Staropolskie księgi sądowe · gród Kamieniec

Księga grodzka kamieniecka
1667–1669 (inskrypcje – urzędowy odpis z lat 1766–1768)

Akta grodu kamienieckiego z ostatnich lat przed upadkiem Kamieńca: zapisy sum, kwity, roboracje, kontrakty i pełnomocnictwa, prawie wyłącznie po łacinie. Urzędowy odpis z lat 1766–1768 sporządzony przez rewizorów sejmiku podolskiego – 986 aktów. Transkrypcja wierna, linijka po linijce, ze streszczeniem każdego aktu, objaśnieniami wtrąceń łacińskich oraz indeksami osób i miejscowości.

Archiwum: Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy w Kijowie (CDIAK Ukrainy)
Sygnatura: fond 38, opis 1, sprawa 33 – „38-1-33”
Rodzaj księgi: inskrypcje – urzędowy odpis z lat 1766–1768
Zawartość: 986 aktów, lata 1667–1669, 25 części, karty 2–594
Opracowanie: Marcin Kowal; wstępna transkrypcja, tłumaczenia i streszczenia przygotowane z pomocą Claude (Anthropic)

Czytaj od początku Skany księgi (Google Drive) ↗

Nota o źródle

Księga 38-1-33 (CDIAK Ukrainy, f. 38, op. 1, spr. 33) zawiera akta grodu kamienieckiego z lat 1667–1669. Nie jest to jednak oryginał z epoki, lecz urzędowy odpis sporządzony sto lat później.

W tomie zachowały się dwa poświadczenia rewizorów wyznaczonych laudum sejmiku województwa podolskiego z 1766 r. Pierwsze, po pełnomocnictwach z 1668 r. (skan 0410, strona lewa), podpisali Szymon z Chojan Gorczany Choiński i Antoni Skolski. Drugie, na karcie następującej po ostatnim wpisie z 1669 r. (skan 0526, strona lewa), podpisali Antoni Skolski i Wojciech (Albertus) Podolski. Rewizorzy stwierdzają, że księgę przepisano z dawnego oryginału („ex Originali vetusto perscriptum”), że porównali odpis z oryginalnym protokołem, poprawili błędy, dopisali opuszczone wyrazy i podpisy. Poświadczenie dla roku 1669 datowano przy aktach grodzkich kamienieckich 16 czerwca 1768 r.

Z charakteru odpisu wynikają cechy, które czytelnik zauważy w transkrypcji:

na pierwszej karcie rok zapisano słownie jako „Millesimo Septingentesimo Septuagesimo…”, choć wpis dotyczy 3 XI 1667 r. – to najpewniej omyłka kopisty z czasu sporządzania odpisu;
w tekście występują adnotacje kopisty „Corrosa verba”, „Obliterata verba” (wyrazy przeżarte, zatarte) – oznaczają ubytki w zniszczonym oryginale;
pojawiają się dopiski i daty z lat 1765–1775 oraz ołówkowa paginacja archiwalna;
w aktach z 1668 r. numeracja wpisów przeskakuje z 79 na 90 (bez luki w tekście) – zachowano numerację rękopisu.

Tom (fizyczny poszyt) obejmuje kilka ksiąg i części, każdą z własną numeracją wpisów: akta z 1667 r., z 1668 r., pełnomocnictwa z 1668 r. („Plenipotentiarum Annus Domini 1668”, z notą archiwisty „hoc loco aliquot chartae deficiunt”), akta z 1669 r., pełnomocnictwa z 1669 r. („Plenipotentiae Anni 1669”), a na końcu „Fragmenta Inscriptionum ex Actis Castr. Capitt. Cam. Pod. sine Actu et Anno reperibilium” – fragmenty wpisów bez daty i roku (m.in. z czasu bezkrólewia po śmierci Zygmunta III, 1632) oraz luźne karty z lat 1658, 1768, 1774 i 1783. W opracowaniu każda część ma własne oznaczenie serii.

Transkrypcję wstępną wykonał model sztucznej inteligencji (Claude, Anthropic) na podstawie skanów; akty złożono ze stron automatycznie, numery sprawdzono z ciągłości i w wątpliwych miejscach na skanach. Daty dzienne w nagłówkach aktów bywają przesunięte (model wyliczał je ze świąt ruchomych albo przenosił z poprzedniej formuły „Actum”) – rozstrzyga formuła w tekście aktu. Tekst nie został jeszcze w całości porównany ze skanami przez człowieka. Rozstrzygające są zawsze skany.

