Księga grodzka kijowska
1794–1795 (zapisowa)

Kontekst historyczny

Żytomierz 1794: gród kijowski w roku insurekcji

Księga 2-1-171 to dalszy ciąg księgi zapisowej grodu kijowskiego z 1794 r., prowadzonej w Żytomierzu – bezpośrednia kontynuacja tomu 2-1-170 – zaczyna się od karty 495, na której kończy się poprzedni tom. Zawiera 846 aktów na kartach 495–1086v. Główny ciąg (akty 1–678) biegnie od początku czerwca do końca grudnia 1794 r. (st. st.), czyli do pierwszych dni stycznia 1795 r. według nowego stylu. Są to oblaty kontraktów, prorogacji, dekretów i rezolucji, kwity, posesje, cesje, zapisy dożywocia, plenipotencje i rejestry majątków, wpisywane najczęściej przed wicerejentem Józefem Roszkowskim. Daty, jak w poprzednim tomie, zapisywano podwójnie: „podług dawnego” i „podług nowego stylu”, np. 3/14 czerwca 1794 r.

Od aktu 679 (k. 1001) zaczyna się osobny ciąg wpisów z całego 1794 r. – głównie oblaty skryptów dłużnych, kontraktów zastawnych i zapisów bezpieczeństwa, z dwoma wpisami z kwietnia 1795 r. (akty 843–844). Transkrypcja numeruje akty w kolejności kart (1–846). Ten drugi ciąg poprzedza współczesny mu regestr na kartach 997–1000v (166 pozycji, „Zaczyna się Rok … 1794 podług dawnego Stylu”). Jego transkrypcja tworzy osobną, ostatnią część: regestr, karta po karcie (R997–R1000v). Całość można też pobrać jako plik PDF: Regestr księgi 2-1-171 (PDF). Osoby i miejscowości z regestru włączono do indeksów księgi i do wspólnej wyszukiwarki.

Rok insurekcji widziany z Żytomierza

Wiosną 1794 r. w Krakowie wybuchło powstanie pod wodzą Tadeusza Kościuszki. Województwo kijowskie od roku należało już do Rosji, a Żytomierz podlegał gubernii zasławskiej (izasławskiej). Księga pokazuje, jak władze rosyjskie reagowały na rewolucję w Polsce. Gubernia zasławska ogłasza uniwersał o sekwestrze dóbr (akt 292), a w grudniu przesyła do grodu oświadczenie z rejestrem osób, których dobra zajęto (akt 616). Szlachcic Dominik Rohoziński, który złożył przysięgę na wierność cesarzowej, wpisuje do akt wyjaśnienie, że przebywając w zaborze austriackim nie mieszał się do „Rewolucyi Polskiey” (akt 525). Do wykonania dekretu sądowego wzywa się pomocy wojska i gubernatorów rosyjskich (akty 129–130), a do grodu docierają polecenia spisania ksiąg do archiwum oraz rejestru czynnych sędziów i rejentów (akt 368, akt 433) – zapowiedź końca dawnych sądów szlacheckich na tych ziemiach.

Magnaci, długi i ludzie

Na kartach księgi stale wracają sprawy największych rodów Kijowszczyzny. Wojewoda kijowski Prot Potocki, którego interesy przeżywały wtedy krach, pojawia się w dziesiątkach prorogacji, ugód i skryptów dłużnych, a sprawy jego wierzycieli rozpatruje komisja machnowiecka (akt 408, akt 639); w drugim ciągu wpisów jego skrypty dla oficerów i urzędników idą jeden po drugim (akty 729–734). Występują też Lubomirscy (akt 54, akt 476), wśród nich książę „Generał Woysk Francuzkich” (akt 151), hetman Ksawery Branicki (akty 831–834), Radziwiłłowa (akt 171), Sanguszko (akt 504), Czacki (akt 261) i Hański (akty 405–407), a także publikata księcia Poniatowskiego w Korsuniu (akt 580).

Obok magnatów księga utrwala setki rodzin średniej i drobnej szlachty, duchowieństwo – np. dominikanów byszowskich (akt 98) – oraz Żydów: arendarzy, kupców i strony procesów (akt 5, akt 68, akt 572). Wpisywano też metryki chrztu i ślubu z kościołów i cerkwi (akt 448, akt 567) oraz rejestry rzeczy i bydła po zmarłych (akt 498, akt 665) – drobiazgowe obrazy codziennego życia.

Jak czytać tę księgę

To oryginalna księga z epoki, ale część kart jest uszkodzona – pierwsze karty są podarte, a tytuły niektórych aktów odtworzono z regestru księgi 2-1-170. Daty podano tak, jak w rękopisie (styl stary i nowy); daty oznaczone [?] wymagają sprawdzenia na skanie. Indeksy osób i miejscowości włączono do wspólnej wyszukiwarki serwisu. Do każdej części dołączono podcast omawiający jej akty – przygotowany przez sztuczną inteligencję, z zastrzeżeniem podanym przy odcinku.