Staropolskie księgi sądowe · gród Kamieniec

Księga grodzka kamieniecka
1699–1703 (brulion relacji)

Brulion relacji grodu kamienieckiego z pierwszych lat po powrocie Kamieńca do Rzeczypospolitej (od X 1699): relacje woźnych, protestacje, manifestacje i oblaty, pisane na bieżąco w kancelarii – brulion z epoki, nie późniejszy odpis; czystopis lat 1699–1700 to tom 38-1-37 – 1944 wpisy. Transkrypcja wierna, linijka po linijce, ze streszczeniem każdego aktu, objaśnieniami wtrąceń łacińskich oraz indeksami osób i miejscowości.

Archiwum: Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy w Kijowie (CDIAK Ukrainy)
Sygnatura: fond 38, opis 1, sprawa 36 – „38-1-36”
Rodzaj księgi: księga relacji (relationes) – brulion; odpowiednik ksiąg potocznych
Zawartość: 1944 aktów, lata 1699–1703, 24 części, 402 karty
Opracowanie: Marcin Kowal; wstępna transkrypcja, tłumaczenia i streszczenia przygotowane z pomocą Claude (Anthropic)

Czytaj od początku Skany księgi (Google Drive) ↗

Nota o źródle

Księga 38-1-36 (CDIAK Ukrainy, f. 38, op. 1, spr. 36) to brulion grodu kamienieckiego „Protocollon Relationum” – protokół, do którego pisarz wpisywał w skrócie relacje woźnych, protestacje, manifestacje i oblaty wnoszone do urzędu, z odesłaniem do pełnej kopii („prout latius patet Copia sub Signo …”). W odróżnieniu od tomów 38-1-33 – 38-1-35 nie jest to odpis z rewizji 1766–1768, lecz brulion z epoki: pismo pośpieszne, liczne skreślenia, wiele wpisów przekreślonych pionową kreską (zapewne po przeniesieniu do księgi czystej – prawdopodobnie tomu 38-1-37).

Opis katalogowy podaje lata 1699–1700, ale tom obejmuje lata 1699–1703: „Protocollon Relationum N. 1 Anni 1699” (skan 0002), rok 1700 (od skanu 0014, „Annus Dni feliciter 1700 finitus” na skanie 0046), 1701 (od skanu 0050; „Determinatio Anni 1701” na skanie 0134), 1702 (od skanu 0136) i 1703 („Novus Annus Domini 1703”, od skanu 0252). W nagłówkach na skanach 0264 i 0381 ostatnia cyfra roku wygląda zarówno jak 3, jak i 5; przyjęto 1703 (sąsiednie wpisy z II–III i XI–XII 1703 r., numeracja ciągła). Numeracja wpisów jest ciągła przez wszystkie lata (1–759); bardzo wiele krótkich wpisów („Similis …”) jest bez numeru. Druga, „okrągła” numeracja na marginesach (140, 200 … 2000) nie oznacza wpisów.

Na końcu (skan 0392P) rosyjskie poświadczenie komisji dla uporządkowania ksiąg metrycznych i aktowych guberni kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej z 23 V 1835 r.: księga liczy 402 karty, przesznurowana i opieczętowana.

Księgi grodu kamienieckiego były prowadzone wzorem ziem koronnych, zwłaszcza sąsiedniego województwa ruskiego: inskrypcje (zapisy), relacje i dekrety. Do ksiąg relacji trafiały protestacje, manifestacje, relacje woźnych, a także akta publiczne (uniwersały, uchwały sejmików). Tom 38-1-36 jest brulionem takiej księgi relacji – odpowiednikiem ksiąg potocznych w grodach wołyńskich, kijowskich i bracławskich. (Na podstawie uwag Olega Rosowieckiego; por. podział O. Balzera.)

