Księga grodzka latyczowska
1663–1672 (brulion – protokół)

Kontekst historyczny

Latyczów 1663–1701: gród na krawędzi upadku Podola

Księga 40-1-1 to brulion (protokół) kancelarii grodu latyczowskiego z lat 1663–1672 – pośpieszny, roboczy zapis sesji sądowych, prowadzony w znacznej części po łacinie, z numeracją „N°” odsyłającą do czystopisu (księga 40-1-2). Siedemset siedemnaście wpisów urywa się wiosną 1672 r., na kilka miesięcy przed upadkiem Kamieńca.

Gród latyczowski

Województwo podolskie dzieliło się na trzy powiaty: kamieniecki, czerwonogrodzki i latyczowski. Latyczów – miasto królewskie nad Bohem, siedziba starostwa, z zamkiem wzniesionym na początku XVII w. przez Jana Potockiego i ufundowanym przez niego klasztorem dominikanów – był siedzibą sądu i urzędu grodzkiego dla wschodniej części Podola. Tu, przed podstarościm, sędzią grodzkim i pisarzem, szlachta powiatu wnosiła protestacje i manifestacje, okazywała rany („obdukcje”), oblatowała kontrakty, uniwersały i wyroki, a woźni składali relacje z wręczenia pozwów, aresztów i wwiązań w dobra. Kancelaria prowadziła wpisy dwustopniowo: najpierw do brulionu (protokołu) – pośpiesznego zapisu z sesji, pełnego skrótów i odsyłaczy „hoc loco inducatur” („tu wpisać”), a potem do czystopisu (indukty), w którym tekst przepisywano w całości. Obie księgi latyczowskie, które publikujemy, to właśnie taka para: sygnatura 40-1-1 jest brulionem, a 40-1-2 czystopisem tych samych lat, z odsyłaczami między nimi.

Po Chmielnickim: ziemia bez spokoju

Kiedy w czerwcu 1663 r. kancelaria latyczowska otwierała te księgi, Podole od piętnastu lat było teatrem wojny. Powstanie Chmielnickiego (1648), klęska pod Batohem (1652), najazdy tatarskie i wojna z Moskwą wyludniły powiat; wsie zamieniały się w „pustynie”, a szlachta tuła się po dworach i miasteczkach. W aktach widać to na każdym kroku: wdowa chroniąca się w domu mieszczanina latyczowskiego „z powodu najazdów nieprzyjaciół” i tam pobita kijem (akt 707 brulionu), chorągwie koronne i tatarskie stojące „na konsystencji” po dobrach i rabujące je bez pardonu (akt 385), spory o granice i poddanych, zajazdy i okazywanie ran. Rozejm andruszowski z Moskwą (1667) oddał Lewobrzeże, a hetman kozacki Piotr Doroszenko poddał się sułtanowi; Kozacy z Tatarami co roku zapuszczali się pod Bar i Międzybóż. Król Jan Kazimierz i podkomorzy podolski Hieronim Lanckoroński zwoływali szlachtę na zjazdy i pospolite ruszenie do Kamieńca, prosząc o podatek na regiment piechoty dla twierdzy (akty 180 i 191 czystopisu).

Jesienią 1668 r. Jan Kazimierz abdykował. Bezkrólewie i elekcja Michała Korybuta Wiśniowieckiego (czerwiec 1669) oznaczały dla grodu sądy kapturowe, uniwersały konfederacji województwa na wyprawę wojenną (akt 159 brulionu) i popis szlachty powiatu, na który w kwietniu 1669 r. nie można było się stawić „z powodu grożącego niebezpieczeństwa od nieprzyjaciela w powiecie kamienieckim” (akt 178).

