Księga grodzka kijowska
1730–1735 (zapisowa)

Kontekst historyczny

Województwo kijowskie w czasie wojny o tron: księga zapisowa 1734–1735

Księga 2-1-2 to księga zapisowa grodu kijowskiego, opisana w rękopisie jako „Xięga Zapisowa Spraw Woiewództwa Kijowskiego”. Gród kijowski urzędował od utraty Kijowa na prawobrzeżu, przemiennie w Żytomierzu i w Owruczu. Tom liczy karty 5–915v i obejmuje 595 aktów. Prawie wszystkie pochodzą z lat 1734–1735 i są wpisane mniej więcej po równo w obu miastach, do tego dochodzi fragment z 1730 r. Zanim zaczniesz korzystać z transkrypcji, przeczytaj notę o opracowaniu: tekst przygotowano wstępnie i nie został jeszcze w całości porównany ze skanami.

Kilka ksiąg w jednej oprawie

Tom nie jest jedną ciągłą księgą, lecz zszyciem kilku ksiąg w jedną oprawę. Dlatego biegnie w nim kilka niezależnych serii numeracji: 1734 (seria I i II), 1730, 1735 (seria I i II) oraz dział „kijowski”, a te same numery z rękopisu powtarzają się. Transkrypcja numeruje akty w kolejności kart (1–595), a przy każdym akcie podaje numer i serię z rękopisu. Dział „kijowski” na końcu tomu (od skanu 0695) zawiera regestr i publikacje dekretów z różnych lat XVII i XVIII wieku, w części pisane cyrylicą. W opracowaniu są to zwykłe akty z serią „kij”.

Według Olega Rosowieckiego taki układ był w kancelariach grodzkich normalny, a zaburzona chronologia sama w sobie nie świadczy o fałszerstwie. Tom traktujemy więc jako czystopis z epoki. Otwarta pozostaje jednak wątpliwość, czy nie jest to późniejszy przepis: czekamy na szczegółową opinię Olega i uzupełnimy ten opis, gdy ją otrzymamy.

Bezkrólewie, kaptur i konfederacja

Po śmierci Augusta II (1 lutego 1733) Rzeczpospolita weszła w bezkrólewie, a we wrześniu 1733 r. miała dwóch królów: Stanisława Leszczyńskiego, obranego przez większość szlachty, i Augusta III, wyniesionego pod osłoną wojsk rosyjskich. Księga otwiera się w styczniu 1734 r., w samym środku tej wojny. Najpierw idą oblaty uniwersałów na sejmiki (akty 1–2), a zaraz po nich laudum konfederacji województwa kijowskiego uchwalone w Żytomierzu (akt 10), taryfa podatkowa uformowana w Owruczu (akt 11) i uniwersały marszałka konfederacji, chorążego owruckiego Woronicza, między innymi na sądy konfederackie (akty 12–13). Wiele wpisów to pozwy na sądy kapturowe, które w czasie bezkrólewia zastępowały zawieszone sądy zwyczajne (m.in. akty 111–128).

Wojsko rosyjskie w województwie

Wojna dotarła na Kijowszczyznę razem z armią rosyjską. Szlachta manifestuje utratę dokumentów „podczas inkursyi moskiewskiej” (akt 50). Komisarze województwa kwitują odbiór prowiantu i furażu „na wojsko rossyjskie” do magazynu w Białej Cerkwi (akt 93). Do akt trafia też list rosyjskiego generała Weisbacha do komisarza województwa, kasztelana połanieckiego Stanisława Niemirycza (akt 270). Jesienią 1735 r. sejmik województwa obraduje już „pod węzłem rekonfederacji”, a marszałkiem rekonfederacji jest sędzia ziemski Niemirycz (akty 308–309). To ślad stopniowego przechodzenia szlachty na stronę Augusta III, którego uznano ostatecznie na sejmie pacyfikacyjnym w 1736 r.

Codzienność grodu

Mimo wojny kancelaria przyjmowała zwykłe sprawy. Najliczniejsze są manifestacje (blisko dwieście), czyli skargi i oświadczenia składane do akt dla zabezpieczenia praw. Poza nimi są oblaty kontraktów, zastawów, intercyz i testamentów, relacje woźnych o pozwach na Trybunał Koronny Lubelski oraz posesje i intromisje w dobra. Przez księgę przewijają się Potoccy, Lubomirscy, Woroniczowie, Niemiryczowie, starostowie żytomierscy i archimandryta owrucki, a także drobna szlachta powiatów kijowskiego, żytomierskiego i owruckiego. Ze względu na liczne nazwiska i nazwy wsi tom jest cennym źródłem dla genealogów. Trzeba jednak pamiętać o zastrzeżeniu z noty: niepewne odczyty oznaczono [?], a rozstrzygające są skany.

Do każdej części dołączono podcast omawiający jej akty – przygotowany przez sztuczną inteligencję, z zastrzeżeniem podanym przy odcinku. Indeksy osób i miejscowości włączono do wspólnej wyszukiwarki serwisu.

Literatura i źródła: Описание актовых книг Киевского центрального архива, Kijów 1869–1909; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (hasła: Owrucz, Żytomierz).