Księga ziemska kijowska
1737–1742 (zapisowa i potoczna)

Nota o źródle

Księga 3-1-6 (CDIAK Ukrainy, f. 3, op. 1, spr. 6) to tom akt ziemskich województwa kijowskiego z lat 1737–1742 (według inwentarza: 7 I 1737 – 31 XII 1742, 747 kart; osobny spis wewnętrzny do tego tomu to sprawa 3-1-76). Sąd ziemski kijowski działał wówczas na wygnaniu, głównie w Żytomierzu (wpisy „na urzędzie Xiąg Ziemskich Województwa Kijowskiego”, „na Roki Sądowe Ziemskie Kijowskie”), sporadycznie w Owruczu. Wpisy przyjmowali wiceregenci i namiestnicy akt ziemskich (m.in. Stefan z Wyhowa Wyhowski, Jerzy z Gałek Gałecki, Michał z Trypola). Język: polski z wtrąceniami łacińskimi.

W województwach wołyńskim, kijowskim i bracławskim prowadzono osobno księgi zapisowe (sprawy własności i pieniędzy: oblaty zapisów, kontraktów, kwitów, testamentów, pełnomocnictw, a także akta publiczne wpisywane jako oblaty) i potoczne (relacje woźnych, protestacje, manifestacje, pozwy, intromisje); zapisowa i potoczna z tego samego roku to dwie różne księgi, każda z własną numeracją wpisów (podział przypomniany przez Olega Rosowieckiego). Tom łączy kilkanaście takich ksiąg rocznych, ułożonych nie całkiem chronologicznie:

• regestry spraw zapisowych 1738 (k. 1–1v, akt 1) i 1739 (k. 2–4, akt 2);
• Sprawy Zapisowe 1738 – k. 5–21 (akty 3–15, nr 1–13);
• Sprawy Zapisowe 1739 – k. 21v–62v (akty 16–56, nr 1–41);
• Sprawy Zapisowe 1737 – k. 63–70v (akty 57–64, nr 41–48; tylko koniec księgi, XII 1737);
• Sprawy Potoczne 1737 – k. 71–71v (akt 65; jedna manifestacja z 20 XII 1737);
• Sprawy Potoczne 1738 – k. 71v–102v (akty 66–98, nr 1–33);
• Sprawy Potoczne 1739 – k. 103–274v (akty 99–291, nr 1–193);
• Sprawy Zapisowe 1740 – k. 275–322 (akty 292–332, nr 1–22 i 19b–37b);
• Sprawy Zapisowe 1741 – k. 323–357v (akty 333–357, nr 1–25);
• Sprawy Zapisowe 1742 – k. 358–443v (akty 358–450, nr 1–91 oraz 50a i 65a);
• Sprawy Potoczne 1740 – k. 444–565v (akty 451–582, nr 1–2 i 22–151);
• regestr spraw potocznych 1741 (k. 565v–567v, akt 583) i Sprawy Potoczne 1741 – k. 568–614v (akty 584–632, nr 1–49);
• regestr spraw potocznych 1742 (k. 615–618v, akt 633) i Sprawy Potoczne 1742 – k. 619–745v (akty 634–768, nr 1–135).

Zakresy dat (daty z formuły „Roku … Miesiąca … Dnia” na początku wpisu; w nawiasie liczba wpisów; luki – miesiące bez wpisów w obrębie zakresu):

• Zapisowe 1737: 12–23 XII 1737 (8). Potoczne 1737: 20 XII 1737 (1).
• Zapisowe 1738: 7 I – 19 IX 1738 (13; tylko I, VIII, IX – luka II–VII). Potoczne 1738: 27 VIII – 31 XII 1738 (33; luka X–XI, w grudniu 26 wpisów).
• Zapisowe 1739: 9 I – 29 XII 1739 (41; luki V–VII i X–XI). Potoczne 1739: 2 I – 31 XII 1739 (193; luki V–VII i X–XI; na końcu nr 186–193 z 4–7 I 1740, pisane inną ręką).
• Zapisowe 1740: 7 I – 31 XII 1740 (41; wpisy z I–II, potem od VIII; pisarz zaczął w VIII numerację od nowa od 19 – w opracowaniu 19b–37b). Potoczne 1740: 11 I – 31 XII 1740 (132; po dwóch wpisach ze stycznia od razu IV 1740 i skok numeracji z 2 do 22; luki VI–VII i XI).
• Zapisowe 1741: 3 I – 25 V 1741 (25; luka II–III; dalszej części roku brak). Potoczne 1741: 2 I – 29 XII 1741 (49; luki II–III, VII, X–XI).
• Zapisowe 1742: 8 I – 29 XII 1742 (93; luki II, VI–VII, XI; ostatnie wpisy nr 61–93, prawie wszystkie z 29 XII 1742, pisane inną ręką i nowszym słownictwem – do oceny specjalisty). Potoczne 1742: 2 I – 31 XII 1742 (135; luki II–III, VI–VII, XI).