Kontekst historyczny

Kamieniec 1667–1669 w odpisie sto lat późniejszym

Księga 38-1-33 zawiera akta grodu kamienieckiego, stolicy województwa podolskiego, z lat 1667–1669. Ma 986 aktów na kartach 2–594. Są to inskrypcje, czyli rutynowe wpisy grodu: zapisy sum i zastawów (często „reempcyjne”, z prawem wykupu), kwity, roboracje (urzędowe potwierdzenia) dokumentów, kontrakty, cesje i intercyzy. Każdy rocznik ma też osobną księgę pełnomocnictw. Najbliżej temu do księgi zapisowej. Wpisy prowadzono prawie wyłącznie po łacinie, a tytuły aktów zachowują kancelaryjne skróty, np. „Gsus” (Generosus – Urodzony) i „Mius” (Magnificus – Wielmożny).

To nie jest oryginał z epoki, lecz urzędowy odpis z lat 1766–1768. Sporządzili go rewizorzy wyznaczeni laudum sejmiku województwa podolskiego z 1766 r. W tomie zachowały się dwa ich poświadczenia. Pierwsze stoi po pełnomocnictwach z 1668 r. (skan 0410, akt 549) i podpisali je Szymon z Chojan Gorczany Choiński oraz Antoni Skolski. Drugie stoi po aktach z 1669 r. (skan 0526, koniec aktu 853) i podpisali je Antoni Skolski oraz Wojciech (Albertus) Podolski, w Kamieńcu 16 czerwca 1768 r. Rewizorzy stwierdzają, że księgę przepisano z dawnego oryginału („ex Originali vetusto perscriptum”), porównano z oryginalnym protokołem i poprawiono. Szczegóły podaje nota o źródle.

Guillaume Le Vasseur de Beauplan, Ukrainae pars quae Podolia palatinatus vulgo dicitur – mapa województwa podolskiego (wyd. 1664). Domena publiczna, Wikimedia Commons. — Guillaume Le Vasseur de Beauplan, *Ukrainae pars quae Podolia palatinatus vulgo dicitur* – mapa województwa podolskiego (wyd. 1664). Domena publiczna, Wikimedia Commons.

Układ tomu

Poszyt łączy kilka ksiąg i części, każdą z własną numeracją wpisów:

akta z 1667 r. (od aktu 1);
akta z 1668 r. (od aktu 274, „Incipit Novus annus 1668”);
pełnomocnictwa z 1668 r. (od aktu 500, z notą archiwisty, że w tym miejscu brakuje kilku kart);
akta z 1669 r. (od aktu 551);
pełnomocnictwa z 1669 r. (od aktu 854);
„Fragmenta Inscriptionum … sine Actu et Anno”, czyli fragmenty wpisów bez daty i roku, m.in. z bezkrólewia po śmierci Zygmunta III w 1632 r. (od aktu 902), często z adnotacjami „Corrosa verba” o słowach zniszczonych w oryginale;
luźne karty z lat 1650–1658 oraz 1768, 1774 i 1783 (akty 968–986).

Transkrypcja numeruje akty w kolejności kart (1–986), a przy każdym akcie podaje numer i serię z rękopisu.

Kamieniec Podolski – twierdza i most zamkowy na rycinie sprzed 1875 r. Domena publiczna, Wikimedia Commons.

Daniel Schultz (warsztat), Michał Korybut Wiśniowiecki w zbroi (ok. 1669) – król wybrany w bezkrólewiu 1668–1669. Domena publiczna, Wikimedia Commons. — Daniel Schultz (warsztat), *Michał Korybut Wiśniowiecki w zbroi* (ok. 1669) – król wybrany w bezkrólewiu 1668–1669. Domena publiczna, Wikimedia Commons.