Tom 38-1-36 razem z czystopisem 38-1-37 dobrze pokazuje zwykłą drogę aktu w kancelarii grodzkiej: strony stawały w urzędzie, pisarz spisywał na szybko projekt wpisu (protokół), strony go podpisywały i rozjeżdżały się, a dopiero później tekst przepisywano na czysto do induktów. Takich brulionów nie gromadzono systematycznie i rzadko się zachowywały, dlatego para protokół – inducta jest cenna: pozwala porównać dwie wersje tego samego wpisu (tak zestawiali je np. indeksujący księgi z Archiwum Bernardyńskiego we Lwowie, przełom XVIII i XIX w.). Protokoły są też „kopalnią autografów”. (Uwagi Olega Rosowieckiego, 3 XI 2026.)

Transkrypcję wstępną wykonał model sztucznej inteligencji (Claude, Anthropic) na podstawie skanów; daty dzienne wyliczono programem z nagłówków dziennych i formuł „Actum”. Tekst nie został jeszcze porównany ze skanami przez człowieka. Rozstrzygające są zawsze skany.

Kontekst historyczny

Kamieniec 1699–1703: gród po powrocie z niewoli tureckiej

Księga 38-1-36 to brulion relacji grodu kamienieckiego z lat 1699–1703, zatytułowany „Protocollon Relationum” – według podziału ksiąg grodzkich ziem koronnych księga relacji (relationes), odpowiednik ksiąg potocznych w grodach wołyńskich, kijowskich i bracławskich. Ma 1944 wpisy na ponad 400 kartach. Pisarz grodzki notował w nim na bieżąco, w skrócie, relacje woźnych (o doręczonych pozwach, wwiązaniach i obdukcjach), protestacje i manifestacje szlachty, duchowieństwa i mieszczan oraz oblaty dokumentów, odsyłając do pełnej kopii („prout latius patet Copia sub Signo …”). Wpisy prowadzono po łacinie, z polskimi wtrętami.

To brulion z epoki, a nie późniejszy odpis – inaczej niż tomy 38-1-33 – 38-1-35. Pismo jest pośpieszne, pełne skreśleń i dopisków, a wiele wpisów przekreślono pionową kreską, zapewne po przeniesieniu ich do księgi czystej. Czystopis lat 1699–1700 zachował się jako tom 38-1-37 („Inducta Relationum”) – np. wwiązanie Spendowskiego w wójtostwo w Czerwonogrodzie (akt 4) ma tam pełny tekst (38-1-37, akt 2). Odczyt jest przez to trudniejszy i częściej niepewny. Szczegóły podaje nota o źródle.

Guillaume Le Vasseur de Beauplan, Ukrainae pars quae Podolia palatinatus vulgo dicitur – mapa województwa podolskiego (wyd. 1664). Domena publiczna, Wikimedia Commons. — Guillaume Le Vasseur de Beauplan, *Ukrainae pars quae Podolia palatinatus vulgo dicitur* – mapa województwa podolskiego (wyd. 1664). Domena publiczna, Wikimedia Commons.

Układ tomu

relacje z 1699 r. („Protocollon Relationum N. 1 Anni 1699”, od aktu 1);
relacje z 1700 r. (od aktu 92);
relacje z 1701 r. (od aktu 267);
relacje z 1702 r. (od aktu 756);
relacje z 1703 r. („Novus Annus Domini 1703”, od aktu 1244) – do końca grudnia 1703 r.

Numeracja wpisów w rękopisie biegnie przez wszystkie lata (1–759), ale bardzo wiele krótkich wpisów („Similis …”) nie ma numeru. Transkrypcja numeruje wszystkie wpisy w kolejności kart (1–1944) i przy każdym podaje numer z rękopisu albo „b.n.”. W brulionie zdarzają się wpisy przepisane z wcześniejszych lat – wtedy data w tekście różni się od roku sekcji.

Kamieniec Podolski – twierdza i most zamkowy na rycinie sprzed 1875 r. Domena publiczna, Wikimedia Commons.

