, Waliccy, Murawscy, Kamińscy.

Listopad i grudzień: „do Rewolucyi Polskiey się nie mieszałem”

Najciekawsze wpisy pochodzą z końca roku. 4 listopada wojska Suworowa zdobyły Pragę, Warszawa skapitulowała, insurekcja upadła. Szlachta z guberni izasławskiej, która w czasie powstania przebywała poza granicami Rosji, musiała teraz udowodnić, że nie miała z nim nic wspólnego. 20 listopada/1 grudnia instygator grodzki Aleksander Jankowski wnosi do akt całą serię takich oświadczeń, w aktach nazwanych „wyznaniami o niemieszaniu się do Rewolucyi Polskiey”:

• Walerian Stroynowski, podczaszy buski, właściciel Kustynia i Zdołbunowa, był w Horochowie, Lwowie i u wód w Bardiowie i „nie wjeżdżał do zbuntowanej Polski” (akt 524);
• Dominik Rohoziński, podczaszy chełmski, od 8 kwietnia do 24 sierpnia mieszkał z żoną i dziećmi u teścia, Franciszka Romanowskiego, w Stojanowie w Galicji (akt 525);
• Leon Kondracki od listopada 1793 roku siedział w Warszawie w sprawach Komisji Bankowej i wierzycieli upadłych bankierów: Potockiego, Teppera i Kabrita. Insurekcja zastała go w mieście i mimo starań nie mógł wyjechać aż do września. Wracał przez Lublin, Zamość, Radziechów i Dubno, do domu dotarł 8 listopada (akt 526);
• Adam Kadłubiski od kwietnia do października był we Lwowie z powodu procesu, a jego żona Agnieszka, chora, została w Galicji (akt 527, akt 528);
• Anna Drzewiecka od marca 1793 roku pilnowała gospodarstwa i leczyła się w Bilczu (akt 529).

W grudniu dochodzą kolejne: książę Wincenty Czetwertyński zapewnia, że w Galicji „w żadne z Polakami buntującemi spokojności krajowej interesa nie wchodził” (akt 640), a podobne oświadczenia składają A. Krasińska z Dunajowiec, hrabia Józef Krasiński z Podfilipia i Rozalia Felińska, chorążyna łucka (akt 642, akt 643, akt 644). Ostatnie oświadczenie, Aarona Fałkowskiego, nosi datę 1 stycznia 1795 roku (akt 649). Grudniowe wyznania zaczynają się już od słów o złożonej przysiędze na wierność Katarzynie II.

Państwo zmienia się w aktach

W tej samej księdze widać, jak nowa władza krok po kroku przejmuje stare urzędy. We wrześniu gubernator zwalnia kapitanów sprawników, czyli komisarzy ziemskich wybranych spośród miejscowej szlachty, i zastępuje ich policją ziemską z wojskowych (akt 349). Każe spisać wszystkie księgi grodzkie i odebrać te, których urzędnicy nie oddali do archiwum (akt 368). W październiku żąda rejestru sędziów i regentów dla Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu (akt 433).

Polskie nazwiska, polskie urzędy i polski język ksiąg zostały jeszcze na długo. Ale od tej księgi zaczyna się historia, którą genealodzy znają z późniejszych źródeł: deputacje szlacheckie, dowody szlachectwa i spisy, które powstawały właśnie dlatego, że po 1795 roku wszyscy musieli udowodnić swoje miejsce w nowym państwie.

Dla genealogów

Wyznania z listopada i grudnia 1794 roku to małe biografie. Mówią, gdzie kto mieszkał, jakie miał wsie po obu stronach granicy, kim byli teść, żona i bracia, gdzie się leczył i jakie miał procesy. Jeśli Wasi przodkowie mieszkali na Wołyniu albo w Kijowszczyźnie, warto przejrzeć całą księgę: księga grodzka kijowska 1794–1795 (CDIAK 2-1-171). Nazwiska i miejscowości z wszystkich ksiąg można przeszukać naraz w wyszukiwarce aktów.

Źródła: księga grodzka kijowska 1794–1795, CDIAK Ukrainy, f. 2, op. 1, spr. 171; tło historyczne: hasła „Powstanie kościuszkowskie”, „II rozbiór Polski” i „Gubernia izasławska” w Encyklopedii PWN i Wikipedii.