Podole przed katastrofą

Lata 1667–1669 to dla Podola krótki czas względnego spokoju między wojnami. Rozejm andruszowski (1667) zakończył wojnę z Moskwą. Jesienią tego roku hetman Jan Sobieski powstrzymał pod Podhajcami najazd Tatarów i Kozaków Doroszenki. W 1668 r. abdykował Jan Kazimierz, a w czerwcu 1669 r. królem obrano Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Kamieniec był wtedy najsilniejszą twierdzą Rzeczypospolitej na południowym wschodzie, a zarazem miastem wielu nacji i wyznań – w aktach pojawia się m.in. Ormianin Bernat (akt 309). Trzy lata później, w sierpniu 1672 r., twierdza skapitulowała przed armią turecką, a Podole na 27 lat przeszło pod władzę Turcji. Ta księga utrwala więc ostatnie normalne lata kamienieckiego grodu.

Przez akta przewijają się wielkie rody podolskie: Potoccy (np. akt 17, akt 38), Rzewuscy, Lanckorońscy i Humieccy. Obok nich występują kapituła katedralna kamieniecka (akt 25), karmelici bosi z Kamieńca (akt 2, akt 280), administrator biskupstwa (akt 196) oraz setki rodzin drobnej i średniej szlachty. Dla genealogów to źródło pierwszorzędne: podaje pokrewieństwa, małżeństwa, posiadłości i długi w powiatach kamienieckim, latyczowskim i czerwonogrodzkim tuż przed upadkiem Kamieńca.

Jak czytać tę księgę

Ponieważ to odpis, część osobliwości pochodzi od kopisty z XVIII w. Na pierwszej karcie rok zapisano słownie jako „Millesimo Septingentesimo…”, choć wpis dotyczy 1667 r. Zdarzają się dopiski z lat 1765–1775 i ołówkowa paginacja archiwalna. Daty dzienne w nagłówkach aktów wyliczano często ze świąt ruchomych albo przenoszono z poprzedniej formuły „Actum” i mogą być przesunięte – rozstrzyga formuła w tekście aktu i skan. Indeksy osób i miejscowości włączono do wspólnej wyszukiwarki serwisu. Do każdej części dołączono podcast omawiający jej akty – przygotowany przez sztuczną inteligencję, z zastrzeżeniem podanym przy odcinku.

Literatura i źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 3 (Kamieniec Podolski); D. Kołodziejczyk, Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet kamieniecki 1672–1699, Warszawa 1994.

Zasady transkrypcji

Zachowano pisownię, interpunkcję, wielkie litery i podział na wiersze oryginału. Numer wiersza (szary) liczy się od początku każdej karty.
Skróty pozostawiono jak w rękopisie (np. Wiel., JMć, Skarb. Droh., Zł. Pol.); niepewne rozwinięcia w nawiasach kwadratowych.
[?] – odczyt niepewny; [...] – tekst nieczytelny lub ubytek karty; [tekst] – uwaga transkrybenta.
„-” na końcu wiersza – przeniesienie wyrazu jak w oryginale; [reklamant:] – kustosz (wyraz powtórzony na następnej stronie).
[margines] – nagłówek (rubryka) aktu zapisany na marginesie, z numerem aktu.
Wtrącenia łacińskie tłumaczone są w „Objaśnieniach i tłumaczeniach”; teksty ruskie – patrz niżej.
Akty w języku ruskim (cyrylica, skoropis): zawsze podejmowana jest próba transkrypcji cyrylicą (nieodczytane wyrazy – [...]), z tłumaczeniem odczytanych fragmentów i streszczeniem po polsku oznaczonym jako NIEPEŁNE.
Numeracja aktów w opracowaniu jest ciągła (1–986) w kolejności kart. Numer z rękopisu podano przy każdym akcie („Nr w rękopisie”) wraz z serią (akta 1667, akta 1668, pełnomocnictwa 1668, akta 1669, pełnomocnictwa 1669, Fragmenta, luźne karty), stąd te same numery rękopiśmienne powtarzają się. W aktach z 1668 r. numeracja rękopisu przeskakuje z 79 na 90 (bez luki w tekście) – zachowano ją. Wpisy bez numeru w rękopisie oznaczono „b.n.”.
Numery kart poprawiono z ciągłości skanów; strona lewa skanu to odwrocie karty z prawej strony poprzedniego skanu. W nawiasach kwadratowych przy numerze karty podano dawne, często skreślone foliacje.
Streszczenia aktów napisano przy redakcji na podstawie transkrypcji; są one pomocą w orientacji, nie interpretacją historyczną.
Wiersze numerowane są w obrębie każdej karty. Osobny plik tekstowy (korpus) zawiera całą księgę strona po stronie z numerami wierszy – do kwerend i cytowania („k. 123v, w. 14”).