Katedra w Kamieńcu Podolskim z minaretem dobudowanym w czasach tureckich (1672–1699); po powrocie miasta do Polski na minarecie ustawiono figurę Matki Boskiej. Fot. Witajewski, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Nowy początek grodu kamienieckiego

Przez 27 lat, od kapitulacji w 1672 r., Kamieniec był stolicą tureckiego ejaletu. Pokój w Karłowicach (styczeń 1699) przywrócił Podole Rzeczypospolitej, a jesienią 1699 r. turecka załoga opuściła twierdzę. Pierwsze wpisy tej księgi pochodzą z października 1699 r., kilka tygodni po powrocie polskiej władzy do miasta (np. akt 16). Brulion pokazuje odbudowę życia prawnego na zrujnowanym Podolu: oblatę przywileju inkorporacji dóbr do starostwa kamienieckiego (akt 34), wwiązania kasztelana kamienieckiego Józefa Stanisława Potockiego w dobra Jazłowiec, Sawińce, Jarugę i inne (akty 38–39, akt 43), akta deputatów kamienieckich (akt 173), uniwersał biskupa kamienieckiego (akt 1137) i przywilej na podskarbiostwo podolskie dla Józefa Lanckorońskiego (akt 1618).

Pogranicze wciąż było niespokojne. W aktach pojawiają się protestacje przeciw Wołochom (akt 1379), list hospodara mołdawskiego (akt 1361) i zwrot koni oraz bydła odbitych Tatarom (akt 1451). Wiele wpisów dotyczy sporów o dobra, do których wracali dawni właściciele i ich spadkobiercy – stale powracają w nich Lanckorońscy (np. akt 93, akt 1209) i Potoccy (akt 1159, akt 1676), a także Humieccy, Jabłonowski (akt 1743) i Koniecpolski (akt 1785). Występują też dominikanie (akt 1358) i jezuici kamienieccy (akty 1437–1438). Dla genealogów to źródło wyjątkowe: pokazuje, kto pierwszy wracał na Podole po okresie tureckim i jakie dobra odzyskiwał.

Jak czytać tę księgę

Wpisy w brulionie są krótkie i często urywają się odsyłaczem do pełnej kopii, której ten tom nie zawiera – dla lat 1699–1700 pełne teksty są w księdze czystej 38-1-37. Wiele z nich nie ma nagłówka – tytuł podano wtedy w nawiasie według treści. Daty dzienne wylicza program z nagłówków dziennych i formuł „Actum” (kalendarz gregoriański); nagłówek obowiązuje także kolejne wpisy, a daty oznaczone [?] wymagają sprawdzenia na skanie. Indeksy osób i miejscowości włączono do wspólnej wyszukiwarki serwisu.

Literatura i źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 3 (Kamieniec Podolski); D. Kołodziejczyk, Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet kamieniecki 1672–1699, Warszawa 1994.