Rok 1672: utrata Podola

Wiosną 1672 r. sułtan Mehmed IV wypowiedział Rzeczypospolitej wojnę. 25 kwietnia gród latyczowski przyjął i ogłosił na rynku drukowany uniwersał króla Michała wzywający szlachtę podolską do pospolitego ruszenia „w pełnym rynsztunku” – kancelaria nie przepisała go, lecz wkleiła oryginał do księgi (akt 270 czystopisu). To jeden z ostatnich wpisów przed katastrofą. W sierpniu armia turecka pod wodzą samego sułtana, z Tatarami i Kozakami Doroszenki, stanęła pod Kamieńcem; 27 sierpnia 1672 r. twierdza skapitulowała. Traktat w Buczaczu (18 października) oddał Turcji całe Podole, a Rzeczpospolitą zobowiązał do haraczu. Na gruzach województwa powstał ejalet kamieniecki z sandżakami w Kamieńcu, Barze, Międzybożu i Jazłowcu; w katedrze kamienieckiej stanął minaret, a księgi sądowe i szlachta rozpierzchły się na zachód.

Zwycięstwo Jana Sobieskiego pod Chocimiem (11 listopada 1673) i jego elekcja na króla nie przywróciły Podola. Przez dwadzieścia siedem lat województwo istniało na wygnaniu: sejmik podolski zbierał się w Haliczu, potem we Lwowie, a sądy ziemskie i grodzkie działały poza swoimi siedzibami lub nie działały wcale. Latyczów i jego okolice, przez które przechodziły kolejne pochody wojsk, zamieniły się w „pustynię latyczowską” – tak nazwie ją sam urząd grodzki w 1700 r., wzywając burmistrzów i rajców opustoszałych miast do stawienia się na roki (akt 39 czystopisu).

Powrót: 1699–1701

Pokój karłowicki (26 stycznia 1699) zwrócił Rzeczypospolitej Podole; 22 września 1699 r. komisarze polscy przejęli Kamieniec z rąk tureckich. Rok później, 23 września 1700 r., w Latyczowie odbyło się uroczyste wznowienie sądu grodzkiego: zaprzysiężono nowych urzędników – podstarościego i sędziego grodzkiego Władysława Kawieckiego, pisarza Józefa Dąbrowskiego, regenta – i wpisano tę przysięgę na pierwszych kartach starej, ocalałej księgi (akt 25 czystopisu). Kolejne wpisy z lat 1700–1701 pokazują gród odbudowujący jurysdykcję nad ziemią, z której przez pokolenie nie było nikogo, kto mógłby stanąć przed sądem. Dlatego księga 40-1-2, choć zaczyna się w 1663 r., kończy się dopiero w 1701 r.: ta sama oprawa posłużyła kancelarii przed utratą Podola i po jego odzyskaniu.

Dla kogo są te księgi

Dla genealoga i historyka regionu akta latyczowskie z lat 1663–1672 są bezcenne, bo z tego pokolenia zachowało się na Podolu bardzo niewiele: nie ma metryk, spłonęły archiwa dworskie, a księgi ziemskie przepadły. Setki nazwisk szlachty zagrodowej, mieszczan Latyczowa, Międzyboża, Chmielnika, Nowego Konstantynowa i Baru, Żydów-arendarzy, duchownych i chłopów, które pojawiają się tu w protestacjach o pobicia, najazdy, zbiegłych poddanych i niezapłacone długi, są często jedynym śladem ich istnienia. Indeksy osób i miejscowości obu ksiąg zostały połączone z pozostałymi księgami serwisu we wspólnej wyszukiwarce.

Literatura: Z. Wójcik, Jan Sobieski, Warszawa 1983; D. Kołodziejczyk, Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet kamieniecki 1672–1699, Warszawa 1994; J. Stolicki, Egzulanci podolscy (1672–1699), Kraków 1994; M. Wagner, Wojna polsko-turecka w latach 1672–1676, Zabrze 2009; A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki, Kraków 1984; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. 5 (Latyczów). O kancelarii grodzkiej: J. Bielecka, Organizacja i działalność kancelarii ziemskich i grodzkich, „Archeion” 1961.