Księga grodzka kijowska
1581–1740 (zbiór odpisów złożony w XIX w.)

O źródle

Księga, która nie jest księgą: odpisy „grodzkie kijowskie” z lat 1581–1740

Jednostka 2-1-1 otwiera w CDIAK Ukrainy zespół ksiąg grodzkich kijowskich i na pierwszy rzut oka wygląda jak jedna z nich. W rzeczywistości nie jest to księga prowadzona w kancelarii grodu, lecz zbiór luźnych odpisów (wypisów) dawnych aktów, naklejonych na karty podkładowe i oprawionych w jeden tom. Odpisy, z których większość wygląda na XIX-wieczne, rzekomo pochodzą z ksiąg grodu kijowskiego i żytomierskiego z lat 1581–1740. Tom liczy 739 kart (w starej foliacji 749), a transkrypcja obejmuje 861 numerowanych aktów: 870 razem z wstawkami oznaczonymi literami. Zanim zaczniesz z niej korzystać, przeczytaj notę o źródle: według Olega Rosowieckiego tom został sztucznie złożony w XIX wieku, a poza nielicznymi autentycznymi odpisami zawiera falsyfikaty sporządzane na potrzeby legitymacji szlacheckich.

Odpisy w przekładzie polskim, naklejone na karty

Pierwsze akty dotyczą jednej sprawy z XVI wieku: sprzedaży części wsi Nowosielica pod Białą Cerkwią kniaziowi Dmytrowi Kurcewiczowi Bułyże w latach 1581–1591 (akty 1–5). Oryginały pisano po rusku, a odpis jest ich polskim przekładem z transliterowanymi ruskimi formułami datacyjnymi. Tak sporządzano wypisy od końca XVII do końca XVIII wieku i te odpisy uchodzą za autentyczne. Od aktu 6 zmienia się pismo i charakter tomu. Kolejne odpisy, pisane wyraźnie XIX-wieczną ręką, naklejono na podkładowe karty jeden po drugim, czasem tak, że koniec jednego dokumentu i początek następnego się nie zachował. Transkrypcja zaznacza w metryce każdego aktu, gdzie kończy się naklejony wypis, które karty są puste i gdzie zachowało się tylko przebicie tekstu z drugiej strony.

Wśród odpisów znajduje się jedna partia innego rodzaju: fragment oryginału księgi grodzkiej kijowskiej z 1717 r. (akty 307–363), na kartach z dużymi ubytkami. Według noty o źródle takie prawdziwe dokumenty wplatano „chronologicznie” w całość, by uwiarygodnić tom.

Gród kijowski bez Kijowa: Owrucz i Żytomierz

Od rozejmu andruszowskiego (1667), a ostatecznie od pokoju Grzymułtowskiego (1686), Kijów pozostawał w rękach Moskwy. Województwo kijowskie Rzeczypospolitej obejmowało odtąd tylko ziemie na prawym brzegu Dniepru, a jego urzędy działały na wygnaniu. Prawie wszystkie późniejsze akty tego tomu podają, że oblatowano je w urzędzie grodzkim kijowskim na sesjach w Owruczu (ponad czterysta wpisów) albo w Żytomierzu (blisko pięćset), a część z nich w grodzie żytomierskim. Rzekome oryginały to głównie zapisy i donacje dóbr, dymisje (ustąpienia majątku synom), testamenty, kwity i relacje woźnych o intromisjach. W XVIII-wiecznych latach skupiają się wokół kilku dat: 1700–1701, 1717–1720 i 1727–1731.

Anachronizmy

Transkrypcja odnotowuje w objaśnieniach szczegóły, które nie pasują do rzekomej daty dokumentu. W odpisie datowanym na 1699 r. pojawia się imię „Józef Kalasanty” (akt 111), a później także „Jan Nepomucen” (akt 135), którzy jako patroni chrzcielni upowszechnili się dopiero w XVIII wieku. Już w 1700 r. występują oficerowie „kawalerii narodowej”, formacji nazwanej tak dopiero w 1776 r. (akt 153 i wiele dalszych). Pojawia się nawet papier stemplowy „cechy austriackiej” poświadczony przez urzędnika „cyrkułu złoczowskiego”, czyli realia Galicji po 1772 r. (akt 139, akt 861). Część dat jest ewidentnie przekręcona: odpisy z lat trzydziestych XVIII wieku noszą datę „1630” (akt 6 i następne). Pojedynczo takie usterki można by złożyć na karb kopistów. W nocie o źródle Oleg Rosowiecki zestawia je jednak z brakiem poświadczenia komisji rewizyjnej, ze „zbyt ciekawą” treścią i z powtarzalnymi schematami genealogicznymi, i dochodzi do wniosku, że chodzi o falsyfikaty.

Jak czytać tę księgę

Transkrypcja oddaje tekst wiernie, linijka po linijce, ze streszczeniem i objaśnieniami, ale osób, majątków i zdarzeń opisanych w tej księdze nie należy traktować jako dowodu historycznego ani genealogicznego, chyba że potwierdzają je inne, niezależne źródła. Szczegółowe uzasadnienie i tło, czyli XIX-wieczne legitymacje szlachectwa w Imperium Rosyjskim i proceder fabrykowania „odpisów z ksiąg”, przedstawia nota o źródle. Księga ma za to dużą wartość jako świadectwo tego procederu: wiele z tych dokumentów trafiło do teczek legitymacyjnych jako rzekomo potwierdzone wypisy z archiwum. Indeksy osób i miejscowości włączono do wspólnej wyszukiwarki serwisu, a ta sama zasada ostrożności dotyczy znalezionych w nich haseł.

Literatura i źródła: O. Rosowiecki, nota o źródle (2026, w tym serwisie – wyżej); Описание актовых книг Киевского центрального архива, Kijów 1869–1909; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (hasła: Owrucz, Żytomierz).