Zasady transkrypcji

Zachowano pisownię, interpunkcję, wielkie litery i podział na wiersze oryginału. Numer wiersza (szary) liczy się od początku każdej karty.
Skróty pozostawiono jak w rękopisie (np. Wiel., JMć, Skarb. Droh., Zł. Pol.); niepewne rozwinięcia w nawiasach kwadratowych.
[?] – odczyt niepewny; [...] – tekst nieczytelny lub ubytek karty; [tekst] – uwaga transkrybenta.
„-” na końcu wiersza – przeniesienie wyrazu jak w oryginale; [reklamant:] – kustosz (wyraz powtórzony na następnej stronie).
[margines] – nagłówek (rubryka) aktu zapisany na marginesie, z numerem aktu.
Wtrącenia łacińskie tłumaczone są w „Objaśnieniach i tłumaczeniach”; teksty ruskie – patrz niżej.
Akty w języku ruskim (cyrylica, skoropis): zawsze podejmowana jest próba transkrypcji cyrylicą (nieodczytane wyrazy – [...]), z tłumaczeniem odczytanych fragmentów i streszczeniem po polsku oznaczonym jako NIEPEŁNE.
Numeracja aktów w opracowaniu jest ciągła (1–1944) w kolejności kart. Numer z rękopisu podano przy każdym akcie („Nr w rękopisie”) wraz z rokiem (relacje 1699 … relacje 1703); wpisy bez numeru – „b.n.”. Rok przypisano według sekcji tomu (granice podane wyżej), a nie według daty w pojedynczym wpisie.
Daty dzienne wyliczono programem z nagłówków dziennych („Feria … post Dominicam …”, „Sabbatho ante festum …”) i formuł „Actum”, według kalendarza gregoriańskiego, ze świętami stałymi wg kalendarza polskiego (Wielkanoc 1699 = 19 IV, 1700 = 11 IV, 1701 = 27 III, 1702 = 16 IV, 1703 = 8 IV). Nagłówek dzienny obowiązuje także kolejne wpisy aż do następnego – takie daty oznaczono „[wg formuły „Actum” poprzedzającej wpis]”. W brulionie zdarzają się wpisy przepisane z wcześniejszych lat (np. wypisy relacji z 1700 r. w sekcji 1701) – wtedy data z tekstu różni się od roku sekcji; takie miejsca wymieniono w uwagach redakcyjnych.
Numery kart poprawiono z ciągłości skanów; strona lewa skanu to odwrocie karty z prawej strony poprzedniego skanu. Foliacja brulionu jest w wielu miejscach nieczytelna albo jej brak – numery kart są wtedy wyliczone.
Streszczenia aktów napisano przy redakcji na podstawie transkrypcji; są one pomocą w orientacji, nie interpretacją historyczną.
Wiersze numerowane są w obrębie każdej karty. Osobny plik tekstowy (korpus) zawiera całą księgę strona po stronie z numerami wierszy – do kwerend i cytowania („k. 123v, w. 14”).

Transkrypcja w 24 częściach

Każda część zawiera kolejne akty z transkrypcją, objaśnieniami i streszczeniami.

1Akty 1–911699 – 27 XI 1699Transkrypcja 2Akty 92–17927 XI 1699 – 4 X 1700Transkrypcja 3Akty 180–2661700 – 18 XII 1700Transkrypcja 4Akty 267–34818 XII 1700 – 9 V 1701Transkrypcja 5Akty 349–4299 V 1701 – 22 VI 1701Transkrypcja 6Akty 430–51122 VI 1701 – 15 IX 1701Transkrypcja 7Akty 512–59215 IX 1701 – 3 X 1701Transkrypcja 8Akty 593–6743 X 1701 – 12 XI 1701Transkrypcja 9Akty 675–75512 XI 1701 – 29 XII 1701Transkrypcja 10Akty 756–83629 XII 1701 – 1702Transkrypcja 11Akty 837–9171702 – 15 V 1702Transkrypcja 12Akty 918–99915 V 1702 – 4 VII 1702Transkrypcja 13Akty 1000–108010 VII 1702 – 29 VIII 1702Transkrypcja 14Akty 1081–116225 VIII 1702 – 9 X 1702Transkrypcja 15Akty 1163–124315 X 1702 – 30 XII 1702Transkrypcja 16Akty 1244–132130 XII 1702 – 23 III 1703Transkrypcja 17Akty 1322–139923 III 1703 – 14 V 1703Transkrypcja 18Akty 1400–147715 V 1703 – 3 VII 1703Transkrypcja 19Akty 1478–15553 VII 1703 – 16 VIII 1703Transkrypcja 20Akty 1556–163316 VIII 1703 – 6 IX 1703Transkrypcja 21Akty 1634–17116 IX 1703 – 28 IX 1703Transkrypcja 22Akty 1712–178928 IX 1703 – 27 X 1703Transkrypcja 23Akty 1790–186727 X 1703 – 17 XI 1703Transkrypcja 24Akty 1868–194416 XI 1703 – 29 XII 1703Transkrypcja

Indeksy tej księgi

Indeks osób5606 haseł – osoby wymienione w aktach, alfabetycznie według nazwiska Indeks miejscowości1016 haseł – nazwy ujednolicone i formy z rękopisu

Wspólna wyszukiwarka dla wszystkich ksiąg: osoby · miejscowości.

Księga grodzka kamieniecka1699–1703 (brulion relacji)