Transkrypcja w 25 częściach

Każda część zawiera kolejne akty oraz odcinek podcastu omawiający ich treść.

1Akty 1–401667 – 1 III 1667🎧 Długi i zastawianie ludzi w XVII wieku 2Akty 41–801 III 1667 – 11 IV 1667🎧 Długi i zastawy szlachty z Kamieńca Podolskiego 3Akty 81–12011 IV 1667 – 29 V 1667🎧 Brutalne dramaty w księgach grodzkich Kamieńca 4Akty 121–16029 V 1667 – 27 VI 1667🎧 Sztuczna inteligencja czyta staropolskie Księgi Grodzkie 5Akty 161–20030 VI 1667 – 28 VII 1667🎧 Niepiśmienni magnaci w księgach grodzkich Kamieńca 6Akty 201–24028 VII 1667 – 9 IX 1667🎧 Prywatne sprawy szlachty z Kamieńca Podolskiego 7Akty 241–28016 IX 1667 – 13 I 1668🎧 Ile kosztowało morderstwo w XVII wieku 8Akty 281–32013 I 1668 – 30 III 1668🎧 Prawdziwe historie z Ksiąg Grodzkich Kamienieckich 9Akty 321–36030 III 1668 – 1668🎧 Długi, kobiety i ugody w siedemnastowiecznym Kamieńcu 10Akty 361–4005 V 1668 – 5 VII 1668🎧 Ludzie pod zastaw w XVII-wiecznym Kamieńcu 11Akty 401–4405 VII 1668 – 2 X 1668🎧 Wykup z jasyru w siedemnastowiecznym Kamieńcu 12Akty 441–4803 X 1668 – 4 XII 1668🎧 Jerzy Wołodyjowski jako bezwzględny biznesmen 13Akty 481–5204 XII 1668 – 2 VI 1668🎧 Rynek zbrodni w XVII-wiecznym Kamieńcu 14Akty 521–56015 VI 1668 – 14 I 1669🎧 Procesy o krowy i żołd podczas bezkrólewia 15Akty 561–60015 I 1669 – 8 II 1669🎧 Szlacheckie finanse w cieniu niewoli tatarskiej 16Akty 601–6408 II 1669 – 5 III 1669🎧 Brutalna codzienność XVII-wiecznego Podola w księgach grodzkich 17Akty 641–6805 III 1669 – 1669🎧 Jak AI odczytuje Księgi Grodzkie Kamienieckie 18Akty 681–72021 III 1669 – 16 IV 1669🎧 Sztuczna inteligencja czyta XVII-wieczne księgi grodzkie 19Akty 721–76024 IV 1669 – 5 VII 1669🎧 Sztuczna inteligencja w XVII-wiecznych księgach grodzkich 20Akty 761–80019 VII 1669 – 7 IX 1669🎧 Zastawianie chłopów i opłacone morderstwa 21Akty 801–8407 IX 1669 – 7 XII 1669🎧 Banicja za pług w Kamieńcu Podolskim 22Akty 841–8809 XII 1669 – 25 V 1669🎧 Morderstwa i długi w Księdze Grodzkiej Kamienieckiej 23Akty 881–92025 V 1669 – b.d.🎧 Husarze bez żołdu i potężne wdowy 24Akty 921–960b.d. – b.d.🎧 Co naprawdę kryją staropolskie księgi grodzkie 25Akty 961–986b.d. – 1774🎧 Brudna prawda z ksiąg grodzkich Kamieńca

Indeksy tej księgi

Indeks osób3021 haseł – osoby wymienione w aktach, alfabetycznie według nazwiska Indeks miejscowości465 haseł – nazwy ujednolicone i formy z rękopisu

Wspólna wyszukiwarka dla wszystkich ksiąg: osoby · miejscowości.

Księga grodzka kamieniecka1667–1669 (inskrypcje – urzędowy odpis z lat 1766–1768)