Luki odpowiadają w przybliżeniu przerwom w działalności urzędu między kadencjami i rokami sądowymi, ale mogą też oznaczać brak części ksiąg; wymagają porównania z innymi tomami fondu 3. Pojedyncze zaburzenia kolejności dat wymieniono w uwagach redakcyjnych (plik _chronologia_i_rodzaje.txt) – to sygnały do zbadania, nie oceny wiarygodności.

Wpisy szczególnie godne uwagi: akt 768 (Potoczne 1742, nr 135) – na końcu księgi adnotacja wizytacji z 1 III 1792 r. (Felicjan Trypolski, pisarz akt ziemskich kijowskich). Kilka aktów (334, 400, 750 i 751) jest w opracowaniu – ich transkrypcja i omówienie zostaną opublikowane wkrótce.

Foliacja: na kartach są dwie numeracje – atramentowa foliacja ciągła i ołówkowa numeracja archiwalna typu „93/6” (6 = numer sprawy); model często mieszał je w odczycie. Numery kart w opracowaniu wyliczono z ciągłości skanów (dominanta pewnych odczytów sąsiednich kart); strona lewa skanu to odwrocie karty z prawej strony poprzedniego skanu. Lista zmian – plik _poprawki_kart.txt. Ok. 2% skanów to powtórne zdjęcia tych samych kart – pominięto je przy składaniu.

Transkrypcję wstępną wykonał model sztucznej inteligencji (Claude, Anthropic) strona po stronie na podstawie skanów (1550 stron, XI 2026); akty złożono ze stron automatycznie, a program sprawdził, że każdy wiersz transkrypcji trafił do aktów. Kilkanaście miejsc (numeracja, daty, wybrane odczyty) sprawdzono na skanach. Tekst nie został jeszcze w całości porównany ze skanami przez człowieka. Zdarzają się błędne odczyty, zwłaszcza nazwisk i nazw miejscowości (ta sama osoba bywa zapisana w kilku wariantach), oraz pojedyncze błędy w datach i kwotach. Rozstrzygające są zawsze skany.

Zasady redakcji:

• Numeracja aktów w opracowaniu jest ciągła (1–768) w kolejności kart. Numer z rękopisu podano przy każdym akcie („Nr w rękopisie”) wraz z księgą roczną, do której należy – każda ma własną numerację, stąd numery się powtarzają. Osobliwości numeracji pisarza (19b–37b w Zapisowych 1740, podwójne 50 i 65 w Zapisowych 1742 – „50a”, „65a”, skok 2 → 22 w Potocznych 1740) odnotowano w objaśnieniach.
• Daty dzienne odczytano programem z formuły „Roku Tysiąc Siedmset … Miesiąca … Dnia” w tekście każdego wpisu (a nie z poprzedniego wpisu). Gdy rok w formule nie pasował do księgi rocznej, a ten sam dzień w roku księgi pasował do sąsiednich wpisów, przyjęto rok księgi ze znakiem [?] (5 aktów w Zapisowych 1742). Zmiany względem transkrypcji wstępnej odnotowano w „Objaśnieniach” danego aktu.
• Indeks osób: warianty tego samego nazwiska wyraźnie zniekształcone przez model (np. Zbrolewski/Zbroiewski – Zbrożewski, Szereniowski – Szczeniowski, Witosławski – Nitosławski, Pausza – Pawsza) sprowadzono do jednej formy, a formę z rękopisu podano przy haśle („w rkp. też: …”). Rozstrzygnięcie, która forma jest właściwa, wymaga skanów.
• Streszczenia aktów napisano przy redakcji na podstawie pełnej transkrypcji; są one pomocą w orientacji, nie interpretacją historyczną.
• Wiersze numerowane są w obrębie każdej karty.