Księga grodzka kamieniecka
1699–1700 (księga czysta relacji)

Kontekst historyczny

Kamieniec 1699–1700: czystopis relacji pierwszych miesięcy po powrocie z niewoli tureckiej

Księga 38-1-37 to księga czysta relacji grodu kamienieckiego, opisana na karcie końcowej „Inducta Relationum Annorum 1699 1700”. Zawiera 278 wpisów z lat 1699–1700 – już nie skróty, lecz pełne teksty: relacje woźnych (o doręczonych pozwach, wwiązaniach, obdukcjach), protestacje i manifestacje oraz bardzo liczne oblaty przywilejów królewskich, donacji, cesji, zapisów dłużnych i intromisji. Wpisy prowadzono po łacinie, z polskimi wtrętami.

Układ tomu

• relacje z 1699 r. – październik–grudzień (akty 1–97);
• relacje z 1700 r. – sierpień–grudzień (akty 98–272);
• dodatki: notki o kwerendach, poświadczenie komisji z 1835 r., karta tytułowa i dwie luźne karty z lat 1703 [?] i 1711 [?] (akty 273–278).

W rękopisie numer stoi tylko przy co dziesiątym wpisie (10, 20 … 270; ostatni 277), a numeracja biegnie przez oba lata. Transkrypcja numeruje wszystkie wpisy kolejno (1–278) i przy każdym podaje numer z rękopisu albo „b.n.”. Część wpisów ma daty wcześniejsze niż sesja, na której je wpisano – to oblaty dokumentów sporządzonych wcześniej, często w innych grodach (np. w Busku, Łucku, Krasnymstawie czy Trembowli; akty 6–12, akt 175).

Nowi i dawni właściciele Podola

Pokój w Karłowicach (styczeń 1699) przywrócił Podole Rzeczypospolitej, a jesienią 1699 r. turecka załoga opuściła Kamieniec. Księga pokazuje, jak szybko szlachta wracała do dóbr opuszczonych przez 27 lat: kasztelan kamieniecki Józef Stanisław Potocki dał się wwiązać w Sawińce, Kudryńce, Bilcze, Szarawkę i inne wsie (akty 37–42), wojewoda kaliski Lipski z żoną – w miasteczko i wsie Nowosiółki i Zaleszczyki (akty 14, 16), Koniecpolski – w Jazłowiec (akt 54), a stolnik podolski Humiecki – w kilka wsi nadanych przywilejami królewskimi (akty 56–59, 70–73). Wiele wpisów to oblaty przywilejów Augusta II na wójtostwa i dobra królewskie, np. wójtostwo w Smotryczu (akty 19–20), oraz na urzędy – podkomorstwo podolskie dla Bogusza (akt 90). W 1700 r. pojawiają się m.in. starostwo czerwonogrodzkie i Potocki, starosta halicki (akty 166–167), egzekucja w dobrach jazłowieckich na rzecz podkanclerzego litewskiego Szczuki (akt 180) i wwiązanie Lubomirskiego w Chreptiów (akt 249).

Obok szlachty występuje cały przekrój ówczesnego Kamieńca: mieszczanie ormiańscy (np. akt 182, akt 250, akt 259), Żydzi (akt 85, akt 247), duchowieństwo – w tym duchowny obrządku wschodniego (akt 223), gwardian franciszkanów (akt 224) i misjonarze kamienieccy (akt 265) – oraz dyplom królewski dla biskupa lwowskiego Szumlańskiego (akt 150). Nie brak spraw kryminalnych: protestacja z okazaniem ran (akt 105) czy okazanie zwłok zabitego Piaseckiego (akt 255). Dla genealogów to jedno z pierwszych źródeł, które pokazują, kto i na jakiej podstawie obejmował dobra na odzyskanym Podolu.

Jak czytać tę księgę

Jeśli wpis w brulionie 38-1-36 urywa się odsyłaczem do pełnej kopii, jej tekst można znaleźć w tej księdze – najłatwiej przez wspólną wyszukiwarkę osób i miejscowości albo po dacie sesji. Daty dzienne wylicza program z nagłówków dziennych i formuł „Actum” (kalendarz gregoriański); nagłówek obowiązuje także kolejne wpisy, a daty oznaczone [?] wymagają sprawdzenia na skanie. Indeksy osób i miejscowości włączono do wspólnej wyszukiwarki serwisu. Do każdej części dołączono podcast omawiający jej akty – przygotowany przez sztuczną inteligencję, z zastrzeżeniem podanym przy odcinku.

Literatura i źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 3 (Kamieniec Podolski); D. Kołodziejczyk, Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet kamieniecki 1672–1699, Warszawa 1994.