Księga grodzka kamieniecka
1670 (inskrypcje – urzędowy odpis z lat 1766–1768)

Nota o źródle

Księga 38-1-34 (CDIAK Ukrainy, f. 38, op. 1, spr. 34) zawiera akta grodu kamienieckiego z 1670 r. Podobnie jak tom 38-1-33, nie jest to oryginał z epoki, lecz urzędowy odpis sporządzony w czasie rewizji ksiąg kamienieckich z polecenia sejmiku podolskiego (laudum z 1766 r.).

Tom zawiera dwa poświadczenia rewizorów. Pierwsze, po ostatnim wpisie z 1670 r. (skan 0166 prawa – 0167 lewa): Wojciech (Albertus) Podolski, rewizor wyznaczony laudum województwa podolskiego, skonfrontował księgę z dawnym oryginalnym protokołem („vetusto Originali Protocollo”); Antoni Skolski potwierdza, że „hunc librum Anni 1670” wraz z Podolskim porównał z dawnym oryginałem. Drugie, po pełnomocnictwach (skan 0210), podpisali ci sami rewizorzy: odpis pełnomocnictw „ex Originali vetusto” przeczytano, skonfrontowano, poprawiono błędy, dopisano opuszczenia i podpisy; Kamieniec, 16 czerwca 1768 r.

Pod drugim poświadczeniem – rosyjska adnotacja komisji „najwyżej ustanowionej” dla uporządkowania ksiąg metrycznych i aktowych guberni kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej o przeliczeniu i opieczętowaniu kart, 22 maja 1835 r. (ta sama komisja i dzień w 38-1-35), podpisy urzędników, pieczęć lakowa.

Struktura tomu: inskrypcje 1670 (nr 1–212, od 22 I 1670) i pełnomocnictwa 1670 („Plenipotentiae … Incipit Novus Annus Domini 1670”, nr 213–268) – numeracja ciągła. Skoki numeracji w rękopisie (137→140, 148→150, 190→200, 219→221, brak 220) zachowano. Na skanie 0126 kopista odnotował niedokończony wpis w dawnej księdze („Hoc loco in veteri Libro Recognitio quaedam … non finita”) – ślad luki w oryginale.

Zakresy dat: inskrypcje 1670 – 22 I – 10 XII 1670 (208 wpisów, bez luk); pełnomocnictwa 1670 – 9 I – 31 XII 1670 (55 wpisów; brak wpisów z IX–X 1670). Wszystkie wpisy z datą mieszczą się w 1670 r.; 11 drobnych odstępstw od kolejności dat (głównie w pełnomocnictwach) wymieniono w uwagach redakcyjnych. Żaden wpis nie odbiega rodzajem od księgi inskrypcji (wg podziału O. Balzera: inskrypcje – relacje – dekrety).

Kontekst rewizji. Przepisanie zniszczonych ksiąg grodu kamienieckiego zarządziło samo województwo podolskie – uchwałą (laudum) sejmiku i własnym kosztem. Konstytucja sejmowa z 1775 r. „Stare akta Kamienieckie” (Volumina Legum, t. VIII, s. 160–161) jedynie to zatwierdziła: wyznaczyła komisarzy do konfrontacji „nowych kopiatów” ze starymi księgami i orzekła, że poświadczone odpisy mają „moc y wiarę swoich oryginałów”. Według Olega Rosowieckiego, znawcy ksiąg grodzkich, była to inicjatywa oddolna województwa, a konstytucja była potrzebna głównie po to, by przepisane księgi miały taką samą moc prawną jak stare. Przepisywała palestra – w tomie 38-1-33 zachowała się manifestacja Piotra Rasiewicza z 1768 r., wyznaczonego laudum do przepisania akt, który skarży się, że komparnicy („palestrici”) zwlekają z przepisywaniem i nie wnoszą poprawek wskazanych przez rewizorów. Zgodność poświadczali rewizorzy – przysięgli urzędnicy przy grodzie (subdelegaci, rejenci). To, że pod odpisami brak podpisów komisarzy z 1775 r., nie podważa ich wiarygodności: byli to w większości urzędnicy ziemscy, którzy sami nie przepisywali ani nie porównywali ksiąg i nie musieli ponownie podpisywać tomów już poświadczonych.

Według Olega Rosowieckiego odpisy sporządzono z ksiąg protokołów – roboczych wersji aktów, które pisarz grodzki spisywał na bieżąco w obecności stron, strony je podpisywały, a dopiero później przepisywano je na czysto do induktów – oraz z osobnej serii plenipotencji (pełnomocnictw). Na protokół jako podstawę odpisu wskazuje też formuła poświadczeń rewizorów („cum vetusto Originali Protocollo”). Takie serie protokołów i plenipotencji były typowe dla grodów koronnych (zwłaszcza województwa ruskiego), a nie występują w województwach wołyńskim, kijowskim i bracławskim. Z charakteru tych ksiąg wynika, zdaniem Olega Rosowieckiego, że można stanowczo wykluczyć fałszerstwo w sprawach legitymacji szlacheckich; ponieważ są to kopie, możliwe są natomiast zwykłe pomyłki przy przepisywaniu. Księga przeszła też rewizję rosyjskiej komisji z 1835 r., która w krótkim czasie przejrzała bardzo wiele ksiąg (m.in. w związku z nadużyciami przy legitymacjach szlacheckich).

Transkrypcję wstępną wykonał model sztucznej inteligencji (Claude, Anthropic) na podstawie skanów; daty dzienne wyliczono programem z formuł „Actum”. Tekst nie został jeszcze w całości porównany ze skanami przez człowieka. Rozstrzygające są zawsze skany.