Księga grodzka kijowska
1794 (zapisowa)

Kontekst historyczny

Żytomierz 1794: gród kijowski pod panowaniem rosyjskim

Księga 2-1-170 to oryginalna księga zapisowa grodu kijowskiego z 1794 r., prowadzona w Żytomierzu, który od utraty Kijowa był ośrodkiem województwa kijowskiego. Zawiera 579 aktów wpisanych od pierwszych dni stycznia do początku czerwca 1794 r. (karty 35–496v). Są wśród nich oblaty kontraktów, zapisów, plenipotencji i dekretów, kwity, posesje, cesje i prorogacje, wpisywane przed urzędnikami grodzkimi, najczęściej przed wicerejentem Józefem Roszkowskim. Pod względem formy jest to zwykła księga grodzka. Pod względem treści jest wyjątkowa, bo powstała w pierwszym roku po II rozbiorze, kiedy województwo kijowskie należało już do Imperium Rosyjskiego, a jego szlachta i urzędy działały jeszcze według dawnego prawa.

Gród Rzeczypospolitej w państwie Katarzyny II

Na mocy traktatu z 1793 r. ziemie województw kijowskiego, bracławskiego i wschodniego Wołynia przyłączono do Rosji. Utworzono z nich trzy gubernie, mińską, izjasławską (zasławską) i bracławską, pod władzą generalnego rządcy Timofieja Tutołmina. Księga pokazuje, jak wyglądało to w praktyce. Akty otwiera formuła „na urzędzie grodzkim w mieście Jej Imperatorskiej Mości Żytomierzu”, a daty zapisywano podwójnie, „podług dawnego” (juliańskiego) i „podług nowego stylu” (gregoriańskiego), np. 2/13 stycznia 1794 r. Komisja Skarbowa Jej Imperatorskiej Mości oblatuje w grodzie dzierżawę czopowego w Żytomierzu (akt 15) i uniwersał o papierze stemplowym (akt 36). Obywatele składają zaświadczenia o przysiędze na wierność „Najjaśniejszej Imperatorowej” (akt 519). Sąd grodzki powołuje się na rozporządzenia Tutołmina, a wcześniejsze spory rozstrzygają rezolucje generał-gubernatora Michaiła Kreczetnikowa i gubernatora zasławskiego Wasilija Szeremietiewa. Dawne urzędy Rzeczypospolitej pracują więc dalej, ale za aprobatą i pod nadzorem administracji rosyjskiej. W tym samym czasie w Krakowie wybuchła insurekcja kościuszkowska (24 marca 1794), lecz w żytomierskich aktach z tych miesięcy nazwisko Kościuszki nie pada.

Kontrakty, kwity i prorogacje

Wiele wpisów to echo kontraktów dubieńskich, czyli wielkiego styczniowego zjazdu szlachty w Dubnie, gdzie zawierano umowy kupna, dzierżawy i zastawu dóbr, spłacano długi i roborowano zapisy w księgach kontraktowych. W lutym i marcu ich wypisy wracały do Żytomierza: punkty sprzedaży wsi i ustąpienie starostwa hermanowskiego (akty 46–47), kontrakty arendowne (akt 176), manifesty o niezapłacone sumy (akt 105). Szczególnie liczne są prorogacje, czyli odroczenia terminów sądowych i komisarskich (ponad siedemdziesiąt). Ich mnogość dobrze oddaje niepewność chwili, kiedy nie było jasne, które sądy i w jakim porządku będą działać w nowym państwie.

Wielkie fortuny: Potoccy, Lubomirscy, Braniccy

Obok drobnej szlachty, arendarzy i kupców żydowskich przez księgę przewijają się wielkie rody Ukrainy. Wojewodzina kijowska z domu Lubomirska ogłasza manifesty „o ocalenie fortuny swojej od wierzycieli męża”, Prota Potockiego, bankiera, którego dom bankowy upadł w 1793 r. (akty 179 i 239). Potoccy wojewodowie kijowscy procesują się z księciem Lubomirskim, starostą romanowskim (akt 130). Inny zapis kompromisarski, spisany w Petersburgu, dzieli majątek między małżonków Potockich, „senatorów rosyjskich”, na rzecz ich małoletniej córki (akt 103). Hetman wielki koronny Franciszek Ksawery Branicki, jeden z przywódców konfederacji targowickiej, udziela żonie Aleksandrze z Engelhardtów generalnej plenipotencji (akt 196). Ona sama, siostrzenica Potiomkina i „dama portretu” cesarzowej, zawiera w imieniu męża kontrakty arendowne wsi hrabstwa białocerkiewskiego (akty 220, 262, 524) i prezentuje duchownego na parafię cerkiewną (akt 166). Są tu też Sanguszkowie (akt 363, 447), Ilińscy, Walewscy, Tyszkiewiczowie i metropolita Rostocki.

Regestr księgi

Przed właściwymi aktami (karty 1–34, z dopiskiem na k. 497) kancelaria prowadziła regestr tranzakcji zapisowych grodzkich kijowskich od stycznia 1794 do stycznia 1795 r., obejmujący 1289 pozycji. Większość z nich dotyczy wpisów z dalszej części roku, których ten tom już nie zawiera, więc regestr jest jedynym śladem tych akt. Jego transkrypcja tworzy osobną, ostatnią część: regestr roku 1794, karta po karcie (akty R1–R34 i aneks RA). Osoby i miejscowości z regestru włączono do indeksów tej księgi i do wspólnej wyszukiwarki, z odsyłaczem do karty, na której występują po raz pierwszy. Całość można też pobrać jako plik PDF: Regestr księgi 2-1-170 (PDF).

Dla kogo jest ta księga

Dla genealogów to źródło do dziejów szlachty powiatów kijowskiego, żytomierskiego i owruckiego u schyłku Rzeczypospolitej: wymienia z imienia i urzędu setki właścicieli, dzierżawców, plenipotentów i świadków, a także arendarzy żydowskich i duchownych. Dla historyków to rzadki, dzień po dniu zapisany obraz przejścia ziem kijowskich pod panowanie rosyjskie. Indeksy osób i miejscowości włączono do wspólnej wyszukiwarki serwisu. Do każdej części dołączono podcast omawiający jej akty – przygotowany przez sztuczną inteligencję, z zastrzeżeniem podanym przy odcinku.

Literatura i źródła: Описание актовых книг Киевского центрального архива, Kijów 1869–1909; J. Łojek, Upadek Konstytucji 3 Maja, Wrocław 1976; Polski Słownik Biograficzny (hasła: Branicki Franciszek Ksawery, Potocki Prot); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 14 (Żytomierz).