Księga grodzka kamieniecka
1671–1672 (inskrypcje – urzędowy odpis z lat 1766–1768)

Nota o źródle

Księga 38-1-35 (CDIAK Ukrainy, f. 38, op. 1, spr. 35) zawiera akta grodu kamienieckiego z lat 1671–1672. Jest to urzędowy odpis z czasu rewizji ksiąg kamienieckich z polecenia sejmiku podolskiego (laudum z 1766 r.), jak tomy 38-1-33 i 38-1-34.

Po ostatnim wpisie z 1672 r. (skan 0172 lewa) zachowało się jedno wspólne poświadczenie dla obu lat. Michał Antoni Pawłowski, przysięgły subdelegat grodu kamienieckiego, rewizor z laudum województwa podolskiego, skonfrontował księgę lat 1671 i 1672 z dawną księgą oryginalną („cum Veteri Libro Originali”) wraz z Szymonem Choińskim, namiestnikiem grodu bracławskiego; niedoczytane wyrazy, opuszczenia i błędy sprowadził do właściwego brzmienia i dopisał podpisy. Szymon z Chojan Gorczany Choiński potwierdza odczytanie z dawną księgą i poprawienie błędów i opuszczeń. Bez własnej daty („ut supra”). Choiński podpisał także jedno z poświadczeń w 38-1-33.

Pod spodem – rosyjska adnotacja tej samej komisji co w 38-1-34, 22 maja 1835 r., podpisy, pieczęć lakowa na niebieskim sznurze.

Struktura tomu: inskrypcje 1671 (nr 1–189; „Finitur Annus 1671. Subscriptio nostri revisorum patet ad finem Anni 1672”) i inskrypcje 1672 („Inscriptionum Inchoatur Novus Annus Domini 1672”, nr 190–301) – numeracja ciągła przez oba lata; brak osobnej serii pełnomocnictw. Ostatnie wpisy z końca lipca 1672 r. – kilka tygodni przed tureckim oblężeniem i kapitulacją Kamieńca (VIII 1672). Skok numeracji 114→117 (wpis 114 z wpisanym przywilejem króla Michała z 1671 r.). Na końcu dwa alfabetyczne regestry („Series Transactionum Libri Anni 1671” i „… 1672di”) z numerami kart, arkusz kontrolny archiwum i kartka z datami kontroli 1994–2010.

Zakresy dat: inskrypcje 1671 – 7 I – 12 XII 1671 (193 wpisy); inskrypcje 1672 – 2 I – 27 VII 1672 (114 wpisów, w tym 57 z maja 1672; od sierpnia brak). Seria 1672 otwiera się nagłówkiem z westchnieniem pisarza „Utinam prioribus sit auspicior” (oby był pomyślniejszy od poprzednich). 3 odstępstwa od kolejności dat (VI–VII 1672) wymieniono w uwagach redakcyjnych; żaden wpis nie odbiega rodzajem od księgi inskrypcji. Przy ponownym składaniu (2 XI 2026) odzyskano pięć wpisów bez nagłówka, które wcześniej wypadły (skany 0007P, 0039P, 0048P, 0100P, 0110P) – opracowanie liczy teraz 311 aktów.

Kontekst rewizji. Przepisanie zniszczonych ksiąg grodu kamienieckiego zarządziło samo województwo podolskie – uchwałą (laudum) sejmiku i własnym kosztem. Konstytucja sejmowa z 1775 r. „Stare akta Kamienieckie” (Volumina Legum, t. VIII, s. 160–161) jedynie to zatwierdziła: wyznaczyła komisarzy do konfrontacji „nowych kopiatów” ze starymi księgami i orzekła, że poświadczone odpisy mają „moc y wiarę swoich oryginałów”. Według Olega Rosowieckiego, znawcy ksiąg grodzkich, była to inicjatywa oddolna województwa, a konstytucja była potrzebna głównie po to, by przepisane księgi miały taką samą moc prawną jak stare. Przepisywała palestra – w tomie 38-1-33 zachowała się manifestacja Piotra Rasiewicza z 1768 r., wyznaczonego laudum do przepisania akt, który skarży się, że komparnicy („palestrici”) zwlekają z przepisywaniem i nie wnoszą poprawek wskazanych przez rewizorów. Zgodność poświadczali rewizorzy – przysięgli urzędnicy przy grodzie (subdelegaci, rejenci). To, że pod odpisami brak podpisów komisarzy z 1775 r., nie podważa ich wiarygodności: byli to w większości urzędnicy ziemscy, którzy sami nie przepisywali ani nie porównywali ksiąg i nie musieli ponownie podpisywać tomów już poświadczonych.

Według Olega Rosowieckiego odpisy sporządzono z ksiąg protokołów – roboczych wersji aktów, które pisarz grodzki spisywał na bieżąco w obecności stron, strony je podpisywały, a dopiero później przepisywano je na czysto do induktów – oraz z osobnej serii plenipotencji (pełnomocnictw). Na protokół jako podstawę odpisu wskazuje też formuła poświadczeń rewizorów w tomach 38-1-33 i 38-1-34 („cum vetusto Originali Protocollo”); w tym tomie rewizorzy piszą o „dawnej księdze oryginalnej”. Takie serie protokołów i plenipotencji były typowe dla grodów koronnych (zwłaszcza województwa ruskiego), a nie występują w województwach wołyńskim, kijowskim i bracławskim. Z charakteru tych ksiąg wynika, zdaniem Olega Rosowieckiego, że można stanowczo wykluczyć fałszerstwo w sprawach legitymacji szlacheckich; ponieważ są to kopie, możliwe są natomiast zwykłe pomyłki przy przepisywaniu. Księga przeszła też rewizję rosyjskiej komisji z 1835 r., która w krótkim czasie przejrzała bardzo wiele ksiąg (m.in. w związku z nadużyciami przy legitymacjach szlacheckich).

Transkrypcja wstępna – model AI (Claude, Anthropic); daty wyliczone programem z formuł „Actum” i nagłówków dziennych. Rozstrzygające są skany.